Y Cyfarfod Llawn

Plenary

15/06/2022

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad gan y Llywydd
Statement by the Llywydd

Croeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Cyn i ni ddechrau, dwi angen nodi ychydig o bwyntiau. Cynhelir y cyfarfod hwn ar ffurf hybrid, gyda rhai Aelodau yn Siambr y Senedd ac eraill yn ymuno drwy gyswllt fideo. Bydd yr holl Aelodau, ble bynnag y bônt, yn cael eu trin yn gyfartal. Mae Cyfarfod Llawn a gynhelir drwy gynhadledd fideo, yn unol â Rheolau Sefydlog Senedd Cymru, yn gyfystyr â thrafodion y Senedd at ddibenion Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Bydd rhai o ddarpariaethau Rheol Sefydlog 34 yn gymwys ar gyfer y cyfarfod llawn heddiw, ac mae'r rheini wedi'u nodi ar yr agenda.

Welcome, everyone, to this Plenary session. Before we begin, I want to set out a few points. This meeting will be held in a hybrid format, with some Members in the Senedd Chamber and others joining by video-conference. All Members participating in proceedings of the Senedd, wherever they may be, will be treated equally. A Plenary meeting held using video-conference, in accordance with the Standing Orders of the Welsh Parliament, constitutes Senedd proceedings for the purposes of the Government of Wales Act 2006. Some of the provisions of Standing Order 34 will apply for today's Plenary meeting, and these are noted on the agenda. 

1. Cwestiynau i Weinidog yr Economi
1. Questions to the Minister for Economy

Eitem 1 yw'r cwestiynau i Weinidog yr Economi, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Sioned Williams.

Item 1 is questions to the Minister for Economy, and the first question is from Sioned Williams.

Strategaeth Arloesi Llywodraeth Cymru
Welsh Government's Innovation Strategy

1. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am strategaeth arloesi Llywodraeth Cymru? OQ58177

1. Will the Minister provide an update on the Welsh Government's innovation strategy? OQ58177

Yes. We're currently working with Plaid Cymru's designated Members, in line with the co-operation agreement, to jointly develop the new innovation strategy. We plan to issue a draft strategy for consultation in the summer, with final publication planned for the autumn.

Gwnaf. Ar hyn o bryd, rydym yn gweithio ar y cyd ag Aelodau dynodedig Plaid Cymru, yn unol â’r cytundeb cydweithio, i ddatblygu’r strategaeth arloesi newydd. Rydym yn bwriadu cyhoeddi strategaeth ddrafft i gynnal ymgynghoriad arni yn yr haf, gyda'r cyhoeddiad terfynol wedi'i gynllunio ar gyfer yr hydref.

Diolch, Weinidog. The Reid review contained five central recommendations for the Welsh Government on how to support research and innovation in the aftermath of Brexit. With higher costs now eroding small businesses' margins at a rate that many have not experienced before, many small firms are now facing multiple headwinds that threaten the stability of our economy. Giving small businesses the tools to innovate could help unlock their potential and improve the resilience of our economy. Given the need to drive up levels of innovation and the Reid review's emphasis on the importance of involving small businesses in R&I policy, how will the Welsh Government's new strategy ensure that innovation partnerships are focused more on smaller businesses? A Welsh innovation strategy could play a key role in unlocking the innovation potential of small businesses. As the Innovation Advisory Council for Wales recommended, we urgently need greater private and public sector investment and partnering in innovation programmes, skills and talent throughout Wales. Can the Minister therefore confirm he would see the strategy supporting the forging of such partnerships, and how will the Government ensure that its innovation strategy increases the scale of collaboration between businesses and universities, as called for by the Federation of Small Businesses? Diolch.

Diolch, Weinidog. Roedd adolygiad Reid yn cynnwys pum argymhelliad canolog i Lywodraeth Cymru ar sut i gefnogi ymchwil ac arloesi ar ôl Brexit. Gyda chostau uwch bellach yn lleihau elw busnesau bach ar gyfradd nad yw llawer wedi’i hwynebu o’r blaen, mae llawer o gwmnïau bach bellach yn wynebu sawl her sy’n bygwth sefydlogrwydd ein heconomi. Gallai rhoi’r offer i fusnesau bach arloesi helpu i ddatgloi eu potensial a gwella cryfder ein heconomi. O ystyried yr angen i godi lefelau arloesi a phwyslais adolygiad Reid ar bwysigrwydd cynnwys busnesau bach mewn polisi ymchwil ac arloesi, sut y bydd strategaeth newydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod partneriaethau arloesi yn canolbwyntio mwy ar fusnesau llai? Gallai strategaeth arloesi i Gymru chwarae rhan allweddol yn datgloi potensial arloesi busnesau bach. Fel yr argymhellodd Cyngor Cynghorol Cymru ar Arloesi, mae taer angen mwy o fuddsoddiad a phartneru gan y sector preifat a chyhoeddus mewn rhaglenni arloesi, sgiliau a thalentau ledled Cymru. A wnaiff y Gweinidog gadarnhau, felly, y byddai’n gweld y strategaeth yn cefnogi creu partneriaethau o’r fath, a sut y bydd y Llywodraeth yn sicrhau bod ei strategaeth arloesi yn cynyddu'r cydweithio rhwng busnesau a phrifysgolion, fel y mae’r Ffederasiwn Busnesau Bach wedi galw amdano? Diolch.

Thank you for the question. Obviously, I won't prejudge everything that will be in the final strategy, but I am confident that we will have both a draft and a final strategy that will see a place for small business innovation, as indeed SMARTCymru has a range of areas of success that we can highlight, and probably in every single region or constituency there will be a business that has had support from that that has made a real difference to productivity and jobs. In fact, yesterday, I signed off another statement that looks at something in the Vale of Glamorgan, where they've trebled their head count because of the engagement with SMARTCymru and the links to academia as well. So, you’re quite right to draw the links between further and higher education and how that research and innovation that takes place there leads to innovation and improved business practices within the world of work, for both smaller businesses and indeed for the large compound semiconductor clusters that exist around Newport as well.

It’s key to have Government, businesses, and academic research actually to be applied, to make a difference. So, I think that when you see the draft of the consultation, it’ll be positive and then it should allow us to build on what we’ve already done but with a refocused mission because we haven’t had all of the funding commitments that were made to Wales being honoured. So, it makes it even more important that we generate greater value from the moneys that we have got, as well, of course, as generating greater returns for Wales from UK competitor funding pots as well. There’s plenty for us to do, but I hope the Member will be positive and content when she sees the place and the role for small businesses in the new strategy. 

Diolch am eich cwestiwn. Yn amlwg, nid wyf am ragfarnu popeth a fydd yn y strategaeth derfynol, ond rwy’n hyderus y bydd gennym strategaeth ddrafft a strategaeth derfynol a fydd yn gweld lle i arloesi ymhlith busnesau bach, a gallwn dynnu sylw at y llwyddiant y mae SMARTCymru wedi'i gael mewn sawl maes, ac ym mhob rhanbarth neu etholaeth, yn ôl pob tebyg, bydd yna fusnes sydd wedi cael cymorth drwy hynny, gan arwain at wahaniaeth gwirioneddol i gynhyrchiant a swyddi. Mewn gwirionedd, ddoe, cymeradwyais ddatganiad arall sy’n edrych ar rywbeth ym Mro Morgannwg, lle maent wedi treblu eu niferoedd oherwydd yr ymgysylltiad â SMARTCymru a’r cysylltiadau â’r byd academaidd hefyd. Felly, rydych yn iawn i wneud y cysylltiadau rhwng addysg bellach ac uwch a sut y mae'r ymchwil a'r arloesi sy'n digwydd yno yn arwain at arloesi a gwell arferion busnes o fewn y byd gwaith ar gyfer busnesau llai, ac yn wir, ar gyfer y clystyrau lled-ddargludyddion cyfansawdd mawr sy’n bodoli o amgylch Casnewydd hefyd.

Mae’n allweddol cael Llywodraeth, busnesau, ac ymchwil academaidd yn cael ei rhoi ar waith er mwyn gwneud gwahaniaeth. Felly, pan welwch y drafft o'r ymgynghoriad, credaf y bydd yn gadarnhaol, ac yna dylai ganiatáu inni adeiladu ar yr hyn a wnaethom eisoes ond gyda chenhadaeth wedi'i hailffocysu gan nad yw'r holl ymrwymiadau cyllido a wnaed i Gymru wedi cael eu hanrhydeddu. Felly, golyga hynny ei bod yn bwysicach byth ein bod yn cynhyrchu mwy o werth o'r arian sydd gennym hefyd, yn ogystal, wrth gwrs, â chynhyrchu mwy o enillion i Gymru o gronfeydd cyllid y DU sy'n cystadlu yn ogystal. Mae digon i ni ei wneud, ond rwy'n gobeithio y bydd yr Aelod yn gadarnhaol ac yn fodlon pan fydd yn gweld y lle a’r rôl i fusnesau bach yn y strategaeth newydd.

Good afternoon, Minister. Minister, the Scottish Government has set out an ambitious vision to transform their economy, saying they want to be recognised as a nation of entrepreneurs and innovators who have embraced the opportunities of new technologies, boosted productivity considerably, and focusing their resources on opportunities that’ll transform their economy. Specifically, what innovations do you see for Wales and do you have the ambition to match or exceed what we see elsewhere?

Prynhawn da, Weinidog. Mae Llywodraeth yr Alban wedi nodi gweledigaeth uchelgeisiol i drawsnewid eu heconomi, gan ddweud eu bod yn dymuno cael eu cydnabod fel cenedl o entrepreneuriaid ac arloeswyr sydd wedi manteisio ar y cyfleoedd sy'n codi o dechnolegau newydd, wedi cynyddu cynhyrchiant yn sylweddol, a chanolbwyntio eu hadnoddau ar gyfleoedd a fydd yn trawsnewid eu heconomi. Yn benodol, pa ddatblygiadau arloesol a welwch i Gymru, ac a oes gennych uchelgais i wneud yr un peth neu ragori ar yr hyn a welwn mewn mannau eraill?

Yes. It’s unusual to hear a Welsh Conservative Member quote with praise the SNP-led Government in Scotland, but I welcome the plurality and the inclusiveness of the Member’s comments. And, actually, when you look at the ambitions in a range of areas from Governments across the UK, of course we all want to foster a greater culture of entrepreneurship. We all want to take advantage of particular strengths we have in our research base, but also in areas where we’ve actually got business strengths as well. So, if you think about the statement I previously made just a couple of weeks ago on the renewables sector, we've got lots to offer there, with not just our natural resources but real business innovation, and that's linked to the steel industry of course as well, investment in ports. So you can see a whole range of different areas where the ambitions not just for what happened on large investment, but the small and medium supply chain, and innovation, all have a key role to play. And there's certainly no lack of ambition from this Government on our economic future.

Ie. Mae’n anarferol clywed dyfyniad gan Aelod o'r Ceidwadwyr Cymreig yn canu clodydd y Llywodraeth yr SNP yn yr Alban, ond croesawaf blwraliaeth a chynwysoldeb sylwadau’r Aelod. Ac a dweud y gwir, pan edrychwch ar yr uchelgeisiau mewn ystod o feysydd gan Lywodraethau ledled y DU, mae pob un ohonom yn awyddus wrth gwrs i feithrin diwylliant mwy entrepreneuraidd. Mae pob un ohonom yn awyddus i fanteisio ar gryfderau penodol sydd gennym yn ein sylfaen ymchwil, ond hefyd mewn meysydd lle mae gennym gryfderau busnes. Felly, os ydych yn ystyried y datganiad a wneuthum ychydig wythnosau yn ôl ar y sector ynni adnewyddadwy, mae gennym lawer i'w gynnig yno, nid yn unig gyda'n hadnoddau naturiol ond gydag arloesi gwirioneddol mewn busnes, ac mae hynny'n gysylltiedig â'r diwydiant dur wrth gwrs hefyd, buddsoddiad mewn porthladdoedd. Felly, gallwch weld ystod eang o wahanol feysydd lle mae gan yr uchelgeisiau, nid yn unig ar gyfer yr hyn a ddigwyddodd gyda buddsoddiadau mawr, ond y gadwyn gyflenwi fach a chanolig, ac arloesi, ran allweddol i'w chwarae. Ac yn sicr, nid oes diffyg uchelgais gan y Llywodraeth hon mewn perthynas â'n dyfodol economaidd.

13:35

I've been reflecting on what innovation means and the word 'innovation', and, as I've been doing that, I came across a quote from Steve Jobs, and he once said that:

'Sometimes when you innovate, you make mistakes. It is best to admit them quickly, and get on with improving your other innovations.'

And that resonates really and truly with me, because, when I was serving my time as an engineering apprentice, my mentor told me that a person who has never made a mistake has never made anything. Now, the Welsh Labour Government has encouraged innovation in manufacturing in particular, with the advanced manufacturing research centre in Broughton, which has unlocked the potential in business in north Wales. I wondered if the Minister agrees with me that it's time to go further, and that we do need to support an advanced technology research centre in Alyn and Deeside.

Rwyf wedi bod yn myfyrio ar yr hyn y mae arloesi yn ei olygu a’r gair 'arloesi’, ac, wrth imi wneud hynny, deuthum o hyd i ddyfyniad gan Steve Jobs, a dywedodd unwaith:

'Weithiau, pan ydych yn arloesi, rydych yn gwneud camgymeriadau. Mae'n well eu cyfaddef yn gyflym, a bwrw ymlaen â gwella agweddau eraill ar eich arloesi.'

Ac mae hynny'n fy ysbrydoli'n fawr, oherwydd, pan oeddwn yn brentis peirianneg, dywedodd fy mentor wrthyf nad yw unigolyn nad yw erioed wedi gwneud camgymeriad wedi gwneud unrhyw beth. Nawr, mae Llywodraeth Lafur Cymru wedi annog arloesi ym maes gweithgynhyrchu yn benodol, gyda’r ganolfan ymchwil gweithgynhyrchu uwch-dechnoleg ym Mrychdyn, sydd wedi datgloi’r potensial mewn busnes yng ngogledd Cymru. Tybed a yw’r Gweinidog yn cytuno ei bod yn bryd mynd ymhellach, a bod angen inni gefnogi canolfan ymchwil uwch-dechnoleg yn Alun a Glannau Dyfrdwy.

'Yes', I think is the straight answer, and, of course, the vision for doing something like that was set out by my predecessor Ken Skates. And we are not just supportive of establishing an advanced technology research centre in Wales, but I can give the Member some rather more up-to-date news. Subject to developing a sustainable funding package, last week, the Welsh Government signed heads of terms for a preferred site in Sealand for an advanced technology research centre. Our partners in signing that are the Ministry of Defence. Work is now under way on the design of that facility to ensure that we meet the requirements of our partners and future users. So, good news about the centre. But I think, more importantly, just to highlight the point the Member made at the start, it is important to have a risk appetite to get things wrong and to learn from not being able to make progress. And that's one of the challenges we have about expectations of how public money is used, but recognising that, without some risk appetite, we won't see successful innovation and economic return as well. And I look forward to coming back with what I hope will be even better news about the heads of terms, and about the actual programmes to deliver the advanced technology research centre at our preferred site.

'Ydw', yw'r ateb syml, ac wrth gwrs, nodwyd y weledigaeth ar gyfer gwneud rhywbeth fel hynny gan fy rhagflaenydd, Ken Skates. Ac nid yn unig ein bod yn cefnogi'r syniad o sefydlu canolfan ymchwil uwch-dechnoleg yng Nghymru, ond gallaf roi newyddion ychydig yn fwy diweddar i'r Aelod. Yn amodol ar ddatblygu pecyn ariannu cynaliadwy, yr wythnos diwethaf, arwyddodd Llywodraeth Cymru y prif delerau ar gyfer safle a ffefrir yn Sealand ar gyfer canolfan ymchwil uwch-dechnoleg. Ein partneriaid wrth arwyddo'r rheini yw'r Weinyddiaeth Amddiffyn. Mae gwaith yn mynd rhagddo bellach ar gynllunio'r cyfleuster hwnnw er mwyn sicrhau ein bod yn bodloni gofynion ein partneriaid a defnyddwyr y dyfodol. Felly, newyddion da am y ganolfan. Ond yn bwysicach, gan gyfeirio at y pwynt a wnaeth yr Aelod ar y dechrau, credaf ei bod yn bwysig inni fod yn barod i dderbyn risg y byddwn yn gwneud pethau’n anghywir a dysgu o fethu gwneud cynnydd. A dyna un o'r heriau sydd gennym ynghylch disgwyliadau ynglŷn â sut y caiff arian cyhoeddus ei ddefnyddio, ond gan gydnabod, heb rywfaint o barodrwydd i dderbyn risg, na fyddwn yn gweld arloesi llwyddiannus na buddion economaidd ychwaith. Ac edrychaf ymlaen at ddod yn ôl gyda'r hyn a fydd yn newyddion gwell byth, gobeithio, ynglŷn â'r prif delerau, ac ynglŷn â'r rhaglenni eu hunain hefyd er mwyn darparu'r ganolfan ymchwil uwch-dechnoleg ar y safle a ffefrir gennym.

Cwpan Pêl-droed y Byd
The Football World Cup

2. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o sut y bydd Cymru'n cymhwyso ar gyfer rowndiau terfynol Cwpan Pêl-droed y Byd yn effeithio ar economi Cymru? OQ58166

2. What assessment has the Minister made of how Wales's qualification for the football World Cup finals will impact the Welsh economy? OQ58166

Wales reaching the World Cup finals—the men's team reaching the World Cup finals—has given a huge boost to the whole country. And we are working with the Football Association of Wales and other stakeholders to consider how to maximise the opportunities that will come from Wales's participation on the stage of the biggest sporting event on the globe. I wish the team every success in the finals, on and off the pitch.

Mae llwyddiant Cymru i gyrraedd rowndiau terfynol Cwpan y Byd—llwyddiant tîm y dynion i gyrraedd rowndiau terfynol Cwpan y Byd—wedi rhoi hwb aruthrol i’r wlad gyfan. Ac rydym yn gweithio gyda Chymdeithas Bêl-droed Cymru a rhanddeiliaid eraill i ystyried sut i wneud y gorau o’r cyfleoedd a ddaw yn sgil y ffaith y bydd Cymru'n cymryd rhan yn y digwyddiad chwaraeon mwyaf yn y byd. Rwy'n dymuno pob llwyddiant i’r tîm yn y rowndiau terfynol, ar y cae ac oddi arno.

Thank you so much. The World Cup will be a unique opportunity to showcase Wales to billions of people—an exciting chance to show that we're a vibrant, inclusive, bilingual nation, appealing both to investors and ordinary people, who may want to visit Wales, to buy Welsh goods, or to come here to study. Have you considered, Minister, making contact with the Icelandic Government, as another small nation that has recent experience of qualifying for the World Cup for the first time, to discuss how they made the most of the economic opportunities? Investment could be made in diverse areas, such as sports diplomacy, tourism, trade relations and, crucially, branding. So, could you give consideration, Minister, to establishing a specialist working group, with experts from both public and private sectors, tasked with maximising the economic opportunities afforded to Wales thanks to Gareth Bale and his wonderful team mates?

Diolch yn fawr iawn. Bydd Cwpan y Byd yn gyfle unigryw i arddangos Cymru i biliynau o bobl—cyfle cyffrous i ddangos ein bod yn genedl fywiog, gynhwysol, ddwyieithog, i apelio at fuddsoddwyr a phobl gyffredin, sydd efallai'n awyddus i ymweld â Chymru, i brynu nwyddau Cymreig, neu i ddod yma i astudio. Weinidog, a ydych wedi ystyried cysylltu â Llywodraeth Gwlad yr Iâ, fel cenedl fach arall a chanddi brofiad diweddar o gyrraedd rowndiau terfynol Cwpan y Byd am y tro cyntaf, i drafod sut y gwnaethant y gorau o’r cyfleoedd economaidd? Gellid buddsoddi mewn meysydd amrywiol, megis diplomyddiaeth chwaraeon, twristiaeth, cysylltiadau masnach, ac yn hollbwysig, brandio. Felly, Weinidog, a wnewch chi ystyried sefydlu gweithgor arbenigol, gydag arbenigwyr o’r sectorau cyhoeddus a phreifat, er mwyn ceisio gwneud y mwyaf o’r cyfleoedd economaidd a fydd yn dod i Gymru, diolch i Gareth Bale a’i gyd-chwaraewyr gwych?

I think the Member makes a broad point, and then I'm not sure I'd agree with all of the specifics, but I want to be positive in response. Because Iceland and other smaller countries that have qualified—. I think about our near neighbours, the Republic of Ireland, as well, a relatively small nation, and how successive qualifications have helped with not just the image but actually what that then does for the future of the country. So, we have good relationships with all of our Nordic partners, including Iceland. And the First Minister, of course, was recently in Norway itself, as opposed to Iceland. So, we will continue to want to take advantage of those opportunities, but also to see the context in which Wales qualify now. We already have trading relationships in the Gulf region. When you think about the countries we are playing against in the group, the USA being our first game, it's certainly a key market for us; the biggest market outside Europe is the USA as well. So, we're thinking about how we look to take up all of those opportunities that participation on this stage will give us. And, actually, I think it's a good thing in terms of Wales's place in the wider world that England are in our group. It'll make the clear point that the UK and Britain are not synonymous with England only, having two parts of the UK and having our national teams playing against each other, and I hope that some of my friends and colleagues in England will see me being a magnanimous victor after that game, but, more than that, the big opportunity that this really does present for Wales. 

Credaf fod yr Aelod yn gwneud pwynt cyffredinol, ac nid wyf yn siŵr fy mod yn cytuno â'r holl fanylion, ond rwyf am fod yn gadarnhaol wrth ymateb. Oherwydd mae Gwlad yr Iâ a gwledydd llai eraill sydd wedi cyrraedd—. Rwy'n meddwl am ein cymdogion agos, Gweriniaeth Iwerddon, hefyd, cenedl gymharol fach, a sut y mae cyrraedd y rowndiau terfynol fwy nag unwaith wedi helpu nid yn unig gyda'r ddelwedd ond gyda'r hyn y mae hynny'n ei wneud wedyn ar gyfer dyfodol y wlad. Felly, mae gennym berthynas dda gyda phob un o’n partneriaid Nordig, gan gynnwys Gwlad yr Iâ. Ac roedd y Prif Weinidog yn Norwy yn ddiweddar, wrth gwrs, yn hytrach na Gwlad yr Iâ. Felly, byddwn yn parhau i fod eisiau manteisio ar y cyfleoedd hynny, ond hefyd i weld y cyd-destun y mae Cymru yn cyrraedd y rowndiau terfynol ynddo yn awr. Mae gennym gysylltiadau masnachu eisoes yn ardal y Gwlff. Pan ystyriwch y gwledydd y byddwn yn chwarae yn eu herbyn yn y grŵp, sef UDA, ein gêm gyntaf, mae'n sicr yn farchnad allweddol i ni; y farchnad fwyaf y tu allan i Ewrop yw UDA. Felly, rydym yn meddwl ynglŷn â sut y bwriadwn fanteisio ar yr holl gyfleoedd hynny y bydd cymryd rhan ar y llwyfan hwn yn eu rhoi i ni. Ac mewn gwirionedd, credaf ei fod yn beth da o ran lle Cymru yn y byd ehangach fod Lloegr yn ein grŵp ni. Bydd yn dangos yn glir nad yw’r DU a Phrydain yn gyfystyr â Lloegr yn unig, cael dwy ran o’r DU a chael ein timau cenedlaethol yn chwarae yn erbyn ei gilydd, ac rwy'n gobeithio y bydd fy ffrindiau a fy nghymheiriaid yn Lloegr yn fy ngweld yn bod yn fawrfrydig wrth imi ddathlu buddugoliaeth ar ôl y gêm honno, ond yn fwy na hynny, y cyfle mawr y mae hyn yn ei roi i Gymru.

13:40

Minister, it's an incredible opportunity for Wales to have qualified for the World Cup. I know we're all delighted and offer them congratulations on their incredible achievement. As we've outlined already, there are a multitude of opportunities that stem from this for our economy and for the whole of Wales in a multitude of ways. It's an incredible amount of money that has already benefited our economy, and, of course, if they were to reach the semi-final of the World Cup, Robert Page predicts it could provide an even bigger amount of money—£30 million—for the FAW. These moneys offer the Welsh Government an unique opportunity, as Delyth outlined just now, to reinvest that money and truly level up sporting facilities across Wales, showing our commitment, as we will later in the Senedd in today's Plenary session, to future generations. How is this Government going to work with the FAW to ensure that any financial gains from this World Cup are reinvested back into sporting facilities, particularly grass roots, as the chief executive of the FAW has suggested? 

Weinidog, mae’n gyfle anhygoel i Gymru fod wedi cyrraedd Cwpan y Byd. Gwn fod pob un ohonom wrth ein boddau ac yn eu llongyfarch ar eu cyflawniad anhygoel. Fel y nodwyd gennym eisoes, mae llu o gyfleoedd yn deillio o hyn i'n heconomi ac i Gymru gyfan mewn nifer o ffyrdd. Mae swm anhygoel o arian eisoes wedi bod o fudd i'n heconomi, ac wrth gwrs, pe byddent yn cyrraedd rownd gynderfynol Cwpan y Byd, mae Robert Page yn rhagweld y gallai ddarparu swm hyd yn oed yn fwy o arian—£30 miliwn—i Gymdeithas Bêl-droed Cymru. Mae’r arian hwn yn cynnig cyfle unigryw i Lywodraeth Cymru, fel y mae Delyth newydd ei ddweud, ailfuddsoddi’r arian hwnnw a gwella cyfleusterau chwaraeon ledled Cymru, gan ddangos ein hymrwymiad, fel y byddwn yn ei wneud yn y Senedd yn nes ymlaen yn y Cyfarfod Llawn heddiw, i genedlaethau’r dyfodol. Sut y mae’r Llywodraeth hon yn mynd i weithio gyda Chymdeithas Bêl-droed Cymru i sicrhau bod unrhyw enillion ariannol o Gwpan y Byd yn cael eu hailfuddsoddi mewn cyfleusterau chwaraeon, yn enwedig ar lawr gwlad, fel y mae prif weithredwr Cymdeithas Bêl-droed Cymru wedi’i awgrymu?

Well, I think Noel Mooney has been very impressive on a number of fronts, particularly with his communication within the game and externally as well, on how the FAW expects to use its resource, in terms of people, its image, its ability to lead conversations as well as participate in them, and not just in terms of the future of the men's game in Wales, but I'm really impressed with his direction and leadership on recognising the importance of the role of football for women and girls—the fastest growth sector for the sport—and I regularly discuss it with him when we meet. And I think, actually, they've also been very clear about the fact that they receive money directly from the UK Government in an area that is transparently devolved, but the way they went about that was that they wanted to be clear they wanted to maintain relationships with the rest of the sporting community within the UK and, indeed, here in Wales as well. So, they've looked to be genuinely balanced and not to have a different approach from our ambitions to see further investment in high-quality grass-roots sporting facilities, and actually he's made the point repeatedly that, for the growth of the game for boys, and girls in particular, there needs to be investment in those facilities. So, we do look forward to seeing how that money will be used.

But the broader point that came from the starting question is about the game itself and the wider opportunity to invest in Wales. And, actually, I had the pleasure of being in Bordeaux in the Euro finals, and it wasn't just a fantastic game of football, but I can honestly say that the way our team behaved on the pitch, the way that our fans behaved in and outside the ground, was a real credit to Wales as well. And so, actually, the behaviour of our fans is one of the things that I highlighted in my recent visit to Qatar—about the high expectations we have for the way that fans will behave and the opportunities we have to project Wales on the wider stage, not just on the field of sporting glory. 

Wel, credaf fod Noel Mooney wedi bod yn wych mewn sawl ffordd, yn enwedig wrth gyfathrebu o fewn y gêm a thu hwnt hefyd sut y mae Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn disgwyl defnyddio eu hadnoddau, o ran pobl, ei delwedd, ei gallu i arwain sgyrsiau yn ogystal â chymryd rhan ynddynt, ac nid yn unig o ran dyfodol gêm y dynion yng Nghymru, ond rwyf wedi fy mhlesio’n fawr gan ei gyfarwyddyd a’i arweiniad ar gydnabod pwysigrwydd rôl pêl-droed ar gyfer menywod a merched—y sector lle y gwelir y twf cyflymaf yn y gamp—ac rwy'n trafod hynny'n rheolaidd gydag ef pan fyddwn yn cyfarfod. A chredaf eu bod hefyd wedi dweud yn glir iawn eu bod yn cael arian yn uniongyrchol gan Lywodraeth y DU mewn maes sy'n amlwg wedi'i ddatganoli, ond y ffordd yr aethant ati i wneud hynny oedd dweud yn glir eu bod yn awyddus i gynnal perthynas â gweddill y gymuned chwaraeon o fewn y DU, ac yn wir, yma yng Nghymru hefyd. Felly, maent wedi ceisio bod yn wirioneddol gytbwys a pheidio â chael ymagwedd wahanol i'n huchelgeisiau i sicrhau buddsoddiad pellach mewn cyfleusterau chwaraeon o ansawdd uchel ar lawr gwlad, ac mae wedi gwneud y pwynt dro ar ôl tro, er mwyn twf y gêm i fechgyn, a merched yn arbennig, fod angen buddsoddi yn y cyfleusterau hynny. Felly, rydym yn edrych ymlaen at weld sut y caiff yr arian hwnnw ei ddefnyddio.

Ond mae’r pwynt ehangach a ddaeth o’r cwestiwn cychwynnol yn ymwneud â’r gêm ei hun a’r cyfle ehangach i fuddsoddi yng Nghymru. Ac a dweud y gwir, cefais y pleser o fod yn Bordeaux yn rowndiau terfynol yr Ewros, ac nid yn unig ei bod yn gêm bêl-droed wych, gallaf ddweud yn onest fod y ffordd yr oedd ein tîm yn ymddwyn ar y cae, y ffordd yr oedd ein cefnogwyr yn ymddwyn y tu mewn a'r tu allan i'r stadiwm, yn glod gwirioneddol i Gymru hefyd. Ac felly, mewn gwirionedd, mae ymddygiad ein cefnogwyr yn un o'r pethau y tynnais sylw atynt ar fy ymweliad diweddar â Qatar—y disgwyliadau uchel sydd gennym ar gyfer y ffordd y bydd cefnogwyr yn ymddwyn a'r cyfleoedd sydd gennym i arddangos Cymru ar y llwyfan ehangach, nid ar y maes chwarae yn unig.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Paul Davies. 

Questions now from party spokespeople. The Conservatives' spokesperson, Paul Davies. 

Diolch, Llywydd. Minister, a few weeks ago, part of south Wales grinded to a halt, as several major events took place in Cardiff city centre. Now, one report claimed that there were 15-mile-long queues on the M4 from the Severn bridge into Wales, and many people took to social media to voice their frustrations. It's vital that lessons are learnt and that far more strategic planning takes place to co-ordinate major events in Wales to ensure that we have the infrastructure to accommodate large numbers of visitors. We also need to ensure that every opportunity is taken to maximise visitor spend not just in our cities, but elsewhere across Wales as well. Therefore, Minister, can you tell us what lessons have been learnt, and what new measures will be introduced to ensure that Wales is better prepared for major events in the future? 

