Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

31/01/2017

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Galw’r Cynulliad Cenedlaethol i drefn.

I call the National Assembly to order.

1. 1. Cwestiynau i’r Prif Weinidog
1. 1. Questions to the First Minister

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem gyntaf ar ein agenda y prynhawn yma yw cwestiynau i’r Prif Weinidog, a’r cwestiwn cyntaf, Janet Finch-Saunders.

The first item on our agenda this afternoon is questions to the First Minister, and the first question is from Janet Finch-Saunders.

Gwasanaeth Iechyd yng Ngogledd Cymru

The Health Service in North Wales

1. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y gwasanaeth iechyd yng Ngogledd Cymru? OAQ(5)0407(FM)

1. Will the First Minister make a statement on the health service in North Wales? OAQ(5)0407(FM)

Our priorities for the health service in the north, and throughout Wales, are to continue to protect investment and deliver the range of commitments set out in ‘Taking Wales Forward’.

Ein blaenoriaethau ar gyfer y gwasanaeth iechyd yn y gogledd, a ledled Cymru, yw parhau i ddiogelu buddsoddiad a chyflawni’r amrywiaeth o ymrwymiadau a nodwyd yn 'Symud Cymru Ymlaen'.

Well, clearly, your priorities are not orthopaedic care in north Wales, First Minister. I hope you are as shocked as I am with the recent findings of a 5,000 per cent increase in those having gone longer than the 36 weeks waiting time for orthopaedic and trauma services. That is 3,052 patients now having gone considerably longer than that. I have constituents—80 weeks requiring a knee replacement, 130 weeks for a hip replacement. These individuals are in constant and sickening pain 24 hours a day, seven days a week, fed up with popping several really serious painkillers. And then to learn yesterday that all orthopaedic replacement surgery in Ysbyty Gland Clwyd is now on hold. I’m also advised that the Enlli ward has closed currently for surgery. That frustrates me and my constituents even more. Such delays in this kind of treatment is a national scandal, and if this is an example of your Government putting a health board in special measures 18 months ago, then serious questions must be raised. How, under your watch, have you allowed such scandalous waiting times, and what will you do now, as First Minister, please, on behalf of my constituents, and those patients across north Wales, to investigate the matter urgently and to provide my constituents and others with the appropriate treatment they not only need—

Wel, yn amlwg, nid gofal orthopedig yn y gogledd yw eich blaenoriaethau, Brif Weinidog. Rwy'n gobeithio eich bod wedi eich syfrdanu cymaint â minnau â’r canfyddiadau diweddar o gynnydd o 5,000 y cant i’r rhai sydd wedi mynd y tu hwnt i’r amser aros o 36 wythnos am wasanaethau orthopedig a thrawma. Mae hynny'n 3,052 o gleifion erbyn hyn sydd wedi mynd ymhell y tu hwnt i hynny. Mae gennyf etholwyr—80 wythnos ar gyfer pen-glin newydd, 130 wythnos ar gyfer gosod clun newydd. Mae'r unigolion hyn mewn poen cyson ac erchyll bob awr o’r dydd a’r nos, saith diwrnod yr wythnos, ac wedi cael llond bol ar gymryd sawl cyffur difrifol iawn i ladd poen. Ac yna i ddarganfod ddoe bod pob llawdriniaeth orthopedig yn Ysbyty Glan Clwyd wedi eu gohirio am y tro. Rwyf hefyd wedi fy hysbysu bod ward Enlli wedi cau ar gyfer llawdriniaeth ar hyn o bryd. Mae hynny’n achosi mwy o rwystredigaeth fyth i mi ac i’m hetholwyr. Mae oediadau o'r fath ar gyfer y math hwn o driniaeth yn warth cenedlaethol, ac os yw hon yn enghraifft o’ch Llywodraeth yn rhoi bwrdd iechyd yn y categori mesurau arbennig 18 mis yn ôl, yna mae’n rhaid gofyn cwestiynau difrifol. Sut, yn ystod eich cyfnod chi, ydych chi wedi caniatáu amseroedd aros cywilyddus o'r fath, a beth fyddwch chi’n ei wneud nawr, fel Prif Weinidog, os gwelwch yn dda, ar ran fy etholwyr i, a’r cleifion hynny ar draws y gogledd, i ymchwilio ar frys i'r mater a darparu’r driniaeth briodol i’m hetholwyr ac eraill y maen nhw nid yn unig ei hangen—

You do need to bring your question to an end. You have asked several questions now.

Mae angen i chi ddod â'ch cwestiwn i ben. Rydych chi wedi gofyn sawl cwestiwn nawr.

[Continues.]—with the appropriate treatment they not only need, but deserve?

[Yn parhau.]—gyda'r driniaeth briodol nid yn unig y maen nhw ei hangen, ond yn ei haeddu?

Well, the majority of patients waiting in north Wales are waiting less than 26 weeks, but we do recognise that trauma and orthopaedics is a challenging area, where some of the waiting times are not acceptable. Extra money has been made available to Betsi Cadwaladr local health board in order to reduce waiting times. They are outsourcing some activity now to alternative providers, and we expect to see the situation improve markedly over the course of the next two months.

Wel, mae mwyafrif y cleifion sy’n aros yn y gogledd yn aros llai na 26 wythnos, ond rydym ni’n cydnabod bod trawma ac orthopedeg yn faes anodd, lle nad yw rhai o'r amseroedd aros yn dderbyniol. Rhoddwyd arian ychwanegol ar gael i fwrdd iechyd lleol Betsi Cadwaladr er mwyn lleihau amseroedd aros. Maen nhw’n rhoi rhai gweithgareddau ar gontractau allanol bellach i ddarparwyr eraill, ac rydym ni’n disgwyl gweld y sefyllfa yn gwella’n sylweddol yn ystod y ddau fis nesaf.

Yn gynharach y mis yma, mi gyhoeddwyd adroddiad diogelwch blynyddol bwrdd iechyd Betsi Cadwaladr, a oedd yn eithaf brawychus i’w ddarllen, mae’n rhaid i mi ddweud. Roedd y gofrestr risg yn dangos 13 risg ddifrifol, yn cynnwys eu methiant i gydymffurfio â gwahanol ddeddfwriaethau diogelu, neu fod yna berig gwirioneddol y byddai plentyn neu berson ar y gofrestr mewn risg yn methu â chael eu hadnabod pe bydden nhw’n mynychu’r uned frys, a allai wedyn arwain at niwed difrifol i’r unigolyn. Nawr, ar ôl blwyddyn a hanner o fod mewn mesurau arbennig, a ydych chi’n meddwl bod hynny’n dderbyniol?

Earlier this month, the annual safeguarding report from Betsi Cadwaladr health board was published, which was quite a frightening read, I must say. The risk register showed 13 serious risks, including failure to comply with various pieces of safeguarding legislation, or that there was a real risk that a child or a person on the at-risk register wouldn’t be identified if they were to go to the accident and emergency department, which could lead to serious harm to that individual. After a year and a half in special measures, do you believe that that is acceptable?

Wel, rydym ni’n gwybod, wrth gwrs, nad yw’r bwrdd ei hunan yn barod i ddod mas o fesurau arbennig ar hyn o bryd. Ond, wrth ddweud hynny, rydym ni’n gwybod, wrth ystyried yn eang berfformiad y bwrdd iechyd, fod pethau wedi gwella. Fe welom ni hynny wrth edrych ar y fframwaith ym mis Tachwedd, lle roedd yn dangos bod gwaith da wedi cael ei wneud. Wrth gwrs, beth sy’n bwysig nawr yw sicrhau bod pob rhan o’r gwasanaeth sydd yn cael ei weithredu gan y bwrdd iechyd yn gwella yn yr un ffordd ag y maen nhw wedi gwella ynglŷn â delio gyda chancr er enghraifft, a delio gyda amserau aros am brofion diagnosis.

Well, of course, we know that the board isn’t yet ready to come out of special measures at present, but, having said that, we also know, looking broadly at the performance of the health board, that things have improved, and we saw that in looking at the framework in November, which showed that very good work had been done. What’s important now is to ensure that every part of the service being delivered by the health board improves in the same manner as the cancer treatment times, for example, and waiting times for diagnostic tests.

First Minister, how can you justify offering free prescriptions and additional childcare, regardless of income and at a huge cost, while the number of people waiting for orthopaedic treatment in north Wales has rocketed? Where are your priorities?

Brif Weinidog, sut gallwch chi gyfiawnhau cynnig gofal plant ychwanegol a phresgripsiynau am ddim, heb ystyried incwm a hynny am gost enfawr, tra bod nifer y bobl sy'n aros am driniaeth orthopedig yn y gogledd wedi cynyddu yn aruthrol? Ble mae eich blaenoriaethau?

Because we were elected on that basis. I can’t speak for her party, but we like to keep our promises.

Gan ein bod ni wedi cael ein hethol ar y sail honno. Ni allaf siarad dros ei phlaid hi, ond rydym ni’n hoffi cadw ein haddewidion.

Cyn-filwyr y Lluoedd Arfog

Former Armed Services Personnel

2. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am ddarpariaeth gwasanaethau iechyd meddwl pwrpasol i gyn-filwyr y lluoedd arfog? OAQ(5)0408(FM)

2. Will the First Minister make a statement on the provision of bespoke mental health services for former armed services personnel? OAQ(5)0408(FM)

‘Taking Wales Forward’ confirms our commitment to ensuring veterans continue to receive healthcare that meets their needs. We will maintain the valuable national Veterans’ NHS Wales service, which provides access to evidence-based treatments for veterans with mental health problems.

Mae 'Symud Cymru Ymlaen' yn cadarnhau ein hymrwymiad i sicrhau bod cyn-filwyr yn parhau i dderbyn gofal iechyd sy'n diwallu eu hanghenion. Byddwn yn cynnal y gwasanaeth Cyn-filwyr GIG Cymru cenedlaethol gwerthfawr, sy'n cynnig mynediad at driniaethau seiliedig ar dystiolaeth i gyn-filwyr â phroblemau iechyd meddwl.

First Minister, can I welcome what you’ve just said there about preserving the service. You are actually leading the way in the UK, and I commend you for that. But as we now review this service that has had a lot of initial success, I think we are perhaps too reliant on self-referral—that seems to be one of the things that has come through—at the moment. And I think one key objective should be to inform veterans at the resettlement stage, as they move into civilian life, of this service. That time of life can itself be very challenging, but, of course, they may then have information that could be very, very important to them a few months or years hence.

Brif Weinidog, a gaf i groesawu'r hyn yr ydych chi newydd ei ddweud yn y fan yna am gadw’r gwasanaeth. Rydych chi wir yn arwain y ffordd yn y DU, ac rwy’n eich cymeradwyo am hynny. Ond wrth i ni adolygu nawr y gwasanaeth hwn sydd wedi cael llawer o lwyddiant cychwynnol, rwy’n meddwl ein bod ni efallai’n rhy ddibynnol ar hunanatgyfeirio—mae’n ymddangos mai dyna un o'r pethau sydd wedi dod i’r amlwg—ar hyn o bryd. Ac rwy’n meddwl y dylai hysbysu cyn-filwyr am y gwasanaeth hwn yn ystod y cam adsefydlu, wrth iddyn nhw symud i fywyd fel sifiliaid, fod yn un amcan allweddol. Gall yr adeg honno o fywyd fod yn anodd iawn ynddi ei hun, ond, wrth gwrs, efallai y bydd ganddynt wybodaeth wedyn a allai fod yn bwysig dros ben iddynt ychydig fisoedd neu flynyddoedd yn ddiweddarach.

Yes, I take the point that the Member makes. We know that there are high levels of satisfaction with the service that is provided to veterans. It may be, of course—or I think we can do this—we can raise the issue with the Royal British Legion, and, indeed, the armed forces, to see what more could be done to inform veterans of the availability of the service, and, of course, to encourage them to seek help from the service, rather than hold back. But I will—well, the Minister will have heard what’s been said in the Chamber, and, if we can do more to improve communication, to ensure that people can benefit from the service that does have such high rates of satisfaction, then we will.

Ie, rwy’n derbyn y pwynt y mae'r Aelod yn ei wneud. Rydym ni’n gwybod bod lefelau uchel o fodlonrwydd â'r gwasanaeth a ddarperir i gyn-filwyr. Efallai, wrth gwrs—neu rwy’n meddwl y gallwn ni wneud hyn—y gallwn ni godi'r mater gyda'r Lleng Brydeinig Frenhinol, ac, yn wir, y lluoedd arfog, i weld beth arall y gellid ei wneud i hysbysu cyn-filwyr bod y gwasanaeth ar gael, ac, wrth gwrs, i’w hannog i ofyn am help gan y gwasanaeth, yn hytrach na dal yn ôl. Ond byddaf—wel, bydd y Gweinidog wedi clywed yr hyn a ddywedwyd yn y Siambr, ac, os gallwn ni wneud mwy i wella cyfathrebu, i sicrhau y gall pobl elwa ar wasanaeth sydd â chyfraddau mor uchel o fodlonrwydd, yna byddwn yn gwneud hynny.