Diolch, Lywydd. Weinidog, ychydig wythnosau yn ôl, daeth rhan o dde Cymru i stop, wrth i nifer o ddigwyddiadau mawr gael eu cynnal yng nghanol dinas Caerdydd. Nawr, roedd un adroddiad yn honni bod ciwiau 15 milltir o hyd ar yr M4 o bont Hafren i mewn i Gymru, a bu llawer o bobl yn lleisio eu rhwystredigaeth ar y cyfryngau cymdeithasol. Mae'n hanfodol fod gwersi'n cael eu dysgu a bod llawer mwy o gynllunio strategol yn digwydd i gydgysylltu digwyddiadau mawr yng Nghymru er mwyn sicrhau bod gennym seilwaith i ddarparu ar gyfer niferoedd mawr o ymwelwyr. Mae angen inni sicrhau hefyd y manteisir ar bob cyfle i hybu gwariant gan ymwelwyr nid yn unig yn ein dinasoedd, ond mewn mannau eraill ledled Cymru hefyd. Felly, a wnewch chi ddweud wrthym pa wersi a ddysgwyd, Weinidog, a pha fesurau newydd a gyflwynir i sicrhau bod Cymru yn fwy parod ar gyfer digwyddiadau mawr yn y dyfodol?

So, I think, the Member is right to point out that the impact of major events and their spend not just for the events itself, but around it as well, is something that we are already focusing on in our events and international visitor strategy, as well as what we're looking to do more broadly and further afield—so, not just Cardiff and Swansea, but actually across Wales as well. And I recognise the point made about the challenges for people travelling to Wales as well, and I wouldn't want to be glib or dismissive of that. So, there will be an opportunity to learn lessons from that with a range of partners within and outside the Welsh Government as well. It would be premature for me to say, 'Here are the specific lessons and actions being taken', because we have a range of things to look at. So, this weekend, there are the Stereophonics and Tom Jones in Cardiff as well, we've got the arena recently opened in Swansea, we've got ambitions in our visitor strategy for events further afield as well. So, this is a process of learning as each event comes across, as well as the more strategic challenges of making sure we get people into Wales and they have a great experience when they're here and they want to come back as well.

Credaf fod yr Aelod yn iawn i nodi bod effaith digwyddiadau mawr a’u gwariant nid yn unig ar y digwyddiadau eu hunain, ond o’u cwmpas hefyd, yn rhywbeth yr ydym eisoes yn canolbwyntio arno yn ein strategaeth digwyddiadau ac ymwelwyr rhyngwladol, yn ogystal â'r hyn y bwriadwn ei wneud yn fwy cyffredinol ac mewn mannau eraill—felly, nid yn unig yng Nghaerdydd ac Abertawe, ond ledled Cymru hefyd. Ac rwy’n cydnabod y pwynt a wnaed am yr heriau i bobl sy’n teithio i Gymru hefyd, ac nid wyf am fod yn anystyriol o hynny. Felly, bydd cyfle i ddysgu gwersi o hynny gydag ystod o bartneriaid o fewn a thu allan i Lywodraeth Cymru. Byddai’n rhy gynnar imi ddweud, 'Dyma’r gwersi a’r camau penodol sy’n cael eu cymryd’, gan fod gennym amrywiaeth o bethau i edrych arnynt. Felly, y penwythnos hwn, mae'r Stereophonics a Tom Jones yng Nghaerdydd hefyd, mae gennym yr arena a agorwyd yn ddiweddar yn Abertawe, mae gennym uchelgeisiau yn ein strategaeth ymwelwyr ar gyfer digwyddiadau mewn mannau eraill hefyd. Felly, mae hon yn broses o ddysgu gyda phob digwyddiad, yn ogystal â'r heriau mwy strategol o sicrhau ein bod yn dod â phobl i Gymru a'u bod yn cael profiad gwych pan fyddant yma a'u bod yn awyddus i ddychwelyd hefyd.

13:45

Well, yes, lessons need to be learnt, Minister, and they need to be learnt very, very quickly. Now, there are several large-scale events coming up, not least of all a major WWE event in September, the first event of its kind in the UK for 30 years, which will certainly attract visitors from across the United Kingdom. I understand that this event has actually secured funding from you as a Welsh Government. Now, the Welsh Government is right to invest in major events, as they can showcase our cultural identity and heritage on an international stage. However, it's important that appropriate checks and balances take place and that the infrastructure is sufficient to cope with the increased number of visitors to the area. So, Minister, what key performance indicators are being used to monitor the effectiveness of any Welsh Government investment in major events, and can you also tell us how the Welsh Government is ensuring that the infrastructure is in place to support major events going forward?

Wel, oes, mae angen dysgu gwersi, Weinidog, ac mae angen eu dysgu yn gyflym iawn. Nawr, mae sawl digwyddiad mawr ar y gweill, gan gynnwys y digwyddiad WWE mawr ym mis Medi, y digwyddiad cyntaf o'i fath yn y DU ers 30 mlynedd, a fydd yn sicr yn denu ymwelwyr o bob rhan o'r Deyrnas Unedig. Deallaf fod y digwyddiad hwn wedi cael cyllid gennych chi fel Llywodraeth Cymru. Nawr, mae'n iawn fod Llywodraeth Cymru yn buddsoddi mewn digwyddiadau mawr, gan y gallant arddangos ein hunaniaeth ddiwylliannol a’n treftadaeth ar lwyfan rhyngwladol. Fodd bynnag, mae'n bwysig gwneud yr archwiliadau priodol a bod y seilwaith yn ddigonol i ymdopi â'r cynnydd yn nifer yr ymwelwyr â'r ardal. Felly, Weinidog, pa ddangosyddion perfformiad allweddol a ddefnyddir i fonitro effeithiolrwydd unrhyw fuddsoddiad gan Lywodraeth Cymru mewn digwyddiadau mawr, ac a allwch ddweud wrthym hefyd sut y mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod y seilwaith hwnnw yn ei le i gefnogi digwyddiadau mawr yn y dyfodol?

So, the Member is right to point out the opportunities that come from the WWE event. Whether you are a childhood or continuing supporter of the sports entertainment world—. I think they'd recognise it isn't a genuine sport in the way that we'd all recognise, but, actually, it's an enormous economic event and opportunity for Wales because of the significant reach it has within the US market, and the US market is one of Visit Wales's priority international markets. It's where we've got lots of work going on, and I pointed out that, actually, having the USA in our group in the world cup is really positive for us, in any event. That's one the reasons why I took the decision to support the event financially to make sure that it did come to Wales. And, yes, we are looking at not just what's happened recently but how to make sure that event is as successful as possible for all of the visitors, as well as the people performing—we want those people to come back again and again. Actually, part of the point about that event was it wasn't just an event for Cardiff. We looked at other events and other parts of the way that the event will be promoted, which will focus on other parts of Wales, and some of the second-tier events that take place around it as well are taking place in other parts of the country as well. So, we are genuinely thinking about how each event has a wider impact, and we do then undertake an assessment, post event, to try to understand the direct economic benefits as well. That's something that we discuss with events that we support directly as well, so I'm happy to give the Member that reassurance as well.

Mae’r Aelod yn iawn i dynnu sylw at y cyfleoedd a ddaw yn sgil y digwyddiad WWE. P'un a oeddech yn cefnogi'r byd adloniant chwaraeon yn blentyn neu wedi parhau i gefnogi—. Rwy'n credu y byddent yn cydnabod nad yw’n gamp wirioneddol yn y ffordd y byddem yn ei chydnabod, ond mewn gwirionedd, mae’n ddigwyddiad ac yn gyfle economaidd enfawr i Gymru oherwydd y cyrhaeddiad sylweddol sydd ganddo ym marchnad yr Unol Daleithiau, a marchnad UDA yw un o farchnadoedd rhyngwladol blaenoriaethol Croeso Cymru. Dyma lle mae gennym gryn dipyn o waith yn mynd rhagddo, ac fe nodais, mewn gwirionedd, fod cael UDA yn ein grŵp yng nghwpan y byd yn gadarnhaol iawn i ni, beth bynnag. Dyna un o'r rhesymau pam y penderfynais gefnogi'r digwyddiad yn ariannol er mwyn sicrhau ei fod yn dod i Gymru. Ac rydym yn edrych nid yn unig ar yr hyn sydd wedi digwydd yn ddiweddar ond ar sut i sicrhau bod y digwyddiad hwnnw mor llwyddiannus â phosibl i'r holl ymwelwyr, yn ogystal â'r bobl sy'n perfformio—rydym am i'r bobl hynny ddod yn ôl dro ar ôl tro. A dweud y gwir, rhan o'r pwynt am y digwyddiad hwnnw oedd nad digwyddiad i Gaerdydd yn unig ydoedd. Buom yn edrych ar ddigwyddiadau eraill a rhannau eraill o’r ffordd y bydd y digwyddiad yn cael ei hyrwyddo, a fydd yn canolbwyntio ar rannau eraill o Gymru, ac mae rhai o’r digwyddiadau ail haen sy’n cael eu cynnal o’i amgylch hefyd yn cael eu cynnal mewn rhannau eraill o’r wlad. Felly, rydym yn meddwl o ddifrif ynglŷn â sut y mae pob digwyddiad yn cael effaith ehangach, ac yna, byddwn yn cynnal asesiad ar ôl y digwyddiad i geisio deall y manteision economaidd uniongyrchol hefyd. Mae hynny'n rhywbeth yr ydym yn ei drafod yn uniongyrchol gyda digwyddiadau a gefnogir gennym yn ogystal, felly rwy'n falch o roi'r sicrwydd hwnnw i'r Aelod hefyd.

Well, of course, I welcome the fact that the Welsh Government is investing in major events, but it is clear to me that the Welsh Government needs a robust forward-looking major events strategy. It's been over two years since the last strategy expired, and, whilst I accept that the Government will publish a new strategy next month, it's still disappointing that we've had to wait so long. Now, going forward, it's vital that the new strategy has the resources it needs to achieve positive outcomes for Wales. Where it can, it must ensure that there is an equitable spread of opportunities across the country, as you've just stated, and it must bring the events and tourism industries together to increase supply-chain opportunities for our businesses, develop our skills base and create jobs for the future. Because, as you've said in evidence to the Economy, Trade and Rural Affairs Committee earlier on today, creating jobs and better jobs is your priority. Therefore, Minister, can you tell us how the Welsh Government will ensure all parts of Wales will actually benefit from the new major events strategy? And, ahead of the publication of the strategy, can you tell us how the Welsh Government will bring together partners in the events and tourism sectors to co-ordinate and maximise the benefits of major events in Wales?

Wel, wrth gwrs, rwy'n croesawu'r ffaith fod Llywodraeth Cymru yn buddsoddi mewn digwyddiadau mawr, ond mae’n amlwg i mi fod angen strategaeth digwyddiadau mawr gadarn sy’n edrych tua’r dyfodol ar Lywodraeth Cymru. Mae dros ddwy flynedd ers i’r strategaeth ddiwethaf ddod i ben, ac er fy mod yn derbyn y bydd y Llywodraeth yn cyhoeddi strategaeth newydd fis nesaf, mae’n dal yn siomedig ein bod wedi gorfod aros cyhyd. Nawr, wrth symud ymlaen, mae'n hanfodol fod gan y strategaeth newydd yr adnoddau sydd eu hangen arni i gyflawni canlyniadau cadarnhaol i Gymru. Mae'n rhaid iddi sicrhau, lle y gall wneud hynny, fod cyfleoedd wedi eu gwasgaru'n deg ledled y wlad, fel y dywedoch chi yn awr, ac mae'n rhaid iddi ddod â’r digwyddiadau a'r diwydiannau twristiaeth ynghyd i gynyddu cyfleoedd yn y gadwyn gyflenwi ar gyfer ein busnesau, datblygu ein sylfaen sgiliau a chreu swyddi ar gyfer y dyfodol. Oherwydd, fel y dywedoch wrth roi tystiolaeth i Bwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig yn gynharach heddiw, creu swyddi a swyddi gwell yw eich blaenoriaeth. Felly, Weinidog, a allwch ddweud wrthym sut y bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau y bydd pob rhan o Gymru yn elwa o'r strategaeth digwyddiadau mawr newydd? A chyn cyhoeddi'r strategaeth, a wnewch chi ddweud wrthym sut y bydd Llywodraeth Cymru yn dod â phartneriaid yn y sector digwyddiadau a'r sector twristiaeth ynghyd i gydgysylltu ac i fanteisio i'r eithaf ar y budd sy'n deillio o ddigwyddiadau mawr yng Nghymru?

I'm more than happy to give the Member the assurance that the new strategy, which is a very short period of time away, will again focus on how we generate economic return in terms of my priorities for more jobs and better jobs across Wales, and the visitor economy and event-based employment opportunities are part of that as well. It will also be very clear about having a strategy for the whole of Wales and not simply concentrating on one part of the country. But, as we've just discussed, the events that are already taking place and the choices that we have made in any event—. We talked about the WWE event. So, this is about delivery as well as a strategy. Not having a strategy hasn't been the rock, as it were, that has prevented us from making progress. I look forward to us delivering a big show in the autumn and more events for the future.

Rwy’n fwy na pharod i roi sicrwydd i’r Aelod y bydd y strategaeth newydd, a fydd yn cael ei chyhoeddi cyn bo hir, yn canolbwyntio eto ar y modd y cynhyrchwn fuddion economaidd yn sgil fy mlaenoriaethau ar gyfer mwy o swyddi a swyddi gwell ledled Cymru, ac mae'r economi ymwelwyr a chyfleoedd cyflogaeth sy'n seiliedig ar ddigwyddiadau yn rhan o hynny hefyd. Bydd hefyd yn nodi'n glir iawn ei bod yn strategaeth ar gyfer Cymru gyfan yn hytrach na'i bod yn canolbwyntio ar un rhan o’r wlad yn unig. Ond fel rydym newydd ei drafod, mae’r digwyddiadau sydd eisoes yn cael eu cynnal a’r dewisiadau rydym wedi’u gwneud—. Buom yn siarad am y digwyddiad WWE. Mae hyn yn ymwneud â chyflawni yn ogystal â strategaeth. Nid y ffaith nad oedd gennym strategaeth yw'r hyn sydd wedi ein hatal rhag gwneud cynnydd. Edrychaf ymlaen at gyflwyno sioe fawr yn yr hydref a mwy o ddigwyddiadau ar gyfer y dyfodol.

13:50

Llefarydd Plaid Cymru, Luke Fletcher.

Plaid Cymru spokesperson, Luke Fletcher.

Diolch, Llywydd. There's no doubt that life for workers and their families is getting more difficult. Inflation is at a 40-year high, energy prices are growing 23 times faster than wages, and Welsh weekly earnings remain the lowest of the UK nations. The importance of trade unions could not be clearer during this cost-of-living crisis. However, only one in six private sector workers in Wales are in unions. In fact, around half of workers in Wales are in workplaces that have no trade union presence whatsoever, and only 9 per cent of young people in Wales are in a union. Could the Minister please outline what exactly the Welsh Government is doing to encourage union membership and support workers' rights, and would they commit to doing more to ensure people are protected in their employment during this crisis?

I was wondering if he could also respond to comments by policy officers in the Trades Union Congress that said in an article in the Institute of Welsh Affairs that there had

'been a marked reluctance to give meaningful and committed public support to unions'

from Welsh Government

'when doing so risked discomforting any employers in Wales'?

Diolch, Lywydd. Nid oes amheuaeth fod bywyd gweithwyr a'u teuluoedd yn mynd yn anoddach. Mae chwyddiant ar ei lefel uchaf ers 40 mlynedd, mae prisiau ynni'n codi 23 gwaith yn gyflymach na chyflogau, ac mae enillion wythnosol Cymru yn parhau i fod yr isaf o gymharu â gwledydd eraill y DU. Ni allai pwysigrwydd undebau llafur fod yn fwy amlwg yn ystod yr argyfwng costau byw hwn. Fodd bynnag, dim ond un o bob chwe gweithiwr yn y sector preifat yng Nghymru sy'n aelodau o undebau. Mewn gwirionedd, mae oddeutu hanner gweithwyr Cymru mewn gweithleoedd lle nad oes unrhyw undeb llafur o gwbl, a dim ond 9 y cant o bobl ifanc Cymru sydd mewn undeb. A wnaiff y Gweinidog amlinellu, os gwelwch yn dda, beth yn union y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i annog aelodaeth o undebau a chefnogi hawliau gweithwyr, ac a fyddent yn ymrwymo i wneud mwy i sicrhau bod pobl yn cael eu diogelu yn eu swyddi yn ystod yr argyfwng hwn?

Tybed a wnaiff ymateb hefyd i sylwadau gan swyddogion polisi yng Nghyngres yr Undebau Llafur a ddywedodd mewn erthygl yn y Sefydliad Materion Cymreig y bu

'amharodrwydd amlwg i roi cefnogaeth gyhoeddus ystyrlon ac ymroddedig i undebau.'

gan Lywodraeth Cymru

'pan fyddai gwneud hynny'n creu risg o beri anesmwythyd i unrhyw gyflogwyr yng Nghymru’?

I don't recognise that at all, and I speak as someone who is not just a member of trade unions, but someone who has been a workplace shop steward, representing fellow workers, someone who's been a trade union lawyer, representing workers in all parts of our economy, proud to do so, and a former president of the Wales TUC. You'll find proud trade union members on all of these benches, and it informs the way we make choices as well.

So, the social partnership and procurement Bill, which you'll know that the Deputy Minister introduced recently, sets out how we'll formalise relationships. It won't just rely on personal relationships between people, but make it clear that social partnership is the way in which we will continue to do business. It informs the way we look at the economic contract and its development; it's our expectation for businesses. We want Wales to be a fair work nation. That, of course, involves workplace representatives, and I continue to believe the best form of a workplace representative is a trade union who is on your side and understands your own interests as a worker and how that actually affects the future of the business as well. Because our trade unions are very clear they want there to be good work in Wales for their members to undertake. They'd much rather spend their time working in partnership with companies, rather than having to deal with the challenges of poor employers.

The change in the shape of our economy, though, has affected trade union membership. Organising in new sectors of the economy is much more challenging than in big public services or in large private sector employers. We are looking, though, at how we continue to make the case in a range of sectors, and a good example of that is in retail, where the retail strategy that we will be launching, the vision for the future of retail, is one that has been co-produced by the Government, businesses and trade unions, looking ahead for the future of that sector and what it will mean for working people.

Nid wyf yn cydnabod hynny o gwbl, ac rwy’n siarad fel rhywun sydd nid yn unig yn aelod o undebau llafur, ond rhywun a fu'n stiward llawr gwaith yn y gweithle, yn cynrychioli fy nghydweithwyr, rhywun sydd wedi bod yn gyfreithiwr undeb llafur, yn cynrychioli gweithwyr ym mhob rhan o’n heconomi, ac yn falch o wneud hynny, ac yn gyn-lywydd TUC Cymru. Fe welwch aelodau balch o undebau llafur ar bob un o’r meinciau hyn, ac mae’n llywio’r ffordd yr ydym yn gwneud dewisiadau hefyd.

Felly, mae’r Bil partneriaeth gymdeithasol a chaffael cyhoeddus, y gwyddoch i'r Dirprwy Weinidog ei gyflwyno yn ddiweddar, yn nodi sut y byddwn yn ffurfioli cysylltiadau. Nid yn unig y bydd yn dibynnu ar gysylltiadau personol rhwng pobl, fe fydd hefyd yn nodi'n glir mai partneriaeth gymdeithasol yw’r ffordd y byddwn yn parhau i gyflawni busnes. Mae’n llywio’r ffordd yr edrychwn ar y contract economaidd a’i ddatblygiad; dyna ein disgwyliad ar gyfer busnesau. Rydym am i Gymru fod yn wlad o waith teg. Mae hynny, wrth gwrs, yn cynnwys cynrychiolwyr yn y gweithle, ac rwy’n parhau i gredu mai’r math gorau o gynrychiolydd yn y gweithle yw undeb llafur sydd ar eich ochr chi ac sy’n deall eich buddiannau chi fel gweithiwr a sut y mae hynny'n effeithio ar ddyfodol y busnes hefyd. Oherwydd mae ein hundebau llafur yn nodi'n glir iawn eu bod am gael swyddi da yng Nghymru ar gyfer eu haelodau. Byddai'n llawer gwell ganddynt dreulio eu hamser yn gweithio mewn partneriaeth â chwmnïau, yn hytrach na gorfod ymdrin â heriau cyflogwyr gwael.

Mae’r newid i siâp ein heconomi, serch hynny, wedi effeithio ar aelodaeth o undebau llafur. Mae trefnu mewn sectorau newydd o'r economi yn llawer mwy heriol nag mewn gwasanaethau cyhoeddus mawr neu gyflogwyr mawr yn y sector preifat. Rydym yn edrych, serch hynny, ar sut y gallwn barhau i ddadlau'r achos mewn ystod o sectorau, ac enghraifft dda o hynny yw manwerthu, lle mae’r strategaeth fanwerthu y byddwn yn ei lansio, y weledigaeth ar gyfer dyfodol manwerthu, yn un sydd wedi’i chydgynhyrchu gan y Llywodraeth, busnesau ac undebau llafur, gan edrych ymlaen at ddyfodol y sector hwnnw a’r hyn y bydd yn ei olygu i bobl sy’n gweithio.

I think it's important for us to remember that trade unions have always played an important part in changing workplace conditions, across the Chamber, and practices within the workplace. I have no doubt that they will play a vital part in moving to a four-day work week as well. UK firms have begun the world's biggest four-day week trial with no loss of pay. The trial will last six months and involves over 3,000 workers and 70 companies. It seems that the private sector is ahead of the Government here. A report by jobs site CV-Library found that adverts for four-day work week positions have increased about 90 per cent, with the biggest rises in south-west Wales and London. The support is there. In Wales, polling suggests an estimated 57 per cent of the Welsh public support a Welsh Government pilot towards a four-day working week, and 62 per cent of the Welsh public would ideally choose to work a four-day working week or less.

Last September, Plaid Cymru led a debate on the reduced working week, which called for a pilot to run in Wales to examine the benefits that it could deliver. Labour supported much of the motion, but not the call for a domestic pilot. Now that the world's biggest four-day working week pilot has begun in the UK, if the trial proves to be beneficial, would the Welsh Government then reconsider running a four-day working week pilot here in Wales, with the end goal of establishing a reduced working week policy?

Credaf ei bod yn bwysig inni gofio ar draws y Siambr fod undebau llafur bob amser wedi chwarae rhan bwysig wrth newid amodau’r gweithle ac arferion o fewn y gweithle. Nid oes gennyf unrhyw amheuaeth y byddant yn chwarae rhan hanfodol yn y broses o newid i wythnos waith pedwar diwrnod hefyd. Mae cwmnïau yn y DU wedi dechrau treial mwyaf y byd ar wythnos bedwar diwrnod heb golli unrhyw gyflog. Bydd y treial yn para chwe mis ac yn cynnwys dros 3,000 o weithwyr a 70 o gwmnïau. Ymddengys bod y sector preifat ar y blaen i’r Llywodraeth yn hyn o beth. Canfu adroddiad gan safle swyddi CV-Library fod hysbysebion ar gyfer swyddi ag wythnos waith pedwar diwrnod wedi cynyddu oddeutu 90 y cant, gyda’r cynnydd mwyaf yn ne-orllewin Cymru a Llundain. Mae'r gefnogaeth yno. Yng Nghymru, mae arolygon barn yn awgrymu bod 57 y cant o gyhoedd Cymru yn cefnogi cynllun peilot gan Lywodraeth Cymru i dreialu wythnos waith pedwar diwrnod, ac yn ddelfrydol, byddai 62 y cant o gyhoedd Cymru yn dewis gweithio wythnos waith pedwar diwrnod neu lai.

Fis Medi diwethaf, arweiniodd Plaid Cymru ddadl ar wythnos waith fyrrach, a oedd yn galw am gynnal cynllun peilot yng Nghymru i archwilio’r manteision y gallai eu cynnig. Cefnogwyd llawer o’r cynnig gan Lafur, ond nid yr alwad am gynllun peilot domestig. Gan fod cynllun peilot mwyaf y byd ar wythnos waith pedwar diwrnod wedi dechrau yn y DU, os bydd y treial yn fuddiol, a fyddai Llywodraeth Cymru wedyn yn ailystyried cynnal cynllun peilot ar wythnos waith pedwar diwrnod yma yng Nghymru, gyda’r nod o sefydlu polisi wythnos waith fyrrach yn y pen draw?

I think we'll want to look at the models of flexibility that exist and how they can benefit workers and businesses. Actually, we found, during the forced circumstances of the past two years and more, that flexible working has suited lots of workers in the public and private sectors, and that's made—. Some of the concerns previously about flexible working were that people wouldn't take it seriously, and, actually, we found real productivity gains in a range of sectors, as well as a better balance between work and life. So, the broader point about flexible working is one that we are positive about, and it does inform the way the Welsh Government behaves as an employer, and it will certainly affect the way that lots of our public sector partners are looking at how to deliver effective public services that won't always require people to be in one physical location five days a week. We're very interested in the four-day week pilot, and not just Luke Fletcher, but the Member for Alyn and Deeside, of course, has been a regular advocate for changes to the pattern of the working week as well. So, we do want to understand what will happen when the pilot's been done, what that then means for Wales, and how that may then be applied.

Much of this, though, of course, is for employers to implement. You talked earlier about the role of trade unions; many trade unions would want to see something like this happen because there's a real interest and demand from their members. There will be some employers, though, where it won't be possible. Just as, in the pandemic, there were people who physically had to be in work, there are some people where, actually, the patterns and the size of the business will mean that a four-day working week can't happen. That doesn't mean, though, that we'll shut down interest in those areas where it could happen to provide a real benefit for both workers and, as we've seen, a benefit for businesses, with improvements in productivity and people's commitment to work, and indeed the balance with life outside work.

Credaf y byddwn yn awyddus i edrych ar y modelau hyblygrwydd sy'n bodoli a sut y gallant fod o fudd i weithwyr a busnesau. A dweud y gwir, yn ystod yr amgylchiadau gorfodol dros y ddwy flynedd ddiwethaf a mwy, canfuom fod gweithio hyblyg wedi gweddu i lawer o weithwyr yn y sectorau cyhoeddus a phreifat, ac mae hynny wedi gwneud—. Rhai o’r pryderon blaenorol ynghylch gweithio hyblyg oedd na fyddai pobl o ddifrif yn ei gylch, ac mewn gwirionedd, gwelsom enillion gwirioneddol o ran cynhyrchiant mewn amrywiaeth o sectorau, yn ogystal â gwell cydbwysedd rhwng bywyd a gwaith. Felly, mae'r pwynt ehangach am weithio hyblyg yn un yr ydym yn obeithiol yn ei gylch, ac mae'n llywio'r ffordd y mae Llywodraeth Cymru yn ymddwyn fel cyflogwr, a bydd yn sicr yn effeithio ar y ffordd y mae llawer o'n partneriaid yn y sector cyhoeddus yn edrych ar sut i gyflawni gwasanaethau cyhoeddus effeithiol na fydd bob amser yn ei gwneud yn ofynnol i bobl fod mewn un lleoliad ffisegol am bum diwrnod yr wythnos. Mae gennym gryn ddiddordeb yn y cynllun peilot ar wythnos waith pedwar diwrnod, ac mae'r Aelod dros Alun a Glannau Dyfrdwy hefyd wrth gwrs, yn ogystal â Luke Fletcher, wedi cefnogi newidiadau i batrwm yr wythnos waith yn gyson hefyd. Felly, rydym yn awyddus i ddeall beth fydd yn digwydd pan fydd y cynllun peilot wedi'i gynnal, beth y mae hynny'n ei olygu wedyn i Gymru, a sut y gellir rhoi hynny ar waith wedyn.

Ond cyfrifoldeb cyflogwyr yw rhoi llawer o hyn ar waith wrth gwrs. Fe sonioch yn gynharach am rôl undebau llafur; byddai llawer o undebau llafur yn awyddus i weld rhywbeth fel hyn yn digwydd gan fod diddordeb a galw gwirioneddol gan eu haelodau. Fodd bynnag, ni fydd yn bosibl i rai cyflogwyr wneud hyn. Yn union fel yn y pandemig, roedd yn rhaid i rai pobl fod yn bresennol yn y gweithle, a bydd patrwm a maint rhai busnesau'n golygu na all rhai pobl gael wythnos waith pedwar diwrnod. Nid yw hynny'n golygu, fodd bynnag, y byddwn yn rhoi'r gorau i'w ystyried yn y meysydd hynny lle y gallai fod o fudd gwirioneddol i weithwyr, ac fel y gwelsom, budd i fusnesau, gyda gwelliannau mewn cynhyrchiant ac ymrwymiad pobl i'w gwaith, ac yn wir, y cydbwysedd gyda bywyd y tu allan i'r gwaith.

13:55
Llwyddiant Cwmni Egino
The Success of Cwmni Egino

3. A wnaiff y Gweinidog esbonio sut y bydd Llywodraeth Cymru yn mesur llwyddiant Cwmni Egino? OQ58178

3. Will the Minister explain how the Welsh Government will measure the success of Cwmni Egino? OQ58178

Thank you. Cwmni Egino's long-term success will ultimately depend on the realisation of key projects at the Trawsfynydd site that deliver local benefits. These will be assessed through a community benefits framework developed over the next 12 months in consultation with the local community under the company's social value charter. All of this, of course, is reliant on UK Government investment being made in a nuclear future within Trawsfynydd. 

Diolch. Yn y pen draw, bydd llwyddiant hirdymor Cwmni Egino yn dibynnu ar wireddu prosiectau allweddol ar safle Trawsfynydd sy'n sicrhau manteision lleol. Bydd y rhain yn cael eu hasesu drwy fframwaith buddion cymunedol a fydd yn cael ei ddatblygu dros y 12 mis nesaf mewn ymgynghoriad â'r gymuned leol o dan siarter gwerth cymdeithasol y cwmni. Mae hyn oll, wrth gwrs, yn dibynnu ar fuddsoddiad Llywodraeth y DU mewn dyfodol niwclear yn Nhrawsfynydd.

Diolch yn fawr i'r Gweinidog am yr ateb. Mae unrhyw un sy'n dilyn hynt a helynt y sector niwclear yn y wladwriaeth hon—a dwi'n gwneud yn fanwl iawn—yn gwybod mai Rolls-Royce ydy'r unig opsiwn sy'n cael ei hystyried gan Lywodraeth San Steffan i ddatblygu atomfeydd niwclear modwlar bach, SMRs. Wrth gwrs, mae'r berthynas agos yma rhwng Rolls-Royce a Llywodraeth San Steffan yn dod yn sgil y ffaith fod angen sicrhau'r sgiliau a'r gadwyn gyflenwi ar gyfer y rhaglen llong danfor Dreadnought ddrudfawr newydd. Dyna, mewn gwirionedd, sy'n cyflyru'r galw cynyddol am niwclear. Mae cynlluniau SMR Rolls-Royce yn rhai 450 MW, ac mae'r cwmni wedi'i wneud yn berffaith glir i fi yn ein cyfarfodydd ni nad ydy'r isadeiledd yn bodoli yn Nhrawsfynydd er mwyn lleoli'r un o'r SMRs, heb sôn am fwy nag un. Gan ystyried na all SMR ddod i Traws, felly, beth ydy pwynt Egino?

I thank the Minister for that response. Now, anyone who follows the story of the nuclear sector in this country—and I do in detail—will know that Rolls-Royce is the only option considered by the Westminster Government to develop small nuclear modular reactors, SMRs. Now, of course, this close relationship between the Westminster Government and Rolls-Royce comes as a result of the fact that we need to secure the skills and supply chain for the Dreadnought submarine programme, which is hugely expensive, and that's what actually drives the new demand for nuclear. The SMR Rolls-Royce proposals are 450 MW and the company has made it entirely clear to me in our meetings that the infrastructure doesn't exist in Trawsfynydd to locate one of the SMRs, never mind more than one. Given that an SMR cannot come to Traws, therefore, what is the point of Cwmni Egino?

I don't share the Member's assessment that there is no SMR future in Trawsfynydd. We've also, though, been looking at not just the possibilities of SMR but actually the real need for the potential for research, and, indeed, radioisotope generation, which, of course, is crucial for a range of areas of our health service. And, actually, we know that radioisotope generation is declining within the wider western world and Europe, and there's a real need to do that, and Trawsfynydd is a potential site. We think it's the best site available within the UK.

So, actually, we have a range of opportunities to continue to press around the Trawsfynydd site. Cwmni Egino has been developed to make sure that we can capture as many of those local opportunities as possible. It was a relatively surprising announcement when the Prime Minister, at the Welsh Conservatives' conference, announced there would be further investment in the Trawsfynydd site, and, actually, the fact that the Department for Business, Energy and Industrial Strategy had been having conversations with Cwmni Egino just before that announcement to make it clear that they wanted to do that. We need to see the headline announcement convert into practical reality, both in Trawsfynydd and further afield in terms of a nuclear future on Wylfa as well. The direction is a positive one; it's actually the delivery on it that I'm most interested in being made real and then making sure there's genuine local benefit for local people, but also the wider Welsh economy as well.

A future for steel—there really should be a role for Welsh steel to go into any kind of new nuclear future, whether in Traws or Wylfa, or both, ideally. So, I remain committed to trying to do the right thing to generate that local economic benefit, and I look forward to having a more constructive conversation with the Member and with the Member for the Wylfa constituency as well, on Ynys Môn, and indeed regional partners who I know will, no doubt, maintain a real interest.

Nid wyf yn cytuno ag asesiad yr Aelod nad oes unrhyw ddyfodol i adweithyddion modiwlar bach yn Nhrawsfynydd. Serch hynny, rydym hefyd wedi bod yn edrych nid yn unig ar bosibiliadau adweithyddion modiwlar bach, ond mewn gwirionedd, ar yr angen gwirioneddol am y potensial ar gyfer ymchwil, ac yn wir, cynhyrchu radioisotopau, sydd, wrth gwrs, yn hanfodol ar gyfer ystod o feysydd yn ein gwasanaeth iechyd. Ac mewn gwirionedd, gwyddom fod cynhyrchu radioisotopau yn faes sy'n dirywio o fewn y byd gorllewinol ehangach ac Ewrop, ac mae gwir angen gwneud hynny, ac mae Trawsfynydd yn safle posibl. Rydym o'r farn mai dyma'r safle gorau sydd ar gael yn y DU.

Felly, mae gennym ystod o gyfleoedd i barhau i'w gwthio mewn perthynas â safle Trawsfynydd. Mae Cwmni Egino wedi’i ddatblygu i sicrhau ein bod yn gallu manteisio ar gymaint o’r cyfleoedd lleol hynny â phosibl. Roedd yn gyhoeddiad cymharol annisgwyl pan gyhoeddodd Prif Weinidog y DU, yng nghynhadledd y Ceidwadwyr Cymreig, y byddai buddsoddiad pellach yn cael ei wneud yn safle Trawsfynydd, a'r ffaith bod yr Adran Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol wedi bod yn cael sgyrsiau gyda Cwmni Egino ychydig cyn y cyhoeddiad hwnnw i nodi'n glir eu bod am wneud hynny. Mae angen inni weld y prif gyhoeddiad yn troi’n realiti ymarferol, yn Nhrawsfynydd ac ymhellach i ffwrdd mewn perthynas â dyfodol niwclear yn Wylfa hefyd. Mae'r cyfeiriad yn un cadarnhaol; fy mhrif ddiddordeb yw sicrhau ei fod yn cael ei wireddu ac yna sicrhau bod budd lleol gwirioneddol i bobl leol, ond hefyd i economi ehangach Cymru hefyd.

Dyfodol i ddur—dylai fod rôl i ddur Cymru mewn unrhyw fath o ddyfodol niwclear newydd, boed hynny yn Nhrawsfynydd neu Wylfa, neu'r ddau, yn ddelfrydol. Felly, rwy’n parhau i fod yn ymrwymedig i geisio gwneud y peth iawn i gynhyrchu’r budd economaidd lleol hwnnw, ac edrychaf ymlaen at gael sgwrs fwy adeiladol gyda’r Aelod a’r Aelod dros etholaeth Wylfa hefyd, ar Ynys Môn, ac yn wir, partneriaid rhanbarthol y gwn y bydd ganddynt ddiddordeb gwirioneddol, rwy'n siŵr.

Strategaeth Economaidd ar gyfer Blaenau'r Cymoedd
Economic Strategy for the Heads of the Valleys

4. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am strategaeth economaidd Llywodraeth Cymru ar gyfer Blaenau'r Cymoedd? OQ58182

4. Will the Minister provide an update on the Welsh Government's economic strategy for the Heads of the Valleys? OQ58182

Thank you for the question. The Welsh Government continue to work in partnership with local authorities and the Cardiff city deal to co-develop a programme of economic interventions that will strengthen the economy in and around the Heads of the Valleys.

Diolch am eich cwestiwn. Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i weithio mewn partneriaeth ag awdurdodau lleol a bargen ddinesig Caerdydd i gyd-ddatblygu rhaglen o ymyriadau economaidd a fydd yn cryfhau’r economi ym Mlaenau’r Cymoedd a’r cyffiniau.

14:00

I'm grateful to the Minister for that response. One of the most important elements of the economic strategy in the Heads of the Valleys, of course, is Tech Valleys, which is in my constituency. Will the Minister confirm the budget of £100 million for that project?

Rwy'n ddiolchgar i'r Gweinidog am yr ymateb hwnnw. Un o elfennau pwysicaf y strategaeth economaidd ym Mlaenau'r Cymoedd, wrth gwrs, yw'r Cymoedd Technegol, sydd yn fy etholaeth i. A wnaiff y Gweinidog gadarnhau'r gyllideb o £100 miliwn ar gyfer y prosiect hwnnw?

Yes, the budget still remains in place. There are challenges, as the Member knows, with our broader financial envelop, but we still expect to be able to spend that money on developing and delivering Tech Valleys, which I see as a catalyst for wider development in the Heads of the Valleys area. I know there were some concerns about whether that money would be dissipated. Actually, we see that as a block to build on in wider development and before the recent local government elections in the autumn, we were able to do some work across the broader Heads of the Valleys areas. Now that we've gone through the election process and we have a more settled picture across local government—with some changes in leadership, as the Member is aware, within his constituency and local authority—I look forward to that stability converting into practical action. Actually, local authorities have a real challenge at present because of the very short timescale that the UK Government has set to have investment programmes agreed for shared prosperity, and that will take up a lot of time, energy and effort, and local authorities need to work together. What I hope will come from that though is to reignite and to make sure that there is a deeper and better understanding of the need to work together across the region, including the Heads of the Valleys, in delivering those plans, and not a return to a more parochial approach that I don't believe will serve the Member's constituents well or indeed those constituents—[Inaudible.]

Gallaf gadarnhau'r gyllideb honno. Mae heriau, fel y gŵyr yr Aelod, gyda'n hamlen ariannol ehangach, ond rydym yn dal i ddisgwyl y byddwn yn gallu gwario'r arian hwnnw ar ddatblygu a darparu Cymoedd Technegol, sydd, hyd y gwelaf, yn gatalydd ar gyfer datblygiad ehangach yn ardal Blaenau'r Cymoedd. Gwn fod rhai pryderon ynglŷn ag a fyddai'r arian hwnnw'n cael ei wastraffu. Mewn gwirionedd, rydym yn ystyried hwnnw'n floc i adeiladu arno a datblygu'n ehangach, a chyn yr etholiadau llywodraeth leol diweddar yn yr hydref, llwyddasom i wneud rhywfaint o waith ar draws ardaloedd ehangach Blaenau'r Cymoedd. Gan ein bod bellach wedi mynd drwy broses yr etholiad a chan fod gennym ddarlun mwy sefydlog ar draws llywodraeth leol—gyda rhai newidiadau mewn arweinyddiaeth, fel y gŵyr yr Aelod, yn ei etholaeth a'i awdurdod lleol—edrychaf ymlaen at weld y sefydlogrwydd hwnnw'n troi'n gamau ymarferol. Mewn gwirionedd, mae gan awdurdodau lleol her wirioneddol ar hyn o bryd oherwydd yr amserlen fer iawn y mae Llywodraeth y DU wedi'i phennu i gytuno ar raglenni buddsoddi ar gyfer ffyniant cyffredin, a bydd hynny'n cymryd llawer o amser, egni ac ymdrech, ac mae angen i awdurdodau lleol gydweithio. Rwy'n gobeithio y bydd hynny'n ailgynnau pethau ac yn sicrhau bod dealltwriaeth well a dyfnach o'r angen i gydweithio ar draws y rhanbarth, gan gynnwys Blaenau'r Cymoedd, i gyflawni'r cynlluniau hynny, ac nid dychwelyd at ddull mwy plwyfol nad wyf yn credu y bydd yn gwasanaethu etholwyr yr Aelod yn dda nac yn wir yr etholwyr hynny—[Anghlywadwy.]

Minister, one of the aims of the Heads of the Valleys economic strategy is to capitalise on investments on the A465. Last week, during the business statement, I referred to the Future Valleys consortium being awarded the contract to take forward the improvements to sections 5 and 6 of the A465 Heads of the Valleys road in November 2020. One of the directors of the Future Valleys consortium was formerly finance director of Dawnus Construction, a firm that collapsed in 2019 with debts of over £50 million. As I stated last week, hundreds of private contractors from Wales and throughout the UK were affected by the collapse. Some public sector bodies also lost out, including Powys County Council, which lost £1.3 million, and your own Government, which lost £0.5 million.

Minister, legitimate concerns have been raised regarding this appointment, which resulted in someone involved in one of the biggest corporate failures in Wales now monitoring the expenditure of millions of pounds of public money on a major infrastructure project. What assurances can you provide, Minister, that this appointment process was subject to full and stringent scrutiny? And will you confirm that you have total confidence in the Future Valleys consortium to actually deliver the improvements to the A465 that are so vital to the Heads of the Valleys economic strategy to achieve its full potential? Thank you.

Weinidog, un o amcanion strategaeth economaidd Blaenau'r Cymoedd yw manteisio ar fuddsoddiadau ar yr A465. Yr wythnos diwethaf, yn ystod y datganiad busnes, cyfeiriais at y ffaith bod consortiwm Future Valleys wedi sicrhau'r contract i fwrw ymlaen â'r gwelliannau i adrannau 5 a 6 o'r A465 ffordd Blaenau'r Cymoedd ym mis Tachwedd 2020. Un o gyfarwyddwyr consortiwm Future Valleys oedd cyn-gyfarwyddwr cyllid Dawnus Construction, cwmni a chwalodd yn 2019 gyda dyledion o dros £50 miliwn. Fel y dywedais yr wythnos diwethaf, cafodd y cwymp effaith ar gannoedd o gontractwyr preifat o Gymru a ledled y DU. Roedd rhai cyrff sector cyhoeddus ar eu colled hefyd, gan gynnwys Cyngor Sir Powys, a gollodd £1.3 miliwn, a'ch Llywodraeth eich hun, a gollodd £0.5 miliwn.

Weinidog, codwyd pryderon dilys ynglŷn â'r penodiad hwn, a arweiniodd at y ffaith bod rhywun a oedd yn rhan o un o'r methiannau corfforaethol mwyaf yng Nghymru bellach yn monitro gwariant o filiynau o bunnoedd o arian cyhoeddus ar brosiect seilwaith mawr. Pa sicrwydd y gallwch ei roi, Weinidog, fod y broses benodi hon yn destun craffu llawn a llym? Ac a wnewch chi gadarnhau bod gennych hyder llwyr yng nghonsortiwm Future Valleys i gyflawni'r gwelliannau i'r A465 sydd mor hanfodol i strategaeth economaidd Blaenau'r Cymoedd allu cyflawni ei photensial llawn? Diolch.

Well, there have been real challenges in the construction sector, and Dawnus and others have suffered real distress through that. My understanding is that there was proper due diligence done around all of the appointments, and I don't have any reason to support the allegations and the attacks that are made, by insinuation, in the Member's comments. If she has real evidence about the individual, and that individual's conduct, as opposed to an association with an enterprise that was ultimately unsuccessful, then I'd be really interested in hearing what those are. But, of course, if we just think back to one of Jack Sargeant's comments earlier about the consequences of failure, actually one of the things we need to do within our broader culture is not to have entirely the same stigma around businesses that don't succeed and people's ability to start again. I don't see people refusing to listen to Jamie Oliver on a whole range of things or to eat in his restaurants, despite the fact that he's had restaurants that have collapsed and gone under. So, there's a challenge here about what we expect from people when their businesses don't survive, how they treat their suppliers, yes, but equally what we then do in terms of the integrity of people to then undertake future enterprises and indeed their engagement with Welsh Government programmes.

Wel, bu heriau gwirioneddol yn y sector adeiladu, ac mae Dawnus ac eraill wedi dioddef trallod gwirioneddol yn sgil hynny. Yn ôl yr hyn a ddeallaf, cafwyd diwydrwydd dyladwy priodol mewn perthynas â'r holl benodiadau, ac nid oes gennyf unrhyw reswm dros gefnogi'r honiadau a'r ymosodiadau a wneir, drwy ensyniadau, yn sylwadau'r Aelod. Os oes ganddi dystiolaeth wirioneddol am yr unigolyn, ac ymddygiad yr unigolyn hwnnw, yn hytrach na chysylltiad â menter a oedd yn aflwyddiannus yn y pen draw, byddai gennyf ddiddordeb gwirioneddol mewn clywed y dystiolaeth honno. Ond wrth gwrs, os meddyliwn am un o sylwadau Jack Sargeant yn gynharach am ganlyniadau methiant, un o'r pethau y mae angen inni ei wneud o fewn ein diwylliant ehangach yw cael gwared ar yr un stigma ynghylch busnesau nad ydynt yn llwyddo a gallu pobl i ddechrau eto. Nid wyf yn gweld pobl yn gwrthod gwrando ar Jamie Oliver ar ystod eang o bethau neu'n gwrthod bwyta yn ei fwytai, er gwaethaf y ffaith bod rhai o'i fwytai wedi methu ac wedi mynd i'r wal. Felly, mae her yma ynglŷn â'r hyn yr ydym yn ei ddisgwyl gan bobl pan nad yw eu busnesau'n goroesi, sut y maent yn trin eu cyflenwyr, ie, ond yn yr un modd yr hyn a wnawn wedyn o ran uniondeb pobl i ymgymryd â mentrau yn y dyfodol, a'u hymgysylltiad â rhaglenni Llywodraeth Cymru yn wir.

Cyflogadwyedd a Sgiliau
Employability and Skills

5. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am weithredu cynllun Llywodraeth Cymru ar gyfer cyflogadwyedd a sgiliau? OQ58185

5. Will the Minister provide an update on the implementation of the Welsh Government's plan for employability and skills? OQ58185

Yes. We are making good progress and have already implemented several key actions contained within the Welsh Government's plan for employability and skills, including the successful launch of Jobs Growth Wales+ and the more recent launch of ReAct+.

Gwnaf. Rydym yn gwneud cynnydd da ac rydym eisoes wedi gweithredu nifer o gamau gweithredu allweddol yng nghynllun Llywodraeth Cymru ar gyfer cyflogadwyedd a sgiliau, gan gynnwys lansio Twf Swyddi Cymru+ yn llwyddiannus a lansiad mwy diweddar ReAct+.

Thank you for that answer. Last week, I had the pleasure of attending the Engage for Change project and also Project SEARCH internship at Cardiff University, where I met the hugely dedicated team that are at work there, and Engage to Change intends to leave a legacy for people with learning disabilities, specific learning difficulty and/or autism. And I saw that they placed in work people with autism and with learning disabilities. It's an impressive project. The Minister recognised the importance of job coaching for people with learning disabilities and autism within the employability and skills plan that was published. What was raised with me at that meeting, though, was plans that the Welsh Government has for job coaching support for people aged over 25 who wish to work, and who may currently be social services users and outside the remit of supported apprenticeships. So, what further plans does the Minister have for those aged over 25 in those circumstances?

Diolch ichi am yr ateb hwnnw. Yr wythnos diwethaf, cefais y pleser o fynychu prosiect Engage for Change a hefyd interniaeth Project SEARCH ym Mhrifysgol Caerdydd, lle cyfarfûm â'r tîm hynod ymroddedig sy'n gweithio yno, ac mae Engage to Change yn bwriadu gadael gwaddol i bobl ag anableddau dysgu, anhawster dysgu penodol a/neu awtistiaeth. A gwelais eu bod yn rhoi pobl ag awtistiaeth ac anableddau dysgu mewn gwaith. Mae'n brosiect trawiadol. Cydnabu'r Gweinidog bwysigrwydd hyfforddi pobl ag anableddau dysgu ac awtistiaeth ar gyfer swyddi yn y cynllun cyflogadwyedd a sgiliau a gyhoeddwyd. Yn y cyfarfod hwnnw, serch hynny, tynnwyd fy sylw at gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru ar gyfer cymorth hyfforddiant swyddi i bobl dros 25 oed sy'n dymuno gweithio, ac a allai fod yn ddefnyddwyr gwasanaethau cymdeithasol ar hyn o bryd a'r tu allan i gylch gwaith prentisiaethau â chymorth. Felly, pa gynlluniau pellach sydd gan y Gweinidog ar gyfer pobl dros 25 oed yn yr amgylchiadau hynny?

14:05

Thank you for the question. I'm pleased to say that the new ReAct+ programme does provide personalised support for those persons with barriers to employment. So, taking the service the extra mile and providing support to coach individuals into work is part of what we expect it to deliver. I recently met more specifically on this with Learning Disability Wales, who represent the learning disability sector, as the Member will know, to hear first-hand about the issues that disabled people face, and actually the point that you raise now about the support and coaching and the mentorship that is often needed to help people into work is part of what they raised with us. So, it is definitely part of what's informed the approach to the employability and skills plan, and I expect it to be part of the service. We'll obviously then need to understand whether it's actually meeting the needs of people as we want it to. So, I think the set-up and the policy is there, and our understanding of the need is definitely there as well. We now need to make sure it's delivering what we want it to in practice. I'd be more than happy to engage with the Member as that programme continues to make sure that it is actually doing what we want it to do.

Diolch am y cwestiwn. Rwy'n falch o ddweud bod y rhaglen ReAct+ newydd yn darparu cymorth personol i bobl sy'n wynebu rhwystrau i gyflogaeth. Felly, mae mynd â'r gwasanaeth gam ymhellach a rhoi cymorth i hyfforddi unigolion i mewn i waith yn rhan o'r hyn y disgwyliwn iddo ei gyflawni. Yn fwy penodol, yn ddiweddar cyfarfûm ag Anabledd Dysgu Cymru, sy'n cynrychioli'r sector anabledd dysgu, fel y gŵyr yr Aelod, i glywed yn uniongyrchol am y problemau y mae pobl anabl yn eu hwynebu, ac mewn gwirionedd mae'r pwynt a godwch yn awr am y cymorth a'r hyfforddiant a'r mentora sydd ei angen yn aml i helpu pobl i mewn i waith yn rhan o'r hyn y gwnaethant ei ddwyn i'n sylw. Felly, mae'n sicr yn rhan o'r hyn sydd wedi llywio'r cynllun cyflogadwyedd a sgiliau, ac rwy'n disgwyl iddo fod yn rhan o'r gwasanaeth. Yn amlwg, bydd angen i ni ddeall wedyn a yw'n diwallu anghenion pobl yn y modd yr ydym yn dymuno iddo ei wneud. Felly, credaf fod y sail a'r polisi yno, ac mae ein dealltwriaeth o'r angen yn sicr yno hefyd. Mae angen inni sicrhau yn awr ei fod yn cyflawni'r hyn yr ydym eisiau iddo ei gyflawni yn ymarferol. Rwy'n fwy na pharod i ymgysylltu â'r Aelod wrth i'r rhaglen honno barhau i sicrhau ei fod yn gwneud yr hyn yr ydym eisiau iddo ei wneud mewn gwirionedd.

A clear commitment is made in 'Stronger, fairer, greener Wales: a plan for employability and skills' to support and encourage employers to create high-quality employment whilst improving the offer to workers. One method through which you plan to do this is by delivering funding through the Development Bank of Wales to support businesses to create and sustain new jobs. Now, sustaining jobs is exactly what the UK Government has striven to do in Llandudno, by investing £400,000-worth of community renewal funding in a winter wage subsidy, so that hotels and other tourism businesses in our town can retain staff out of season. Now, it's not only in Llandudno, but across Wales the tourism sector is facing an employment crisis and that has led to UKHospitality Cymru stating that

'Ongoing hospitality recruitment and skills issues in Wales are limiting the visitor experience, damaging business viability and threatening to derail the industry recovery.'

Given the commitment in your plan to deliver funding to sustain jobs, will you possibly consider replicating the work that the UK Government has done in their scheme? Let's have this across Wales from this Welsh Government. Thank you.

Gwneir ymrwymiad clir yn 'Cymru gryfach, decach a gwyrddach: cynllun cyflogadwyedd a sgiliau' i gefnogi ac annog cyflogwyr i greu cyflogaeth o ansawdd uchel gan wella'r cynnig i weithwyr. Un ffordd yr ydych yn bwriadu gwneud hyn yw drwy ddarparu cyllid drwy Fanc Datblygu Cymru i gefnogi busnesau i greu a chynnal swyddi newydd. Nawr, cynnal swyddi yw'r union beth y mae Llywodraeth y DU wedi ymdrechu i'w wneud yn Llandudno, drwy fuddsoddi gwerth £400,000 o gyllid adnewyddu cymunedol mewn cymhorthdal cyflog gaeaf, fel y gall gwestai a busnesau twristiaeth eraill yn ein tref gadw staff drwy'r flwyddyn. Nawr, mae'r sector twristiaeth yn wynebu argyfwng cyflogaeth ledled Cymru, nid yn Llandudno yn unig, ac mae hynny wedi arwain at y dyfyniad canlynol gan UKHospitality Cymru

'Mae materion recriwtio a sgiliau parhaus yn y sector lletygarwch yng Nghymru yn cyfyngu ar brofiad ymwelwyr, yn niweidio hyfywedd busnesau ac yn bygwth amharu ar adferiad y diwydiant.'

O ystyried yr ymrwymiad yn eich cynllun i ddarparu cyllid i gynnal swyddi, a wnewch chi ystyried efelychu'r gwaith y mae Llywodraeth y DU wedi'i wneud yn eu cynllun hwy? Gadewch inni gael hyn ledled Cymru gan Lywodraeth Cymru. Diolch.

As ever, we have a challenge in broad wage subsidy schemes across the whole sector. Actually, in my discussions with people in the visitor economy—and I'm meeting the visitor economy group next week—they regularly point out that they do have a challenge with both skills within the sector, but they also point out that they have a challenge in recruiting people to the sector. That's part of the reason why, together with them, we've been engaged in a campaign to get people to reconsider careers in the sector, not just seasonal employment. So, the Experience Makers campaign is one that we have jointly promoted with them.

They're also a sector that's been affected by some of the changes in the economy, both pre and post pandemic. So, in the hospitality sector in particular—and I am a regular visitor to Llandudno because of the range of political events that take place there on a stunningly regular basis—actually, you'll find lots of people in hospitality are from European countries, and we've seen a reduction in those people who are working not just in this sector, but in others too. That's one of the changes that is taking place. Those people are unlikely to return from Europe to the UK. We also need to see some of the changes that are taking place in terms of people leaving the labour market after the pandemic too.

So, there's a range of difficult issues for us to understand, and then to see how far we can make a difference. That's why the employability and skills plan looks at those people who are furthest away from the labour market, because the DWP—[Inaudible.]—those people are more likely to be job ready. So, we expect to work together with the UK Government and its agencies in this area to think about how we make the biggest difference with the money and the responsibilities that we have, and I'd be more than happy to update the Chamber as we look to make progress on the employability and skills plan.

Fel bob amser, mae gennym her mewn perthynas â chynlluniau cymhorthdal cyflog cyffredinol ar draws y sector cyfan. Mewn gwirionedd, yn fy nhrafodaethau gyda phobl yn yr economi ymwelwyr—ac rwy'n cyfarfod â'r grŵp economi ymwelwyr yr wythnos nesaf—maent yn tynnu sylw'n rheolaidd at y ffaith bod ganddynt her o ran sgiliau yn y sector, ond maent hefyd yn tynnu sylw at y ffaith bod ganddynt her o ran recriwtio pobl i'r sector. Mae hynny'n rhan o'r rheswm pam ein bod, gyda hwy, wedi cymryd rhan mewn ymgyrch i geisio annog pobl i ailystyried gyrfaoedd yn y sector, nid cyflogaeth dymhorol yn unig. Felly, mae ymgyrch Experience Makers yn un yr ydym wedi'i hyrwyddo ar y cyd â hwy.

Mae hefyd yn sector yr effeithiwyd arno gan rai o'r newidiadau yn yr economi, cyn ac ar ôl y pandemig. Felly, yn y sector lletygarwch yn benodol—ac rwy'n ymwelydd rheolaidd â Llandudno oherwydd yr amrywiaeth o ddigwyddiadau gwleidyddol sy'n digwydd yno'n syfrdanol o rheolaidd—mewn gwirionedd, fe welwch fod llawer o bobl yn y sector lletygarwch yn dod o wledydd Ewropeaidd, ac rydym wedi gweld gostyngiad yn nifer y bobl sy'n gweithio nid yn unig yn y sector hwn, ond mewn sectorau eraill hefyd. Dyna un o'r newidiadau sy'n digwydd. Mae'r bobl hynny'n annhebygol o ddychwelyd o Ewrop i'r DU. Mae angen inni hefyd weld rhai o'r newidiadau sy'n digwydd mewn perthynas â phobl yn gadael y farchnad lafur ar ôl y pandemig hefyd.

Felly, mae amrywiaeth o faterion anodd inni eu deall, ac yna ystyried i ba raddau y gallwn wneud gwahaniaeth. Dyna pam y mae'r cynllun cyflogadwyedd a sgiliau yn edrych ar y bobl sydd bellaf i ffwrdd o'r farchnad lafur, oherwydd mae'r Adran Gwaith a Phensiynau—[Anghlywadwy.]—mae'r bobl hynny'n fwy tebygol o fod yn barod am waith. Felly, rydym yn disgwyl cydweithio â Llywodraeth y DU a'i hasiantaethau yn y maes hwn i feddwl sut y gwnawn y gwahaniaeth mwyaf gyda'r arian a'r cyfrifoldebau sydd gennym, ac rwy'n fwy na pharod i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Siambr wrth inni geisio gwneud cynnydd ar y cynllun cyflogadwyedd a sgiliau.

14:10
Strategaeth Ofod Genedlaethol
National Space Strategy

6. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am Strategaeth Ofod Genedlaethol Llywodraeth Cymru? OQ58163

6. Will the Minister provide an update on the Welsh Government's National Space Strategy for Wales? OQ58163

Yes. Since I launched 'Wales: a sustainable space nation' in February this year, Space Wales has been developing as an organisation, overseen by our partner body, Aerospace Wales. Working groups have been established to capitalise on specific opportunities, including the sustainable space accelerator and the application of advanced manufacturing to the space sector.

Gwnaf. Ers i mi lansio 'Cymru: gwlad ofod gynaliadwy' ym mis Chwefror eleni, mae Gofod Cymru wedi bod yn datblygu fel sefydliad, dan oruchwyliaeth ein corff partner, Awyrofod Cymru. Mae gweithgorau wedi'u sefydlu i fanteisio ar gyfleoedd penodol, gan gynnwys y cyflymydd gofod cynaliadwy a chymhwyso gweithgynhyrchu uwch i'r sector gofod.

Thank you, Minister. It's great to hear about the opportunities that are going to arise from that strategy. I recently spoke with the Institute of Physics, who have been running the Our Space Our Future scheme across nine schools in Wales, including year 8 at Brynteg Comprehensive School in my constituency. The scheme aims to shift perceptions of space from being a career path for a small minority to an industry with a multitude of opportunities, like using space technology to fight cancer and interplanetary—I'll get this right—engineering that helps to tackle the climate emergency here on earth.

But, it's also about ensuring that we have a diverse workforce in this field, and I have to say that many have raised with me how disappointed they were when the UK Government's social mobility adviser said recently, when giving evidence, that physics isn't something that girls tend to fancy, because it has a lot of hard maths. We cannot let this mindset determine the opportunities for girls, working class, disabled people, or those from ethnic minority backgrounds here in Wales. So, Minister, do you agree with me that schemes such as Our Space Our Future are vital to mobilise the future workforce for Wales, and we must ensure that diversity and opportunity for all are given within strategies such as the national space strategy for Wales?

Diolch yn fawr, Weinidog. Mae'n wych clywed am y cyfleoedd a fydd yn deillio o'r strategaeth honno. Siaradais yn ddiweddar â'r Sefydliad Ffiseg, sydd wedi bod yn gweithredu cynllun Ein Gofod, Ein Dyfodol ar draws naw ysgol yng Nghymru, gan gynnwys blwyddyn 8 yn Ysgol Gyfun Brynteg yn fy etholaeth. Nod y cynllun yw newid y canfyddiadau fod y diwydiant gofod yn llwybr gyrfa i leiafrif bach, a dangos ei fod yn ddiwydiant sydd â llu o gyfleoedd, fel defnyddio technoleg gofod i ymladd canser a—rwyf am gael hwn yn iawn—peirianneg ryngblanedol sy'n helpu i fynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd yma ar y ddaear.

Ond mae hefyd yn ymwneud â sicrhau bod gennym weithlu amrywiol yn y maes hwn, ac mae'n rhaid imi ddweud bod nifer wedi dweud wrthyf pa mor siomedig yr oeddent pan ddywedodd cynghorydd symudedd cymdeithasol Llywodraeth y DU yn ddiweddar, wrth roi tystiolaeth, nad yw ffiseg yn bwnc y mae merched yn tueddu i'w hoffi, oherwydd ei fod yn cynnwys llawer o fathemateg anodd. Ni allwn adael i'r meddylfryd hwn bennu'r cyfleoedd i ferched, pobl ddosbarth gweithiol, pobl anabl, na'r rheini o gefndiroedd lleiafrifol ethnig yma yng Nghymru. Felly, Weinidog, a ydych yn cytuno â mi fod cynlluniau fel Ein Gofod, Ein Dyfodol yn hanfodol i ysgogi gweithlu'r dyfodol yng Nghymru, a bod rhaid inni sicrhau bod amrywiaeth a chyfle i bawb mewn strategaethau megis y strategaeth ofod genedlaethol Cymru?