First Minister, I wonder if you know that I submitted a motion, as a Member’s legislative proposal, to bring about a ‘no soldier left behind’ Act. But the Business Committee decided not to support it at this time. But the fact is, there are just too many veterans coming to my surgery—

Brif Weinidog, tybed a ydych chi’n gwybod fy mod i wedi cyflwyno cynnig, fel cynnig deddfwriaethol Aelod, i sicrhau Deddf 'dim un milwr yn cael ei adael ar ôl'. Ond penderfynodd y Pwyllgor Busnes beidio â’i gefnogi ar hyn o bryd. Ond y ffaith yw, mae gormod o gyn-filwyr yn dod i’m cymhorthfa—

Can I just correct that? It is not timetabled. The decision taken by the Business Committee is not to be questioned on this floor, and it is not to be timetabled; priority has been given to another Member’s legislative proposal.

A gaf i gywiro hynna? Nid yw wedi ei amserlennu. Ni ddylid cwestiynu’r penderfyniad a wnaed gan y Pwyllgor Busnes ar y llawr hwn, ac ni ddylid ei amserlennu; rhoddwyd blaenoriaeth i gynnig deddfwriaethol Aelod arall.

Okay, thank you, Llywydd, for your clarification. So, we do have an opportunity to bring it back, it seems. But too many veterans are struggling for healthcare, struggling for housing, and especially, as the colleague across the Chamber said, for mental health care. Local authorities don’t have to give veterans priority. Now, the reality is that we don’t leave soldiers behind on the battlefield, and we shouldn’t be leaving them behind when they come home. So, will your Government support a Bill, legislation, to make sure that what a lot of people are suffering at the minute no longer happens, and we make a difference and make a change to the lives of these people?

Iawn, diolch, Lywydd, am eich eglurhad. Felly, mae gennym ni gyfle i ddod ag ef yn ôl, mae'n ymddangos. Ond mae gormod o gyn-filwyr yn ei chael hi’n anodd o ran gofal iechyd, yn ei chael hi’n anodd o ran tai, ac yn arbennig, fel y dywedodd y cyd-Aelod ar draws y Siambr, o ran gofal iechyd meddwl. Nid oes rhaid i awdurdodau lleol roi blaenoriaeth i gyn-filwyr. Nawr, y gwir amdani yw nad ydym yn gadael milwyr ar ôl ar faes y gad, ac ni ddylem fod yn eu gadael ar ôl ar ôl iddyn nhw ddod adref. Felly, a wnaiff eich Llywodraeth gefnogi Bil, deddfwriaeth, i sicrhau nad yw’r hyn y mae llawer o bobl yn ei ddioddef ar hyn o bryd yn digwydd mwyach, a’n bod yn gwneud gwahaniaeth ac yn cyflawni newid i fywydau’r bobl hyn?

It depends what the Bill says. At the moment, all I know is that there’s a suggestion, and we have to see what the detail might be. It may be that a lot of the issues that the Member raises have already been covered by the service as it stands. We do make £585,000 available each year to fund the service. It does provide therapeutic interventions from dedicated veteran therapists in each local health board. It also has a referral pathway, to signpost veterans to other areas, in order for them to get help and support. I suppose the question would be, would a Bill add to that, and much of it would depend on what was in the Bill, before taking a proper view on whether a Bill would add to the service that’s available already.

Mae'n dibynnu beth mae'r Bil yn ei ddweud. Ar hyn o bryd, y cwbl rwy’n ei wybod yw bod awgrym, ac mae'n rhaid i ni weld beth allai’r manylion fod. Mae'n bosibl bod llawer o'r materion y mae'r Aelod yn eu codi eisoes wedi cael sylw gan y gwasanaeth fel ag y mae. Rydym ni’n rhoi £585,000 ar gael bob blwyddyn i ariannu'r gwasanaeth. Mae'n darparu ymyraethau therapiwtig gan therapyddion cyn-filwyr penodedig ym mhob bwrdd iechyd lleol. Mae ganddo lwybr atgyfeirio hefyd, i gyfeirio cyn-filwyr at feysydd eraill, er mwyn iddyn nhw gael cymorth a chefnogaeth. Mae'n debyg mai’r cwestiwn yw, a fyddai Bil yn ychwanegu at hynny, a byddai llawer ohono’n dibynnu ar yr hyn a oedd yn y Bil, cyn cymryd golwg ofalus ar ba un a fyddai Bil yn ychwanegu at y gwasanaeth sydd ar gael eisoes.

First Minister, just over two years ago, a Welsh Government review of the Veterans’ NHS Wales service found that veterans were waiting up to 80 days for an initial assessment, and up to 140 days from assessment. The review also highlighted the fact that the service would face additional pressures, resulting from the UK defence and security review. In total, 15 recommendations were made as a result of the review. First Minister, can you update us on the progress that has been made by Welsh Government and the local health boards in implementing the recommendations, reducing waiting times for veterans and ensuring the service can respond to future demand?

Brif Weinidog, ychydig dros ddwy flynedd yn ôl, canfu adolygiad Llywodraeth Cymru o wasanaeth Cyn-filwyr GIG Cymru bod cyn-filwyr yn aros hyd at 80 diwrnod am asesiad cychwynnol, a hyd at 140 diwrnod ar ôl yr asesiad. Tynnodd yr adolygiad sylw hefyd at y ffaith y byddai'r gwasanaeth yn wynebu pwysau ychwanegol, o ganlyniad i adolygiad amddiffyn a diogelwch y DU. Gwnaed cyfanswm o 15 o argymhellion o ganlyniad i'r adolygiad. Brif Weinidog, a allwch chi ein diweddaru ar y cynnydd a wnaed gan Lywodraeth Cymru a'r byrddau iechyd lleol o ran rhoi’r argymhellion ar waith, lleihau amseroedd aros i gyn-filwyr a sicrhau y gall y gwasanaeth ymateb i alw yn y dyfodol?

Yes, that report was received in November 2014. It did show high satisfaction rates among veterans using the service. It did make a number of recommendations to improve service provision, and those recommendations have been accepted, and are being taken forward.

Gallaf, derbyniwyd yr adroddiad hwnnw ym mis Tachwedd 2014. Dangosodd gyfraddau bodlonrwydd uchel ymhlith cyn-filwyr a oedd yn defnyddio'r gwasanaeth. Gwnaeth nifer o argymhellion i wella darpariaeth y gwasanaeth, ac mae’r argymhellion hynny wedi eu derbyn, ac maen nhw’n cael eu datblygu.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd Plaid Cymru, Leanne Wood.

Questions now from the party leaders. The leader of Plaid Cymru, Leanne Wood.

Diolch, Lywydd. First Minister, following the announcement of President Trump’s racist travel ban, there have been demonstrations throughout the world, including here in Wales, rejecting the idea of division. But the issue is wider than just that specific ban. The whole question of migration has become a toxic debate. Will you join me, and others in this Assembly, to make it clear that Wales remains open for business, open to visitors, and, just as importantly, open to those fleeing persecution? And do you agree with me that this politics of division, on the grounds of national origin, or religion, has no place in Wales, or, indeed, anywhere else?

Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, yn dilyn cyhoeddiad gwaharddiad teithio hiliol Arlywydd Trump, a bu gwrthdystiadau ar draws y byd, gan gynnwys yma yng Nghymru, yn gwrthod y syniad o ymraniad. Ond mae'r mater yn ehangach na’r gwaharddiad penodol hwnnw yn unig. Mae’r holl gwestiwn o fudo wedi troi’n ddadl wenwynig. A wnewch chi ymuno â mi, ac eraill yn y Cynulliad hwn, i’w gwneud yn eglur bod Cymru yn dal ar agor i fusnes, ar agor i ymwelwyr, ac, yr un mor bwysig, ar agor i'r rhai sy'n ffoi rhag erledigaeth? A ydych chi’n cytuno â mi nad oes lle i’r wleidyddiaeth hon o ymrannu, ar sail tarddiad cenedlaethol, neu grefydd, yng Nghymru, nac, yn wir, mewn unrhyw le arall?

[Inaudible.]—those sentiments. We are, each and every one of us in this Chamber, the descendants of immigrants—it’s a question of when our families came to this island. Much more unites us as human beings than can possibly divide us. And I do share the view that the current debate in more than one country around the world regarding migration is toxic. It is ironic that the debate is sometimes at its most toxic in countries that are made up of immigrants who are first, second and third generation. That is the irony of this. But the reality is that we know that where nationalism, in terms of extreme right-wing nationalism, is allowed to take a grip, as we saw in the 1930s, the result is calamity.

[Anghlywadwy.]—y teimladau hynny. Rydym ni, pob un ohonom ni yn y Siambr hon, yn ddisgynyddion mewnfudwyr—mater o bryd y daeth ein teuluoedd i’r ynys hon yw hi. Mae llawer mwy yn ein huno fel bodau dynol nag all o bosibl ein hymrannu. Ac rwy’n rhannu'r farn bod y drafodaeth bresennol mewn mwy nag un wlad o gwmpas y byd yn ymwneud â mudo yn wenwynig. Mae'n eironig fod y drafodaeth weithiau ar ei mwyaf gwenwynig mewn gwledydd sy’n llawn mewnfudwyr cenhedlaeth gyntaf, neu ail a thrydedd genhedlaeth. Dyna eironi hyn. Ond y gwir amdani yw ein bod ni’n gwybod pan ganiateir i genedlaetholdeb, yn nhermau cenedlaetholdeb asgell dde eithafol, gymryd gafael, fel y gwelsom yn y 1930au, trychineb yw’r canlyniad.

Thank you for your answer, First Minister, and I would agree with much of the sentiment that you expressed there. Now, one of the factors that was influential in the EU referendum result was the issue of wages and the undercutting of labour. Now, this exploitation is happening, there’s no doubt about that. You’ll be aware, as I am, of unscrupulous employers charging for accommodation and nominally deducting it from people’s wages. Those workers are not in trade unions, and they are often being effectively paid below the minimum wage. Now, migrant workers are being exploited and those employers are also undercutting Welsh workers. So, both types of workers are losing out. Yesterday, we met with the UK Government Secretary of State for Exiting the European Union, and this point was made, I think it’s fair to say, strongly. This morning, I’ve written to the UK Prime Minister, calling for much stronger enforcement, just as I called on previous Labour Governments to do. It has to be dealt with, because this undercutting and exploitation is being used by some politicians to exploit people’s concerns about migration. Even the Secretary of State for Wales yesterday was joining in, flying in the face of facts and evidence as to why wages have been stagnant. Does the First Minister agree with me that the exploitation of workers by unscrupulous employers has to stop, and will he agree to tackle it using whatever powers may be available to him, regardless of the outcome of the Brexit negotiations?

Diolch i chi am eich ateb, Brif Weinidog, a byddwn yn cytuno â llawer o'r safbwyntiau a fynegwyd gennych yn y fan yna. Nawr, un o'r ffactorau a oedd yn ddylanwadol yng nghanlyniad refferendwm yr UE oedd y mater o gyflogau a thandorri llafur. Nawr, mae’r camfanteisio hwn yn digwydd, nid oes amheuaeth am hynny. Byddwch yn ymwybodol, fel yr wyf innau, o gyflogwyr diegwyddor yn codi tâl am lety ac yn ei ddidynnu o gyflogau pobl. Nid yw’r gweithwyr hynny mewn undebau llafur, ac maen nhw’n aml yn cael eu talu llai na'r isafswm cyflog i bob pwrpas. Nawr, camfanteisir ar weithwyr mudol ac mae’r cyflogwyr hynny hefyd yn tandorri gweithwyr Cymru. Felly, mae’r ddau fath o weithwyr yn dioddef. Ddoe, cawsom gyfarfod gydag Ysgrifennydd Gwladol Llywodraeth y DU dros Adael yr Undeb Ewropeaidd, a gwnaed y pwynt hwn, rwy’n meddwl ei bod yn deg i ddweud, yn gryf. Y bore yma, rwyf wedi ysgrifennu at Brif Weinidog y DU, yn galw am orfodi llawer cryfach, yn union fel y galwais ar Lywodraethau Llafur blaenorol i'w wneud. Mae'n rhaid ymdrin â’r mater, gan fod y tandorri a’r camfanteisio hwn yn cael ei ddefnyddio gan rai gwleidyddion i fanteisio ar bryderon pobl am fudo. Roedd hyd yn oed Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn cyfrannu ddoe, gan fynd yn gwbl groes i’r ffeithiau a’r dystiolaeth ynghylch pam mae cyflogau wedi bod yn ddisymud. A yw'r Prif Weinidog yn cytuno â mi bod yn rhaid i’r camfanteisio ar weithwyr gan gyflogwyr diegwyddor ddod i ben, ac a wnaiff ef gytuno i fynd i'r afael â’r mater gan ddefnyddio pa bynnag bwerau sydd ar gael iddo, ni waeth beth fydd canlyniad y trafodaethau Brexit?