Yes, absolutely. I recall the comments made by the social mobility tsar, and I have to say that a number of the comments she has made don't appear to be particularly helpful, from my perspective, in generating genuine social mobility and inclusion.

The Our Space Our Future consortium is a really good example of top-flight collaboration that has been funded, for example, through the EU Horizon 2020 programme, which fosters STEM careers in the space sector, and it's part of our engagement. And I look at the recent Science in the Senedd event, hosted by the Deputy Presiding Officer. I was really positive about the education in it, encouraging STEM activity, and how they had deliberately sought to make sure that they were available to boys and girls and to people from different backgrounds as well. That's a really good example, and it shows that talent isn't concentrated in one social sector.

I can absolutely say that talent isn't the exclusive preserve of men and not women. In my own working life, I can honestly say that the best teams I've been involved in have been teams of relatively even numbers of men and women, and the best managers I've had in the workplace—with apologies to Mick Antoniw, who was my manager at some point—the best managers and leaders I had in my workplace were women as well. So, it's part of my personal experience, and I want to see more talented men and women come into this sector. There are good jobs to be had, more jobs to be had within the sector, better jobs, and I'm absolutely confident we'll see many successful Welsh women in the sector in the future. 

Ydw, yn sicr. Cofiaf y sylwadau a wnaed gan y tsar symudedd cymdeithasol, a rhaid imi ddweud nad yw nifer o'r sylwadau y mae wedi'u gwneud yn ymddangos yn arbennig o ddefnyddiol, hyd y gwelaf i, ar gyfer creu symudedd a chynhwysiant cymdeithasol gwirioneddol.

Mae consortiwm Ein Gofod, Ein Dyfodol yn enghraifft dda iawn o gydweithio o'r radd flaenaf sydd wedi'i ariannu, er enghraifft, drwy raglen Horizon 2020 yr UE, sy'n meithrin gyrfaoedd STEM yn y sector gofod, ac mae'n rhan o'n hymgysylltiad. Ac rwy'n edrych ar y digwyddiad Gwyddoniaeth yn y Senedd yn ddiweddar, a gynhaliwyd gan y Dirprwy Lywydd. Roeddwn yn hoff o'r addysg ynddo, a oedd yn annog gweithgarwch STEM, a sut yr aethant ati'n fwriadol i geisio sicrhau eu bod ar gael i fechgyn a merched ac i bobl o wahanol gefndiroedd hefyd. Mae honno'n enghraifft dda iawn, ac mae'n dangos nad yw talent wedi'i chanoli mewn un sector cymdeithasol.

Gallaf ddweud yn bendant nad dynion yn unig sy'n meddu ar dalent. Yn fy mywyd gwaith fy hun, gallaf ddweud yn onest mai'r timau gorau y bûm yn rhan ohonynt oedd timau gyda nifer gymharol hafal o ddynion a menywod, a'r rheolwyr gorau  gefais yn y gweithle—gydag ymddiheuriadau i Mick Antoniw, a oedd yn rheolwr arnaf ar un adeg—menywod oedd y rheolwyr a'r arweinwyr gorau a gefais yn y gweithle hefyd. Felly, mae'n rhan o fy mhrofiad personol, ac rwyf eisiau gweld mwy o ddynion a menywod talentog yn dod i mewn i'r sector hwn. Mae swyddi da i'w cael, mwy o swyddi i'w cael yn y sector, gwell swyddi, ac rwy'n gwbl hyderus y byddwn yn gweld llawer o fenywod llwyddiannus o Gymru yn y sector yn y dyfodol. 

Busnesau yn Sir Benfro
Businesses in Pembrokeshire

7. A wnaiff y Gweinidog amlinellu blaenoriaethau Llywodraeth Cymru ar gyfer busnesau yn sir Benfro dros y 12 mis nesaf? OQ58161

7. Will the Minister outline the Welsh Government's priorities for businesses in Pembrokeshire over the next 12 months? OQ58161

Thank you. Our priorities continue to be to support new and existing businesses through Business Wales services and the regional support team. We have provided extensive support through the pandemic and post-Brexit trading realities. We're committed to delivering a greener, more equal and prosperous economy for all parts of Wales.

Diolch. Ein blaenoriaethau o hyd yw cefnogi busnesau newydd a rhai sy'n bodoli eisoes drwy wasanaethau Busnes Cymru a'r tîm cymorth rhanbarthol. Rydym wedi darparu cefnogaeth helaeth drwy'r pandemig a'r realiti masnachu ar ôl Brexit. Rydym wedi ymrwymo i ddarparu economi wyrddach, fwy cyfartal a ffyniannus i bob rhan o Gymru.

Thank you for that response, Minister. I recently met with Tom Sawyer, the new chief executive of Milford Haven Port Authority, and its chair, Chris Martin, and we discussed how the port is diversifying its revenue and growing its business investment portfolio in retail, leisure and tourism within the region, following the launch of Tŷ Hotels on the Milford Haven waterfront, which I'm sure you'll very much welcome. Now, it's vital that this type of diversification is supported as there are significant opportunities for local businesses in Pembrokeshire, and it can certainly help develop a stronger regional economy for the area as well. So, can you tell us, Minister, what the Welsh Government is doing to support this type of diversification, to help create opportunities and jobs for local businesses?

Diolch am yr ateb hwnnw, Weinidog. Cyfarfûm yn ddiweddar â Tom Sawyer, prif weithredwr newydd Awdurdod Porthladd Aberdaugleddau, a'i gadeirydd, Chris Martin, a buom yn trafod sut y mae'r porthladd yn arallgyfeirio ei refeniw ac yn tyfu ei bortffolio buddsoddiadau busnes mewn manwerthu, hamdden a thwristiaeth yn y rhanbarth, yn dilyn lansio Tŷ Hotels ar lannau Aberdaugleddau, ac rwy'n siŵr y byddwch yn ei groesawu'n fawr. Nawr, mae'n hanfodol fod y math hwn o arallgyfeirio'n cael ei gefnogi gan fod cyfleoedd sylweddol i fusnesau lleol yn sir Benfro, ac yn sicr gall helpu i ddatblygu economi ranbarthol gryfach ar gyfer yr ardal hefyd. Felly, a wnewch chi ddweud wrthym, Weinidog, beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi'r math hwn o arallgyfeirio, i helpu i greu cyfleoedd a swyddi i fusnesau lleol?

Well, actually, the development of the hotel was something that was discussed in a meeting earlier today with officials, when looking at diversifying the economy, not just in west Wales, but some of the challenges around port investment as well, because there are also opportunities around port investment. So, we're looking at what that means from the UK Government's perspective. There's obviously going to be a prospectus for free ports, but regardless of the outcome of that, there are opportunities for ports in west Wales. We need clarity on opportunities in the Celtic sea. We need a longer term pipeline for development for the Celtic sea as well. We then need to see what will happen in terms of the mix between private and public investment—that must include the UK Government, as well as us—and then some of the levers we have around skills and investment more generally. So, I do look at the whole picture of all of those different areas—what it means in terms of the visitor economy as a key part of the Pembrokeshire economy, the opportunities for new manufacturing, the opportunities around port investment, and beyond. We'll continue to take a view in different parts of the economy and how we can look to invest alongside others to provide the stronger, more prosperous and greener future that we all wish to see. 

Wel, mewn gwirionedd, roedd datblygu'r gwesty yn rhywbeth a drafodwyd mewn cyfarfod yn gynharach heddiw gyda swyddogion, wrth edrych ar arallgyfeirio'r economi, nid yn unig yng ngorllewin Cymru, ond rhai o'r heriau sy'n gysylltiedig â buddsoddi mewn porthladdoedd hefyd, oherwydd ceir cyfleoedd ar gyfer buddsoddi mewn porthladdoedd hefyd. Felly, rydym yn edrych ar yr hyn y mae hynny'n ei olygu o safbwynt Llywodraeth y DU. Mae'n amlwg y bydd prosbectws ar gyfer porthladdoedd rhydd, ond ni waeth beth fydd canlyniad hynny, mae cyfleoedd i borthladdoedd yn y gorllewin. Mae arnom angen eglurder ynglŷn â chyfleoedd yn y môr Celtaidd. Mae arnom angen cynllun datblygu mwy hirdymor ar gyfer y môr Celtaidd hefyd. Yna mae angen inni weld beth fydd yn digwydd o ran y cymysgedd rhwng buddsoddiad preifat a chyhoeddus—rhaid i hynny gynnwys Llywodraeth y DU, yn ogystal â ni—ac yna rhai o'r dulliau sydd gennym mewn perthynas â sgiliau a buddsoddi yn fwy cyffredinol. Felly, rwy'n edrych ar y darlun cyfan o'r holl feysydd gwahanol hynny—yr hyn y mae'n ei olygu o ran yr economi ymwelwyr fel rhan allweddol o economi sir Benfro, y cyfleoedd ar gyfer gweithgynhyrchu newydd, y cyfleoedd sy'n gysylltiedig â buddsoddi mewn porthladdoedd, a thu hwnt. Byddwn yn parhau i ystyried gwahanol rannau o'r economi ac yn edrych i weld sut y gallwn geisio buddsoddi ochr yn ochr ag eraill i ddarparu'r dyfodol cryfach, mwy ffyniannus a gwyrddach yr ydym i gyd eisiau ei weld. 

14:15

Ac yn olaf, cwestiwn 8—Tom Giffard. 

Finally, question 8—Tom Giffard.

Economi'r Nos yng Ngorllewin De Cymru
The Night-time Economy in South Wales West

8. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda rhanddeiliaid ynghylch economi'r nos yng Ngorllewin De Cymru? OQ58169

8. What discussions has the Minister had with stakeholders regarding the night-time economy in South Wales West? OQ58169

I meet regularly with representatives of hospitality, tourism, events and the night-time economy through the visitor economy forum. The forum was established to discuss a range of issues relating to the opportunities and challenges facing the sector. I look forward to meeting them next week.

Byddaf yn cyfarfod yn rheolaidd â chynrychiolwyr lletygarwch, twristiaeth, digwyddiadau ac economi'r nos drwy'r fforwm economi ymwelwyr. Sefydlwyd y fforwm i drafod amrywiaeth o faterion yn ymwneud â'r cyfleoedd a'r heriau sy'n wynebu'r sector. Edrychaf ymlaen at gyfarfod â hwy yr wythnos nesaf.

Thank you, Minister, for your answer. While I appreciate that matters related to crime are not devolved, one issue that's raised frequently with me is the issue of business crime in and around Swansea city centre. Swansea business improvement district have been working on a project to combat crime within the city to make the centre a more attractive and prosperous proposition to potential investors and entrepreneurs. Together, they've launched the Swansea Against Business Crime initiative, and it's clear from discussions with partners and businesses in the city that there are concerns around the lack of a strategy relating to business crime in the night-time economy.

The clear links between the statutory authorities and the vision that the SABC have is clearly accepted by those businesses. It's the intention to ensure that under the SABC, any signs of crime or anti-social behaviour in all its forms, as far as possible, are collated in a format that can be used to determine true issues that businesses in the city recognise. Given that this has a profound effect on the economy within the city, and the fact that these issues will not only be isolated in Swansea, what immediate steps can be taken to support our businesses, working with BIDs across Wales to alleviate some of those issues?  

And finally, will you commit to working with stakeholders, including police and crime commissioners and other Government Ministers, to give these businesses further support in their quest to tackle business crime within the area? 

Diolch am eich ateb, Weinidog. Er fy mod yn sylweddoli nad yw materion sy'n ymwneud â throseddu wedi'u datganoli, un mater sy'n cael ei godi'n aml gyda mi yw troseddau busnes yng nghanol dinas Abertawe a'r cyffiniau. Mae ardal gwella busnes Abertawe wedi bod yn gweithio ar brosiect i fynd i'r afael â throseddu yn y ddinas i wneud canol y ddinas yn lle mwy deniadol a llewyrchus i ddarpar fuddsoddwyr ac entrepreneuriaid. Gyda'i gilydd, maent wedi lansio menter Swansea Against Business Crime, ac mae'n amlwg o drafodaethau gyda phartneriaid a busnesau yn y ddinas fod yna bryderon ynghylch diffyg strategaeth sy'n ymwneud â throseddau busnes yn economi'r nos.

Mae'r busnesau hynny wedi derbyn y cysylltiadau clir rhwng yr awdurdodau statudol a'r weledigaeth sydd gan Swasnsea Against Business Crime. Y bwriad yw sicrhau, o dan y fenter honno, fod unrhyw arwyddion o droseddu neu ymddygiad gwrthgymdeithasol o bob math, cyn belled ag y bo modd, yn cael eu coladu mewn fformat y gellir ei ddefnyddio i bennu problemau go iawn y mae busnesau yn y ddinas yn eu cydnabod. O gofio bod hyn yn cael effaith ddofn ar yr economi yn y ddinas, a'r ffaith na fydd y materion hyn wedi'u cyfyngu i Abertawe, pa gamau y gellir eu cymryd ar unwaith i gefnogi ein busnesau, gan weithio gyda phartneriaethau ardaloedd gwella busnes ledled Cymru i liniaru rhai o'r problemau hynny?  

Ac yn olaf, a wnewch chi ymrwymo i weithio gyda rhanddeiliaid, gan gynnwys comisiynwyr yr heddlu a throseddu a Gweinidogion eraill y Llywodraeth, i roi cymorth pellach i'r busnesau hyn yn eu hymdrech i fynd i'r afael â throseddau busnes yn yr ardal? 

I think the clue is in the words 'business crime'. Crime and the criminal justice system are not devolved to this place, at least not yet. So, it will require us to engage with UK agencies. We regularly work with police forces, because police forces recognise that in many of their responsibilities, they need to proactively engage with devolved agencies and the Welsh Government. We have good working relationships with Welsh police forces. If there's going to be an additional policy focus on this, then there will need to be engagement, of course, with UK Ministers who have responsibility in this area, but we will, of course, want to see businesses being successful and addressing issues that potentially affect them, whether they are reserved or devolved. I should say that I think that within the night-time economy in Swansea, the leadership and the profile that the council have given to the future development of Swansea is something that I think gives us cause for optimism for the future. But I will, of course, look seriously at the points that the Member has raised. 

Rwy'n credu bod y cliw yn y geiriau 'troseddau busnes'. Nid yw troseddu a'r system cyfiawnder troseddol wedi'u datganoli i'r lle hwn, neu ddim eto, o leiaf. Felly, bydd angen inni ymgysylltu ag asiantaethau'r DU. Rydym yn gweithio'n rheolaidd gyda heddluoedd, oherwydd mae heddluoedd yn cydnabod bod angen iddynt ymgysylltu'n rhagweithiol ag asiantaethau datganoledig a Llywodraeth Cymru mewn perthynas â nifer o'u cyfrifoldebau. Mae gennym berthynas waith dda gyda heddluoedd Cymru. Os bydd ffocws polisi ychwanegol ar hyn, bydd angen ymgysylltu â Gweinidogion y DU sydd â chyfrifoldeb yn y maes hwn, ond byddwn ni eisiau gweld busnesau'n llwyddo ac yn mynd i'r afael â materion a allai effeithio arnynt, boed wedi eu datganoli neu wedi'u cadw'n ôl. Dylwn ddweud fy mod yn credu, o fewn economi'r nos yn Abertawe, fod yr arweinyddiaeth a'r proffil y mae'r cyngor wedi'u rhoi i ddatblygu Abertawe yn y dyfodol yn rhywbeth sy'n rhoi gobaith ar gyfer y dyfodol yn fy marn i. Ond wrth gwrs, byddaf yn rhoi ystyriaeth ddifrifol i'r pwyntiau y mae'r Aelod wedi'u codi. 

2. Cwestiynau i'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol
2. Questions to the Minister for Health and Social Services

Yr eitem nesaf yw cwestiynau i'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Paul Davies.

The next item is questions to the Minister for Health and Social Services, and the first question is from Paul Davies. 

Gwasanaethau Iechyd ym Mhreseli Sir Benfro
Health Services in Preseli Pembrokeshire

1. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am ddarparu gwasanaethau iechyd ym Mhreseli Sir Benfro? OQ58162

1. Will the Minister make a statement on the delivery of health services in Preseli Pembrokeshire? OQ58162

Diolch yn fawr. Darparu gwasanaethau iechyd sy'n sicrhau'r canlyniadau gorau posibl i gleifion yw ein blaenoriaeth ni ar gyfer pobl Cymru, gan gynnwys pobl Preseli sir Benfro. Byddwn yn cael ein harwain gan y dystiolaeth a'r cyngor clinigol gorau a diweddaraf i ddarparu gofal o safon, sef y math o ofal mae pobl yn ei haeddu. 

Thank you. Our priority is to provide the people of Wales, including those in Preseli Pembrokeshire, with health services that deliver the best possible outcomes for patients. We will be guided by the best and most up-to-date clinical evidence and advice to deliver high-quality care that people deserve.

Thank you for that response, Minister. As you know, since March 2020, the daytime paediatric ambulatory care unit at Withybush Hospital has been relocated to Glangwili Hospital in Carmarthen. Children in Pembrokeshire have had to travel further for vital services in order to ensure Withybush Hospital had enough space for its COVID-19 response. Now that the pandemic is easing, I'm sure you'll agree with me that it is time to return the unit back to Withybush Hospital. Can you therefore tell us what discussions you've had, Minister, with Hywel Dda University Health Board on this specific issue, and what assurances can you provide to families in Pembrokeshire that the unit will be returned to Withybush Hospital as soon as possible, and as soon as it's safe to do so? 

Diolch am yr ateb hwnnw, Weinidog. Fel y gwyddoch, ers mis Mawrth 2020, mae'r uned triniaethau dydd bediatrig yn Ysbyty Llwynhelyg wedi'i symud i Ysbyty Glangwili yng Nghaerfyrddin. Mae plant yn sir Benfro wedi gorfod teithio ymhellach am wasanaethau hanfodol er mwyn sicrhau bod gan Ysbyty Llwynhelyg ddigon o le ar gyfer ei ymateb COVID-19. Gan fod y pandemig yn llacio bellach, rwy'n siŵr y byddwch yn cytuno â mi ei bod yn bryd dychwelyd yr uned yn ôl i Ysbyty Llwynhelyg. A wnewch chi ddweud wrthym felly pa drafodaethau a gawsoch chi, Weinidog, gyda Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda ar y mater penodol hwn, a pha sicrwydd y gallwch ei roi i deuluoedd yn sir Benfro y bydd yr uned yn cael ei dychwelyd i Ysbyty Llwynhelyg cyn gynted â phosibl, a chyn gynted ag y bydd yn ddiogel i wneud hynny? 

I think that's the key issue, isn't it—when is it safe to do so, and how do we make sure that you can get the fastest and the best care possible at the earliest opportunity. That is an issue for Hywel Dda to determine, and of course we will take our clinical lead from them. What I do know is that alongside the rest of the pressures that we're seeing across all our accident and emergency departments, the key thing is to make sure that we can try and get a really fast service for paediatric care, and of course, if that means travelling a little further, then I think parents might consider that that might be worth continuing for the time being. I know that that was a temporary move—I'll continue those discussions with Withybush Hospital—but we are not back to normal in the NHS; I think it's really important that people understand that. COVID rates have gone down significantly, but the pressures on the NHS remain, and the important thing is that we put safety first for our patients.

Credaf mai dyna'r mater allweddol, onid e—pryd y mae'n ddiogel i wneud hynny, a sut y gallwn sicrhau y gallwch gael y gofal cyflymaf a gorau posibl cyn gynted â phosibl. Penderfyniad i Hywel Dda yw hwnnw, ac wrth gwrs byddwn yn dilyn eu harweiniad clinigol. Yr hyn rwy'n ei wybod, ochr yn ochr â gweddill y pwysau a welwn ar draws ein holl adrannau damweiniau ac achosion brys, yw mai'r peth allweddol yw sicrhau y gallwn geisio cael gwasanaeth cyflym iawn ar gyfer gofal pediatrig, ac wrth gwrs, os yw hynny'n golygu teithio ychydig ymhellach, credaf y gallai rhieni ddeall ei bod yn werth parhau i wneud hynny am y tro. Gwn mai cam dros dro oedd hwnnw—byddaf yn parhau â'r trafodaethau hynny gydag Ysbyty Llwynhelyg—ond nid ydym yn ôl i normal yn y GIG; rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn i bobl ddeall hynny. Mae cyfraddau COVID wedi gostwng yn sylweddol, ond mae'r pwysau ar y GIG yn parhau, a'r peth pwysig yw ein bod yn rhoi diogelwch ein cleifion yn gyntaf.

14:20

I'd like to take this opportunity to welcome the appointment of the endometriosis clinical nurse specialist in Hywel Dda. Some 163,200 women in Wales live with this debilitating and painful condition, and 19,625 of those live in the Hywel Dda area. Endometriosis is a condition that often has gone undiagnosed for many years, and it's fantastic that each health board now has a nurse specialist who will be able to improve the care for women with this particular condition. Minister, will you join me in welcoming the appointment of the endometriosis clinical nurse specialist in the Hywel Dda area, and indeed all health boards across Wales, and are you able to give any further details on how this role will help improve early diagnosis, reduce the time women wait for treatment, and also improve education, so that both clinicians and patients can recognise the signs and the symptoms as early as is possible?

Hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn i groesawu penodiad nyrs glinigol endometriosis arbenigol yn Hywel Dda. Mae tua 163,200 o fenywod yng Nghymru yn byw gyda'r cyflwr gwanychol a phoenus hwn, ac mae 19,625 o'r rheini'n byw yn ardal Hywel Dda. Mae endometriosis yn gyflwr sy'n aml yn mynd heb ddiagnosis am flynyddoedd lawer, ac mae'n wych fod gan bob bwrdd iechyd bellach nyrs arbenigol a fydd yn gallu gwella'r gofal i fenywod sydd â'r cyflwr penodol hwn. Weinidog, a wnewch chi ymuno â mi i groesawu penodiad nyrs glinigol endometriosis arbenigol yn ardal Hywel Dda, ac yn wir yn yr holl fyrddau iechyd ledled Cymru, ac a allwch roi rhagor o fanylion ynglŷn â sut y bydd y rôl hon yn helpu i wella diagnosis cynnar, lleihau'r amser y mae menywod yn aros am driniaeth, a gwella addysg hefyd, er mwyn i glinigwyr a chleifion allu adnabod yr arwyddion a'r symptomau cyn gynted â phosibl?

Diolch yn fawr, Joyce. I share with you the need for us to put a lot more time and effort into endometriosis in terms of the NHS in Wales, and that's why I was really pleased that this has been a focus of the women's health implementation group, where we've put forward an additional £1 million to really address this issue, along with a couple of other women's issues.

You'll be aware that I'm planning to make a quality statement on women in the next few weeks, and women's health. I of course am very pleased that we have been able to see those appointments of those clinical nurse specialists. The one in Hywel Dda has been in post since May 2021, and of course there is a referral mechanism in place so that they can refer to tertiary centres in Swansea and Cardiff if there is a need for more complex procedures. The endometriosis nurses are actively spending time with patients in clinic and liaising with those multidisciplinary teams to make sure that there's a better understanding of endometriosis. I think we all need a better understanding of endometriosis; it's certainly something that I've learnt a lot more about since taking this position.

The other thing that the women's health implementation group has done is to develop a dedicated website for patients and for nurses to use, Endometriosis Cymru, and that includes 'living with' stories from Welsh people, and also a symptom tracker. I hope that will help to be a diagnosis tool both for patients and clinicians, so that we can see a speeding up of that early diagnosis and treatment for endometriosis.

Diolch yn fawr, Joyce. Rwy'n cytuno bod angen inni roi llawer mwy o amser ac ymdrech i mewn i endometriosis yn y GIG yng Nghymru, a dyna pam fy mod yn falch iawn fod hyn wedi bod yn ffocws i'r grŵp gweithredu ar iechyd menywod, lle rydym wedi cyflwyno £1 filiwn ychwanegol i fynd i'r afael â'r mater hwn o ddifrif, ynghyd ag un neu ddau o faterion eraill yn ymwneud â menywod.

Fe fyddwch yn ymwybodol fy mod yn bwriadu gwneud datganiad ansawdd ar fenywod yn ystod yr wythnosau nesaf, ac iechyd menywod. Wrth gwrs, rwy'n falch iawn ein bod wedi gweld y nyrsys clinigol arbenigol hynny'n cael eu penodi. Mae'r un yn Hywel Dda wedi bod yn ei swydd ers mis Mai 2021, ac wrth gwrs mae mecanwaith atgyfeirio ar waith fel y gallant atgyfeirio at ganolfannau trydyddol yn Abertawe a Chaerdydd os oes angen llawdriniaethau mwy cymhleth. Mae'r nyrsys endometriosis yn treulio amser gyda chleifion mewn clinigau ac yn cysylltu â'r timau amlddisgyblaethol hynny i sicrhau gwell dealltwriaeth o endometriosis. Rwy'n credu bod angen i bob un ohonom gael gwell dealltwriaeth o endometriosis; mae'n sicr yn rhywbeth y dysgais lawer mwy amdano ers dod i'r swydd hon.

Y peth arall y mae'r grŵp gweithredu ar iechyd menywod wedi'i wneud yw datblygu gwefan bwrpasol i gleifion ac i nyrsys ei defnyddio, Endometriosis Cymru, ac mae hynny'n cynnwys straeon 'byw gydag endometriosis' gan Gymry, a thraciwr symptomau hefyd. Rwy'n gobeithio y bydd hwnnw'n offeryn diagnosis i gleifion a chlinigwyr, fel y gallwn gyflymu diagnosis cynnar a thriniaeth gynnar i bobl ag endometriosis.

Gweithwyr Cymorth Gofal
Care Support Workers

2. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y prinder gweithwyr cymorth gofal yng Nghymru? OQ58157

2. Will the Minister provide an update on the shortage of care support workers in Wales? OQ58157

We are supporting a range of recruitment initiatives. We have introduced the real living wage for care workers and will make further improvements to terms and conditions. We strongly support joint approaches by local authorities and health boards to improve patient flow from hospitals into care services in the community.

Rydym yn cefnogi amrywiaeth o fentrau recriwtio. Rydym wedi cyflwyno'r cyflog byw gwirioneddol i weithwyr gofal a byddwn yn gwneud gwelliannau pellach i delerau ac amodau. Rydym yn llwyr gefnogi dulliau ar y cyd gan awdurdodau lleol a byrddau iechyd i wella llif cleifion o ysbytai i wasanaethau gofal yn y gymuned.

Can I thank the Minister for that response? Too often, the only discussion of social care is about its effect on hospital discharge. It's far more important than that; social care is important not just for hospital discharge, but the quality of life for the people receiving it, and, dare I say, about stopping people having to go into hospital because they've been dealt with in their own homes and they're able to live a good life in their own homes. I think sometimes we seem to think that it's all about health—well, actually, that it's all about hospitals: 'For health, see hospitals; for health and social care, see health.' Does the Minister agree with me that we need to improve retention and recruitment via pay and conditions of employment, and also creating a national wage rate similar to that for nurses? 

A gaf fi ddiolch i'r Gweinidog am yr ymateb hwnnw? Yn rhy aml, mae'r unig drafodaeth ar ofal cymdeithasol yn ymwneud â'i effaith ar ryddhau cleifion o'r ysbyty. Mae'n bwysicach o lawer na hynny; mae gofal cymdeithasol yn bwysig nid yn unig ar gyfer rhyddhau cleifion o'r ysbyty, ond ansawdd bywyd y bobl sy'n ei dderbyn, ac os caf fi ddweud, mae'n ymwneud ag atal pobl rhag gorfod mynd i'r ysbyty am eu bod wedi cael eu trin yn eu cartrefi eu hunain ac yn gallu byw bywydau da yn eu cartrefi eu hunain. Credaf weithiau ein bod yn meddwl bod y cyfan yn ymwneud ag iechyd—wel, mewn gwirionedd, fod y cyfan yn ymwneud ag ysbytai: 'Ar gyfer iechyd, gweler ysbytai; ar gyfer iechyd a gofal cymdeithasol, gweler iechyd.' A yw'r Gweinidog yn cytuno â mi fod angen inni wella'r broses o gadw a recriwtio drwy gyflogau ac amodau cyflogaeth, yn ogystal â chreu cyfradd gyflogau genedlaethol debyg i'r gyfradd ar gyfer nyrsys? 

14:25

I thank Mike Hedges for that supplementary question. Obviously, I agree with him how important social care is for people to live in their own homes and to live happy and fulfilled lives. As the Member will know, we've set up a social care fair work forum, made up of employers, unions and other bodies, and they advised us on how to introduce the real living wage. Their next steps now will be to look at how we can improve the terms and conditions of social care workers. I think we're all agreed that there's absolutely no doubt that social care workers need to have their terms and conditions improved. We are developing a strategic national framework for commissioned care and support, and that will set national standards. We're also committed to creating a national care service where care would be free at the point of need. We're awaiting the report from the expert group, which is looking at recommendations for the national care service, and I think we will have a lot more to say on this subject after they've reported.

Diolch i Mike Hedges am y cwestiwn atodol hwnnw. Yn amlwg, rwy'n cytuno ag ef ynglŷn â phwysigrwydd gofal cymdeithasol i bobl allu byw yn eu cartrefi eu hunain a byw bywydau hapus a chyflawn. Fel y gŵyr yr Aelod, rydym wedi sefydlu fforwm gwaith teg gofal cymdeithasol, sy'n cynnwys cyflogwyr, undebau a chyrff eraill, a gwnaethant ein cynghori ar sut i gyflwyno'r cyflog byw gwirioneddol. Eu camau nesaf yn awr fydd edrych ar sut y gallwn wella telerau ac amodau gweithwyr gofal cymdeithasol. Rwy'n credu ein bod i gyd yn gytûn nad oes amheuaeth o gwbl fod angen gwella telerau ac amodau gweithwyr gofal cymdeithasol. Rydym yn datblygu fframwaith cenedlaethol strategol ar gyfer gofal a chymorth a gomisiynir, a bydd hynny'n gosod safonau cenedlaethol. Rydym hefyd wedi ymrwymo i greu gwasanaeth gofal cenedlaethol lle byddai gofal am ddim lle mae ei angen. Rydym yn aros am yr adroddiad gan y grŵp arbenigol, sy'n edrych ar argymhellion ar gyfer y gwasanaeth gofal cenedlaethol, a chredaf y bydd gennym lawer mwy i'w ddweud ar y pwnc hwn ar ôl iddynt gyflwyno eu hadroddiad.

Deputy Minister, I've heard from a number of carers in my region who are coming under significant financial pressure and are not sure that they will be able to continue with their work in the sector because their wages just don't keep up with their bills, particularly their fuel bills. I recently heard from a domiciliary care worker who has worked as a carer for more than 30 years. This carer is spending £90 a week now, and using their days off to collect PPE equipment in advance of their shifts. I wonder if you can tell me what further steps to those taken earlier this year the Government would consider to ensure that we retain and recruit our care staff, and particularly what steps we can take to support our care workers with fuel, which I'm sure you would agree are essential in a rural area. Thank you. Diolch yn fawr iawn.

Ddirprwy Weinidog, rwyf wedi clywed gan nifer o ofalwyr yn fy rhanbarth sydd o dan bwysau ariannol sylweddol ac nid ydynt yn siŵr a fyddant yn gallu parhau â'u gwaith yn y sector am nad yw eu cyflogau'n ddigon i dalu eu biliau, yn enwedig eu biliau tanwydd. Clywais yn ddiweddar gan weithiwr gofal cartref sydd wedi gweithio fel gofalwr ers dros 30 mlynedd. Mae'r gofalwr yn gwario £90 yr wythnos yn bellach, ac yn defnyddio eu diwrnodau rhydd i gasglu cyfarpar diogelu personol cyn eu shifftiau. Tybed a wnewch chi ddweud wrthyf pa gamau pellach i'r rhai a gymerwyd yn gynharach eleni y byddai'r Llywodraeth yn eu hystyried i sicrhau ein bod yn recriwtio ac yn cadw ein staff gofal, ac yn arbennig, pa gamau y gallwn eu cymryd i gefnogi ein gweithwyr gofal gyda chostau tanwydd, ac rwy'n siŵr y byddech yn cytuno eu bod yn hanfodol mewn ardal wledig. Diolch yn fawr iawn.

Thank you very much, Jane Dodds, for that question. Certainly, we know that the financial pressures that Jane describes are something that are affecting everybody in the community, and specifically on carers. I'm sure Jane is referring to carers and unpaid carers as well. The cost of travelling between different calls that they have to do, I know is putting a huge strain on their resources. I think, referring to the answer I gave to Mike Hedges's question, it's absolutely essential that we improve their terms and conditions, and that, obviously, includes what they're paid for petrol to travel between different calls. Also, I'm sure Jane is aware of the £10 million grant that we gave to local authorities in order to enable them to purchase electric cars that would be available for domiciliary carers to use, and also to be used to help pay for driving lessons for carers as well. So, it certainly is very high up in our consideration and there are things that we will certainly be looking at.

Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn hwnnw, Jane Dodds. Yn sicr, gwyddom fod y pwysau ariannol y mae Jane yn ei ddisgrifio yn rhywbeth sy'n effeithio ar bawb yn y gymuned, ac yn benodol ar ofalwyr. Rwy'n siŵr bod Jane yn cyfeirio at ofalwyr a gofalwyr di-dâl hefyd. Gwn fod y gost o deithio rhwng gwahanol ymweliadau sy'n rhaid iddynt eu gwneud yn rhoi straen enfawr ar eu hadnoddau. Os caf gyfeirio at yr ateb a roddais i gwestiwn Mike Hedges, credaf ei bod yn gwbl hanfodol ein bod yn gwella eu telerau a'u hamodau, ac mae hynny, yn amlwg, yn cynnwys yr hyn y cânt eu talu am betrol i deithio rhwng gwahanol ymweliadau. Hefyd, rwy'n siŵr bod Jane yn ymwybodol o'r grant o £10 miliwn a roesom i awdurdodau lleol er mwyn eu galluogi i brynu ceir trydan a fyddai ar gael i ofalwyr cartref eu defnyddio, a hefyd i helpu i dalu am wersi gyrru i ofalwyr yn ogystal. Felly, rydym yn sicr yn rhoi blaenoriaeth i hyn ac mae yna bethau y byddwn yn edrych arnynt, yn sicr.

Thank you, Jane, for raising this issue. Minister, last week, the BBC reported that care workers were thinking of giving up because of the increase in fuel costs, making journeys incredibly expensive. Bethan Evans from Ceredigion regularly drives more than 600 miles a week, visiting clients in their own homes across west Wales. The rural fuel duty relief scheme, which takes another 5p off fuel duty, currently applies only to remote parts of Scotland, the isles of Scilly and a handful of rural areas in England. What discussions has the Welsh Government had with the UK Government about the potential extension of the rural fuel duty relief scheme to parts of Wales, and if this is not an option, what else might you consider to reduce the risk of losing carers like Bethan? Thank you.

Diolch am godi'r mater hwn, Jane. Weinidog, yr wythnos diwethaf, adroddodd y BBC fod gweithwyr gofal yn ystyried rhoi'r gorau iddi oherwydd y cynnydd yng nghostau tanwydd, sy'n golygu bod teithiau'n eithriadol o ddrud. Mae Bethan Evans o Geredigion yn gyrru dros 600 milltir yr wythnos yn rheolaidd, i ymweld â chleientiaid yn eu cartrefi eu hunain ar draws gorllewin Cymru. Ar hyn o bryd, nid yw'r cynllun rhyddhad treth ar danwydd gwledig, sy'n tynnu 5c arall oddi ar y dreth ar danwydd, ond yn berthnasol mewn rhannau anghysbell o'r Alban, ynysoedd Scilly a llond llaw o ardaloedd gwledig yn Lloegr. Pa drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU ynglŷn â'r posibilrwydd o ymestyn y cynllun rhyddhad treth ar danwydd gwledig i rannau o Gymru, ac os nad yw hynny'n opsiwn, beth arall y gallech ei ystyried i leihau'r risg o golli gofalwyr fel Bethan? Diolch.

This is a very important issue. Obviously, we welcome any moves that there have been on the fuel duty and would welcome further moves. Again, it’s crucially important that carers, particularly in places like Ceredigion, have access to fuel because it’s absolutely necessary for them, to help the vulnerable people, that they have to travel to work. So, I think that we need a whole package of measures in order to look at this and this is something that we are discussing with the local authorities about what we can do in order to also increase the amount of money that is paid per mile by the local authorities to the carers. Because some payments are below the cost, so there is a lot of work to do in that field.

Mae hwn yn fater pwysig iawn. Yn amlwg, rydym yn croesawu unrhyw gamau sydd wedi bod mewn perthynas â'r dreth ar danwydd a byddem yn croesawu camau pellach. Unwaith eto, mae'n hanfodol bwysig fod gan ofalwyr, yn enwedig mewn lleoedd fel Ceredigion, fynediad at danwydd oherwydd mae'n gwbl angenrheidiol iddynt allu teithio i'r gwaith i helpu pobl sy'n agored i niwed. Felly, credaf fod arnom angen pecyn cyfan o fesurau er mwyn edrych ar hyn ac mae'n fater yr ydym yn ei drafod gyda'r awdurdodau lleol o ran yr hyn y gallwn ei wneud hefyd i gynyddu'r arian y mae awdurdodau lleol yn ei dalu fesul milltir i'r gofalwyr. Oherwydd mae rhai taliadau'n is na'r gost, felly mae llawer o waith i'w wneud yn hynny o beth.

14:30
Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Gareth Davies.

Questions now from party spokespeople. Conservative spokesperson, Gareth Davies.

Diolch yn fawr iawn, Llywydd, and good afternoon, Deputy Minister. Last week, the First Minister told this Chamber that there was no need for an independent inquiry into children’s social services in Wales, despite similar inquiries taking place in the other UK home nations and despite calls from many of the experts in the sector. The First Minister pointed to the wealth of advice and reports received by your Government, such as the 2018 'Care Crisis Review' and the 2019 'Born into care: newborns and infants in care proceedings in Wales' report by the Nuffield Family Justice Observatory. The First Minister said you didn't need any more advice. Could you therefore explain why in 2022 two experts in the field are saying that children’s social care in Wales is in a crisis and are calling for a independent review?

Diolch yn fawr iawn, Lywydd, a phrynhawn da, Ddirprwy Weinidog. Yr wythnos diwethaf, dywedodd y Prif Weinidog wrth y Siambr hon nad oedd angen ymchwiliad annibynnol i wasanaethau cymdeithasol plant yng Nghymru, er gwaethaf ymchwiliadau tebyg yng ngwledydd eraill y DU ac er gwaethaf galwadau gan lawer o'r arbenigwyr yn y sector. Cyfeiriodd y Prif Weinidog at y cyfoeth o gyngor ac adroddiadau a gafodd eich Llywodraeth, megis yr 'Adolygiad Argyfwng Gofal' yn 2018 ac adroddiad 'Born into care: newborns and infants in care cases in Wales' 2019 gan Arsyllfa Cyfiawnder Teuluol Nuffield. Dywedodd y Prif Weinidog nad oedd angen rhagor o gyngor arnoch. A wnewch chi egluro felly pam fod dau arbenigwr yn y maes yn 2022 yn dweud bod gofal cymdeithasol plant yng Nghymru mewn argyfwng ac yn galw am adolygiad annibynnol?

Thank you very much for that question and I am thoroughly in agreement with what the First Minister said last week. I don’t think we need another inquiry in Wales at the moment. I think we can learn from the inquiries that have taken place and certainly we’re studying the English inquiry. And I think there are lots of points in the English inquiry that are very similar to the sort of things that we are planning to do here. What we feel is that what we need is action, not another inquiry. I think we know that social care does need reforming. We are convinced it needs reforming and we are planning to reform it and we have a whole list of reforms that we are going to carry out. So, we really feel that we need action and we see no point in having another inquiry at this stage. But as I’ve said, we will look very carefully at the recommendations from the English inquiry that has just come out and we’ll certainly learn from those recommendations, but we have a plan for reform that we are getting on with.

Diolch yn fawr am y cwestiwn hwnnw ac rwy'n cytuno'n llwyr â'r hyn a ddywedodd y Prif Weinidog yr wythnos diwethaf. Nid wyf yn credu bod angen ymchwiliad arall arnom yng Nghymru ar hyn o bryd. Credaf y gallwn ddysgu o'r ymchwiliadau sydd wedi digwydd ac yn sicr, rydym yn astudio'r ymchwiliad yn Lloegr. A chredaf fod llawer o bwyntiau yn yr ymchwiliad yn Lloegr sy'n debyg iawn i'r math o bethau y bwriadwn eu gwneud yma. Teimlwn mai'r hyn sydd ei angen arnom yw gweithredu, nid ymchwiliad arall. Credaf ein bod yn gwybod bod angen diwygio gofal cymdeithasol. Rydym yn argyhoeddedig fod angen ei ddiwygio ac rydym yn cynllunio i'w ddiwygio ac mae gennym restr gyfan o ddiwygiadau y byddwn yn eu cyflawni. Felly, teimlwn o ddifrif fod arnom angen gweithredu ac ni welwn unrhyw ddiben cael ymchwiliad arall ar hyn o bryd. Ond fel y dywedais, byddwn yn edrych yn ofalus iawn ar argymhellion yr ymchwiliad sydd newydd ei gyhoeddi yn Lloegr a byddwn yn sicr yn dysgu o'r argymhellion hynny, ond mae gennym gynllun ar gyfer diwygio yr ydym yn bwrw ymlaen ag ef.

Well, I'm disappointed by that answer, Deputy Minister, and we'll have to agree to disagree on the need for that review. And we have a duty, an obligation, to protect our children from harm, to protect them from adverse experiences. There are still far too many children being treated for alcohol or drug addiction. The number of people being treated for foetal alcohol syndrome are not held centrally, so we don't know the whole picture. Deputy Minister, you have rejected our calls to adopt the WAVE Trust's 70/30 target, because it doesn't go far enough, but what are you doing to eliminate adverse childhood experiences here in Wales?

Wel, mae eich ateb yn fy siomi, Ddirprwy Weinidog, a bydd rhaid inni gytuno i anghytuno ynghylch yr angen am yr adolygiad. Ac mae gennym ddyletswydd, rhwymedigaeth, i ddiogelu ein plant rhag niwed, i'w diogelu rhag profiadau niweidiol. Mae llawer gormod o blant yn dal i gael eu trin ar gyfer dibyniaeth ar alcohol neu gyffuriau. Nid yw nifer y bobl sy'n cael eu trin ar gyfer syndrom alcohol ffetws yn cael ei gadw'n ganolog, felly nid oes gennym ddarlun cyflawn. Ddirprwy Weinidog, rydych wedi gwrthod ein galwadau i fabwysiadu targed 70/30 Ymddiriedolaeth WAVE am nad yw'n mynd yn ddigon pell, ond beth a wnewch i ddileu profiadau niweidiol yn ystod plentyndod yma yng Nghymru?

Thank you for that question. Yes, we’ve rejected the WAVE recommendations, because we don’t think you can say you’ll only help 70 per cent of children and 30 per cent you don’t help—we want to help 100 per cent of children. So, I’m sure that the intentions behind the WAVE recommendations, I’m sure, are very good, but you can’t say you reject 30 per cent of the children—you can’t help. And so that’s behind our reasons for not accepting the WAVE Trust.

And, yes, we do have a duty to protect our children and that's why we are putting record amounts of money into social care, into social services, in order to support families to bring up their children and to support them in a wide variety of ways, because it’s absolutely crucial that we do what we can to support families and to support children to stay in families because I think we would all agree that the best place for children is in their families, and there are far too many children who are looked after by the state in Wales and we want to see those numbers reduced. And so we are putting in more help to protect children in families.

Diolch ichi am y cwestiwn hwnnw. Rydym wedi gwrthod argymhellion WAVE am nad ydym yn credu y gallwch ddweud mai dim ond 70 y cant o blant y byddwch yn eu helpu a bod 30 y cant nad ydych yn eu helpu—rydym am helpu 100 y cant o blant. Felly, rwy'n siŵr bod y bwriadau sy'n sail i argymhellion WAVE yn rhai da iawn, ond ni allwch ddweud eich bod yn gwrthod 30 y cant o'r plant—na allwch helpu. Ac felly dyna sy'n sail i'n rhesymau dros beidio â derbyn Ymddiriedolaeth WAVE.

Ac oes, mae gennym ddyletswydd i ddiogelu ein plant a dyna pam ein bod yn rhoi'r symiau mwyaf erioed o arian tuag at ofal cymdeithasol, i'r gwasanaethau cymdeithasol, er mwyn cynorthwyo teuluoedd i fagu eu plant a'u cefnogi mewn amrywiaeth eang o ffyrdd, oherwydd mae'n gwbl hanfodol ein bod yn gwneud yr hyn a allwn i gynorthwyo teuluoedd ac i gynorthwyo plant i aros mewn teuluoedd oherwydd credaf y byddem i gyd yn cytuno mai gyda'u teuluoedd yw'r lle gorau i blant, ac mae llawer gormod o blant yn derbyn gofal gan y wladwriaeth yng Nghymru ac rydym am weld y niferoedd hynny'n gostwng. Ac felly rydym yn rhoi mwy o gymorth tuag at ddiogelu plant mewn teuluoedd.

Thank you for that answer, Deputy Minister. I think the aspiration is what we need. Of course we want to protect 100 per cent of children in Wales, but going to 70 per cent and adopting a policy that's accepted in other UK nations would be step in the right direction, and I strongly recommend that the Welsh Government do reconsider this. Many of your colleagues, here and at Westminster, support obtaining a 70 per cent reduction to the levels of children who currently undergo ACEs by 2030, which, by the way, is the absolute minimum that the trust are calling for, rather than the maximum. In fact, a majority of your colleagues in the Labour Party support the target. Every Labour Member of the Scottish Parliament stood on a manifesto that committed them to 70/30. Why the disparity between the different parts of your party? You're split on devolution, you're split on the media, you're split on the constitution, ACEs—the list goes on, Deputy Minister, and we can't sit idly by and accept this. Will you therefore agree to a meeting with me, the WAVE Trust and one of their Welsh ambassadors, a survivor of adverse childhood experiences themselves and someone who can share their lived experience?

Diolch am yr ateb hwnnw, Ddirprwy Weinidog. Credaf mai uchelgais yw'r hyn sydd ei angen arnom. Wrth gwrs, rydym am ddiogelu 100 y cant o blant yng Nghymru, ond byddai cyrraedd 70 y cant a mabwysiadu polisi sy'n cael ei dderbyn gan wledydd eraill y DU yn gam i'r cyfeiriad iawn, ac rwy'n argymell yn gryf y dylai Llywodraeth Cymru ailystyried hyn. Mae llawer o'ch cymheiriaid, yma ac yn San Steffan, yn cefnogi camau i sicrhau gostyngiad o 70 y cant yn y lefelau o blant sy'n wynebu profiadau niweidiol yn ystod plentyndod erbyn 2030, sef, gyda llaw, yr isafswm pendant y mae'r ymddiriedolaeth yn galw amdano, yn hytrach na'r uchafswm. Yn wir, mae mwyafrif eich cymheiriaid yn y Blaid Lafur yn cefnogi'r targed. Safodd pob Aelod Llafur o Senedd yr Alban ar faniffesto a'u hymrwymai i 70/30. Pam y gwahaniaeth rhwng gwahanol rannau eich plaid? Rydych yn rhanedig ar ddatganoli, rydych yn rhanedig ar y cyfryngau, rydych yn rhanedig ar y cyfansoddiad, profiadau niweidiol yn ystod plentyndod—mae'r rhestr yn parhau, Ddirprwy Weinidog, ac ni allwn eistedd yn segur a derbyn hyn. A wnewch chi felly gytuno i gyfarfod gyda mi, Ymddiriedolaeth WAVE ac un o'u llysgenhadon yng Nghymru, sydd eu hunain wedi goroesi profiadau niweidiol yn ystod plentyndod ac a all rannu eu profiad?

14:35

Thank you very much. I can only speak for what our policy is here, and our policy here is not to adopt the WAVE Trust's proposals. I have met with the WAVE Trust, I had a lengthy meeting with the WAVE Trust, I have discussed with them in detail why we don't support their proposals. I think they understood why, because we are ambitious, and we don't think we can write off 30 per cent of our children. And in terms of ACEs, I'm sure you're aware of the large amount of money that the Welsh Government puts in to ACEs, in order to try to prevent adverse childhood experiences. That has been one of the key ground stones of our policies. And we've also been putting in a lot more money in terms of grass-roots community resources, where adverse childhood experiences can be prevented by the support of a community. So, our work on ACEs has moved, and, really, we're one of the leading countries in terms of work on ACEs. So, I think, really, continuing to go on about wanting to sign up to the WAVE Trust—what we want to do is improve things here for children in Wales. I'm happy to listen to the WAVE Trust, I've met them, I know what they say, and we are continuing to try to do our best for the children in Wales.

Diolch yn fawr iawn. Ni allaf ond siarad am yr hyn yw ein polisi yma, a'n polisi yma yw peidio â mabwysiadu cynigion Ymddiriedolaeth WAVE. Rwyf wedi cyfarfod ag Ymddiriedolaeth WAVE, cefais gyfarfod hir gydag Ymddiriedolaeth WAVE, rwyf wedi trafod gyda hwy'n fanwl pam nad ydym yn cefnogi eu cynigion. Credaf eu bod yn deall pam, oherwydd ein bod yn uchelgeisiol, ac nid ydym yn credu y gallwn anghofio am 30 y cant o'n plant. Ac ar brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod, rwy'n siŵr eich bod yn ymwybodol o'r swm mawr o arian y mae Llywodraeth Cymru yn ei roi tuag at brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod, er mwyn ceisio atal profiadau o'r fath. Dyna fu un o gonglfeini sylfaenol allweddol ein polisïau. Ac rydym hefyd wedi bod yn rhoi llawer mwy o arian tuag at adnoddau cymunedol ar lawr gwlad, lle y gellir atal profiadau niweidiol yn ystod plentyndod drwy gefnogaeth cymuned. Felly, mae ein gwaith ar brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod wedi symud, ac mewn gwirionedd, rydym yn un o'r gwledydd blaenllaw mewn perthynas â gwaith ar brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod. Felly, rwy'n meddwl bod parhau i fod eisiau cefnogi Ymddiriedolaeth WAVE—yr hyn yr ydym yn dymuno ei wneud yw gwella pethau yma i blant yng Nghymru. Rwy'n hapus i wrando ar Ymddiriedolaeth WAVE, rwyf wedi cyfarfod â hwy, rwy'n gwybod beth y maent yn ei ddweud, ac rydym yn parhau i geisio gwneud ein gorau dros blant Cymru.

Llefarydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.

Plaid Cymru spokesperson, Rhun ap Iorwerth.

Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Cwestiwn yn gyntaf roeddwn i wedi bwriadu ei ofyn cyn sylweddoli ein bod ni fel pwyllgor iechyd yn cyhoeddi heddiw ein hadroddiad ar lif cleifion drwy'r system iechyd a gofal. Mae'r argymhellion, dwi'n meddwl, yn rhai pwerus, maen nhw'n rhai pwysig, yn ymwneud â'r angen i gryfhau'r system gofal cymdeithasol, i ddenu a chefnogi staff. Mae'n sector, wrth gwrs, sydd wedi cael ei anwybyddu yn llawer, llawer rhy hir. Ond gaf i awgrymu bod yna eliffant arall yn yr ystafell pan fo'n dod at sicrhau bod cleifion yn gallu cael eu rhyddhau'n amserol o'n hysbytai acíwt ni? Mae yna ryw 10,500 o wlâu ysbyty yng Nghymru; 30 mlynedd yn ôl, mi oedd yna dros 15,000. Dŷn ni wedi colli un o bob tri gwely. Ac mi oedd llawer o'r gwlâu, wrth gwrs, sydd wedi cael eu colli yn welyau cymunedol, gwlâu step-down, lle'r oedd pobl yn gallu mynd i greu rhagor o le a chreu rhagor o gapasiti yn yr ysbytai acíwt . Ydy'r Gweinidog yn cytuno bod colli'r capasiti yna, o dan oruchwyliaeth un Gweinidog Llafur ar ôl y llall, wrth gwrs, wedi helpu i greu'r argyfwng presennol, a beth ydy ei chynlluniau hi i adfer y capasiti cymunedol yna?

Thank you very much, Llywydd. A question first of all that I’d intended to ask before realising that we as a health committee were publishing today our report on patient flow through the health and care system. The recommendations, I think, are powerful, they are important, and they relate to the need to strengthen the social care system, to attract and support staff. It’s a sector that has been ignored for far, far too long. But may I suggest that there is another elephant in the room when it comes to ensuring that patients can be released in a timely manner from our acute hospitals? There are some 10,500 hospital beds in Wales; 30 years ago, there were over 15,000. We’ve lost one in three beds. And many of the beds lost were community based, they were step-down beds, where people could go and thereby create more capacity in the acute hospitals. Does the Minister agree that the loss of that capacity, under the watch of one Labour Minister after another, of course, has helped to create the current crisis, and what are her plans to restore that community capacity?

Diolch yn fawr, a diolch hefyd i'r pwyllgor am yr argymhellion. Mi fyddaf i'n cymryd amser i fynd drwy'r rheini, ond dwi'n siŵr y bydd yna lot o syniadau. Dyw e ddim yn rhywbeth rŷn ni wedi bod yn ei anwybyddu, mae'n rhywbeth rŷn ni wedi bod yn talu lot o sylw iddo. Ond fel y mae'r pwyllgor nawr yn deall, mae'n system sy'n gymhleth tu hwnt, lle mae'n rhaid ichi anelu at wneud gwelliant ar bob lefel o'r system, yn cynnwys y system gofal rŷn ni wedi bod yn ei thrafod y bore yma.

Ar y cwestiwn o welyau yng Nghymru, wrth gwrs, beth y mae'n rhaid inni ei gofio yw, yn ddelfrydol, beth rŷn ni eisiau ei weld yw cleifion yn mynd mewn, cael eu trin, ac wedyn mynd adref. Rŷn ni eisiau gweld mwy o ofal gartref i gleifion. Ac yn sicr, dyna ble mae fy ffocws i—i geisio cael pobl allan cyn gynted â phosibl. A beth mae hynny'n ei olygu yw, mewn gwirionedd, rŷch chi eisiau llai o welyau, achos rŷch chi eisiau iddyn nhw fod allan, gartref. A beth mae'n rhaid inni ei wneud yw cryfhau'r gofal, fel rŷch chi'n ei ddweud, yn y cymunedau, a dyna beth dwi eisiau ei weld. Mae'n ddiddorol bod y Nuffield Trust, er enghraifft, yr wythnos diwethaf, wedi dweud yn eu hadroddiad nhw bod 

Thank you very much, and thank you also to the committee for the recommendations. I will be taking time to go through those recommendations, and I’m sure there’ll be a lot of ideas contained in them. It’s not something that we’ve been ignoring, it’s something that we’ve been paying a great deal of attention to. But as the committee now understands, it is a very complex system, where you have to aim to make improvement on every level of the system, including the care system, which we’ve been discussing this morning.

With regard to the number of beds in Wales, of course, what we have to remember is that, ideally, what we want to see is patients going in, being treated and then returning home. We want to see more care in the home for patients. And certainly, that’s where my focus is—to try to get people discharged from hospital as soon as possible. And what that means, if truth be told, is that you want fewer beds because you want them to be discharged and at home. What we want to do is to strengthen the care in those communities, as you say, and that’s what I want to see. It's interesting that the Nuffield Trust, for example, last week, had stated in their report that there are 

270 beds per 100,000 in Wales compared to 170 beds per 100,000 in England. So, if you compare our figures, in terms of beds here in Wales compared to England, then we come out much better than they do. 

270 o welyau i bob 100,000 yng Nghymru o'i gymharu â 170 o welyau i bob 100,000 yn Lloegr. Felly, os cymharwch ein ffigurau, o ran gwelyau yma yng Nghymru o'u cymharu â Lloegr, rydym yn gwneud yn llawer gwell nag y maent hwy'n ei wneud. 

14:40

And politicians in England can criticise the English Government for what they're doing on the loss of community beds too. The problem is that you are putting unsustainable pressure on the care sector, because of the loss of that step-down facility. Resolving the issue, I think, of patient flow will be a major contributor to the work of dealing with the backlog in the health service—the waiting times. But we also need to build in new capacity there and new ideas.

Now, when the Minister announced plans to cut waiting lists and waiting times recently, we were told that some specialisms may be excluded. Incredibly, it was suggested that this could even include orthopaedics, where waiting times are so, so long, but we have a plan for orthopaedics. It's called the national clinical strategy for orthopaedic surgery. I was given a presentation today by the two consultants and the manager who've drawn it up, and it is brilliant. Exactly the kind of expert-led, in-depth, data-driven work that we need. They propose three new build stand-alone elective orthopaedic hubs, they want a national multidisciplinary workforce review, and they want to see the establishment of a Welsh orthopaedic network with the delegated powers necessary to drive this forward. Will the Minister assure us that she will do everything in her power to deliver that? 

A gall gwleidyddion yn Lloegr feirniadu Llywodraeth Lloegr am yr hyn y maent hwy'n ei wneud ynglŷn â cholli gwelyau cymunedol. Y broblem yw eich bod yn rhoi pwysau anghynaliadwy ar y sector gofal, oherwydd colli'r cyfleuster cam-i-lawr hwnnw. Credaf y bydd datrys mater llif cleifion yn cyfrannu'n helaeth at y gwaith o fynd i'r afael â'r ôl-groniad yn y gwasanaeth iechyd—yr amseroedd aros. Ond mae angen inni hefyd adeiladu capasiti newydd yno a chael syniadau newydd.

Nawr, pan gyhoeddodd y Gweinidog gynlluniau i dorri rhestrau aros ac amseroedd aros yn ddiweddar, dywedwyd wrthym y gallai rhai arbenigeddau gael eu hepgor. Yn anhygoel, awgrymwyd y gallai hyn gynnwys orthopedeg hyd yn oed, lle mae amseroedd aros mor hir, ond mae gennym gynllun ar gyfer orthopedeg. Fe'i gelwir yn strategaeth glinigol genedlaethol ar gyfer llawdriniaeth orthopedig. Cefais gyflwyniad heddiw gan y ddau feddyg ymgynghorol a'r rheolwr a'i lluniodd, ac mae'n wych, yn union y math o waith manwl a arweinir gan arbenigwyr ac wedi ei yrru gan ddata sydd ei angen arnom. Maent yn argymell tri hyb annibynnol wedi'u hadeiladu o'r newydd ar gyfer llawdriniaethau orthopedig dewisol, maent am gael adolygiad cenedlaethol o'r gweithlu amlddisgyblaethol, ac maent am weld rhwydwaith orthopedig i Gymru yn cael ei sefydlu gyda'r pwerau dirprwyedig sydd eu hangen i fwrw ymlaen â hyn. A wnaiff y Gweinidog ein sicrhau y bydd yn gwneud popeth yn ei gallu i gyflawni hynny? 

Well, certainly you've misunderstood, if you think that we somehow excluded orthopaedics from our planned care strategy. That is the place where I have most concerns, because the waiting lists are really quite hefty, and that's why we're actually paying a lot of attention to it and focusing on it. And I've made it absolutely clear, as the Member knows, that I'm very keen to see regional hubs being developed, and we are seeing, for example in Hywel Dda, precisely what you're suggesting being developed.

Wel, yn bendant, rydych wedi camddeall os credwch ein bod rywsut wedi hepgor orthopedeg o'n strategaeth gofal wedi'i gynllunio. Dyna lle mae gennyf fwyaf o bryderon, oherwydd mae'r rhestrau aros yn faith iawn mewn gwirionedd, a dyna pam ein bod yn rhoi llawer o sylw iddo ac yn canolbwyntio arno. Ac rwyf wedi dweud yn gwbl glir, fel y gŵyr yr Aelod, fy mod yn awyddus iawn i weld hybiau rhanbarthol yn cael eu datblygu, ac rydym yn gweld yr union beth yr ydych yn ei awgrymu yn cael ei ddatblygu, yn Hywel Dda er enghraifft.

And I think it's really important, of course, that we listen to clinicians. We're the people who've asked these people to come up with their ideas. The restriction on us is capital, so that is the problem that we have. Can we actually set up these establishments? We'll need to, I think, adapt what we have, rather than build new facilities, but you won't get any objection to us here from doing that. And, of course, the other issue is it's not just about surgeons, it's actually about all of the teams around them, and that's certainly the message that I heard very loudly and clearly from the Welsh Surgical Society on Friday. 

Ac rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn, wrth gwrs, ein bod yn gwrando ar glinigwyr. Ni yw'r bobl sydd wedi gofyn i'r bobl hyn feddwl am syniadau. Y cyfyngiad arnom yw cyfalaf, felly dyna'r broblem sydd gennym. A allwn ni sefydlu'r sefydliadau hyn mewn gwirionedd? Rwy'n credu y bydd angen inni addasu'r hyn sydd gennym, yn hytrach nag adeiladu cyfleusterau newydd, ond ni chewch unrhyw wrthwynebiad yma rhag gwneud hynny. Ac wrth gwrs, y mater arall yw nad yw'n ymwneud â llawfeddygon yn unig, mae'n ymwneud â'r holl dimau o'u cwmpas mewn gwirionedd, a dyna'n sicr yw'r neges a glywais yn uchel ac yn glir iawn gan Gymdeithas Lawfeddygol Cymru ddydd Gwener. 

Gwasanaethau Gofal Sylfaenol yn Ne-ddwyrain Cymru
Primary Care Services in South-east Wales

3. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am waith Llywodraeth Cymru i gynyddu mynediad at wasanaethau gofal sylfaenol yn ne-ddwyrain Cymru? OQ58184

3. Will the Minister provide an update on the Welsh Government's work to increase access to primary care services in south-east Wales? OQ58184

Access to primary care services has changed dramatically across Wales over the past two years. Services have had to adapt to ensure patients can access primary care in a safe and effective manner. Digital technology has helped to deliver these improvements.

Mae mynediad at wasanaethau gofal sylfaenol wedi newid yn ddramatig ledled Cymru dros y ddwy flynedd ddiwethaf. Mae gwasanaethau wedi gorfod addasu i sicrhau bod cleifion yn gallu cael gofal sylfaenol mewn modd diogel ac effeithiol. Mae technoleg ddigidol wedi helpu i gyflawni'r gwelliannau hyn.