Well, indeed. She and I were at that meeting with David Davis yesterday. He agreed—he agreed with what we said, but the question is, of course, agreeing is one thing, action is another. The point was made—and she made the point—that we have not seen prosecutions for breaches of minimum-wage legislation, largely because it’s not quite as straightforward as that. She will know—I’ve mentioned in this Chamber before now—that I have heard believable testimony from Polish workers particularly that they are being paid the minimum wage, but there are other methods that are used in order to deduct money from them, such as unrealistic bonds when they go into accommodation—bonds against damage and, when they get there, they find the accommodation is white furniture, white carpets, white walls, and it’s very difficult to keep it in full order. We made the point, both of us, yesterday, that there’s a huge amount of work to do in order to make sure that these people are brought to account, these unscrupulous employers, because she is quite right—they exploit migrant workers and lower standards, as a result, for workers in the whole of the UK. Unfortunately, many of the people who sit at the moment in the UK Government are not interested in the rights either of migrant workers or British workers.

Wel, yn wir. Roedd hi a minnau yn y cyfarfod hwnnw gyda David Davis ddoe. Cytunodd—cytunodd â'r hyn a ddywedasom, ond y cwestiwn yw, wrth gwrs, un peth yw cytuno, peth arall yw gweithredu. Gwnaed y pwynt—a gwnaeth hi’r pwynt—nad ydym ni wedi gweld erlyniadau am dorri deddfwriaeth isafswm cyflog, yn bennaf gan nad yw mor syml â hynny. Bydd yn gwybod—rwyf wedi crybwyll yn y Siambr hon o’r blaen—fy mod i wedi clywed tystiolaeth gredadwy gan weithwyr o Wlad Pwyl, eu bod yn derbyn yr isafswm cyflog yn benodol, ond ceir dulliau eraill a ddefnyddir er mwyn didynnu arian oddi wrthynt, fel bondiau afrealistig pan fyddant yn mynd i mewn i lety—bondiau rhag difrod, a phan fyddant yn cyrraedd yno, maen nhw’n canfod fod y llety yn ddodrefn gwyn, carpedi gwyn, waliau gwyn, ac mae'n anodd iawn ei gadw’n gwbl drefnus. Gwnaed y pwynt gennym, y ddau ohonom ni, ddoe, bod llawer iawn o waith i'w wneud i wneud yn siŵr bod y bobl hyn yn cael eu dwyn i gyfrif, y cyflogwyr diegwyddor hyn, oherwydd mae yn llygad ei lle—maen nhw’n camfanteisio ar weithwyr mudol ac yn creu safonau is, o ganlyniad, i weithwyr yn y DU gyfan. Yn anffodus, nid oes gan lawer o'r bobl sy'n rhan o Lywodraeth y DU ar hyn o bryd ddiddordeb yn hawliau gweithwyr mudol na gweithwyr Prydain.

You’re right, First Minister, there are a number of ways that unscrupulous employers can exploit workers, but this question of the minimum wage is a key one. Last time I looked, HMRC only employed six people to enforce the national minimum wage, and it’s clearly not a priority for the UK Government. There have been minimal prosecutions in recent years, and that was the case under the previous Labour Government as well, it’s fair to say. Will you join me in condemning in the strongest possible terms those politicians who seek to peddle myths about the reasons behind people’s wages being squeezed, because while we are pointing at migrants instead of the Government’s inaction towards rogue employers, we are letting the real culprits off the hook? And will you also commit to this Assembly today to let us know what Welsh Government resources you’ll be able to identify to stop this exploitation so that enforcement and, if necessary, the naming and shaming of rogue employers, can take place?

Rydych chi'n iawn, Brif Weinidog, ceir nifer o ffyrdd y gall cyflogwyr diegwyddor gamfanteisio ar weithwyr, ond mae’r cwestiwn hwn o'r isafswm cyflog yn un allweddol. Y tro diwethaf i mi edrych, dim ond chwech o bobl yr oedd Cyllid a Thollau EM yn eu cyflogi i orfodi'r isafswm cyflog cenedlaethol, ac mae’n amlwg nad yw’n flaenoriaeth i Lywodraeth y DU. Prin fu’r erlyniadau dros y blynyddoedd diwethaf, ac roedd hynny’n wir o dan y Llywodraeth Lafur flaenorol, hefyd, mae'n deg i ddweud. A wnewch chi ymuno â mi i gondemnio yn y termau cryfaf posibl y gwleidyddion hynny sy'n ceisio adrodd chwedlau am y rhesymau y tu ôl i’r wasgfa ar gyflogau pobl, oherwydd tra ein bod ni’n pwyntio at fewnfudwyr yn hytrach na diffyg gweithredu’r Llywodraeth tuag at gyflogwyr diegwyddor, rydym ni’n gadael i’r tramgwyddwyr go iawn ddianc? Ac a wnewch chi hefyd ymrwymo i'r Cynulliad hwn heddiw i’n hysbysu pa adnoddau Llywodraeth Cymru y byddwch chi’n gallu eu nodi i roi terfyn ar y camfanteisio hwn fel y gall gorfodi ac, os oes angen, enwi a chywilyddio cyflogwyr diegwyddor, ddigwydd?

What I would like to do is to work closely with those communities affected so they don’t feel afraid to come forward to offer their testimony. Quite often, that will be done under the promise of anonymity, and that is something that we will look to take forward. Recently, I finished reading Dennis Skinner’s autobiography. Now, he’s not normally a politician who I would share a huge amount in common with, perhaps, in many ways, but what he did say about Polish workers in the mines after the war was interesting. He said there was no animosity towards them because they were members of a trade union. They were not seen in any way as undercutting wages. They were seen as being in the same position and they had the same protections as workers in the UK, and that’s exactly what we need to get back to. Too many people have low wages, firstly because of austerity, and secondly because they don’t have the support of a trade union. And we know that workplaces that are unionised deliver better terms and conditions for those people who work in those workplaces. That’s why it’s important to make sure that all workers, as much as we can get them to that point, are covered through trade union membership, wherever they come from in the world.

Yr hyn yr hoffwn ei wneud yw gweithio'n agos â’r cymunedau hynny sy’n cael eu heffeithio fel nad ydynt yn ofni dod ymlaen i gynnig eu tystiolaeth. Yn aml iawn, bydd hynny’n cael ei wneud gyda’r addewid o anhysbysrwydd, ac mae hynny'n rhywbeth y byddwn yn ceisio bwrw ymlaen ag ef. Yn ddiweddar, gorffennais ddarllen hunangofiant Dennis Skinner. Nawr, nid yw fel rheol yn wleidydd y byddai gennyf lawer iawn yn gyffredin ag ef, efallai, mewn sawl ffordd, ond roedd yr hyn a ddywedodd am weithwyr o Wlad Pwyl yn y pyllau ar ôl y rhyfel yn ddiddorol. Dywedodd nad oedd unrhyw ddrwgdeimlad tuag atynt gan eu bod yn aelodau o undeb llafur. Ni ystyriwyd eu bod yn tandorri cyflogau mewn unrhyw ffordd. Ystyriwyd eu bod yn yr un sefyllfa a bod ganddynt yr un amddiffyniadau â gweithwyr yn y DU, a dyna'n union y mae angen i ni ddychwelyd ato. Mae gormod o bobl yn cael cyflogau isel, yn gyntaf oherwydd cyni cyllidol, ac yn ail oherwydd nad oes ganddynt gefnogaeth undeb llafur. Ac rydym ni’n gwybod bod gweithleoedd sy'n perthyn i undeb yn sicrhau gwell telerau ac amodau i’r bobl hynny sy'n gweithio yn y gweithleoedd hynny. Dyna pam mae’n bwysig gwneud yn siŵr bod pob gweithiwr, cymaint ag y gallwn ni eu cael i’r pwynt hwnnw, yn cael ei gynnwys trwy aelodaeth o undeb llafur, o ble bynnag yn y byd y maen nhw’n dod.

Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies.

The leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. Saturday is World Cancer Day, something that many Members in this Chamber would have been touched by, and I know yourself and my family have had an unfortunate episode where we’ve lost a loved one to cancer. One in two of us going forward will have an episode of cancer in our lives, down from one in three. So, the odds of people getting cancer are increasing by the day and by the week. Regrettably, the Welsh Government’s 62-day target time has not been met since 2008. That aside, there is much good progress as well going on in cancer services across Wales. What is your overview of the delivery of cancer services here in Wales, bearing in mind we have this national cancer day to look forward to on the weekend to reflect on where we are at, and that one in two of us will have an episode of cancer in our lifetime?

Diolch i chi, Lywydd. Dydd Sadwrn yw Diwrnod Canser y Byd, rhywbeth y bydd llawer o Aelodau yn y Siambr hon wedi cael eu cyffwrdd ganddo, a gwn eich bod chi a fy nheulu i wedi cael profiad anffodus lle’r ydym ni wedi colli rhywun annwyl i ganser. Bydd un o bob dau ohonom ni yn cael profiad o ganser yn ein bywydau yn y dyfodol, i lawr o un o bob tri. Felly, mae'r tebygolrwydd o bobl yn cael canser yn cynyddu bob dydd a phob wythnos. Yn anffodus, ni fodlonwyd targed amser 62 diwrnod Llywodraeth Cymru ers 2008. Wedi dweud hynny, mae llawer o gynnydd da hefyd yn cael ei wneud mewn gwasanaethau canser ledled Cymru. Beth yw eich golwg gyffredinol ar y ddarpariaeth o wasanaethau canser yma yng Nghymru, o gofio bod gennym ni’r diwrnod canser cenedlaethol hwn i edrych ymlaen ato ar y penwythnos i fyfyrio ar ein sefyllfa, ac y bydd un o bob dau ohonom ni’n cael profiad o ganser yn ystod ein hoes?

I declare an interest here. As Members will know, and as is registered in the register of interests, my wife is employed by Macmillan. What is clear over the next 10 years is that there are two developments that people will find if they are diagnosed with cancer. Firstly, more and more people are ‘living with cancer’—that’s the phrase that is used—cancers that perhaps cannot be cured in the conventional sense of five years’ remission, but that actually allow people to live a normal life and don’t necessarily shorten their lives as a result, with the right level of treatment. Secondly, huge progress is being made—and we are fortunate to have the centre for cancer genetics in Cardiff—in developing treatments that are tailored to the genetic needs of the individual. Cancer treatment has been, for many, many years, a rather blunt instrument. The same kinds of treatments were applied to people over the years. It was more like trial and error. We are at the forefront of the development of cancer genetics and treatment in Wales and I want to make sure that more and more people have the opportunity to be rid of cancer in the course of their lives, but also are able to live with cancer because they have the support, both pharmaceutical and moral, in order to do that.

Rwy’n datgan buddiant yn y fan yma. Fel y bydd yr Aelodau’n gwybod, ac fel sydd wedi ei gofrestru yn y gofrestr o fuddiannau, mae fy ngwraig yn cael ei chyflogi gan Macmillan. Yr hyn sy'n amlwg dros y 10 mlynedd nesaf yw bod dau ddatblygiad y bydd pobl yn eu gweld os byddant yn cael diagnosis o ganser. Yn gyntaf, mae mwy a mwy o bobl yn 'byw gyda chanser'—dyna'r ymadrodd a ddefnyddir—canserau efallai na ellir eu gwella yn yr ystyr arferol o bum mlynedd yn rhydd o ganser, ond sy’n galluogi pobl i fyw bywyd normal ac nad yw o reidrwydd yn byrhau eu bywydau o ganlyniad, gyda'r lefel gywir o driniaeth. Yn ail, mae cynnydd aruthrol yn cael ei wneud—ac rydym ni’n ffodus fod gennym y ganolfan geneteg canser yng Nghaerdydd—i ddatblygu triniaethau sydd wedi'u teilwra i anghenion genetig yr unigolyn. Mae triniaeth canser wedi bod, ers blynyddoedd maith, yn offeryn di-fin braidd. Rhoddwyd yr un math o driniaethau i bobl dros y blynyddoedd. Roedd yn debycach i brofi a methu. Rydym ni ar flaen y gad o ran datblygiad geneteg a thriniaeth canser yng Nghymru ac rwyf eisiau gwneud yn siŵr bod mwy a mwy o bobl yn cael y cyfle i gael gwared ar ganser yn ystod eu bywydau, ond hefyd yn gallu byw gyda chanser gan fod y cymorth, fferyllol a moesol, ganddyn nhw i wneud hynny.