Minister, in the Severnside area of my constituency of Newport East, we've seen a great deal of growth in housing over recent years, in the Magor, Rogiet, Undy and Caldicot areas and around, but we haven't seen the sort of growth in primary care services that would reflect that increased population. And many people in those areas now feel that they're not sufficiently served by GPs and primary care generally, and they would like to see an increase in that capacity. So, Minister, could you tell me how you're working with health boards and surgeries to respond to those situations, where we have these growing populations, and concerns that primary care capacity is not keeping pace with those developments?

Weinidog, yn ardal Severnside yn fy etholaeth i yn Nwyrain Casnewydd, rydym wedi gweld llawer iawn o gynnydd yn nifer y tai dros y blynyddoedd diwethaf, yn ardaloedd Magwyr, Rogiet, Gwndy a Chil-y-coed a'r cyffiniau, ond nid ydym wedi gweld y math o gynnydd mewn gwasanaethau gofal sylfaenol a fyddai'n adlewyrchu'r cynnydd yn y boblogaeth. Ac mae llawer o bobl yn yr ardaloedd hyn bellach yn teimlo nad ydynt yn cael eu gwasanaethu'n ddigonol gan feddygon teulu a gofal sylfaenol yn gyffredinol, a hoffent weld cynnydd yn y capasiti hwnnw. Felly, Weinidog, a wnewch chi ddweud wrthyf sut rydych yn gweithio gyda byrddau iechyd a meddygfeydd i ymateb i'r sefyllfaoedd hynny, lle mae gennym boblogaethau sy'n tyfu, a phryderon nad oes capasiti gofal sylfaenol i gyd-fynd â'r datblygiadau hynny?

Well, we're very aware that, when we're seeing these developments happen, we do need to consider that additional infrastructure, including schools and all of those other things that go with them, and we're very aware of the increase in the population in particular in the area that you refer to, John. And that's why I have recently given approval for £28 million of funding, which has been confirmed, in order to develop the Newport east health and well-being centre. The construction of that facility will start this summer, and that will be on the adjacent site to the existing Ringland Health Centre. That facility is going to include a range of clinical services, which will be provided by Aneurin Bevan health board, including general practitioner, community pharmacists, general dental practice services, together with social care and third sector provision, exactly the kind of model that we're really interested in rolling out, and Newport is going to be one of the first to see that happening. So, I'm very pleased to see that. What we're keen to see also, and that's the reason why we want to develop these hubs, is that integrated and preventative service that is tailored to meet the specific needs of that community and to address those significant issues of health inequalities. 

Wel, pan welwn y datblygiadau hyn yn digwydd, rydym yn ymwybodol iawn fod angen inni ystyried seilwaith ychwanegol, yn cynnwys ysgolion a'r holl bethau eraill sy'n mynd gyda hwy, ac rydym yn ymwybodol iawn o'r cynnydd yn y boblogaeth yn enwedig yn yr ardal y cyfeiriwch ati, John. A dyna pam fy mod wedi cymeradwyo £28 miliwn o gyllid yn ddiweddar, sydd wedi'i gadarnhau, er mwyn datblygu canolfan iechyd a lles dwyrain Casnewydd. Bydd y gwaith o adeiladu'r cyfleuster hwnnw'n dechrau yr haf hwn, a hynny ar y safle gerllaw Canolfan Iechyd Ringland ar hyn o bryd. Bydd y cyfleuster yn cynnwys amrywiaeth o wasanaethau clinigol a ddarperir gan fwrdd iechyd Aneurin Bevan, yn cynnwys gwasanaethau meddygon teulu, fferyllwyr cymunedol, practis deintyddol cyffredinol, ynghyd â darpariaeth gofal cymdeithasol a'r trydydd sector, yn union y math o fodel y mae gennym ddiddordeb gwirioneddol yn ei gyflwyno, a Chasnewydd fydd un o'r mannau cyntaf i weld hynny'n digwydd. Felly, rwy'n falch iawn o weld hynny. Rydym hefyd yn awyddus i weld—a'r rheswm pam ein bod am ddatblygu'r hybiau hyn—gwasanaeth integredig ac ataliol wedi'i deilwra i ddiwallu anghenion penodol y gymuned honno ac i fynd i'r afael â materion pwysig yn ymwneud ag anghydraddoldebau iechyd. 

14:45

Minister, I share John Griffiths's concerns—primary services aren't keeping up with the housing developments in Newport and across my region of South Wales East. Constituents in my region are rightly concerned about the level of access, particularly to dental services. We lost 150 dental practices in two years from 2019 to 2021. In my own region of South Wales East, we're seeing a concerning picture where numerous constituents are now reporting waiting times of over a year for a check-up, if they are even able to join an NHS practice. I welcome your comments on the Newport hub, but this is a serious concern for many people across my region and Wales. Minister, the situation has deteriorated so badly, how do you plan on increasing the number of NHS dental practices and retain those NHS dentists in Wales? Thank you.

Weinidog, rwyf innau, fel John Griffiths, yn pryderu—ni cheir gwasanaethau sylfaenol i gyd-fynd â'r datblygiadau tai yng Nghasnewydd ac ar draws fy rhanbarth i yn Nwyrain De Cymru. Mae etholwyr yn fy rhanbarth yn pryderu, a hynny'n briodol, am lefel y mynediad, yn enwedig at wasanaethau deintyddol. Collwyd 150 o bractisau deintyddol mewn dwy flynedd rhwng 2019 a 2021. Yn fy rhanbarth i yn Nwyrain De Cymru, rydym yn gweld darlun sy'n peri pryder lle mae nifer o etholwyr bellach yn adrodd am amseroedd aros o dros flwyddyn am archwiliad, os gallant ymuno â phractis GIG hyd yn oed. Rwy'n croesawu eich sylwadau am hyb Casnewydd, ond mae hyn yn bryder difrifol i lawer o bobl ar draws fy rhanbarth i a Chymru. Weinidog, mae'r sefyllfa wedi dirywio cymaint, sut y bwriadwch gynyddu nifer y practisau deintyddol GIG a chadw'r deintyddion GIG hynny yng Nghymru? Diolch.

Thanks very much. First of all, I think it's really important that people note that about 20,000 people are treated in terms of dentistry each week in Wales, and the number of dentists has risen in 2018 and 2019 above 1,500. Of course, one of the issues we've had is that the aerosol generating capacity that happens was very dangerous during COVID, and that's where we saw a massive reduction in the ability of patients to get access. Now, I'm very pleased that we've at last seen a de-escalation of the IPC advice in relation to dental practices, and so they will now make their own risk assessment and hopefully they will schedule different people according to the respiratory risks and perhaps put them together at the end of the day. The other issue that we've really focused on is contract reform. In the past, as you know, we've paid according to the units of dental activity. That has completely changed now, and I'm really pleased that 78 per cent of NHS dentists have now moved onto the new contract. What that will mean is that we will see them taking on board new NHS patients, and there will be a requirement to reduce the routine and repetitive work that has been done in the past that didn't necessarily move things on for people.

Diolch yn fawr. Yn gyntaf oll, credaf ei bod yn bwysig iawn fod pobl yn nodi bod tua 20,000 o bobl yn cael eu trin gan wasanaethau deintyddol bob wythnos yng Nghymru, ac mae nifer y deintyddion wedi codi yn 2018 a 2019 i dros 1,500. Wrth gwrs, un o'r problemau a gawsom oedd bod cynhyrchiant aerosol mewn practisau deintyddol yn beryglus iawn yn ystod COVID, a dyna lle y gwelsom ostyngiad enfawr yng ngallu cleifion i gael mynediad. Nawr, rwy'n falch iawn ein bod o'r diwedd wedi gweld cyngor ar atal a rheoli heintiau yn cael ei lacio mewn perthynas â phractisau deintyddol, ac felly byddant bellach yn gwneud eu hasesiad risg eu hunain a gobeithio y byddant yn trefnu gwahanol bobl yn ôl y risgiau anadlol ac efallai'n eu rhoi gyda'i gilydd ar ddiwedd y diwrnod. Y mater arall yr ydym wedi canolbwyntio'n fanwl arno yw diwygio contractau. Yn y gorffennol, fel y gwyddoch, rydym wedi talu yn ôl nifer yr unedau o weithgarwch deintyddol. Mae hynny wedi newid yn llwyr yn awr, ac rwy'n falch iawn fod 78 y cant o ddeintyddion y GIG bellach wedi symud at y contract newydd. Golyga hynny y byddwn yn eu gweld yn derbyn cleifion GIG newydd, a bydd yn ofynnol iddynt leihau'r gwaith rheolaidd ac ailadroddus a wnaed yn y gorffennol nad oedd o reidrwydd yn symud pethau ymlaen i bobl.

Deintyddion yng Nghanolbarth Cymru
Dentists in Mid Wales

4. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o'r ddarpariaeth o ddeintyddion yng nghanolbarth Cymru? OQ58168

4. What assessment has the Minister made of the provision of dentists in mid Wales? OQ58168

Well, a follow-up from the last question. Certainly, the health boards are responsible for the planning and assessment of dental provision to meet the local population needs. The Welsh Government is working on reforming the dental contract to focus on prevention and needs-based treatment in order to create more access for new NHS patients.

Wel, dilyniant o'r cwestiwn diwethaf. Yn sicr, mae'r byrddau iechyd yn gyfrifol am gynllunio ac asesu darpariaeth ddeintyddol i ddiwallu anghenion y boblogaeth leol. Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio ar ddiwygio'r contract deintyddol i ganolbwyntio ar atal a thriniaeth sy'n seiliedig ar angen er mwyn creu mwy o fynediad i gleifion GIG newydd.

Thank you for your answer, Minister. I've been raising in this Chamber for years and years and years the issue of my constituents not being able to access a local NHS dentist. Now, this was well before the pandemic started, okay—well before the pandemic started. What my constituents tell me now is that, if they contact an NHS dentist, they get put on a waiting list, which they get told could be up to three years, or they get offered a dentist and it could be a two-hour round trip to the nearest dentist because we don't have the transport provision available to accommodate that. Can I say, Minister—and I heard your answer to Laura Anne Jones in terms of more dentists now being available—that this is the information I've got: there are 83 fewer dentists now than there were at the beginning of the pandemic? You've talked about the new contract, but, when I speak to dentists, they tell me something very different: they tell me that new contract is actually not helpful because it takes the focus away from regular check-ups, it makes dentists choose between old and new patients, it pays dentists based on out-of-date performance data, and is also funded by a falling amount—in fact, 15 per cent less than it was six years ago. So, can I ask you, do you agree with me that there is a genuine capacity issue in people being able to access or register with an NHS dentist? And what more are you going to do and are the Welsh Government going to do, to ensure that, in two years' time, I'm not standing here again asking when my constituents can get an NHS local dentist?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Ers blynyddoedd maith tynnais sylw'r Siambr hon at y ffaith nad yw fy etholwyr yn gallu cael gafael ar ddeintydd GIG lleol. Nawr, roedd hyn ymhell cyn i'r pandemig ddechrau, iawn—ymhell cyn i'r pandemig ddechrau. Yr hyn y mae fy etholwyr yn ei ddweud wrthyf yn awr yw, os byddant yn cysylltu â deintydd GIG, eu bod yn cael eu rhoi ar restr aros, y dywedir wrthynt y gallent fod hyd at dair blynedd, neu cânt gynnig deintydd, a gallai fod yn daith o ddwy awr at y deintydd agosaf ac yn ôl am nad oes gennym drafnidiaeth ar gael i ddarparu ar gyfer hynny. Weinidog, os caf ddweud—a chlywais eich ateb i Laura Anne Jones yn nodi bod mwy o ddeintyddion ar gael bellach—dyma'r wybodaeth sydd gennyf: mae 83 yn llai o ddeintyddion yn awr nag a oedd ar ddechrau'r pandemig. Rydych wedi sôn am y contract newydd, ond pan siaradaf â deintyddion, maent yn dweud rhywbeth gwahanol iawn wrthyf: maent yn dweud wrthyf nad yw contract newydd yn ddefnyddiol mewn gwirionedd gan ei fod yn tynnu'r ffocws oddi ar archwiliadau rheolaidd, mae'n gwneud i ddeintyddion ddewis rhwng cleifion blaenorol a chleifion newydd, mae'n talu deintyddion yn seiliedig ar ddata perfformiad sydd wedi dyddio, ac mae'r swm o arian sydd ar gael yn gostwng—15 y cant yn llai na'r hyn ydoedd chwe blynedd yn ôl mewn gwirionedd. Felly, a gaf fi ofyn ichi, a ydych yn cytuno â mi fod problem wirioneddol gyda chapasiti o ran gallu pobl i gael mynediad at ddeintydd GIG neu gofrestru gydag un? A beth arall a wnewch chi ac a wnaiff Llywodraeth Cymru, i sicrhau, ymhen dwy flynedd, nad wyf yn sefyll yma eto yn gofyn pryd y gall fy etholwyr gael deintydd GIG lleol?

14:50

Thanks, Russell. I would accept that there is currently a capacity issue, and that's why I'm spending quite a lot of my time now trying to address this very issue. We are making steady progress with the recovery of dental services. And whilst I accept that it wasn't fantastic before the pandemic, the pandemic has certainly made things considerably worse, and we're still a long way from being 100 per cent of what we were doing pre pandemic. So, those are restrictions that are beyond a politician's control. And we've got to understand that we have to ensure that people are safe when they are having that treatment.

Now, 89 per cent of the contract value will be operating under that new dental reform principle, and what will happen as a result of that, for example in Powys, is that we will see access for around 5,000 new people to be able to come onto the NHS to be able to see an NHS dentist. I think one of the differences is that if you look at what the National Institute for Health and Care Excellence proposes in this space—and what we've all been conditioned to believe over the years is that you've got to go for a check-up every six months, but NICE is no longer saying that; it's not me—NICE is saying that, actually, it depends on how healthy your teeth are. So, you shouldn't necessarily need to go for a check-up every six months. Now, it's not me, as I say; this is clinical experts saying that, actually, we've spent a lot of money and a lot of time on sending people for a check-up who didn't necessarily need it, and people who did need to get a check-up who couldn't get a check-up at all because they couldn't get access are left out completely. And that's one of the reasons why we've gone for the reform of the contract as we have.

Diolch, Russell. Rwy'n derbyn bod problem gyda chapasiti ar hyn o bryd, a dyna pam fy mod yn treulio cryn dipyn o fy amser yn awr yn ceisio mynd i'r afael â'r union fater hwn. Rydym yn gwneud cynnydd cyson gydag adfer gwasanaethau deintyddol. Ac er fy mod yn derbyn nad oedd yn wych cyn y pandemig, mae'r pandemig yn sicr wedi gwneud pethau gryn dipyn yn waeth, ac rydym yn dal i fod ymhell o fod yn 100 y cant o'r hyn yr oeddem yn ei wneud cyn y pandemig. Felly, mae'r rheini'n gyfyngiadau sydd y tu hwnt i reolaeth gwleidydd. Ac mae'n rhaid inni ddeall bod yn rhaid inni sicrhau bod pobl yn ddiogel pan fyddant yn cael triniaeth.

Nawr, bydd 89 y cant o werth y contract yn gweithredu o dan yr egwyddor diwygio deintyddol newydd honno, a'r hyn a fydd yn digwydd o ganlyniad i hynny, er enghraifft ym Mhowys, yw y gwelwn fynediad i tua 5,000 o bobl newydd allu dod i weld deintydd GIG. Credaf mai un o'r gwahaniaethau, os edrychwch ar yr hyn y mae'r Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal yn ei gynnig yn y lle hwn—a'r hyn yr ydym i gyd wedi cael ein cyflyru i'w gredu dros y blynyddoedd yw bod rhaid ichi fynd am archwiliad bob chwe mis, ond nid yw NICE yn dweud hynny mwyach; nid fi yw'r unig un—mae NICE yn dweud ei fod yn dibynnu mewn gwirionedd ar ba mor iach yw eich dannedd. Felly, ni ddylai fod angen o reidrwydd ichi fynd am archwiliad bob chwe mis. Nawr, nid fi sy'n dweud hynny, fel y dywedaf; arbenigwyr clinigol sy'n dweud ein bod wedi gwario llawer o arian mewn gwirionedd, ac wedi treulio llawer o amser ar anfon pobl am archwiliad nad oedd mo'i angen o reidrwydd, ac roedd pobl a oedd angen archwiliad, ond na allent gael un o gwbl am na allent gael mynediad, yn cael eu gadael allan yn llwyr. A dyna un o'r rhesymau pam ein bod wedi dewis diwygio'r contract fel y gwnaethom.

Minister, it is teeth again. Like many in this Siambr, you'll know that I have repeatedly raised the issue of access to dentistry in mid and west Wales over the last year. I am grateful to you for the funding to support an additional dentist in Llandrindod Wells, although, sadly, there have been no expressions of interest in the role since February.

I understand, Minister, that part of the solution may be increasing the availability of dental therapists and nurses. I understand that dental therapists, for example, can complete fillings in children and single fillings in adults. So, I wondered, Minister, what steps you may be taking to increase the training of more dental therapists and nurses to help us in mid and west Wales. And do you have any targets or thresholds that would signal a point of improvement for patients? Diolch yn fawr iawn.

Weinidog, dyma ni'n trafod dannedd eto. Fel llawer yn y Siambr hon, fe fyddwch yn gwybod fy mod wedi codi mater mynediad at ddeintyddiaeth dro ar ôl tro yng nghanolbarth a gorllewin Cymru dros y flwyddyn ddiwethaf. Rwy'n ddiolchgar i chi am yr arian i gefnogi deintydd ychwanegol yn Llandrindod, er, yn anffodus, ni chafwyd unrhyw ddatganiadau o ddiddordeb yn y rôl ers mis Chwefror.

Weinidog, deallaf mai rhan o'r ateb o bosibl fyddai cynyddu argaeledd therapyddion a nyrsys deintyddol. Deallaf y gall therapyddion deintyddol, er enghraifft, wneud llenwadau i blant a llenwadau sengl i oedolion. Felly, Weinidog, tybed pa gamau y gallech eu cymryd i gynyddu hyfforddiant mwy o therapyddion a nyrsys deintyddol i'n helpu yn y canolbarth a'r gorllewin. Ac a oes gennych unrhyw dargedau neu drothwyon a fyddai'n arwydd o welliant i gleifion? Diolch yn fawr iawn.

Thanks, Jane, and thanks for your continued focus on this issue. It's certainly keeping my feet to the fire. I'm pleased to say that this new contract will, as I say, hopefully see 5,000 additional people who currently can't get access to NHS dentists in Powys getting access, and 13,000 people in the Hywel Dda area.

So, we have put money on the table, but, as you note, money is not going to fix this alone. We put £2 million on the table last year and there's recurrent funding of £2 million, but, actually, what we're seeing is that dentists just don't want to pick it up, they don't want to play. And so, you're absolutely right that what we need to do is to think around new ways of doing things, and that's why we are very focused on using dental therapists in the way that you suggest. This is certainly something that I've raised with all of the health boards in my annual appraisals with them—something that I raised just this week with the chair of the Powys health board. Certainly, one of the things that we are seeing, for example, is an increase of 74 places in the foundation training of dental places. So, things are improving, but what I'm trying to do is to see if we can push a lot further on those people who are able to do a lot of the work that dentists have been doing in the past.

Diolch, Jane, a diolch am eich ffocws parhaus ar y mater hwn. Mae'n sicr yn cadw'r pwysau arnaf fi. Rwy'n falch o ddweud y bydd y contract newydd hwn, fel y dywedais, yn arwain at weld 5,000 o bobl ychwanegol nad ydynt yn gallu cael mynediad at ddeintyddion y GIG ym Mhowys ar hyn o bryd yn cael mynediad, a 13,000 o bobl yn ardal Hywel Dda.

Felly, rydym wedi rhoi arian ar y bwrdd, ond fel y nodwch, nid yw arian ar ei ben ei hun yn mynd i ddatrys hyn. Rhoesom £2 filiwn ar y bwrdd y llynedd a cheir cyllid rheolaidd o £2 filiwn, ond mewn gwirionedd, yr hyn a welwn yw nad yw deintyddion am ei gael, nid ydynt am chwarae. Ac felly, rydych yn llygad eich lle fod angen inni feddwl am ffyrdd newydd o wneud pethau, a dyna pam ein bod yn canolbwyntio ar ddefnyddio therapyddion deintyddol yn y ffordd a awgrymwch. Mae hyn yn sicr yn rhywbeth a godais gyda'r holl fyrddau iechyd yn fy arfarniadau blynyddol gyda hwy—rhywbeth a godais yr wythnos hon gyda chadeirydd bwrdd iechyd Powys. Yn sicr, un o'r pethau a welwn, er enghraifft, yw cynnydd o 74 o leoedd mewn hyfforddiant deintyddol sylfaenol. Felly, mae pethau'n gwella, ond rwy'n ceisio gweld a allwn wthio'n llawer pellach ar y bobl sy'n gallu gwneud llawer o'r gwaith y mae deintyddion wedi bod yn ei wneud yn y gorffennol.

14:55
Gwasanaethau Iechyd Meddwl Amenedigol
Perinatal Mental Health Services

5. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am sut y mae gwasanaethau iechyd meddwl amenedigol yng Nghymru yn cael eu darparu? OQ58159

5. Will the Minister provide an update on how perinatal mental health services in Wales are being delivered? OQ58159

Health boards continue to develop services in line with the Royal College of Psychiatrists' standards for perinatal mental health. This is being supported by additional service improvement funding this year, which builds on our previous investment.

Mae byrddau iechyd yn parhau i ddatblygu gwasanaethau yn unol â safonau Coleg Brenhinol y Seiciatryddion ar gyfer iechyd meddwl amenedigol. Cefnogir y gwaith gan gyllid gwella ychwanegol ar gyfer gwasanaethau eleni, sy'n adeiladu ar ein buddsoddiad blaenorol.

Diolch, Weinidog. New mothers have had a really tough couple of years. The pandemic has resulted in so many of them going through a lot of milestones alone, suffering from acute loneliness and isolation at what could otherwise have been a really happy time. I'd like to know, please, Minister, if an assessment has been made of the effects the pandemic has had on new parents and children born since 2020. How has not being able to see people face to face affected them, what about the impact of staffing changes, and how has the work of community perinatal health teams been impacted, or health visitors? And finally, Minister, what work is being undertaken now to make sure that new parenthood is a time that all parents can cherish?

Diolch, Weinidog. Mae mamau newydd wedi cael ychydig o flynyddoedd anodd iawn. Mae'r pandemig wedi arwain at gynifer ohonynt yn mynd drwy lawer o gerrig milltir ar eu pen eu hunain, yn dioddef o unigrwydd ac arwahanrwydd mawr ar adeg a allai fod wedi bod yn hapus iawn fel arall. Os gwelwch yn dda, Weinidog, hoffwn wybod a oes asesiad wedi'i wneud o'r effeithiau y mae'r pandemig wedi'u cael ar rieni newydd a phlant a aned ers 2020. Sut y mae methu gweld pobl wyneb yn wyneb wedi effeithio arnynt, beth am effaith newidiadau staffio, a sut yr effeithiwyd ar waith timau iechyd amenedigol cymunedol, neu ymwelwyr iechyd? Ac yn olaf, Weinidog, pa waith a wneir yn awr i sicrhau bod bod yn rhiant newydd yn amser y gall pob rhiant ei fwynhau?

Thank you very much, Delyth, for that important question, and, as you highlight, it has been really difficult to have a new baby during lockdown. I think we all recognise that, and you'll recall that I led a debate in this Chamber as a backbencher on babies in lockdown. So, we are very cognisant in Welsh Government of the challenges. I know that perinatal services adapted really quickly to the pandemic, although some of that work was, by necessity, undertaken on a virtual basis, and the same was true with health visitors. But we are very mindful of what families have been through. Services are getting back on track. We've invested very significantly in our tier 0 and lower level support for anyone with mental health issues, and we've also made additional funding available for 2022–23 to support services most impacted by the pandemic and key priority areas in our 'Together for Mental Health' strategy, and that includes perinatal mental health services, which are a priority in the strategy. And we are expecting health boards now to be compliant with the Royal College of Psychiatrists' workforce standards—on standard 1 by April 2023—and they've all been asked to prioritise perinatal support. As part of the additional funding we've made available, they've been asked to bid against that and provide detailed information on what they're doing with that, and we are, officials are, currently assessing those submissions from health boards.

Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn pwysig hwnnw, Delyth, ac fel y dywedwch, mae wedi bod yn anodd iawn cael babi newydd yn ystod y cyfyngiadau symud. Credaf ein bod i gyd yn cydnabod hynny, ac fe fyddwch yn cofio imi arwain dadl yn y Siambr fel aelod o'r meinciau cefn ar fabanod yn ystod y cyfyngiadau symud. Felly, rydym yn ymwybodol iawn o'r heriau yn Llywodraeth Cymru. Gwn fod gwasanaethau amenedigol wedi addasu'n gyflym iawn i'r pandemig, er bod rhywfaint o'r gwaith hwnnw, o reidrwydd, wedi'i wneud ar sail rithwir, ac roedd yr un peth yn wir am ymwelwyr iechyd. Ond rydym yn ymwybodol iawn o'r hyn y mae teuluoedd wedi bod drwyddo. Mae gwasanaethau'n dod yn ôl ar y trywydd iawn. Rydym wedi buddsoddi'n sylweddol iawn yn ein cymorth haen 0 a chymorth lefel is i unrhyw un sydd â phroblemau iechyd meddwl, ac rydym hefyd wedi darparu cyllid ychwanegol ar gyfer 2022–23 i gefnogi gwasanaethau yr effeithiwyd arnynt fwyaf gan y pandemig a meysydd blaenoriaeth allweddol yn ein strategaeth 'Law yn Llaw at Iechyd Meddwl', ac mae hynny'n cynnwys gwasanaethau iechyd meddwl amenedigol, sy'n flaenoriaeth yn y strategaeth. Ac rydym yn disgwyl i fyrddau iechyd gydymffurfio yn awr â safonau gweithlu Coleg Brenhinol y Seiciatryddion—ar safon 1 erbyn Ebrill 2023—a gofynnwyd iddynt i gyd flaenoriaethu cymorth amenedigol. Fel rhan o'r cyllid ychwanegol a ddarparwyd gennym, gofynnwyd iddynt wneud cais ar gyfer hynny a darparu gwybodaeth fanwl am yr hyn y maent yn ei wneud gyda'r arian hwnnw, ac rydym ni, mae swyddogion, wrthi'n asesu'r cyflwyniadau hynny gan fyrddau iechyd ar hyn o bryd.

Certainly, going through a pregnancy and having a baby is a life-changing event. Postnatal depression, however, and other perinatal mental health problems, such as women experiencing eating problems during and after pregnancy, including possible other causes, can be incredibly dangerous to mother and baby. It is an issue I've remained very passionate about. Around one in five women experience a perinatal mental health problem during pregnancy or within the early postnatal years. And, shockingly, when writing this response, I was shocked to find that 70 per cent of mothers will hide or underplay their illness. So, what ongoing discussions is the Welsh Government having with our healthcare specialists? You know, time after time, week after week, I stand here, when there are so many pressures on my own local health board, and how can I be assured that those mothers who are really seeking help for perinatal depression or any mental health issue—? How can I be assured, Deputy Minister, or Minister, that they're going to get the absolute support that they need? Thank you.

Yn sicr, mae mynd drwy feichiogrwydd a chael babi yn ddigwyddiad sy'n newid bywydau. Fodd bynnag, gall iselder ôl-enedigol a phroblemau iechyd meddwl amenedigol eraill, megis menywod yn cael problemau bwyta yn ystod ac ar ôl beichiogrwydd, gan gynnwys achosion eraill posibl, fod yn hynod beryglus i'r fam a'r baban. Mae'n fater rwyf wedi parhau i fod yn angerddol iawn yn ei gylch. Mae tua un o bob pum menyw yn profi problem iechyd meddwl amenedigol yn ystod beichiogrwydd neu yn ystod y blynyddoedd ôl-enedigol cynnar. Ac yn frawychus, wrth ysgrifennu'r ymateb hwn, cefais syndod o weld y bydd 70 y cant o famau'n cuddio eu salwch neu'n ymatal rhag ei ddatgelu'n llawn. Felly, pa drafodaethau parhaus y mae Llywodraeth Cymru yn eu cael gyda'n harbenigwyr gofal iechyd? Wyddoch chi, dro ar ôl tro, wythnos ar ôl wythnos, rwy'n sefyll yma, pan fydd cymaint o bwysau ar fy mwrdd iechyd lleol fy hun, a sut y gallaf fod yn sicr fod y mamau sy'n chwilio'n daer am gymorth ar gyfer iselder amenedigol neu unrhyw fater iechyd meddwl—? Sut y gallaf gael sicrwydd, Ddirprwy Weinidog, neu Weinidog, y byddant yn cael y gefnogaeth lwyr sydd ei hangen arnynt? Diolch.

Thank you, Janet, and you can be assured, absolutely, that this is a priority for Welsh Government. That's why we made the recurrent funding available, to establish perinatal mental health teams. They are up and running in all parts of Wales. I was very pleased to go and meet the perinatal team in Betsi, who are doing some really excellent work supporting families at what can be, as you say, a really challenging time in their lives. But we know that we need to do more, which is why we're continuing to prioritise investment in perinatal mental health services, and this is also a priority for things like Health Education and Improvement Wales's workforce plan. But we have made really good progress in terms of establishing those teams, and we will continue to prioritise our focus on perinatal mental health, because we recognise it's not just for the families; it's about giving babies the best possible start in life.

Diolch, Janet, a gallwch fod yn gwbl dawel eich meddwl fod hyn yn flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru. Dyna pam y gwnaethom sicrhau bod y cyllid rheolaidd ar gael, i sefydlu timau iechyd meddwl amenedigol. Maent ar waith ym mhob rhan o Gymru. Roeddwn yn falch iawn o gyfarfod â'r tîm amenedigol yn Betsi, sy'n gwneud gwaith rhagorol iawn yn cefnogi teuluoedd ar adeg a all fod, fel y dywedwch, yn gyfnod heriol iawn yn eu bywydau. Ond rydym yn gwybod bod angen inni wneud mwy, a dyna pam ein bod yn parhau i flaenoriaethu buddsoddiad mewn gwasanaethau iechyd meddwl amenedigol, ac mae hyn hefyd yn flaenoriaeth i bethau fel cynllun gweithlu Addysg a Gwella Iechyd Cymru. Ond rydym wedi gwneud cynnydd da iawn yn sefydlu'r timau hynny, a byddwn yn parhau i flaenoriaethu ein ffocws ar iechyd meddwl amenedigol, oherwydd rydym yn cydnabod nad ar gyfer y teuluoedd yn unig y mae hyn; mae'n ymwneud â rhoi'r dechrau gorau posibl mewn bywyd i fabanod.

15:00

Buffy Williams. Buffy Williams. Ah, there you go. Oh, no—. Yes. Start now, thank you.

Buffy Williams. Buffy Williams. A, dyna chi. O, na—. Ie. Dechreuwch yn awr, diolch.