You are right to point out the positives in cancer treatments and the developments and the way Wales is leading the field in some of these areas. The cancer bank at Velindre hospital is another very good example of pioneering science and technology. Your Government has targets for having a million Welsh speakers by 2050. There’s a statement this afternoon, ‘Towards 2030’, from the education Secretary. There is a goal that the UK Lung Cancer Coalition has, which is to increase the survival rates from lung cancer. Irrespective of where you live across the United Kingdom, the survival rates are very, very poor indeed: 16 per cent in other parts of the United Kingdom, 5 per cent or 6 per cent here in Wales. I think you’ll agree with me that that is something we’ve got to desperately improve. They have a target to increase the survival rate from lung cancer after five years up to 25 per cent by 2025. I’ve highlighted other goals your Government has set. Will you be prepared to set that as a goal for your Government to work to, certainly up to 2021, and hopefully to deliver?

Rydych chi’n iawn i dynnu sylw at yr agweddau cadarnhaol ar driniaethau canser a'r datblygiadau a'r ffordd y mae Cymru ar flaen y gad yn rhai o'r meysydd hyn. Mae'r banc canser yn Ysbyty Felindre yn enghraifft dda iawn arall o wyddoniaeth a thechnoleg arloesol. Mae gan eich Llywodraeth dargedau o gael miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050. Ceir datganiad y prynhawn yma, 'Tuag at 2030', gan yr Ysgrifennydd addysg. Mae gan Gynghrair Canser yr Ysgyfaint y DU nod, sef cynyddu'r cyfraddau goroesi yn dilyn canser yr ysgyfaint. Ni waeth ble’r ydych chi’n byw ar draws y Deyrnas Unedig, mae'r cyfraddau goroesi yn wael iawn yn wir: 16 y cant mewn rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig, 5 y cant neu 6 y cant yma yng Nghymru. Rwy'n credu y byddwch chi’n cytuno â mi fod hynny'n rhywbeth y mae'n rhaid i ni ei wella yn daer. Mae ganddyn nhw darged i wella'r gyfradd goroesi yn sgil canser yr ysgyfaint ar ôl pum mlynedd i 25 y cant erbyn 2025. Rwyf wedi tynnu sylw at nodau eraill y mae eich Llywodraeth wedi eu pennu. A fyddwch chi’n barod i bennu hwnnw fel nod i’ch Llywodraeth weithio tuag ato, yn sicr hyd at 2021, ac i’w gyrraedd, gobeithio?

Yes, I think that’s reasonable. We want to see more people live with and, ultimately, survive lung cancer. The survival rates are around about 8 per cent or 9 per cent, if I remember rightly. They’re in single figures and they are low. Much of it is because early diagnosis is so crucial to any type of cancer and the symptoms don’t manifest themselves quite often unless people present as acute cases in the hospitals. I do believe that our GPs are referring people as they should. There is no question to my mind that that is happening and that people are receiving the attention that they need. Where people have complex forms of cancer, of course, sometimes multiple tumours, then it does take some time to begin a course of treatment because that treatment has to be planned in the most effective way for them. But I have no difficulty, of course, in looking to support an initiative that wants to cut the number of deaths through lung cancer in the way that the leader of the Welsh Conservatives has described.

Ydw, rwy'n credu bod hynny'n rhesymol. Rydym ni eisiau gweld mwy o bobl yn byw gyda chanser yr ysgyfaint ac, yn y pen draw, yn ei oroesi. Tua 8 y cant neu 9 y cant yw’r cyfraddau goroesi, os cofiaf yn iawn. Maen nhw mewn ffigurau sengl ac maen nhw’n isel. Mae llawer ohono oherwydd bod diagnosis cynnar mor hanfodol i unrhyw fath o ganser ac nid yw'r symptomau yn amlygu eu hunain yn aml oni bai fod pobl yn achosion acíwt yn yr ysbytai. Rwy’n credu bod ein meddygon teulu yn atgyfeirio pobl fel y dylent. Nid oes amheuaeth yn fy meddwl bod hynny'n digwydd a bod pobl yn derbyn y sylw y mae ei angen arnynt. Pan fo gan bobl fathau cymhleth o ganser, wrth gwrs, tiwmorau lluosog weithiau, yna mae'n cymryd cryn amser i ddechrau cwrs o driniaeth gan fod yn rhaid cynllunio’r driniaeth honno yn y ffordd fwyaf effeithiol iddyn nhw. Ond nid oes gennyf unrhyw anhawster, wrth gwrs, gyda’r bwriad o gefnogi menter sydd eisiau lleihau nifer y marwolaethau trwy ganser yr ysgyfaint yn y ffordd y mae arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig wedi ei disgrifio.

Thank you for that commitment, First Minister, because if that commitment is made, it could potentially save 600 lives—people who are dying prematurely through lung cancer at the moment here in Wales. Ultimately, that is a goal, surely, we should all be striving to. Two weeks ago I held and event here for Cancer Patient Voices around cancer services, and at that event, Tom Crosby, who’s the clinical lead for cancer services here in Wales, highlighted the importance of bringing forward a cancer plan to underpin cancer development in services—about bringing oncologists into Wales and developing long-term sustainable services. If we’re going to hit that target of an increase in survival up to 25 per cent by 2025, and if we want to be serious about getting on the track now, we need to bring that plan forward. When people like Tom Crosby are identifying that as a need, I hope you will agree that the Government does need to listen to him and listen to others who are saying that is what is required to drive the strategy forward. Indeed, Macmillan, who you identified in a Member’s interest, identified only last week that there needs to be a dramatic improvement in the delivery of services for patients in 2017. Will you commit to bringing forward a cancer plan along the lines of what Tom Crosby has identified and, indeed, an improvement in services that Macmillan have called for in 2017?

Diolch i chi am yr ymrwymiad yna, Brif Weinidog, oherwydd os bydd yr ymrwymiad hwnnw’n cael ei wneud, mae’n bosibl y gallai achub 600 o fywydau—pobl sy'n marw cyn pryd trwy ganser yr ysgyfaint yma yng Nghymru ar hyn o bryd. Yn y pen draw, mae hwnnw'n nod, yn sicr, y dylai pob un ohonom geisio ei gyrraedd. Bythefnos yn ôl, cynhaliais ddigwyddiad yma ar gyfer Cancer Patient Voices ynghylch gwasanaethau canser, ac yn y digwyddiad hwnnw, amlygodd Tom Crosby, sef arweinydd clinigol gwasanaethau canser yma yng Nghymru, bwysigrwydd cyflwyno cynllun canser i fod yn sail i ddatblygiad canser mewn gwasanaethau—am ddod ag oncolegwyr i Gymru a datblygu gwasanaethau cynaliadwy hirdymor. Os ydym ni’n mynd i gyrraedd y targed hwnnw o gynnydd o hyd at 25 y cant i gyfraddau goroesi erbyn 2025, ac os ydym ni eisiau bod o ddifrif am fynd ar y trywydd iawn nawr, mae angen i ni gyflwyno’r cynllun hwnnw. Pan fydd pobl fel Tom Crosby yn nodi hynny fel angen, rwy’n gobeithio y byddwch chi’n cytuno bod angen i'r Llywodraeth wrando arno a gwrando ar eraill sy'n dweud mai dyna sy'n ofynnol i fwrw ymlaen â’r strategaeth. Yn wir, nododd Macmillan, a nodwyd gennych fel buddiant Aelod, dim ond yr wythnos diwethaf bod angen gwelliant sylweddol iawn i’r ddarpariaeth o wasanaethau i gleifion yn 2017. A wnewch chi ymrwymo i gyflwyno cynllun canser tebyg i’r hyn y mae Tom Crosby wedi ei nodi ac, yn wir, gwelliant i wasanaethau y mae Macmillan wedi galw amdano yn 2017?

The leader of the Welsh Conservatives will no doubt know that these are issues that are raised constantly in the house where I live, and the points are made very strongly, and rightly so. We will listen, of course, to those who suggest different ways in which cancer can be dealt with. We have our cancer delivery plan, of course. We want to ensure that we have the right level of medical staff in Wales; it’s why we have our recruitment campaign that we launched last year. And, of course, it’s hugely important to work with third sector organisations who provide support for people who are diagnosed. The shock of a cancer diagnosis can often be heightened by the need for treatment, hospital stays, the knock in someone’s income that that makes, the knock in the confidence of an individual that that makes, and so it’s a question as well of making sure people have support outside. I’ve seen, and he will have no doubt seen similar examples, people who, because they have received support and because they have kept their spirits in the right place and their mind in the right place, have survived cancer, whereas other people who have lost their spirit don’t survive, and I’ve seen that. So, it’s hugely important that, whilst he makes the point that we have the right level of medical staff in order to deliver the treatments, we’re also able to ensure that people have the most comprehensive and holistic support around them in order to help them fight the disease as well.

Rwy’n siŵr y bydd arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig yn gwybod bod y rhain yn faterion a godir yn gyson yn y tŷ yr wyf yn byw ynddo, ac mae'r pwyntiau’n cael eu gwneud yn gryf iawn, a hynny'n briodol. Byddwn yn gwrando, wrth gwrs, ar y rhai sy'n awgrymu gwahanol ffyrdd y gellir ymdrin â chanser. Mae gennym ni ein cynllun cyflawni ar ganser, wrth gwrs. Rydym ni eisiau sicrhau bod gennym ni’r lefel gywir o staff meddygol yng Nghymru; dyna pam mae gennym ni ein hymgyrch recriwtio a lansiwyd gennym y llynedd. Ac, wrth gwrs, mae'n hynod bwysig gweithio gyda sefydliadau trydydd sector sy'n darparu cymorth i bobl sy'n cael diagnosis. Gall y sioc o gael diagnosis o ganser gael ei ddwysáu’n aml gan yr angen am driniaeth, arosiadau yn yr ysbyty, yr ergyd i incwm rhywun y mae hynny’n ei chael, yr ergyd i hyder unigolyn y mae hynny’n ei chael, ac felly mae'n gwestiwn hefyd o sicrhau bod gan bobl gymorth y tu allan. Rwyf wedi gweld, a bydd yntau wedi gweld enghreifftiau tebyg hefyd rwy’n siŵr, pobl sydd, oherwydd eu bod wedi cael cymorth a chan eu bod wedi cadw eu hysbryd yn y lle iawn a’u meddyliau yn y lle iawn, wedi goroesi canser, tra bod pobl eraill sydd wedi colli eu hysbryd nad ydynt yn goroesi, ac rwyf wedi gweld hynny. Felly, mae'n hynod o bwysig, er ei fod yn gwneud y pwynt bod gennym ni’r lefel briodol o staff meddygol i ddarparu’r triniaethau, ein bod ni hefyd yn gallu sicrhau bod gan bobl y cymorth mwyaf cynhwysfawr a chyfannol o'u cwmpas er mwyn eu helpu i frwydro’r clefyd hefyd.

Arweinydd grŵp UKIP, Neil Hamilton.

Leader of the UKIP group, Neil Hamilton.

The First Minister will know that the Ford Motor Company recently cancelled a £1.6 billion proposed investment in Mexico, and decided instead to increase investment in its plant in Michigan by $700 million. This is partly, they say, a vote of confidence in the Trump administration’s policy. One thousand, eight hundred and fifty jobs in Ford in Bridgend depend upon that company, despite their decision to slash a proposed investment by nearly £100 million last September. Does the First Minister think that those jobs are rendered more secure by his insulting call to cancel the proposed invitation to President Trump to make a state visit to the United Kingdom?

Bydd y Prif Weinidog yn gwybod bod y Ford Motor Company wedi canslo buddsoddiad arfaethedig o £1.6 biliwn ym Mecsico yn ddiweddar, ac wedi penderfynu yn hytrach cynyddu buddsoddiad yn ei ffatri ym Michigan o $700 miliwn. Mae hyn yn rhannol, maen nhw’n dweud, er cefnogaeth i bolisi gweinyddiaeth Trump. Mae un fil, wyth gant a phum deg o swyddi yn Ford ym Mhen-y-bont ar Ogwr yn dibynnu ar y cwmni hwnnw, er gwaethaf ei benderfyniad i ostwng buddsoddiad arfaethedig gan bron i £100 miliwn fis Medi diwethaf. A yw'r Prif Weinidog yn credu bod y swyddi hynny yn cael eu gwneud yn fwy diogel gan ei alwad sarhaus i ganslo'r gwahoddiad arfaethedig i'r Arlywydd Trump i wneud ymweliad gwladwriaeth â’r Deyrnas Unedig?

If he wishes to be—. May I remind him that the Ford Motor Company has condemned Donald Trump’s comments over the weekend? He might not have seen that, but they have done that. We all see the chaos that has resulted in America. It is for him to act as an advocate for the US Government, not for me. But what I can say to him is that the greatest threat to the Ford engine plant is the possibility of a barrier between it and its only customer in Germany. It exports every single engine that it makes. If there are barriers in place between that engine plant and Germany, Ford will be tempted over the years to shift their production to Craiova in Romania or to other plants in Europe. I want Ford to be on a level playing field with those other plants, and not be put in a position of weakness.

Os yw'n dymuno bod—. A gaf i ei atgoffa bod y Ford Motor Company wedi condemnio sylwadau Donald Trump dros y penwythnos? Efallai nad yw wedi gweld hynny, ond maen nhw wedi gwneud hynny. Rydym ni i gyd yn gweld yr anhrefn a ddaeth o ganlyniad yn America. Mater iddo ef yw bod yn eiriolwr ar ran Llywodraeth yr Unol Daleithiau, nid i mi. Ond yr hyn y gallaf ei ddweud wrtho yw mai’r bygythiad mwyaf i ffatri injans Ford yw'r posibilrwydd o rwystr rhyngddi hi a'i hunig gwsmer yn yr Almaen. Mae'n allforio pob un injan y mae’n ei wneud. Os oes rhwystrau ar waith rhwng y ffatri injans honno a'r Almaen, bydd Ford yn cael eu temtio dros y blynyddoedd i symud eu gwaith cynhyrchu i Craiova yn Rwmania neu i ffatrïoedd eraill yn Ewrop. Hoffwn i Ford gael chwarae teg o’i gymharu â’r ffatrïoedd eraill hynny, ac nid cael ei roi mewn sefyllfa o wendid.

My point is the importance of a continued prospering trade relationship with the United States, which will, to an extent, depend upon having a positive relationship with the United States Government. Now, I appreciate that there will be different views around the Chamber on the domestic policies of the United States Government and, indeed, President Trump’s apparent views on world trade. But given that the United States is Wales’s biggest individual nation trading partner—we exported £2,664 million-worth of exports to that country to June 2016; that’s 22 per cent of all the exports from Wales—is it not vitally important that we should be as positive towards President Trump in our international relations, and therefore welcome a state visit from him later this year?

Fy mhwynt i yw pwysigrwydd perthynas fasnach ffyniannus barhaus â'r Unol Daleithiau, a fydd, i raddau, yn dibynnu ar fod â pherthynas gadarnhaol gyda Llywodraeth yr Unol Daleithiau. Nawr, rwy’n sylweddoli y bydd gwahanol safbwyntiau o amgylch y Siambr ar bolisïau domestig Llywodraeth yr Unol Daleithiau ac, yn wir, safbwyntiau amlwg yr Arlywydd Trump ar fasnach y byd. Ond o ystyried mai’r Unol Daleithiau yw partner masnachu cenedl unigol mwyaf Cymru—allforiwyd gwerth £2,664 miliwn o allforion gennym i'r wlad honno hyd at Fehefin 2016; mae hynny’n 22 y cant o’r holl allforion o Gymru—onid yw’n hanfodol bwysig y dylem ni fod mor gadarnhaol tuag at yr Arlywydd Trump yn ein cysylltiadau rhyngwladol, ac y dylem felly groesawu ymweliad gwladwriaeth ganddo yn ddiweddarach eleni?

First of all, it is right that we engage the US Government; I’ll be in America at the end of next month, as I am, at Capitol Hill hosting a reception, working with the Welsh caucus of Congress members as well, and I’ll keep on doing that. But it was Theresa May herself who said that we should speak frankly to friends; she has not done that. She has not done that. And I think it’s hugely important that these points are made. The phrase that I’ve used is that I think it’s very difficult to imagine a successful state visit at the moment, given all the controversy. I’m also surprised at the timing of this. Bill Clinton never had a state visit, nor, to my knowledge, did George Bush, nor did Ronald Reagan. Two other Presidents had state visits, but at least two years after they became President. So, the timing is strange, I have to say. I don’t criticise Theresa May for trying to forge links with the US Government regardless of who is in power; that is the nature of international diplomacy. But it also means that if we are truly to be, as it were, friendly critics—if I can use that phrase—of the US Government, then the British Government surely should not refrain from doing that.

Yn gyntaf oll, mae'n iawn ein bod ni’n ymgysylltu â Llywodraeth yr Unol Daleithiau; byddaf yn America ddiwedd mis nesaf, gan fy mod i yn Capitol Hill yn cynnal derbyniad, gan weithio gyda chawcws aelodau Cyngres Cymru hefyd, a byddaf yn parhau i wneud hynny. Ond Theresa May ei hun ddywedodd y dylem ni siarad yn blaen â ffrindiau; nid yw wedi gwneud hynny. Nid yw wedi gwneud hynny. Ac rwy’n meddwl ei bod yn hynod bwysig bod y pwyntiau hyn yn cael eu gwneud. Yr ymadrodd yr wyf i wedi ei ddefnyddio yw fy mod i’n credu ei bod hi’n anodd iawn dychmygu ymweliad gwladwriaeth llwyddiannus ar hyn o bryd, o ystyried yr holl ddadlau. Rwyf hefyd yn synnu at amseriad hyn. Ni chafodd Bill Clinton ymweliad gwladwriaeth erioed, nac, hyd y gwn i, George Bush, na Ronald Reagan ychwaith. Cafodd dau Arlywydd arall ymweliad gwladwriaeth, ond o leiaf ddwy flynedd ar ôl iddyn nhw ddod yn Arlywydd. Felly, mae'r amseru yn rhyfedd, mae’n rhaid i mi ddweud. Nid wyf yn beirniadu Theresa May am geisio ffurfio cysylltiadau â Llywodraeth yr Unol Daleithiau ni waeth pwy sydd mewn grym; dyna natur diplomyddiaeth ryngwladol. Ond mae hefyd yn golygu, os ydym ni wir am fod, fel petai, yn feirniaid cyfeillgar—os gallaf ddefnyddio'r ymadrodd hwnnw—o Lywodraeth yr Unol Daleithiau, yna does bosib na ddylai Llywodraeth Prydain ymatal rhag gwneud hynny.

Theresa May, of course, has given friendly criticism to President Trump already in various ways, and I’m not against being candid with our allies, but there is a difference in diplomacy between candid criticism given in a polite and private way and the kind of megaphone diplomacy that is more concerned with grandstanding and virtue signalling, in this country, for domestic political gain.

Mae Theresa May, wrth gwrs, wedi rhoi beirniadaeth gyfeillgar i’r Arlywydd Trump eisoes mewn gwahanol ffyrdd, ac nid wyf yn gwrthwynebu bod yn onest gyda'n cynghreiriaid, ond mae gwahaniaeth mewn diplomyddiaeth rhwng beirniadaeth onest a roddir mewn ffordd gwrtais a phreifat a'r math o ddiplomyddiaeth megaffon sy’n ymwneud mwy â gorchest ac arddangos rhinweddau, yn y wlad hon, ar gyfer mantais wleidyddol gartref.

I think he sat down when he heard the words ‘Nigel Farage’ being uttered in the Chamber—the master of megaphone diplomacy and somebody who is Donald Trump’s representative on earth at the moment. From my perspective, the words I have chosen, I believe, have been appropriate and I think they are self-evident to most people in Britain. As I said yesterday, if circumstances change, the circumstances surrounding the visit may well change as well, although given the events of the last few days—well, Members can make up their own minds about what’s been happening in the US. We still have no real clarity on what it means even for British passport holders, despite what Boris Johnson said yesterday. I think there are issues for the Prime Minister. The first question is: when did she know about this? If it was Friday, did she make representations? When did she know about the conditions that were attached to the executive order and, if so, did she make representations for British citizens and British passport holders? Why, when she was asked about the order, did she simply say, ‘Well, this is a matter for the US’? If it had been any other country, she would not, I believe, have made that response. Why did it take so long for Boris Johnson to get on the phone to clarify the position, even though it appears it’s not quite as clear as he has suggested in Parliament? These are all questions, I think, that the Prime Minister has to answer. Of course we have to have a relationship with the US Government. Of course we will continue our relationship with the US businesses who invest in Wales. Wales is open to US business, but that does not mean that we should say nothing about policies that are put in place with which we disagree. We have not done that with countries like China, we have not done that with countries like Russia. It is right, then, that we should also make our views known when we disagree with something that the US does, rather than be quiet and sit in the corner. That, I believe, is not the right way for the UK to conduct its affairs.

Rwy'n credu iddo eistedd i lawr pan glywodd y geiriau 'Nigel Farage' yn cael eu hynganu yn y Siambr—meistr diplomyddiaeth megaffon a rhywun sy'n gynrychiolydd Donald Trump ar y ddaear ar hyn o bryd. O’m safbwynt i, mae’r geiriau yr wyf i wedi eu dewis, rwy’n credu, wedi bod yn briodol ac rwy’n meddwl eu bod yn amlwg i'r rhan fwyaf o bobl ym Mhrydain. Fel y dywedais ddoe, os bydd amgylchiadau'n newid, mae’n bosibl y gallai’r amgylchiadau yn ymwneud â’r ymweliad newid hefyd, er, o ystyried digwyddiadau’r ychydig ddiwrnodau diwethaf—wel, gall yr Aelodau wneud eu penderfyniadau eu hunain am yr hyn sydd wedi bod yn digwydd yn yr Unol Daleithiau. Nid oes gennym ni unrhyw eglurder gwirioneddol o hyd o ran yr hyn y mae'n ei olygu, hyd yn oed i ddeiliaid pasbort Prydain, er gwaethaf yr hyn a ddywedodd Boris Johnson ddoe. Rwy'n meddwl bod problemau i’r Prif Weinidog. Y cwestiwn cyntaf yw: pryd oedd hi’n gwybod am hyn? Os mai dydd Gwener oedd hynny, a wnaeth hi gyflwyno sylwadau? Pryd oedd hi'n gwybod am yr amodau a oedd ynghlwm wrth y gorchymyn gweithredol ac, os felly, a wnaeth hi gyflwyno sylwadau ar ran dinasyddion Prydain a deiliaid pasbort Prydain? Pam, pan gafodd ei holi am y gorchymyn, mai’r cwbl a ddywedodd oedd, 'Wel, mater i'r Unol Daleithiau yw hwn'? Pe byddai wedi bod yn unrhyw wlad arall, ni fyddai, yn fy marn i, wedi rhoi’r ymateb hwnnw. Pam y gwnaeth hi gymryd cyhyd i Boris Johnson fynd ar y ffôn i egluro'r sefyllfa, er ei bod hi’n ymddangos nad yw mor eglur ag y mae wedi ei awgrymu yn y Senedd? Mae'r rhain i gyd yn gwestiynau, rwy’n credu, y mae’n rhaid i’r Prif Weinidog eu hateb. Wrth gwrs mae'n rhaid i ni gael perthynas gyda Llywodraeth yr Unol Daleithiau. Wrth gwrs y byddwn ni’n parhau â'n perthynas â busnesau’r Unol Daleithiau sy'n buddsoddi yng Nghymru. Mae Cymru'n agored i fusnes yr Unol Daleithiau, ond nid yw hynny'n golygu na ddylem ni ddweud dim am bolisïau sy'n cael eu rhoi ar waith yr ydym ni’n anghytuno â nhw. Nid ydym wedi gwneud hynny gyda gwledydd fel Tsieina, nid ydym wedi gwneud hynny gyda gwledydd fel Rwsia. Mae'n iawn, felly, y dylem ni hefyd fynegi ein barn pan fyddwn yn anghytuno â rhywbeth y mae'r Unol Daleithiau yn ei wneud, yn hytrach na bod yn dawel ac eistedd yn y gornel. Nid dyna, yn fy marn i, yw'r ffordd iawn i’r DU gynnal ei busnes.

Ymarfer Corff

Physical Activity

3. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gynnydd Llywodraeth Cymru o ran sicrhau bod pobl Cymru yn gwneud mwy o ymarfer corff? OAQ(5)0420(FM)

3. Will the First Minister make a statement on the Welsh Government's progress in achieving a more physically active Wales? OAQ(5)0420(FM)

‘Taking Wales Forward’ sets out our ambition to increase levels of physical activity. Existing initiatives to encourage physical activity are having an impact and further measures are being considered. They will be outlined in the forthcoming healthy and active strategy.

Mae ‘Symud Cymru Ymlaen' yn nodi ein huchelgais i gynyddu lefelau ymarfer corff. Mae mentrau presennol i annog ymarfer corff yn cael effaith ac mae mesurau pellach yn cael eu hystyried. Byddant yn cael eu hamlinellu yn y strategaeth iach a gweithgar sydd ar ddod.

First Minister, every Saturday morning at 9 a.m. right across Wales, thousands of people take part in parkruns. They’re volunteer led, they’re timed and people are able to chart their progress as they, hopefully, improve their times over the months and, indeed, the years. In Newport, the existing Tredegar House parkrun has just been added to with a city centre urban parkrun along the riverside. I took part in recent events and enjoyed the benefits as so many others do, First Minister, although my joy in setting a personal best was somewhat reduced when the man who finished in front of me confided that he’d just had a hip replacement. [Laughter.] But, nonetheless, they’re very important events and I have set a personal best. First Minister, will you join me in recognising and paying tribute to the importance and significance of these parkruns, which are making a growing contribution to getting a more physically active population right across the length and breadth of Wales?