Diolch, Llywydd. The birth of a child is one of the most intense and emotional experiences in a woman's life, but sometimes the best-planned births can quickly become an event where, sadly, anything but joy and happiness is felt. Support for mothers, their birth partners and their families throughout the perinatal period is absolutely crucial for this reason. On top of the dedicated uned gobaith in Swansea Bay, the support is available across all seven health boards through dedicated perinatal mental health support teams and through the third sector via charities like Mothers Matter. Will the Minister provide an update on the progress made to provide perinatal mental health support training to all healthcare professionals involved in the perinatal period, and how is the Welsh Government ensuring charities like Mothers Matter are adequately funded to enable them to continue to provide invaluable support to mothers and their families?

Diolch, Lywydd. Genedigaeth plentyn yw un o'r profiadau mwyaf dwys ac emosiynol ym mywyd menyw, ond weithiau gall y genedigaethau sydd wedi'u cynllunio orau droi'n gyflym i fod yn ddigwyddiad heb fawr o lawenydd a hapusrwydd, yn anffodus. Mae cymorth i famau, eu partneriaid geni a'u teuluoedd drwy gydol y cyfnod amenedigol yn gwbl hanfodol am y rheswm hwn. Yn ogystal â'r uned gobaith benodedig ym Mae Abertawe, mae'r gefnogaeth ar gael ar draws y saith bwrdd iechyd drwy dimau cymorth iechyd meddwl amenedigol penodedig a chan y trydydd sector drwy gyfrwng elusennau fel Mothers Matter. A wnaiff y Gweinidog ddarparu'r wybodaeth ddiweddaraf am y cynnydd a wnaed i ddarparu hyfforddiant cymorth iechyd meddwl amenedigol i bob gweithiwr gofal iechyd proffesiynol sy'n ymwneud â'r cyfnod amenedigol, a sut y mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod elusennau fel Mothers Matter yn cael eu hariannu'n ddigonol i'w galluogi i barhau i ddarparu cymorth amhrisiadwy i famau a'u teuluoedd?

Thank you very much, Buffy. As you rightly highlight, we all go into childbirth expecting to have a really blissfully happy experience, but, unfortunately, things can go wrong, there can be distressing experiences, and I know that you recognise that, as do I. It's really important that we put support in place. I'm grateful to you, as well, for your acknowledgement of the work that we've done already through establishing the mother and baby unit at Tonna Hospital, and also the perinatal mental health teams that are now operating throughout Wales.

Training, though, as you say, is absolutely vital, and it's vital that everybody who comes into contact with pregnant women or women in the perinatal period have that good understanding of perinatal mental health, because this is everybody's business. The perinatal mental health network that we have established is taking forward the development of a training framework for perinatal mental health, and it's also a priority area for HEIW too. You'll be pleased to know that HEIW have now completed the consultation on their mental health workforce plan, and will be setting forth, in due course, how they're going to take forward those issues.

Can I also take a moment just to place on record my thanks to the third sector organisations like the one that you've referred to, Mothers Matter? I was really struck, as Chair of the committee, by what absolutely crucial work the third sector is doing, often without being recognised by funding. I've been very clear with health boards that we want those third sector organisations to be treated as equal partners and considered to have the funding when it's made available. That's one of the things I'll be looking at when these bids come back to me, that they have actually worked in partnership with the third sector to ensure that they get a fair stab at accessing the funding.

Diolch yn fawr iawn, Buffy. Fel rydych yn iawn i ddweud, rydym i gyd yn disgwyl cael profiad hapus iawn wrth eni plant, ond yn anffodus, gall pethau fynd o chwith, gall fod profiadau trallodus, a gwn eich bod yn cydnabod hynny, fel finnau. Mae'n bwysig iawn ein bod yn rhoi cymorth ar waith. Rwy'n ddiolchgar ichi hefyd am gydnabod y gwaith a wnaethom eisoes drwy sefydlu'r uned mamau a babanod yn Ysbyty Tonna, a hefyd y timau iechyd meddwl amenedigol sydd bellach yn gweithredu ledled Cymru.

Fodd bynnag, mae hyfforddiant, fel y dywedwch, yn gwbl hanfodol, ac mae'n hanfodol bod pawb sy'n dod i gysylltiad â menywod beichiog neu fenywod yn y cyfnod amenedigol yn meddu ar ddealltwriaeth dda o iechyd meddwl amenedigol, oherwydd mae hyn yn fusnes i bawb. Mae'r rhwydwaith iechyd meddwl amenedigol a sefydlwyd gennym yn datblygu fframwaith hyfforddi ar gyfer iechyd meddwl amenedigol, ac mae hefyd yn ardal flaenoriaeth i Addysg a Gwella Iechyd Cymru. Fe fyddwch yn falch o wybod bod AaGIC bellach wedi cwblhau'r ymgynghoriad ar gynllun y gweithlu iechyd meddwl, ac y byddant yn nodi, maes o law, sut y byddant yn bwrw ymlaen â'r materion hynny.

A gaf fi hefyd roi eiliad i gofnodi fy niolch i sefydliadau'r trydydd sector fel yr un y cyfeirioch chi ato, sef Mothers Matter? Gwnaed argraff fawr arnaf, fel Cadeirydd y pwyllgor, gan y gwaith hollol hanfodol y mae'r trydydd sector yn ei wneud, yn aml heb gydnabyddiaeth ariannol. Rwyf wedi bod yn glir iawn gyda byrddau iechyd ein bod am i'r sefydliadau trydydd sector hynny gael eu trin fel partneriaid cyfartal a'u hystyried ar gyfer cyllid pan fydd ar gael. Dyna un o'r pethau y byddaf yn edrych arno pan ddaw'r ceisiadau hyn yn ôl ataf, eu bod wedi gweithio mewn partneriaeth â'r trydydd sector i sicrhau eu bod yn cael cyfle teg i gael gafael ar gyllid.

Ysgol Feddygol Gogledd Cymru
North Wales Medical School

6. A wnaiff y Gweinidog roi diweddariad am yr hyfforddiant meddygol sydd ar gael yn ysgol feddygol gogledd Cymru? OQ58186

6. Will the Minister provide an update on the medical training that is available in the north Wales medical school? OQ58186

Diolch. Ar hyn o bryd, mae'r rhaglen hyfforddiant meddygol C21 gogledd Cymru ym Mhrifysgol Bangor yn cael ei darparu ar y cyd gyda Phrifysgol Caerdydd. Cafodd y fenter hon ei chyflwyno i adlewyrchu ymrwymiad Llywodraeth Cymru i ddarparu hyfforddiant meddygol yn y gogledd, a bydd hon yn sail i gwricwlwm ysgol feddygol gogledd Cymru.

Thank you. At present, the C21 north Wales medical training programme at Bangor University is delivered in collaboration with Cardiff University. This initiative was introduced to reflect the Welsh Government’s commitment to deliver medical training in north Wales, and it will form the basis of the curriculum of the north Wales medical school.

Diolch i chi am y diweddariad, a dwi'n edrych ymlaen i weld yr ysgol feddygol yn cael canolfan newydd sbon yng nghanol dinas Bangor maes o law, fydd yn gallu cyfrannu yn ogystal at y gwaith o adfywio'r stryd fawr yn y ddinas.

Mae strategaeth eich Llywodraeth chi, 'Mwy na geiriau', yn pwysleisio bod cael gofal yn eich iaith gyntaf yn allweddol i ansawdd y gofal yna. Mae hyn yn wir am blant bach uniaith Gymraeg sydd heb gaffael y Saesneg ac mae o'n wir hefyd am oedolion sydd wedi colli'r defnydd o'u hail iaith. Fedrwch chi felly egluro wrthyf i sut bydd ysgol feddygol Bangor yn cyfrannu at y gwaith o greu doctoriaid dwyieithog? A wnewch chi amlinellu eich disgwyliadau chi o ran recriwtio myfyrwyr dwyieithog ar gyfer eu hyfforddi yn ysgol feddygol y gogledd? A pha dargedau, pa gwotâu, sydd eu hangen i'w cyflwyno gan y ddwy brifysgol sydd yn rhan o'r prosiect yma?

Thank you very much for that update, and I look forward to seeing the medical school receiving a brand new centre in the middle of the city of Bangor in due course, which will be able to contribute to the regeneration of the high street in the city.

Your Government's strategy, 'More than just words', emphasises that having care in your first language is vital to the quality of that care. This is true for monolingual Welsh-speaking young children who haven't yet acquired English, and it's also true for adults who have lost the use of their second language. So, can you therefore explain to me how the Bangor medical school will contribute to this work of producing bilingual doctors? Will you outline your expectations in terms of recruiting bilingual students to be trained in the north Wales medical school? And what targets, what quotas, will be required and will have to be introduced by the two universities that are a part of this project?

15:05

Diolch yn fawr. Wel, yn sicr dwi'n awyddus iawn i weld 'Mwy na geiriau' yn parhau ac yn newid ffurf ac yn mynd yn fwy aggressive o ran beth rŷn ni'n disgwyl ei gweld o ran y byrddau iechyd o ran darpariaeth. O ran yr ansawdd i blant bach ac i bobl sydd yn uniaith Gymraeg neu sy'n fwy cyfforddus drwy gyfrwng y Gymraeg, wrth gwrs, mae safon ansawdd gofal yn newid i'r rheini sy'n derbyn y gwasanaeth trwy gyfrwng y Saesneg os nad ydyn nhw'n gallu cael ef yn eu hiaith eu hunain.

Gwnes i ddod â'r cwestiwn yma i fyny yn ddiweddar o ran recriwtio yn ysgol feddygaeth Caerdydd—ac, wrth gwrs, maen nhw'n gweithio'n agos iawn gyda Bangor ar hyn o bryd—a beth oedd yn ddiddorol oedd gweld faint o bobl yn ychwanegol sy'n cael eu recriwtio nawr o Gymru o'i gymharu â'r sefyllfa yn y gorffennol. Beth sy'n bwysig yw bod y bobl yma'n cyrraedd y safon sy'n ddisgwyliedig, dim ots pa iaith maen nhw'n ei siarad, ac mae'n bwysig ein bod ni'n cadw'r safon yna'n uchel, ond, yn sicr, mae hwn yn rhywbeth maen nhw'n ystyried sydd yn bwysig, ac un o'r pethau rôn i wedi gweld pan oeddwn i'n Weinidog y Gymraeg oedd tiwtora yn cael ei roi trwy gyfrwng y Gymraeg i grŵp nid yn unig o bobl oedd yn siarad Cymraeg ond i bobl ryngwladol a phobl ddi-Gymraeg hefyd. Roedd hi'n hyfryd gweld hynny'n digwydd. Dwi'n meddwl mai chwaer Rhun oedd yn rhoi'r ddarlith. Dwi yn meddwl bod hynny'n dangos ei fod e'n bosibl i roi'r darlithiau yma ac i roi'r hyfforddiant yma drwy gyfrwng y Gymraeg hefyd, a gobeithio bod hynny hefyd yn mynd i ddenu mwy o bobl at astudio meddygaeth. Dwi'n falch o weld bod mwy o recriwtio'n digwydd yng Nghymru ymysg y Cymry. Mae hwnna wedi gwella lot yn y blynyddoedd diwethaf.

Thank you very much. Well, certainly I'm very eager to see 'More than just words' continuing and evolving and becoming more aggressive in terms of what we expect to see from the health boards in terms of provision. In terms of quality of care for young children and those who are monolingual Welsh speakers or more comfortable through the medium of Welsh, then, of course, the quality of care would be altered if that service were provided through the medium of English, if they weren't able to access it in their first language.

I brought this question up recently in terms of recruitment at the Cardiff medical school—and of course they do work very closely with Bangor at the moment—and what was interesting was how many additional people are now recruited from Wales as compared to the situation in the past. What's important is that these people reach the expected standards, never mind which language they speak, and it's important that we maintain those high standards. But, certainly, this is something that they do see as being important. One of the things that I saw when I was Minister for the Welsh language was tutoring provided through the medium of Welsh to a group not only of Welsh speakers but non-Welsh speakers and international students too. It was wonderful to see that happen. I think it was Rhun's sister who was giving that lecture. I do think that that demonstrates that it is possible to provide these lectures and to provide the training through the medium of Welsh too, and I do very much hope that that will attract more people to the study of medicine. I'm pleased to see that there is more recruitment happening in Wales. That has improved a great deal in recent years.

Lles Meddyliol ar draws Dyffryn Clwyd
Mental Well-being across the Vale of Clwyd

7. A wnaiff y Gweinidog amlinellu'r camau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella lles meddyliol ar draws Dyffryn Clwyd? OQ58179

7. Will the Minister outline the actions the Welsh Government is taking to improve mental wellbeing across the Vale of Clwyd? OQ58179

Thank you. Improving the well-being of Wales is at the heart of everything we do, thanks to our groundbreaking Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. Examples of specific actions include the healthy and active fund, which aims to support projects that increase the physical activity of those who are currently sedentary or have very low levels of activity and improve mental well-being.

Diolch. Mae gwella llesiant Cymru wrth wraidd popeth a wnawn, diolch i'n Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 sy'n torri tir newydd. Mae enghreifftiau o gamau gweithredu penodol yn cynnwys y gronfa iach ac egnïol, i gefnogi prosiectau sy'n cynyddu gweithgarwch corfforol y rhai nad ydynt yn gwneud fawr o weithgarwch corfforol ar hyn o bryd, os o gwbl, a gwella lles meddyliol.

Thank you for that answer, Deputy Minister. During this Men's Health Week, I wanted to raise an issue directly impacting the mental well-being of my constituents, which is the Denbigh Men's Shed. We're all aware of the fantastic work undertaken by Men's Sheds in creating places where loneliness and isolation are addressed in a friendly environment, and where men can chat and enjoy each other's company. Denbigh Men's Shed has been operating out of Trefeirian on Love Lane, and it's owned by Betsi Cadwaladr University Health Board, but it's recently been told that they can no longer use the site. This has caused tremendous upset and anxiety for the group, already struggling with the loss of one of its members to suicide, unfortunately.

Deputy Minister, I have asked the health board to urgently resolve these issues, but I'm just asking today if there's anything you or your officials can do to intervene with the health board in order to ensure that Denbigh Men's Shed can open back up as soon as possible. Thank you. 

Diolch am yr ateb hwnnw, Ddirprwy Weinidog. Yn ystod yr Wythnos Iechyd Dynion hon, roeddwn eisiau codi mater sy'n effeithio'n uniongyrchol ar les meddyliol fy etholwyr, sef Sied Dynion Dinbych. Rydym i gyd yn ymwybodol o'r gwaith gwych a wneir gan Men's Sheds ar greu mannau lle mae unigrwydd ac arwahanrwydd yn cael sylw mewn amgylchedd cyfeillgar, a lle y gall dynion sgwrsio a mwynhau cwmni ei gilydd. Mae Sied Dynion Dinbych wedi bod yn gweithredu o Drefeirian ar Love Lane, ac mae'n eiddo i Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, ond dywedwyd wrthynt yn ddiweddar na chânt ddefnyddio'r safle mwyach. Mae hyn wedi achosi gofid a phryder aruthrol i'r grŵp, sydd eisoes yn dioddef ar ôl colli un o'u haelodau i hunanladdiad, yn anffodus.

Ddirprwy Weinidog, rwyf wedi gofyn i'r bwrdd iechyd ddatrys y problemau hyn ar frys, ond rwy'n gofyn heddiw a oes unrhyw beth y gallwch chi neu eich swyddogion ei wneud i ymyrryd yn y bwrdd iechyd er mwyn sicrhau y gall Sied Dynion Dinbych ailagor cyn gynted â phosibl. Diolch yn fawr. 

Thank you very much for that supplementary, Gareth. Can I take this opportunity to place on record my appreciation of the work that is done by Men's Sheds throughout Wales? I think they play a really important role in supporting mental health and tackling loneliness, and I'm glad that we've been able to support them through Welsh Government funding in the past.

In relation to the issue that you've raised about the Men's Shed in Denbigh, I was very concerned to hear about that situation. I've been in touch with the health board and have been advised that, following a health and safety walk around, risks were noted and felt to be of such a nature that a temporary suspension of this service was required. The decision to temporarily curtail access to the site was made in relation to the four-day bank holiday. A more detailed health and safety report is being provided, and a fire safety report for the site is expected. This will be developed to agree a joint mitigation plan on 24 June to ensure that the service can be reinstated without delay. It is recognised, though, that any further delay in reopening access to this site might have a negative impact for those citizens who rely on the Men's Shed service, and I'm assured that the health board will ensure any risks remaining are either addressed or support any alternative options for delivering this service while risks on the Trefeirian site are resolved, if the concerns can be mitigated. So, I hope that that gives you the assurance that this is being followed up and that the health board are seeking to resolve it urgently.

Diolch yn fawr am y cwestiwn atodol hwnnw, Gareth. A gaf fi achub ar y cyfle hwn i gofnodi fy ngwerthfawrogiad o'r gwaith a wneir gan Men's Sheds ledled Cymru? Rwy'n credu eu bod yn chwarae rhan bwysig iawn yn y gwaith o gefnogi iechyd meddwl a mynd i'r afael ag unigrwydd, ac rwy'n falch ein bod wedi gallu eu cefnogi drwy gyllid Llywodraeth Cymru yn y gorffennol.

Ar y mater a godwyd gennych am y Sied Dynion yn Ninbych, roeddwn yn bryderus iawn o glywed am y sefyllfa honno. Rwyf wedi bod mewn cysylltiad â'r bwrdd iechyd ac wedi cael gwybod, yn dilyn gwiriad iechyd a diogelwch, fod risgiau wedi'u nodi a'u bod yn teimlo'u bod o'r fath natur fel bod angen atal y gwasanaeth hwn dros dro. Gwnaed y penderfyniad i gyfyngu ar fynediad i'r safle mewn perthynas â'r ŵyl banc pedwar diwrnod. Mae adroddiad iechyd a diogelwch manylach yn cael ei ddarparu, a disgwylir adroddiad diogelwch tân ar gyfer y safle. Caiff hwn ei ddatblygu i gytuno ar gynllun lliniaru ar y cyd ar 24 Mehefin i sicrhau y gellir adfer y gwasanaeth heb oedi. Cydnabyddir, serch hynny, y gallai unrhyw oedi pellach cyn ailagor mynediad i'r safle gael effaith negyddol ar ddinasyddion sy'n dibynnu ar y gwasanaeth Men's Shed, a chefais sicrwydd y bydd y bwrdd iechyd yn sicrhau bod unrhyw risgiau sy'n parhau naill ai'n cael sylw neu y byddant yn cefnogi opsiynau amgen ar gyfer darparu'r gwasanaeth tra bo'r risgiau ar safle Trefeirian yn cael eu hunioni, os gellir lliniaru'r pryderon. Felly, gobeithio bod hynny'n rhoi sicrwydd i chi fod hyn yn cael sylw a bod y bwrdd iechyd yn ceisio ei ddatrys ar frys.

15:10

Ac yn olaf, cwestiwn 8, Rhys ab Owen.

And finally, question 8, Rhys ab Owen.

Gofal Lliniarol a Gofal Diwedd Oes
Palliative and End-of-life Care

8. Pryd y bydd bwrdd y rhaglen genedlaethol newydd ar gyfer gofal lliniarol a gofal diwedd oes yn dechrau gweithio ar gynllun gweithredu? OQ58171

8. When will the new national programme board for palliative and end-of-life care begin work on an implementation plan? OQ58171

Ar hyn o bryd mae'r bwrdd gofal diwedd oes yn paratoi ar gyfer pontio i fwrdd y rhaglen newydd ar gyfer gofal diwedd oes, a hynny o 1 Gorffennaf 2022. Mae rhaglen waith y bwrdd newydd yn cael ei datblygu ar hyn o bryd, a bydd yn cefnogi amrywiaeth o gynlluniau galluogi gofal diwedd oes.

The end-of-life care board is currently preparing to transition into the new programme board for end-of-life care from 1 July 2022. The work programme for the new board is currently in development, and it will support a range of end-of-life care enabling plans.

Diolch yn fawr, Weinidog, a dwi'n falch iawn o glywed bod y gwaith yn dechrau mor fuan. A allech chi gadarnhau i fi, plîs, Weinidog, y bydd digon o gapasiti o fewn y bwrdd i sicrhau bod y cynllun gweithredu yn digwydd yn gyflym?

Thank you very much, Minister; I'm very pleased to hear that the work is starting so soon. Can you confirm to me, Minister, that there will be sufficient capacity within the board to ensure that the action plan happens quickly?

Diolch yn fawr, ac rŷn ni'n sicr yn gobeithio y bydd hynny'n digwydd. Wrth gwrs, rŷn ni eisoes wedi rhoi £2 miliwn o bunnoedd er mwyn sicrhau ein bod ni'n gweld delivery ar y pwnc yma ac, yn sicr, beth rŷn ni eisiau ei weld o ran y capasiti ar y bwrdd yna a'r niferoedd a'r math o bobl sydd gyda ni ar y bwrdd yw bod y rhaglen newydd yn cymryd agwedd mwy holistig efallai i ofal diwedd oes. Rŷn ni'n gwybod bod tua 33,000 o bobl yn marw bob blwyddyn yng Nghymru. Rŷn ni'n disgwyl gweld hynny'n cynyddu 27 y cant erbyn 2040, ac felly mae rhoi diwedd i fywyd da i bobl yn mynd i fod yn rhywbeth sy'n hollbwysig. Mae'n bwysig nawr, ond, gyda'r cynnydd aruthrol yna, mae'n bwysig ein bod ni yn rhoi mwy o ffocws iddi.

Thank you very much, and we certainly hope that will happen. Of course, we've already provided £2 million in order to ensure that we see a delivery in this area and, certainly, what we want to see in terms of the capacity on that board and the kinds of people we have on the board is that the new programme should take a more holistic approach to end-of-life care. We know that around 33,000 people die in Wales every year. We expect to see that increasing by 27 per cent by 2040, so providing good end-of-life care for people is going to be crucially important. It's important now, but, with that huge increase, it's also important that we provide more focus to it.

3. Cwestiynau Amserol
3. Topical Questions

Yr eitem nesaf felly yw'r cwestiynau amserol, ac mae'r cwestiwn cyntaf i'w ateb gan y Gweinidog Newid Hinsawdd ac i'w ofyn gan Carolyn Thomas.

The next item, therefore, is the topical questions, and the first question is to be answered by the Minister for Climate Change and is to be asked by Carolyn Thomas.

Hediadau rhwng Caerdydd ac Ynys Môn
Cardiff to Anglesey Flights

1. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gyhoeddi dyfodol yr hediadau rhwymedigaeth gwasanaeth cyhoeddus rhwng Caerdydd ac Ynys Môn? TQ637

1. Will the Minister make a statement on the announcement of the future of the Cardiff to Anglesey public service obligation flights? TQ637

Thank you, Carolyn. Following a full cost-benefit analysis, we've made a decision to cease all support for the service. We don't think passenger levels will return to a level that makes this service viable, either economically or environmentally. We will use the funding earmarked for the air link to accelerate work to improve north-south connectivity.

Diolch, Carolyn. Yn dilyn dadansoddiad cost a budd llawn, rydym wedi penderfynu rhoi'r gorau i bob cefnogaeth i'r gwasanaeth. Nid ydym yn credu y bydd lefelau teithwyr yn dychwelyd i lefel sy'n gwneud y gwasanaeth hwn yn hyfyw, naill ai'n economaidd neu'n amgylcheddol. Byddwn yn defnyddio'r cyllid a glustnodwyd ar gyfer y cyswllt awyr i gyflymu gwaith i wella cysylltedd rhwng y gogledd a'r de.

Thank you for that explanation, Minister. I understand the flights have been costly and agree with your reasoning for not restarting the service. I welcome that the millions of pounds saved by cancelling these flights will be invested into connectivity in north Wales, both digital, through the excellent digital signal processing centre in Bangor, and the roll-out of the pilots in Anglesey of broadband and transport. I know the Minister will be concerned, as I was, to see the horrendous overcrowding on trains from north to south Wales over the weekend, which shows that additional carriages, the ones that are on order to improve the service, are needed urgently. We need four carriages on that service. Sometimes we have four carriages. Very often it's the two-carriage service, which isn't enough any more. Will the Minister give an update regarding when the new trains and carriages will be operating on that service? Thank you.

Diolch am yr esboniad hwnnw, Weinidog. Rwy'n deall bod yr hediadau wedi bod yn gostus ac yn cytuno â'ch rheswm dros beidio ag ailgychwyn y gwasanaeth. Rwy'n croesawu'r ffaith y bydd y miliynau o bunnoedd a gaiff eu harbed drwy ganslo'r hediadau hyn yn cael eu buddsoddi mewn cysylltedd yng ngogledd Cymru, yn ddigidol, drwy'r ganolfan prosesu signalau digidol ardderchog ym Mangor, a chyflwyno cynlluniau peilot ar Ynys Môn ar gyfer band eang a thrafnidiaeth. Gwn y bydd y Gweinidog yn bryderus, fel roeddwn i, wrth weld y gorlenwi erchyll ar drenau o'r gogledd i'r de dros y penwythnos, sy'n dangos bod angen cerbydau ychwanegol, y rhai sydd wedi eu harchebu er mwyn gwella'r gwasanaeth, a hynny ar frys. Mae angen pedwar cerbyd ar y gwasanaeth hwnnw. Weithiau fe gawn bedwar cerbyd. Yn aml iawn, y gwasanaeth dau gerbyd a gawn, ac nid yw'n ddigon mwyach. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf ynglŷn â pha bryd y bydd y trenau a'r cerbydau newydd yn gweithredu ar y gwasanaeth hwnnw? Diolch.

15:15

Certainly, Carolyn. Absolutely right: we obviously do need to improve, as fast as possible, connectivity between all areas of north Wales and south Wales. The brand-new 197 trains that will be introduced in north Wales will be introduced well before they're introduced in the rest of Wales, and they're due to enter service no later than the end of this year, but later this year, and we're working to make that as soon as possible this year. We have 77 trains on order, and they will increase capacity on our services, exactly as you say, improve passenger experience and enable new services to be introduced along the north Wales route, as well as making sure that we have sufficient capacity at peak times on the route. So, I absolutely accept the premise, and we will be able to redirect the money from the service to accelerating that.

Yn sicr, Carolyn. Yn hollol gywir: mae'n amlwg fod angen inni wella cysylltedd rhwng pob rhan o'r gogledd a'r de cyn gynted â phosibl. Bydd y trenau 197 newydd sbon a gyflwynir yn y gogledd yn cael eu cyflwyno ymhell cyn iddynt gael eu cyflwyno yng ngweddill Cymru, ac maent i fod i ddechrau gwasanaethu erbyn diwedd eleni fan bellaf, ac rydym yn gweithio i sicrhau bod hynny'n digwydd cyn gynted â phosibl eleni. Mae gennym 77 o drenau wedi'u harchebu, a byddant yn cynyddu capasiti ar ein gwasanaethau, yn union fel y dywedwch, yn gwella profiad teithwyr ac yn ei gwneud hi'n bosibl cyflwyno gwasanaethau newydd ar hyd llwybr y gogledd, yn ogystal â sicrhau bod gennym ddigon o gapasiti ar adegau prysur ar y llwybr. Felly, rwy'n derbyn y cynsail yn llwyr, a byddwn yn gallu ailgyfeirio'r arian o'r gwasanaeth i gyflymu hynny.

I'm glad, frankly, that the Welsh Government has finally woken up and smelt the coffee. I told you back in 2010 that this service was not good value for money for the taxpayer, and that alternatives needed to kick in. In fact, I've spoken about a number of alternatives that you could have looked at over the years, including an opportunity for the plane to hop to a number of different destinations in order to make it more commercially viable, including through Anglesey, say to the Isle of Man, Anglesey and Cardiff. I put that proposal forward, you didn't listen. You didn't listen. You didn't listen either when I said that this service would be better placed in north-east Wales, where the majority of the population in north Wales actually live. You didn't listen. You didn't listen either when I said you should have put this air link into somewhere like Liverpool or Manchester, connecting the north of England, the powerhouse that is the north of England, with our economy here in south Wales. But you didn't listen. Those could have been commercially viable options that would have kept an air service available to the people of north Wales for them to be able to use in order for them to be able to access Cardiff, but you didn't listen.

So, will you listen now, when I say to you: will you look at working with other airlines as potential partners to try to establish some of those alternatives, to make sure that north Wales does have those good transport links that we need to be able to have with south Wales? And will you also look at the disparity in transport spending from your Government here in Wales? You're spending hundreds of millions of pounds on roads in the south of the country and paltry amounts, frankly, on the transport network in north Wales. You're spending peanuts, and I say peanuts, in terms of the cash that you're putting into the north Wales metro, at £50 million compared to £750 million in south Wales. We need some better levelling up of our transport infrastructure in north Wales, and we've not got it at the moment. So, why don't you look at making sure that your capital infrastructure is spent more evenly across the country, and take the opportunity to see whether there are potential airline partners who can establish commercially viable links that can serve the people of north Wales, helping to connect them to the south in a way that your publicly subsidised service, frankly, could not?

Rwy'n falch, a dweud y gwir, fod Llywodraeth Cymru o'r diwedd wedi deffro a gweld beth sy'n digwydd. Dywedais wrthych yn ôl yn 2010 nad oedd y gwasanaeth hwn yn darparu gwerth da am arian i'r trethdalwr, a bod angen sefydlu opsiynau amgen. Mewn gwirionedd, rwyf wedi sôn am nifer o opsiynau amgen y gallech fod wedi edrych arnynt dros y blynyddoedd, gan gynnwys y cyfle i'r awyren lanio mewn nifer o gyrchfannau gwahanol er mwyn ei gwneud yn fwy hyfyw'n fasnachol, gan gynnwys drwy Ynys Môn, er enghraifft, i Ynys Manaw, Ynys Môn a Chaerdydd. Cyflwynais y cynnig hwnnw, ni wnaethoch wrando. Ni wnaethoch wrando. Ni wnaethoch wrando ychwaith pan ddywedais y byddai'r gwasanaeth hwn mewn gwell sefyllfa yng ngogledd-ddwyrain Cymru, lle mae'r rhan fwyaf o'r boblogaeth yn y gogledd yn byw. Ni wnaethoch wrando. Ni wnaethoch wrando ychwaith pan ddywedais y dylech fod wedi symud y cyswllt awyr hwn i rywle fel Lerpwl neu Fanceinion, gan gysylltu gogledd Lloegr, pwerdy gogledd Lloegr, â'n heconomi yma yn ne Cymru. Ond ni wnaethoch wrando. Gallai'r rheini fod wedi bod yn opsiynau masnachol hyfyw a fyddai wedi cadw gwasanaeth awyr ar gael i bobl gogledd Cymru er mwyn iddynt allu ei ddefnyddio i gyrraedd Caerdydd, ond ni wnaethoch wrando.