Brif Weinidog, bob bore Sadwrn am 9 a.m. ledled Cymru, mae miloedd o bobl yn cymryd rhan mewn parkruns. Fe’u harweinir gan wirfoddolwyr, maen nhw'n cael eu hamseru a gall pobl fonitro eu cynnydd wrth iddyn nhw, gobeithio, wella eu hamseroedd dros y misoedd ac, yn wir, y blynyddoedd. Yng Nghasnewydd, ychwanegwyd at parkrun presennol Tŷ Tredegar yn ddiweddar gyda parkrun trefol canol y ddinas ar hyd glan yr afon. Cymerais ran mewn digwyddiadau diweddar a mwynheais y buddion fel y mae cymaint o bobl eraill yn ei wneud, Brif Weinidog, er bod fy llawenydd ynghylch cael amser personol gorau wedi cael ei leihau ychydig pan ddywedodd y gŵr a orffennodd o fy mlaen ei fod newydd gael clun newydd. [Chwerthin.] Ond, serch hynny, maen nhw'n ddigwyddiadau pwysig iawn ac rwyf wedi rhedeg amser gorau personol. Brif Weinidog, a wnewch chi ymuno â mi i gydnabod a thalu teyrnged i bwysigrwydd ac arwyddocâd y parkruns hyn, sydd yn gwneud cyfraniad cynyddol i gael poblogaeth fwy egnïol yn gorfforol ar hyd a lled Cymru gyfan?

Yes, I will. It’s hugely important that people feel comfortable in taking exercise in ways that are appropriate to them. There were two points that I feared he would make. The first one, he did make, namely that he has been involved in a parkrun himself. The second, he didn’t make which I welcome, and that was to invite me to join him at a parkrun. [Laughter.] I know full well that he would certainly have the edge on me there. But I think it’s hugely important that we’re able to encourage people to take exercise in new ways, and parkruns, of course, are an excellent example of how to do that.

Gwnaf, mi wnaf. Mae'n hynod bwysig bod pobl yn teimlo'n gyfforddus yn ymarfer corff mewn ffyrdd sy'n briodol iddyn nhw. Roedd dau bwynt yr oeddwn i’n ofni y byddai'n eu gwneud. Gwnaeth yr un cyntaf, sef ei fod wedi cymryd rhan mewn parkrun ei hun. Ni wnaeth yr ail, a chroesawaf hynny, sef fy ngwahodd i i ymuno ag ef ar parkrun. [Chwerthin.] Rwy'n gwybod yn iawn y byddai’n sicr ar y blaen i mi yn hynny o beth. Ond rwy'n credu ei bod yn hynod bwysig ein bod yn gallu annog pobl i ymarfer corff mewn ffyrdd newydd, ac mae parkruns, wrth gwrs, yn enghraifft ragorol o sut i wneud hynny.

Yn dilyn cwestiwn John Griffiths, fe fydd y Prif Weinidog yn cofio’r tro diwethaf imi ennill balot unigol yn y lle yma, rhyw chwe blynedd yn ôl, a Mesur i ddiogelu meysydd chwarae oedd hwnnw. Felly, rwy’n gobeithio y bydd yna adeiladu’n mynd i ddigwydd ar hyd y llinellau yr oedd John yn ei awgrymu. Mae’n fater o bryder hefyd, fel roeddwn i’n darllen yn ddiweddar, fod 13 y cant o blant yng Nghymru yn gwneud dim ymarfer corff o un wythnos i’r llall. Pa gynlluniau sydd gyda chi i fynd i’r afael â’r sefyllfa enbydus yna?

Following on from John Griffiths’s question, the First Minister will recall that the last time I won an individual Member’s ballot in this place was around six years ago, and that was a Measure to safeguard playing fields. So, I do hope that there will be some developments along the lines that John suggested. But it’s also a matter of concern, as I read recently, that 13 per cent of children in Wales do no physical activity from one week to the next. So, what plans do you have in place to tackle that dreadful situation?

Mae’r cynllun o rwydweithiau Cymreig o ysgolion iach yn cefnogi ysgolion i ddatblygu cynlluniau er mwyn gwella iechyd plant yn yr ysgol. Mae 99 y cant o ysgolion yn rhan o’r rhaglen hynny, sef ysgolion sydd ddim yn ysgolion preifat. Hefyd, wrth gwrs, rŷm ni’n gweithio gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru er mwyn cefnogi plant i gario ymlaen gyda’u hymarfer nhw yn ystod gwyliau’r haf, wrth sicrhau bod yna bethau ar gael iddyn nhw eu gwneud i gadw’n iach.

The Welsh healthy school network scheme does support schools to promote schemes to improve the health of pupils in schools. Ninety-nine per cent of schools are part of that programme—those schools that aren’t private schools. And, of course, we also work with the Welsh Local Government Association in order to support children in continuing with their exercise during the summer holidays, by ensuring that there are activities available for them to keep healthy.

First Minister, increasing access to the countryside for families for responsible recreation could bring substantial benefits to the health and well-being of the nation. The consultation on improving opportunities to access the outdoors closed on 2 October 2015. When will your Government be in a position to bring forward proposals that will encourage activities such as cycling and horse riding, while protecting the environment and the livelihoods of people who work in the countryside in Wales?

Brif Weinidog, gallai cynyddu mynediad at gefn gwlad i deuluoedd ar gyfer gweithgareddau hamdden cyfrifol gynnig manteision sylweddol i iechyd a llesiant y genedl. Daeth yr ymgynghoriad ar wella cyfleoedd i gael mynediad at yr awyr agored i ben ar 2 Hydref 2015. Pryd fydd eich Llywodraeth mewn sefyllfa i gyflwyno cynigion a fydd yn annog gweithgareddau fel beicio a marchogaeth, gan ddiogelu’r amgylchedd a bywoliaeth pobl sy'n gweithio yng nghefn gwlad Cymru?

Well, let’s look at Let’s Walk Cymru: it’s a Welsh Government funded programme, which sets up walking groups all over Wales. The aim of that is to introduce walking into people’s daily lives to prevent the onset of conditions such as heart disease and obesity. That complements what we are already doing. Of course, it’s important that people know where they can walk and also that people know where they can cycle, and, of course, the Active Travel (Wales) Act 2013 is a piece of legislation that helps us to develop those methods of both exercise and transport in Wales in the future.

Wel, gadewch i ni edrych ar Dewch i Gerdded Cymru: rhaglen a ariennir gan Lywodraeth Cymru, sy'n sefydlu grwpiau cerdded ledled Cymru. Nod hynny yw cyflwyno cerdded i fywydau bob dydd pobl i atal dechrau cyflyrau fel clefyd y galon a gordewdra. Mae hynny’n ategu’r hyn yr ydym ni’n ei wneud eisoes. Wrth gwrs, mae'n bwysig bod pobl yn gwybod ble y cânt gerdded a hefyd bod pobl yn gwybod ble y cânt feicio, ac, wrth gwrs, mae Deddf Teithio Llesol (Cymru) 2013 yn ddarn o ddeddfwriaeth sy'n ein helpu i ddatblygu’r dulliau hynny o ymarfer corff a thrafnidiaeth yng Nghymru yn y dyfodol.

Cynllun Diwydiannol Llywodraeth y DU

The UK Government Industrial Plan

4. Beth yw goblygiadau cynllun diwydiannol Llywodraeth y DU ar Gymru? OAQ(5)0406(FM)

4. What are the implications of the UK Government's industrial plan on Wales? OAQ(5)0406(FM)

Thus far, it is not full of detail, but we have long called for a rebalancing of the UK economy and we will carefully consider the UK Government’s industrial strategy Green Paper when we see it in more detail.

Hyd yn hyn, nid yw'n llawn manylion, ond rydym ni wedi galw ers amser am ail-gydbwyso economi'r DU a byddwn yn ystyried yn ofalus Papur Gwyrdd strategaeth ddiwydiannol Llywodraeth y DU pan fyddwn yn ei weld yn fwy manwl.

Obviously, the industrial plan will impact on devolved matters in some way, but we won’t exactly know that until the Welsh Government publishes an industrial plan for Wales itself. In response to a question from my friend the Member for Carmarthen East and Dinefwr last week, the economy Secretary dismissed any need for an urgent industrial plan for Wales, with some suggesting that we might have to wait until late in the summer for a Welsh economic plan, let alone an industrial plan. When will the Welsh Government stop playing hide and seek with the future prosperity of this country?

Yn amlwg, bydd y cynllun diwydiannol yn effeithio ar faterion datganoledig mewn rhyw ffordd, ond ni fyddwn yn gwybod hynny’n union tan fydd Llywodraeth Cymru yn cyhoeddi cynllun diwydiannol ar gyfer Cymru ei hun. Mewn ymateb i gwestiwn gan fy ffrind yr Aelod dros Ddwyrain Caerfyrddin a Dinefwr yr wythnos diwethaf, wfftiwyd unrhyw angen am gynllun diwydiannol brys i Gymru gan Ysgrifennydd yr economi, gyda rhai’n awgrymu y gallai fod yn rhaid i ni aros tan ddiwedd yr haf am gynllun economaidd i Gymru, heb sôn am gynllun diwydiannol. Pryd wnaiff Llywodraeth Cymru roi'r gorau i chwarae mig gyda ffyniant y wlad hon yn y dyfodol?

Far from it—the unemployment rate is 4.1 per cent, lower than in England, Scotland and Northern Ireland, and we’ve just had the best figures for foreign direct investment for 30 years. We take the view that it’s hugely important that we look to develop business, setting up a development bank for Wales and the national infrastructure commission for Wales as well, and so supporting sectors where they need support. We’ve not seen support from the UK Government for steel; we’ve provided that support and it’s because of that support that there is a future in prospect for the Welsh steel industry. So, from our perspective, the figures speak for themselves in Wales. There’s heavy investment in skills as well to improve, ultimately, gross domestic product per person and GDP across Wales, and we believe that the story we can tell is a good one.

I’r gwrthwyneb—4.1 y cant yw’r gyfradd ddiweithdra, sy’n is nag yn Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon, ac rydym ni newydd gael y ffigurau gorau ar gyfer buddsoddiad tramor uniongyrchol ers 30 mlynedd. Rydym ni o'r farn ei bod yn hynod bwysig ein bod ni’n ceisio datblygu busnes, sefydlu banc datblygu ar gyfer Cymru a'r comisiwn seilwaith cenedlaethol ar gyfer Cymru hefyd, ac felly cefnogi sectorau pan eu bod nhw angen cefnogaeth. Nid ydym wedi gweld cefnogaeth gan Lywodraeth y DU ar gyfer dur; rydym ni wedi darparu’r gefnogaeth honno ac oherwydd y gefnogaeth honno y mae gobaith am ddyfodol i ddiwydiant dur Cymru. Felly, o'n safbwynt ni, mae'r ffigurau'n siarad drostynt eu hunain yng Nghymru. Ceir buddsoddiad trwm mewn sgiliau hefyd, i wella, yn y pen draw, cynnyrch mewnwladol crynswth y pen a CMC ledled Cymru, ac rydym ni’n credu bod y stori y gallwn ei hadrodd yn un dda.

First Minister, you’ve just mentioned steel there, and are you as disappointed as I was when I read through the industrial plan from the UK Government that there’s very little reflection on steel? In fact, it reflects, perhaps, their whole approach to steel—non-existent, effectively. Will you look at the industrial strategy, because manufacturing is 16 per cent of the gross value added here in Wales? It’s a major sector, so when you produce the economic strategy, will you ensure that there’s an industrial strategy within that to ensure that our manufacturing sector and our steel sector is reflected in the actions we take?

Brif Weinidog, rydych chi newydd grybwyll dur yn y fan yna, ac a ydych chi mor siomedig ag yr oeddwn innau pan ddarllenais drwy'r cynllun diwydiannol gan Lywodraeth y DU mai prin yw’r trafod ar ddur? A dweud y gwir, mae'n adlewyrchu, o bosibl, ei holl agwedd at ddur—nid yw’n bodoli, i bob pwrpas. A wnewch chi edrych ar y strategaeth ddiwydiannol, gan fod gweithgynhyrchu yn 16 y cant o werth ychwanegol gros yma yng Nghymru? Mae'n sector pwysig, felly pan fyddwch chi’n cynhyrchu'r strategaeth economaidd, a wnewch chi sicrhau bod strategaeth ddiwydiannol ynddi i sicrhau bod ein sector gweithgynhyrchu a’n sector dur yn cael eu hadlewyrchu yn y camau a gymerwn?

By our actions, we are judged on what we have done for the steel sector in Wales: the financial support that we’ve provided; and the fact that we’ve engaged so much with Tata and other steelmakers, particularly, showing them that we steel as an important part of the Welsh economy. There’s scant reference to steel in the Green Paper itself, despite the assurances we’ve heard from the UK Government about its central importance. We need to see more detail on how the UK Government will do its bit to support the steel industry.

Trwy ein gweithredoedd, rydym ni’n cael ein barnu ar yr hyn yr ydym ni wedi ei wneud i’r sector dur yng Nghymru: y cymorth ariannol yr ydym ni wedi ei ddarparu; a'r ffaith ein bod ni wedi ymgysylltu cymaint â Tata a chynhyrchwyr dur eraill, yn enwedig, gan ddangos iddyn nhw ein bod ni’n gweld dur fel rhan bwysig o economi Cymru. Prin yw’r cyfeiriadau at ddur yn y Papur Gwyrdd ei hun, er gwaethaf y sicrwydd yr ydym ni wedi ei glywed gan Lywodraeth y DU am ei bwysigrwydd canolog. Mae angen i ni weld mwy o fanylion am sut y bydd Llywodraeth y DU yn chwarae ei rhan i gefnogi'r diwydiant dur.

In regard to your White Paper on exiting the EU, First Minister, there’s much I can agree on. But there does appear to be a lack of strategic planning to leverage the opportunities, I think, to grow the Welsh economy. We know that Welsh exports were down in 2015 and new business start-ups since 2011 have reduced by 26 per cent. So, in growing the Welsh economy, how is your paper linking with your prosperous and secure strategy that your Cabinet Secretary talked about last week? What Welsh Government plans are there to reverse the export declines and indeed support particularly new business start-ups?

O ran eich Papur Gwyn ar adael yr UE, Brif Weinidog, mae ynddo lawer y gallaf gytuno ag ef. Ond mae'n ymddangos bod diffyg cynllunio strategol i ysgogi’r cyfleoedd, rwy’n credu, i dyfu economi Cymru. Rydym ni’n gwybod bod allforion Cymru wedi gostwng yn 2015 a bod 26 y cant yn llai o fusnesau newydd a gychwynnwyd ers 2011. Felly, wrth dyfu economi Cymru, sut mae eich papur yn cysylltu â’ch strategaeth ffyniannus a diogel y soniodd eich Ysgrifennydd Cabinet amdani yr wythnos diwethaf? Pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i wrthdroi'r gostyngiad i allforion a chefnogi busnesau newydd yn arbennig, mewn gwirionedd?

Firstly, I thank him for what he said about the White Paper, not describing it as ‘The Beano’, of course, as we heard others in his party describe it. He talked about small and medium-sized enterprises—well, we’ve got our repayable fund to SMEs, which offers repayable finance to SMEs. Immediately following the referendum we did launch the business confidence plan, which is a series of actions we’re developing aimed at promoting business confidence, and that includes the announcement of the new growth and prosperity fund, so that Wales remains an attractive place for businesses to invest. On top of that, Finance Wales has increased one fund and introduced two new funds as well. For example, the Wales technology venture investments fund and the Wales business fund. So, we are determined to make sure that we can provide as much support as SMEs need. It’s right to say there is still some uncertainty as to what happens post Brexit. We don’t know what the arrangements will be for accessing the single market, and until those questions are answered, then it’s natural that some businesses who wish to export will wish to wait and see what happens before they take investment decisions.

Yn gyntaf, diolchaf iddo am yr hyn a ddywedodd am y Papur Gwyn, nid ei ddisgrifio fel 'The Beano', wrth gwrs, fel y clywsom eraill yn ei blaid yn ei ddisgrifio. Soniodd am fentrau bach a chanolig eu maint—wel, mae gennym ni ein cronfa ad-daladwy i BBaChau, sy'n cynnig cyllid ad-daladwy i BBaChau. Lansiwyd y cynllun hyder busnes gennym, sy’n gyfres o gamau gweithredu yr ydym yn eu datblygu gyda'r bwriad o hybu hyder busnesau, yn syth ar ôl y refferendwm, ac mae hynny'n cynnwys cyhoeddiad y gronfa twf a ffyniant newydd, fel bod Cymru yn parhau i fod yn lle deniadol i fusnesau fuddsoddi ynddo. Yn ogystal â hynny, mae Cyllid Cymru wedi cynyddu un gronfa ac wedi cyflwyno dwy gronfa newydd hefyd. Er enghraifft, cronfa buddsoddiadau menter technoleg Cymru a chronfa fusnes Cymru. Felly, rydym ni’n benderfynol o wneud yn siŵr y gallwn roi cymaint o gymorth ag sydd ei angen ar BBaChau. Mae'n iawn i ddweud bod rhywfaint o ansicrwydd o hyd ynghylch yr hyn a fydd yn digwydd ar ôl Brexit. Nid ydym yn gwybod beth fydd y trefniadau ar gyfer cael mynediad at y farchnad sengl, a hyd y bydd y cwestiynau hynny wedi eu hateb, yna mae'n naturiol y bydd rhai busnesau sy'n dymuno allforio a fydd yn dymuno aros i weld beth sy'n digwydd cyn iddyn nhw wneud penderfyniadau buddsoddi.

Cau Banciau yng Ngogledd Cymru

Bank Closures in North Wales

5. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o gau banciau yng Ngogledd Cymru? OAQ(5)0413(FM)

5. What assessment has the First Minister made of bank closures in north Wales? OAQ(5)0413(FM)

I was concerned to hear of the further proposed bank closures; they’re happening across Wales. What is absolutely crucial is that people, where they lose their bank branches, are able to access banking services through the post offices.

Roedd yn achos pryder i mi glywed am ragor o achosion arfaethedig o gau banciau; maen nhw’n digwydd ledled Cymru. Yr hyn sy'n gwbl hanfodol yw bod pobl, lle maen nhw’n colli eu canghennau banc, yn gallu cael mynediad at wasanaethau bancio drwy'r swyddfeydd post.

Thank you, First Minister. Just last week, HSBC announced its intention to close its branch in Holywell, hot on the heels of NatWest taking the same decision to shut its doors in the same town, the consequence of which is going to hit the high street hard. I was joined by members of the community and my parliamentary colleague last Friday to take a stand against this latest closure, and the hurt and the anger of local people was clearly palpable. They really feel enough is enough for the area. Indeed, when HSBC closed its bank in Flint last year, they advised customers they could relocate to use the Holywell branch, and they also shut their NatWest branch in Flint last year, leaving many, mostly the elderly, out on a limb. Whilst the banks make clear that it’s possible to use the local post office, this is obviously not applicable to business customers, and also the future of Holywell post office is far from certain at present.

First Minister, while I recognise that any legislation to protect our local bank branches would need to be done at a UK level, what is and can the Welsh Government do to enable people and businesses in my constituency and across Wales to continue to access face-to-face banking and support our high streets that will potentially suffer on the back of these closures?

Diolch yn fawr, Brif Weinidog. Dim ond yr wythnos diwethaf, cyhoeddodd HSBC ei fwriad i gau ei gangen yn Nhreffynnon, yn dynn ar sodlau NatWest yn gwneud yr un penderfyniad i gau ei ddrysau yn yr un dref, ac mae canlyniad hynny’n mynd i daro’r stryd fawr yn galed. Ymunodd aelodau o'r gymuned a’m cydweithiwr seneddol â mi ddydd Gwener diwethaf i wneud safiad yn erbyn y cau diweddaraf hwn, ac roedd loes a dicter y bobl leol yn gwbl amlwg. Maen nhw wir yn teimlo mai digon yw digon i’r ardal. Yn wir, pan gaeodd HSBC ei fanc yn y Fflint y llynedd, cynghorwyd cwsmeriaid ganddo y gallent symud i ddefnyddio cangen Treffynnon, a chaewyd eu cangen NatWest yn y Fflint y llynedd hefyd, gan adael llawer, â’r henoed yn bennaf, heb wasanaeth. Er bod y banciau yn ei gwneud yn eglur ei bod yn bosibl defnyddio'r swyddfa bost leol, nid yw hyn yn berthnasol i gwsmeriaid busnes yn amlwg, a hefyd mae dyfodol swyddfa bost Treffynnon yn bell o fod yn sicr ar hyn o bryd.

Brif Weinidog, er fy mod i’n cydnabod y byddai angen i unrhyw ddeddfwriaeth i ddiogelu ein canghennau banc lleol gael ei gwneud ar lefel y DU, beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud a beth all hi ei wneud i alluogi pobl a busnesau yn fy etholaeth i a ledled Cymru i barhau i gael mynediad at fancio wyneb yn wyneb a chefnogi ein strydoedd mawr a fydd o bosibl yn dioddef yn sgil yr achosion hyn o gau?

We have, of course, over the years supported our post offices financially, and they are hugely important in local communities. It is right to say that, whilst personal banking services can be provided by post offices, the reality is that most business customers don’t get that kind of service, and that’s what the Post Office needs to deliver, working with the banks. When businesses cash up at the end of the day, where do they take their money? That’s one of the issues. We look then at having night safes in post offices—that’s the logical development. It helps the footfall of a post office as well. The difficulty with banking now is that footfall has dropped significantly in the branches, but there are people who need those services, and we must find a way of working with the Post Office to make sure that those services are available to those people who need them. We’ve made representations over the years to the Post Office, and indeed to the banks—I’ve done it personally—to make sure that, where banks decide they no longer want to be in a community, the post office is able to take over the service that they offer, and, of course, to look at ways in which credit unions can provide financial services as well, to fill the gaps that the commercial banks are leaving.

Rydym, wrth gwrs, dros y blynyddoedd wedi cefnogi ein swyddfeydd post yn ariannol, ac maen nhw’n hynod bwysig mewn cymunedau lleol. Mae'n iawn i ddweud, er y gall gwasanaethau bancio personol gael eu darparu gan swyddfeydd post, y gwir amdani yw nad yw'r rhan fwyaf o gwsmeriaid busnes yn cael y math hwnnw o wasanaeth, a dyna’r hyn y mae angen i'r Swyddfa Bost ei ddarparu, gan weithio gyda'r banciau. Pan fydd busnesau yn casglu eu harian ar ddiwedd y dydd, ble maen nhw’n mynd â’u harian? Dyna un o'r problemau. Rydym ni’n edrych wedyn ar gael coffrau nos mewn swyddfeydd post—dyna’r datblygiad rhesymegol. Mae'n helpu nifer cwsmeriaid y swyddfa bost hefyd. Yr anhawster gyda bancio nawr yw bod llawer llai o bobl yn mynd i ganghennau, ond mae pobl sydd angen y gwasanaethau hynny, ac mae'n rhaid i ni ddod o hyd i ffordd o weithio gyda Swyddfa'r Post i sicrhau bod y gwasanaethau hynny ar gael i'r bobl hynny sydd eu hangen. Rydym ni wedi cyflwyno sylwadau dros y blynyddoedd i Swyddfa'r Post, ac i’r banciau yn wir—rwyf wedi ei wneud yn bersonol—i wneud yn siŵr, pan fo banciau yn penderfynu nad ydynt yn dymuno bod mewn cymuned mwyach, y gall y swyddfa bost gymryd drosodd y gwasanaeth y maen nhw’n ei gynnig, ac, wrth gwrs, i edrych ar ffyrdd y gall undebau credyd ddarparu gwasanaethau ariannol hefyd, i lenwi'r bylchau y mae’r banciau masnachol yn eu gadael.

Rwyf wedi codi pryderon hefyd yn y Siambr yma efo’r Prif Weinidog ynglŷn â chyfres o gyhoeddiadau yn fy etholaeth i. Mae yna ragor o gyhoeddiadau wedi dod yn ddiweddar ynglŷn â sefydliadau ariannol, nid dim ond banciau, yn cau: HSBC yng Nghaergybi a chymdeithas adeiladu Yorkshire yn Llangefni ydy’r diweddaraf. Canlyniad hyn, wrth gwrs, ydy bod yna ganoli, rydw i’n meddwl, mewn ‘hubs’ rhanbarthol. Rydym yn gweld patrwm o hynny yn digwydd ar hyn o bryd, ac mae hynny yn amddifadu pobl o wasanaethau, fel y mae Aelodau eraill yma wedi ei ddweud.

Ydy’r Prif Weinidog yn cytuno bod angen i Lywodraeth Cymru bwyso ar Lywodraeth Prydain i sicrhau bod banciau, os nad fel cwmnïau unigol ond fel sector, yn sicrhau gwasanaethau ariannol a hygyrchedd iddyn nhw ym mhob cymuned yng Nghymru?

I’ve also raised concerns in this Chamber with the First Minister on a series of announcements in my constituency. There have been further announcements recently on financial institutions, not only banks, closing: HSBC in Holyhead, and the Yorkshire Building Society in Llangefni. They are the latest two. The outcome of this, of course, is that there is a centralisation of services in regional hubs. We’re seeing a pattern of that emerging at the moment and that does deprive people of services as other Members have said.

Does the First Minister agree that the Welsh Government needs to put pressure on the UK Government to ensure that banks, if not as individual companies but as a wider sector, ensure that there are financial services that are accessible to all communities in Wales?