Felly, a wnewch chi wrando yn awr, pan ddywedaf wrthych: a wnewch chi edrych ar weithio gyda chwmnïau awyrennau eraill fel partneriaid posibl i geisio sefydlu rhai o'r opsiynau amgen hynny, er mwyn sicrhau bod gan ogledd Cymru y cysylltiadau trafnidiaeth da sydd angen inni allu eu cael gyda de Cymru? Ac a wnewch chi hefyd edrych ar y gwahaniaethau mewn gwariant ar drafnidiaeth gan eich Llywodraeth yma yng Nghymru? Rydych yn gwario cannoedd o filiynau o bunnoedd ar ffyrdd yn ne'r wlad a symiau pitw, a dweud y gwir, ar y rhwydwaith trafnidiaeth yng ngogledd Cymru. Rydych yn gwario briwsion, ac rwy'n golygu briwsion, o ran yr arian a wariwch ar fetro gogledd Cymru, sef £50 miliwn o'i gymharu â £750 miliwn yn ne Cymru. Mae angen codi'r gwastad yn well yn ein seilwaith trafnidiaeth yn y gogledd, ac nid ydym yn gweld hynny ar hyn o bryd. Felly, pam na wnewch chi sicrhau bod eich cyfalaf seilwaith yn cael ei wario'n fwy cyfartal ledled y wlad, a manteisio ar y cyfle i weld a oes yna gwmnïau awyrennau a allai fod yn bartneriaid posibl i sefydlu cysylltiadau masnachol hyfyw a all wasanaethu pobl gogledd Cymru, i helpu i'w cysylltu â'r de mewn ffordd na allai eich gwasanaeth sy'n cael cymhorthdal cyhoeddus mo'i wneud?

Well, I think that is an absolutely excellent example of what the Conservatives think of their commitment to net zero. Let's fund a commercially viable, but environmentally destructive air service when what we should be doing is putting that money into rail services. [Interruption.] And you'd be a lot better placed, Darren Millar, to—[Interruption.]

Wel, credaf ein bod wedi cael enghraifft gwbl ragorol o'r hyn y mae'r Ceidwadwyr yn ei feddwl o'u hymrwymiad i sero net. Gadewch inni ariannu gwasanaeth awyr sy'n fasnachol hyfyw, ond sy'n ddinistriol i'r amgylchedd, er mai'r hyn y dylem ei wneud yw rhoi'r arian hwnnw tuag at wasanaethau rheilffyrdd. [Torri ar draws.] A byddech yn well o lawer, Darren Millar—[Torri ar draws.]

Darren Millar, you've had your chance to ask your question. Allow the Minister to respond.

Darren Millar, rydych wedi cael eich cyfle i ofyn eich cwestiwn. Gadewch i'r Gweinidog ymateb.

You'd be a lot better placed to use your undoubted emotional energy to get the Government in Westminster to properly fund rail services in Wales, and get behind the net-zero commitment that you say you will support, but every single time we do anything towards it, you say something different. It's absolute nonsense to say that the solution to north Wales connectivity is to put more airlines half-empty into the air, when we are looking at a climate emergency the like of which we've never seen before. [Interruption.] I absolutely am not listening to that, because it is nonsense.

Byddech yn well o lawer yn defnyddio eich egni emosiynol diamheuol i gael y Llywodraeth yn San Steffan i ariannu gwasanaethau rheilffyrdd yng Nghymru yn briodol, a chefnogi'r ymrwymiad sero net y dywedwch y byddwch yn ei gefnogi, ond bob tro y gwnawn unrhyw beth tuag ato, rydych yn dweud rhywbeth gwahanol. Nonsens llwyr yw dweud mai'r ateb i gysylltedd gogledd Cymru yw rhoi mwy o awyrennau hanner gwag yn yr awyr, pan fyddwn yn edrych ar argyfwng hinsawdd nad ydym erioed wedi gweld ei debyg o'r blaen. [Torri ar draws.] Nid wyf am wrando ar hynny o gwbl, gan ei fod yn nonsens.

Mae'n rhaid i mi ddweud, Llywydd, dwi'n rhyfeddu at ragrith y Ceidwadwyr yn fan hyn, yn lladd ar gysylltiadau de-gogledd, yn dweud bod gormod o fuddsoddiad yn y de, pan oedden nhw eisiau gwario biliynau o bunnoedd ar yr M4 yn y de-ddwyrain. Dwi'n synnu bod Carolyn Thomas wedi gofyn y cwestiwn yma a hithau mor ffwrdd-â-hi ar raglen Sharp End ITV Cymru neithiwr ynglŷn â chysylltiadau de-gogledd, yn awgrymu bod fawr o ots am y cysylltiadau de-gogledd oherwydd bod Llywodraeth Cymru yn rhoi buddsoddiad i mewn i dechnoleg ddigidol. Rŵan, peidiwch â fy nghamddeall i, fel cadeirydd y grŵp trawsbleidiol Cymru ddigidol, dwi'n croesawu'r buddsoddiad mewn prosesu signalau digidol, ond peidiwch â thrio dweud wrthyf i fod a wnelo'r buddsoddiad hwnnw unrhyw beth â chysylltiadau trafnidiaeth de-gogledd. Mae Llywodraeth Cymru wedi dangos yn y ffordd maen nhw wedi gwneud y penderfyniad yma eu bod nhw wedi edrych ar bris yr hedfaniad rhwng Caerdydd ac Ynys Môn, ond ddim wedi ystyried beth oedd ei werth o—ei werth o fel arwydd bod ots gan ein Llywodraeth ni am uno'n gwlad ni drwy drafnidiaeth gyflym, bod ots gan Weinidogion am estyn allan i ardaloedd sydd, dwi'n addo ichi, yn teimlo'n bell iawn ar adegau o'r brifddinas a lle mae ein Llywodraeth ni.

Rŵan, fel dwi wedi ei ddweud o'r blaen, mi fues i'n bragmataidd a dweud, wrth gwrs bod ein dulliau newydd ni o weithio yn sgil COVID wedi gwanhau y cynllun busnes. Does dim angen teithio bob amser o un pen y wlad i'r llall. Mi ddywedais i, wrth gwrs bod ein pryderon cynyddol ni am yr amgylchedd yn rhywbeth i'w groesawu a bod hynny hefyd yn newid y cyd-destun. Ond, y cwestiwn y gwnes i ei ofyn, yn syml iawn, oedd: os nad yr awyren fel buddsoddiad o werth ein cysylltiadau ni o un pen y wlad i'r llall, yna beth? A beth gawson ni yn y cyhoeddiad yma oedd dim. Dim ymrwymiad o gwbl, dim buddsoddiad o gwbl mewn gwella a chryfhau cysylltedd rhwng y de a'r gogledd, a dim arwydd bod ots gan y Llywodraeth yma ynglŷn â sut mae'n gwlad ni'n cael ei chysylltu yn economaidd ac yn gymdeithasol.

I have to say, Llywydd, that I am shocked by the hypocrisy of the Conservatives here, denigrating north-south links, saying that there's been too much investment in south Wales, when they wanted to spend billions of pounds on the M4 in the south-east. I am shocked that Carolyn Thomas asked this question given that she was so lackadaisical on the Sharp End programme on ITV Wales last night about north-south links, saying that there wasn't much of a problem with north-south links because the Welsh Government was investing in digital. Now, don't misunderstand me, as the chair of the cross-party group on digital Wales, I welcome the investment in digital signal processing, but don't try to tell me that that investment has anything to do with transport connections between north and south. The Welsh Government has shown in the way that they've made this decision that they've looked at the cost of the flight between Cardiff and Anglesey, but haven't considered its value—its value as a sign that our Government cares about uniting our nation through swift transport, that Ministers care about reaching out to areas that, I promise you, do feel very far away from the capital city at times, where our Government is based. 

Now, as I've said in the past, I was pragmatic and said that of course our new ways of working in light of COVID had weakened the business plan. We don't always need to travel from one end of the country to another. I said that of course our increasing concern about the environment was something that should be welcomed, and that also changes the context. But, the question that I asked, very simply, was: if not an air link as an investment in the value of our connections from one end of the country to another, then what? And what we got in this announcement was nothing. No commitment whatsoever, no investment whatsoever in improving and strengthening connections between north and south, and no sign that this Government cares about how our nation is linked economically and socially.

As one constituent of mine said, 

'This is a decision that demonstrates a depressing lack of vision and ambition. Wales has so often been the victim of a casual decision made in London',

he said, 

'ignorant or uncaring about its effects on Wales.'

Now, he feels that this is as casually ignorant of the need to bring us together as a nation through transport links—not necessarily the nature of that link and the air link that we've had, but the fact that nothing was provided and no vision was presented instead of it.

Fel y dywedodd un etholwr wrthyf, 

'Mae hwn yn benderfyniad digalon sy'n dangos diffyg gweledigaeth ac uchelgais. Mae Cymru wedi dioddef mor aml oherwydd penderfyniad ffwrdd-â-hi a wnaed yn Llundain',

meddai, 

'sy'n anwybodus neu'n ddi-hid ynglŷn â'i effeithiau ar Gymru.'

Nawr, mae'n teimlo bod hyn yr un mor anwybodus ynghylch yr angen i ddod â ni at ein gilydd fel cenedl drwy gysylltiadau trafnidiaeth—nid o reidrwydd natur y cyswllt hwnnw a'r cyswllt awyr a fu gennym, ond y ffaith na ddarparwyd unrhyw beth ac na chyflwynwyd gweledigaeth yn ei le.

15:20

Well, Rhun, I completely agreed with the first part of your analysis, of course, and I won't bother to repeat that. And I'm sorry to hear that your constituent felt that, because that was certainly not the impression that we wished to give. According to our pre-pandemic passenger surveys, undertaken by the operator, 77 per cent of the people who travelled on the service used it for work purposes—so, very few for leisure purposes—and we widely recognise that business travel has significantly reduced as a result of the pandemic, and the change in behaviour is likely to continue. We also had an independent study commissioned into the carbon impact of the service, and basically—I was not surprised to find this—it is the most carbon intensive way of connecting the two parts of Wales. 

Now, I completely agree with you that we need to get the connectivity between north and south Wales much better, much faster, much more comfortable—something that you can do without having to worry about the effect on yourself and your journey. I completely agree with that. So, we've already announced, as I said in answer to Carolyn, the brand new 197 trains, which will come into effect in north Wales before the rest of the country. And, as part of the co-operation agreement between our two parties, we've agreed to work with you on a range of other measures to improve north and south connectivity. This money will help us to accelerate that connectivity work, and I'm looking forward to doing that.

I take your point about the digital, but I was nevertheless pleased to see the digital improvement. I know that you are too. We've announced a number of things that allow us to look at white premises on Ynys Môn—and you and I, in a previous life, went to look at some of those, so I was delighted with that as well. I absolutely accept that that doesn't improve the connectivity, but what it does do is make it more and more likely that people will work from home a very large percentage of the time, and make it more likely that the plane is even less full than it was in the first place. 

So, I am sorry to hear your constituent felt like that. It was certainly not casually taken. It was the subject of a great deal of thought. We do not wish anyone in north Wales to feel less connected, and we look forward to working with you, through the co-operation agreement, on improving that north-south connectivity to the best of our ability, and also working with you to hold the feet of the Conservatives opposite to the fire about the absolutely scandalous position of rail infrastructure investment in Wales.

Wel, Rhun, cytunais yn llwyr â rhan gyntaf eich dadansoddiad, wrth gwrs, ac nid wyf am drafferthu ailadrodd hynny. Ac mae'n ddrwg gennyf glywed bod eich etholwr yn teimlo hynny, oherwydd yn sicr nid dyna'r argraff y dymunem ei rhoi. Yn ôl ein harolygon teithwyr cyn y pandemig, a gynhaliwyd gan y gweithredwr, roedd 77 y cant o'r bobl a oedd yn teithio ar y gwasanaeth yn ei ddefnyddio at ddibenion gwaith—felly, ychydig iawn a wnâi hynny at ddibenion hamdden—ac rydym yn cydnabod yn gyffredinol fod teithio busnes wedi lleihau'n sylweddol o ganlyniad i'r pandemig, ac mae'r newid ymddygiad yn debygol o barhau. Hefyd, cawsom astudiaeth annibynnol wedi'i chomisiynu i effaith carbon y gwasanaeth, ac yn y bôn—nid oeddwn yn synnu gweld hyn—dyma'r ffordd fwyaf drud-ar-garbon o gysylltu'r ddwy ran o Gymru. 

Nawr, rwy'n cytuno'n llwyr fod angen inni gael y cysylltedd rhwng y gogledd a'r de yn llawer gwell, yn llawer cyflymach, yn llawer mwy cyfforddus—rhywbeth y gallwch ei wneud heb orfod poeni am yr effaith arnoch chi a'ch taith. Rwy'n cytuno'n llwyr â hynny. Felly, rydym eisoes wedi cyhoeddi, fel y dywedais wrth ateb Carolyn, y trenau 197 newydd sbon, a fydd yn gweithredu yn y gogledd cyn gweddill y wlad. Ac fel rhan o'r cytundeb cydweithio rhwng ein dwy blaid, rydym wedi cytuno i weithio gyda chi ar ystod o fesurau eraill i wella cysylltedd rhwng y gogledd a'r de. Bydd yr arian hwn yn ein helpu i gyflymu'r gwaith cysylltedd hwnnw, ac rwy'n edrych ymlaen at wneud hynny.

Rwy'n derbyn eich pwynt am y digidol, ond roeddwn serch hynny'n falch o weld y gwelliant digidol. Gwn eich bod chithau hefyd. Rydym wedi cyhoeddi nifer o bethau sy'n caniatáu inni edrych ar safleoedd gwyn ar Ynys Môn—ac fe aethoch chi a minnau, mewn bywyd blaenorol, i edrych ar rai o'r rheini, felly roeddwn wrth fy modd ynglŷn â hynny hefyd. Rwy'n derbyn yn llwyr nad yw hynny'n gwella'r cysylltedd, ond yr hyn y mae'n ei wneud yw ei gwneud yn fwy a mwy tebygol y bydd pobl yn gweithio gartref am ganran fawr iawn o'r amser, ac yn ei gwneud yn fwy tebygol fod yr awyren hyd yn oed yn llai llawn nag yn y lle cyntaf. 

Felly, mae'n ddrwg gennyf glywed bod eich etholwr yn teimlo felly. Yn sicr, nid oedd yn benderfyniad ffwrdd-â-hi. Roedd yn destun llawer iawn o feddwl. Nid ydym am i neb yn y gogledd deimlo'n fwy digyswllt, ac edrychwn ymlaen at weithio gyda chi, drwy'r cytundeb cydweithio, ar wella'r cysylltedd rhwng y gogledd a'r de hyd eithaf ein gallu, a gweithio gyda chi hefyd i roi pwysau ar y Ceidwadwyr gyferbyn ynghylch sefyllfa gwbl warthus y buddsoddiad yn y seilwaith rheilffyrdd yng Nghymru.

Diolch i'r Gweinidog am yr atebion i'r cwestiynau yna. Hi eto sydd yn ateb y cwestiwn amserol nesaf, a'r cwestiwn hwnnw gan Natasha Asghar.

I thank the Minister for the responses to those questions. She is also responding to the next topical question, and that question is from Natasha Asghar.

Tarfu ar Wasanaethau Rheilffyrdd
Disruption to Rail Services

2. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda gweithredwyr rheilffyrdd ynghylch y posibilrwydd o darfu ar wasanaethau rheilffyrdd oherwydd cyngherddau Stereophonics a Tom Jones yng Nghaerdydd y penwythnos hwn? TQ638

2. What discussions has the Minister had with rail operators about the potential disruption to rail services due to the Stereophonics and Tom Jones concerts in Cardiff this weekend? TQ638

15:25

Thank you for that question, Natasha. Following recent difficulties with travelling on event days, we've asked Transport for Wales to provide as much additional capacity and extra services as possible, alongside clear advice to customers to support events such as the Stereophonics and Tom Jones concerts this weekend. However—

Diolch am y cwestiwn hwnnw, Natasha. Yn dilyn anawsterau diweddar gyda theithio ar ddiwrnodau digwyddiadau, rydym wedi gofyn i Trafnidiaeth Cymru ddarparu cymaint o gapasiti ychwanegol a gwasanaethau ychwanegol â phosibl, ochr yn ochr â chyngor clir i gwsmeriaid gefnogi digwyddiadau fel cyngherddau Stereophonics a Tom Jones y penwythnos hwn. Fodd bynnag—

Sorry, I haven't quite finished.

Mae'n ddrwg gennyf, nid wyf wedi gorffen yn llwyr.

However, as a point of realism, no rail operator carries as standard the extra flexibility to provide exactly the same level of service on days when mass events take place as they would on other days.

Fodd bynnag, y realiti yw nad oes gan unrhyw weithredwr rheilffyrdd lefel safonol o hyblygrwydd ychwanegol i allu darparu'r un lefel o wasanaeth yn union ar ddiwrnodau pan fydd digwyddiadau torfol yn digwydd ag a fyddai ganddynt ar ddiwrnodau eraill.

Thank you, Minister. I'm sure that you're aware that legends Tom Jones and the Stereophonics are set to play this weekend, undoubtedly in front of thousands of people, in Cardiff this Friday and Saturday. Now, only a few weeks ago, we all witnessed the complete chaos when Ed Sheeran staged three concerts in the Principality Stadium. There were 15-mile-long queues on the M4, motorists were trapped in their car parks because the city centre was in gridlock, and many people were left stranded on train platforms for hours on end because our crumbling rail network couldn't cope with the demand. To put it bluntly, Minister, Cardiff and surrounding areas were brought to a standstill because the Labour Government failed to plan ahead, and you cannot blame the Westminster Government for this.

I am sure that many here in the Chamber will agree with me that the last thing we want to see is a repeat of recent events on this coming Friday and Saturday, but sadly it appears that lessons have not been learnt, with Transport for Wales getting their excuses in and asking people not to use its services. It really is a sad state of affairs when people are being urged not to take a train because the rail network isn't fit for the twenty-first century. The Tom Jones concert and the Stereophonics concert had been in the calendar for at least six months, and anyone with this much common sense would know it's going to draw in thousands of people into the city. So, Minister, what lessons have been learnt from the Ed Sheeran fiasco, and what action is your Government going to be taking to minimise the disruption ahead of the concerts this week?

And secondly, the Welsh Government's major events strategy, which expired two years ago, had the aim of, and I quote,

'Developing a balanced and sustainable portfolio of major events which enhances Wales' international reputation and the wellbeing of its people and communities.'

Do you accept that this strategy has well and truly failed? And what discussions have you had with your colleagues about publishing an updated plan that actually does what it sets out to achieve? Thank you, Minister.

Diolch yn fawr, Weinidog. Rwy'n siŵr eich bod yn ymwybodol y bydd yr anfarwol Tom Jones a Stereophonics yn perfformio y penwythnos hwn, o flaen miloedd o bobl, yn ddi-os, yng Nghaerdydd ddydd Gwener a dydd Sadwrn yma. Nawr, ychydig wythnosau yn ôl, gwelsom i gyd yr anhrefn llwyr pan gynhaliodd Ed Sheeran dri chyngerdd yn Stadiwm Principality. Roedd ciwiau 15 milltir o hyd ar yr M4, modurwyr wedi'u caethiwo yn eu meysydd parcio oherwydd y tagfeydd yng nghanol y ddinas, a llawer o bobl wedi'u gadael ar blatfformau gorsafoedd am oriau oherwydd na allai ein rhwydwaith rheilffyrdd chwilfriw ymdopi â'r galw. Os caf ei roi'n blwmp ac yn blaen, Weinidog, daethpwyd â Chaerdydd a'r ardaloedd cyfagos i stop am fod y Llywodraeth Lafur wedi methu cynllunio ymlaen llaw, ac ni allwch feio Llywodraeth San Steffan am hyn.

Rwy'n siŵr y bydd sawl un yma yn y Siambr yn cytuno â mi mai'r peth olaf yr ydym am ei weld yw ailadrodd y digwyddiadau diweddar y dydd Gwener a'r dydd Sadwrn hwn, ond yn anffodus mae'n ymddangos nad yw gwersi wedi'u dysgu, gyda Trafnidiaeth Cymru yn rhoi esgusodion ymlaen llaw ac yn gofyn i bobl beidio â defnyddio ei gwasanaethau. Mae'n sefyllfa drist iawn pan fydd pobl yn cael eu hannog i beidio â dal trên am nad yw'r rhwydwaith rheilffyrdd yn addas ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain. Mae cyngherddau Tom Jones a Stereophonics wedi bod ar y calendr ers o leiaf chwe mis, a byddai unrhyw un sydd â chymaint â hyn o synnwyr cyffredin yn gwybod eu bod yn mynd i ddenu miloedd o bobl i mewn i'r ddinas. Felly, Weinidog, pa wersi sydd wedi'u dysgu o ffiasgo Ed Sheeran, a pha gamau y bydd eich Llywodraeth yn eu cymryd i leihau'r aflonyddwch cyn y cyngherddau yr wythnos hon?

Ac yn ail, nod strategaeth digwyddiadau mawr Llywodraeth Cymru, a ddaeth i ben ddwy flynedd yn ôl, oedd

'datblygu portffolio cytbwys a chynaliadwy o ddigwyddiadau mawr a fydd yn gwella lles pobl a chymunedau Cymru ac enw da'r wlad yn rhyngwladol.'

A ydych yn derbyn bod y strategaeth hon wedi methu'n llwyr? A pha drafodaethau a gawsoch gyda'ch cyd-Weinidogion ynglŷn â chyhoeddi cynllun wedi'i ddiweddaru sy'n gwneud yr hyn y bwriadwyd iddo ei gyflawni? Diolch yn fawr, Weinidog.

Well, again, at least some of the righteous indignation that's perceived in this Chamber from the Conservatives could be rightly directed to getting the right amount of rail infrastructure investment into Wales, couldn't it? So, please do direct it in that direction occasionally.

However, we absolutely, of course, accept that the level of service provided to passengers by TfW over that weekend was not good enough, and we absolutely understand the frustration. We have a limited capacity in relation to current rolling stock, and you already know, and I won't repeat again, that the brand-new trains that are being built and tested now will increase capacity. The long-term solution to overcrowding on event days is, of course, increased capacity, and we're working hard to deliver that through the new trains and increased services in our timetables. None of those things can happen overnight, and TfW is one of the only services to go back to pre-pandemic timetables, just to be clear.

I also think you need to acknowledge that with events such as these concerts, there is significant demand for additional capacity and services for passengers travelling from and back to Bristol, Birmingham, London, et cetera, and those services are run by Great Western Railway and CrossCountry Trains, who only operate the level of service agreed by the UK Government. So, again, directing some of your apparently righteous indignation towards the UK Government would actually be very welcome here.

We are clear what we want to do, and we are clear that we want to introduce the new rolling stock across Wales. We are also clear that people who live locally should try and use other forms of transport on event days. I am also very clear that if you go to a major event, you cannot expect to simply vacate the car park in 1.5 minutes. I love attending live music events; I absolutely accept that it's going to take me longer to get out of the city that I've gone to, and that's any city that you go to those events in, because the transport system is set up for normal operation and some peak. It is not set up to empty Wembley Stadium, for example. So, if you go there, you wait in queues to come out because that's part of the experience; that's what happens. I don't understand what you think we would do with the increased capacity on all the other days of the week. That's not an efficient way to run a railway service. 

Nevertheless, it was very disappointing to see the overcrowding on TfW services in north Wales over the weekend, and we have asked them to make every effort to focus resources at the busiest services and ensure that passenger communication is absolutely timely and to point. We're also in the process of loaning two additional trains from Northern Trains, in addition to the brand-new CAF trains planned to enter service later this year, which will enable that additional capacity to be provided on busy services and to support events.

Wel, unwaith eto, gellid cyfeirio o leiaf rywfaint o'r dicter cyfiawn a deimlir yn y Siambr hon gan y Ceidwadwyr tuag at gael y swm cywir o fuddsoddiad yn y seilwaith rheilffyrdd i Gymru, oni ellid? Felly, a fyddech cystal â'i gyfeirio i'r cyfeiriad hwnnw o bryd i'w gilydd.

Fodd bynnag, rydym yn derbyn yn llwyr, wrth gwrs, nad oedd lefel y gwasanaeth a ddarparwyd i deithwyr gan Trafnidiaeth Cymru dros y penwythnos hwnnw yn ddigon da, ac rydym yn llwyr ddeall y rhwystredigaeth. Capasiti cyfyngedig sydd gennym o ran cerbydau trên ar hyn o bryd, ac rydych eisoes yn gwybod, ac ni wnaf ei ailadrodd eto, y bydd y trenau newydd sbon sy'n cael eu hadeiladu a'u profi yn awr yn cynyddu capasiti. Yr ateb hirdymor i orlenwi ar ddiwrnodau digwyddiadau, wrth gwrs, yw mwy o gapasiti, ac rydym yn gweithio'n galed i gyflawni hynny drwy'r trenau newydd a mwy o wasanaethau yn ein hamserlenni. Ni all yr un o'r pethau hynny ddigwydd dros nos, a Trafnidiaeth Cymru yw un o'r ychydig wasanaethau sydd wedi dychwelyd at amserlenni cyn y pandemig, i fod yn glir.

Credaf hefyd fod angen ichi gydnabod, gyda digwyddiadau fel y cyngherddau hyn, fod galw sylweddol am gapasiti a gwasanaethau ychwanegol i deithwyr sy'n teithio o ac yn ôl i Fryste, Birmingham, Llundain, ac ati, ac mae'r gwasanaethau hynny'n cael eu rhedeg gan Great Western Railway a CrossCountry Trains, sydd ond yn gweithredu lefel y gwasanaeth y cytunwyd arni gan Lywodraeth y DU. Felly, unwaith eto, byddai ichi gyfeirio rhywfaint o'ch dicter cyfiawn tuag at Lywodraeth y DU yn cael croeso mawr yma.

Rydym yn glir ynglŷn â'r hyn y dymunwn ei wneud, ac rydym yn glir ein bod am gyflwyno'r cerbydau trên newydd ledled Cymru. Rydym hefyd yn glir y dylai pobl sy'n byw'n lleol geisio defnyddio mathau eraill o drafnidiaeth ar ddiwrnodau digwyddiadau. Rwyf hefyd yn glir iawn, os ewch i ddigwyddiad mawr, na allwch ddisgwyl gadael y maes parcio mewn 1.5 munud. Rwyf wrth fy modd yn mynychu digwyddiadau cerddoriaeth byw; rwy'n derbyn yn llwyr y bydd yn cymryd mwy o amser imi fynd allan o'r ddinas yr euthum iddi, ac mae hynny'n cynnwys unrhyw ddinas y byddwch yn mynd i'r digwyddiadau hyn ynddi, oherwydd mae'r system drafnidiaeth wedi'i sefydlu ar gyfer gweithrediad arferol a rhywfaint o adegau prysur. Nid yw wedi'i sefydlu i wagio Stadiwm Wembley, er enghraifft. Felly, os ewch chi yno, rydych chi'n aros mewn ciwiau i ddod allan oherwydd bod hynny'n rhan o'r profiad; dyna sy'n digwydd. Nid wyf yn deall beth y credwch y byddem yn ei wneud gyda'r capasiti cynyddol ar holl ddyddiau eraill yr wythnos. Nid yw honno'n ffordd effeithlon o redeg gwasanaeth rheilffordd.

Serch hynny, roedd yn siomedig iawn gweld y gorlenwi ar wasanaethau Trafnidiaeth Cymru yn y gogledd dros y penwythnos, ac rydym wedi gofyn iddynt wneud pob ymdrech i ganolbwyntio adnoddau ar y gwasanaethau prysuraf a sicrhau bod cyfathrebu â theithwyr yn gwbl amserol ac i'r pwynt. Rydym hefyd yn y broses o fenthyg dau drên ychwanegol gan Northern Trains, yn ogystal â'r trenau CAF newydd sbon y bwriedir eu rhoi ar waith yn nes ymlaen eleni, a fydd yn ei gwneud hi'n bosibl darparu'r capasiti ychwanegol hwnnw ar wasanaethau prysur ac i gefnogi digwyddiadau.

Diolch, Weinidog. Roeddwn i'n falch o'ch clywed chi'n dweud fan yna o ran y pwynt am y penwythnos, oherwydd mae'n un peth pan ydyn ni'n sôn am fandiau rhyngwladol yn dod yma i Gymru, ond pan fydd ein tîm cenedlaethol ni yn chwarae yn ein prifddinas, mi fyddwn i'n gobeithio y byddem ni'n gallu cael y drafnidiaeth gyhoeddus fel bod pawb yng Nghymru yn gallu dod i gefnogi eu tîm cenedlaethol os ydyn nhw'n dewis gwneud hynny. Dwi'n meddwl bod yna bwynt hefyd o ran y cysylltiadau, nid dim ond o ran pobl o'r gogledd yn dod i'r de, ond mae'n rhaid i bobl o'r de allu mynd i'r gogledd, a'n bod ni'n cael mwy o ddigwyddiadau, a bydd hynny yn rhoi heriau, wedyn, os oes gennym ni ddigwyddiadau mawr yn digwydd mewn llefydd fel Wrecsam, ac ati, bod pobl yn gallu teithio yna. Ac mae hynny'n golygu cael trafnidiaeth gyhoeddus sydd yn ymwybodol o ddigwyddiadau mawr fel hyn.

Yr hyn sy'n fy mhryderu i fwyaf ydy'r straeon am drenau gorlawn, hwyr, neu sydd ddim yn rhedeg o gwbl, pan nad oes yna ddigwyddiadau mawr, a hefyd sut rydyn ni'n cael nid i Lundain ac ati ar ôl y cyngherddau mawr yma, ond i gymoedd y de ac ardaloedd o Gaerdydd drwy drafnidiaeth gyhoeddus. Rydyn ni'n gwybod rŵan bod yna ddatblygiadau newydd yn y brifddinas, fel yr arena newydd yn y Bae, a fydd â chapasiti o 15,000. Rydyn ni'n gwybod am yr holl ddatblygiadau o ran tai sydd yng ngogledd y ddinas, ac ati. Ac rydyn ni'n gwybod bod gridlock llwyr o ran traffig ar y funud. Wedyn, dwi'n meddwl am yr heriau mawr sydd gennym ni—dydy'r metro ddim am ddatrys hynny chwaith. Felly, sut ydym ni'n mynd i sicrhau ein bod ni rŵan yn cael pobl allan o'u ceir—os oes ganddyn nhw geir ac yn gallu fforddio defnyddio'r rheini—i ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus fforddiadwy, fel ein bod ni, fel rydych chi wedi cyfeirio ato yn eich ymateb i'r cwestiwn cyntaf heddiw hefyd—? Sut ydyn ni'n mynd i daclo'r argyfwng hinsawdd os oes yna gymaint o rwystrau ar y funud yn stopio pobl rhag defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus?

Thank you, Minister. I was pleased to hear you saying about the weekend, because it's one thing to talk about international bands coming here to Wales, but when our national team is playing in our capital city, I would hope that we could have public transport so that everyone in Wales could come to support their national team, if they chose to do just that. I think there's also a point about connections not just in terms of people from the north coming to south Wales, but people from south Wales need to be able to go to the north, so we have more events there, and that will pose challenges, if we have major events happening in places such as Wrexham, and so on, that people can travel there. That does mean having public transport that does respond to these kinds of major events.

What concerns me most is these stories about overcrowded, late-running trains, or those that don't run at all, when there aren't major events, and also, how do we get not to London, but to the Valleys and areas of Cardiff via public transport. We know that there are new developments in the capital, such as the new arena in the Bay, which will have a capacity of 15,000. We know about all of the housing developments in the north of the capital, and so on. And we know that traffic is in gridlock at the moment. I think about the major challenges that are facing us—the metro isn't going to solve all of those either. So, how are we going to ensure that we now get people out of their cars—if they have cars, and can afford to use them—so that they use public, affordable transport, so that we, as you have already said in your response to the first question today—? How are we going to tackle the climate crisis if there are so many barriers facing us, preventing people from using public transport?

15:30