Mae hynny’n deg, ac yn hollbwysig. Os yw’r banciau yn ffaelu ei wneud e, felly mae yna ddyletswydd, yn fy marn i, arnyn nhw i sicrhau bod yna ffyrdd eraill i ddelifro gwasanaethau cyllidol drwy’r Swyddfa Bost, a hefyd, wrth gwrs, fel Llywodraeth rydym wedi bod yn cefnogi undebau credyd er mwyn eu bod nhw’n gallu llanw’r bwlch y mae’r banciau masnachol yn ei adael, fel y dywedais i’n gynharach. Wrth wneud hynny, rydw i’n credu y bydd hi yn bosib sicrhau bod pobl yn cael y gwasanaeth y dylen nhw ei gael.

That’s a fair point, and it’s all important. If the banks can’t do it, then, in my view, they are duty-bound to ensure that there are alternative ways of delivering the financial services via the Post Office, and also, of course, as a Government we’ve been supporting the credit unions to ensure that they can fill the gap that the commercial banks are leaving, as I said earlier. By so doing, I think it will be possible to ensure that people receive the service that they should receive.

As HSBC told me when I met them last year to discuss the closures in Flintshire, as NatWest replied to me as I opposed and wrote to them regarding their closure in Holywell, and as the Yorkshire Building Society is now saying, the reason for this is the switch from bank-based service usage to digital usage. Of course, that—as has been now said about HSBC in Holywell, Holyhead and Llanrwst—leaves older people, those without transport, those without internet access, shopkeepers, and small businesses losing out.

In that context, what dialogue and what submission did your Government make to Professor Griggs’s independent review into how banks have implemented the banking protocol to minimise the impact of bank closures, and any dialogue with the Post Office regarding their newly announced partnership to secure access to local banking services?

Fel y dywedodd HSBC wrthyf pan gefais gyfarfod â nhw y llynedd i drafod cau’r banciau yn Sir y Fflint, ac fel yr atebodd NatWest i mi wrth i mi eu gwrthwynebu ac ysgrifennu atynt am gau’r gangen yn Nhreffynnon, ac fel y mae’r Yorkshire Building Society yn ei ddweud nawr, y newid o ddefnyddio gwasanaethau mewn banc i ddefnydd digidol yw’r rheswm am hyn. Wrth gwrs, mae hynny—fel y dywedwyd nawr am HSBC yn Nhreffynnon, Caergybi a Llanrwst—yn golygu bod pobl hŷn, y rhai nad oes ganddynt gludiant, y rhai nad oes ganddynt fynediad at y rhyngrwyd, siopwyr, a busnesau bach yn dioddef.

Yn y cyd-destun hwnnw, pa ddeialog a pha sylwadau a wnaeth eich Llywodraeth i adolygiad annibynnol yr Athro Griggs o sut y mae banciau wedi gweithredu'r protocol bancio i sicrhau bod effaith cau banciau cyn lleied â phosibl, ac a fu unrhyw ddeialog gyda Swyddfa'r Post ynghylch eu partneriaeth sydd newydd ei chyhoeddi i sicrhau mynediad at wasanaethau bancio lleol?

Well, we welcome the recommendations for better engagement and communication between the banks and customers, but it is important the UK Government, as the lead organisation here, to make sure that what the review actually suggested is taken forward, namely that the banks improve the way they engage with those communities facing branch closures, including working with small business customers to see how they can further mitigate the challenge of cash deposits and collection that closures bring to some of them. So, whilst we welcome the recommendations, we do need to see action now on the part of the UK Government.

Wel, rydym ni’n croesawu'r argymhellion ar gyfer gwell ymgysylltu a chyfathrebu rhwng y banciau a chwsmeriaid, ond mae'n bwysig i Lywodraeth y DU, fel y sefydliad arweiniol yn hyn o beth, wneud yn siŵr bod yr hyn a awgrymwyd gan yr adolygiad yn digwydd mewn gwirionedd, sef bod y banciau yn gwella’r ffordd y maen nhw’n ymgysylltu â'r cymunedau hynny sy'n wynebu cau canghennau, gan gynnwys gweithio gyda chwsmeriaid busnesau bach i weld sut y gallant liniaru ymhellach yr her o adneuon a chasgliadau arian parod y mae cau canghennau yn eu creu i rai ohonynt. Felly, er y gallwn groesawu'r argymhellion, mae angen i ni weld gweithredu nawr ar ran Llywodraeth y DU.

Cymorth i Ficrofusnesau yng Nghymru

Support for Microbusinesses in Wales

6. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gymorth i ficrofusnesau yng Nghymru? OAQ(5)0417(FM)

6. Will the First Minister make a statement on support for micro businesses in Wales? OAQ(5)0417(FM)

Yes. Business support is available for entrepreneurs, micro, small and medium-sized businesses across Wales through our Business Wales service. Our focus remains on supporting innovation-driven entrepreneurs, jobs and the economy.

Gwnaf. Mae cymorth busnes ar gael i entrepreneuriaid, microfusnesau, a busnesau bach a chanolig eu maint ledled Cymru trwy ein gwasanaeth Busnes Cymru. Mae ein pwyslais yn parhau i fod ar gefnogi entrepreneuriaid sy'n cael eu sbarduno gan arloesedd, swyddi a'r economi.

Thank you, First Minister. As well as the support you’ve referred to, I’m aware that Business Wales provides considerable practical support and guidance for developing businesses, such as business plans, research, marketing, managing et cetera. In Merthyr Tydfil we have a fabulous organisation called the Hwyl Hub, which offers facilitated office space for businesses to share resources and ideas under one roof. The facilitated space offers a one-stop, cost-effective environment to kick-start ideas and share skills, knowledge and success. An important part of the hub’s role is not just to provide the facilitated office space, but it provides a forum for these new or developing small businesses to share experience and good practice and mutual support.

Do you agree with me, First Minister, that initiatives like this can be incredibly beneficial to small businesses, particularly in their formative years, and have an important role to play in supporting the continued growth of new businesses in Wales, supplementing the work done by Business Wales?

Diolch yn fawr, Brif Weinidog. Yn ogystal â'r cymorth yr ydych chi wedi cyfeirio ato, rwy'n ymwybodol bod Busnes Cymru yn darparu cymorth a chanllawiau ymarferol sylweddol ar gyfer datblygu busnesau, fel cynlluniau busnes, ymchwil, marchnata, rheoli ac ati. Ym Merthyr Tudful, mae gennym ni sefydliad gwych o'r enw Hwyl Hub, sy'n cynnig swyddfeydd wedi’u hwyluso i fusnesau rannu adnoddau a syniadau o dan yr un to. Mae'r swyddfeydd wedi'u hwyluso yn cynnig amgylchedd un-stop, cost-effeithiol i sbarduno syniadau a rhannu sgiliau, gwybodaeth a llwyddiant. Rhan bwysig o swyddogaeth y ganolfan, yn ogystal â darparu'r swyddfeydd wedi’u hwyluso, yw cynnig fforwm ar gyfer y busnesau bach newydd neu ddatblygol hyn i rannu profiadau ac arferion da a chyd-gymorth.

A ydych chi’n cytuno â mi, Brif Weinidog, y gall mentrau fel hyn fod yn hynod fuddiol i fusnesau bach, yn enwedig yn eu blynyddoedd ffurfiannol, a bod ganddynt ran bwysig i'w chwarae o ran cefnogi twf parhaus busnesau newydd yng Nghymru, gan ategu’r gwaith a wneir gan Fusnes Cymru?

Yes, I do, because sharing expertise, good practice and having a network of support is an important factor for start-ups. I know the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure, in conjunction with the regional entrepreneurial acceleration programme, REAP, is currently reviewing the requirements for incubation space, including the type of spaces that are needed in Wales, in order to make sure that that provision is available in the future for microbusinesses, some of whom will grow to be substantially larger and employ more people.

Ydw, mi ydwyf, oherwydd mae rhannu arbenigedd, arfer da a chael rhwydwaith o gymorth yn ffactor pwysig i fusnesau newydd. Gwn fod Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Seilwaith, ar y cyd â'r rhaglen cyflymu entrepreneuriaeth rhanbarthol, REAP, wrthi’n adolygu'r angen am fannau deori, gan gynnwys y math o leoedd sydd eu hangen yng Nghymru, er mwyn gwneud yn siŵr bod y ddarpariaeth honno ar gael yn y dyfodol ar gyfer microfusnesau, y bydd rhai ohonynt yn tyfu i fod yn sylweddol fwy ac yn cyflogi mwy o bobl.

Adolygiad Hendry

The Hendry Review

7. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am adolygiad Hendry? OAQ(5)0412(FM)

7. Will the First Minister make a statement on the Hendry review? OAQ(5)0412(FM)

We welcome it as it supports the case for developing a tidal lagoon energy industry in the UK and for the specific recognition it gives to the Welsh projects already under development around the Welsh coast.

Rydym ni’n ei groesawu gan ei fod yn cefnogi'r achos dros ddatblygu diwydiant ynni morlyn llanw yn y DU ac am y gydnabyddiaeth benodol y mae'n ei rhoi i brosiectau yng Nghymru sydd eisoes yn cael eu datblygu o amgylch arfordir Cymru.

Thank you for that. I think we all welcome it—you, me and other Assembly Members in this Chamber. What we don’t need, of course, is the issue of the marine licence holding up any progress. Bearing in mind that I raised the delay with the marine licence with you in September 2015, how often has your Government chased NRW to come forward with that licence in the last 16 months, and what reason has NRW given you for its very late species impact report, which, presumably, will inform the decision?

Diolch i chi am hynna. Rwy’n meddwl ein bod ni i gyd yn ei groesawu—chi, fi ac Aelodau Cynulliad eraill yn y Siambr hon. Yr hyn nad oes ei angen arnom, wrth gwrs, yw mater y drwydded forol yn atal unrhyw gynnydd. O gofio i mi godi’r oedi gyda'r drwydded forol gyda chi ym mis Medi 2015, pa mor aml y mae eich Llywodraeth wedi mynd ar drywydd Cyfoeth Naturiol Cymru i gyflwyno’r drwydded honno yn y 16 mis diwethaf, a pha reswm mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi ei roi i chi am ei adroddiad hwyr iawn ar yr effaith ar rywogaethau, a fydd, yn ôl pob tebyg, yn llywio’r penderfyniad?

NRW are an arm’s-length organisation and there is a limit to what we can appropriately say to them as they’re determining a marine licensing application, although I will say this: the application needs to be determined as swiftly as possible. I think we all understand in this Chamber the importance of the tidal lagoon, too, in terms of jobs. We do also need to see, of course, a firm commitment now from the UK Government in terms of the strike price in order to ensure that this very worth-while project goes ahead.

Sefydliad hyd braich yw Cyfoeth Naturiol Cymru, a cheir cyfyngiad ar yr hyn y gallwn ei ddweud yn briodol wrtho pan fydd yn gwneud penderfyniad ar gais am drwydded forol, ond fe ddywedaf hyn: mae angen gwneud penderfyniad ar y cais cyn gynted â phosibl. Rwy'n credu ein bod ni i gyd yn deall yn y Siambr hon bwysigrwydd y morlyn llanw, hefyd, o ran swyddi. Mae angen i ni hefyd weld, wrth gwrs, ymrwymiad cadarn nawr gan Lywodraeth y DU o ran y pris streic er mwyn sicrhau bod y prosiect hynod gwerth chweil hwn yn mynd yn ei flaen.

Cwestiwn 8, Huw Irranca-Davies.

Question 8, Huw Irranca-Davies.

Diolch, Lywydd. We were delighted that Charles Hendry took the time to visit the Assembly last week and to brief Assembly Members—

Diolch, Lywydd. Roeddem ni’n falch iawn bod Charles Hendry wedi rhoi o’i amser i ymweld â'r Cynulliad yr wythnos diwethaf ac i friffio Aelodau’r Cynulliad—

You need to ask the question—

Mae angen i chi ofyn y cwestiwn—

Mae’n ddrwg gen i. [Chwerthin.]

I apologise. [Laughter.]

Morlyn Llanw Bae Abertawe

The Swansea Bay Tidal Lagoon

8. Pa drafodaethau y mae'r Prif Weinidog wedi'u cael ynghylch Morlyn Llanw Bae Abertawe ers cyhoeddi adroddiad Hendry? OAQ(5)0409(FM)

8. What discussions has the First Minister had with the Prime Minister regarding the Swansea Bay Tidal Lagoon since the Hendry report was published? OAQ(5)0409(FM)

Could I thank the Member for the heads up on his supplementary? Not directly with the Prime Minister, but I know that the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs and the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure met Charles Hendry last week, and officials are certainly in close contact with the Department for Business, Energy and Industrial Strategy in Whitehall.

A gaf i ddiolch i'r Aelod am y rhybudd o’i gwestiwn atodol? Nid yn uniongyrchol â Phrif Weinidog y DU, ond gwn fod Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig ac Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Seilwaith wedi cyfarfod â Charles Hendry yr wythnos diwethaf, ac mae swyddogion yn sicr mewn cysylltiad agos â'r Adran Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol yn Whitehall.

Diolch am eich ‘patience’, Lywydd.

Thank you for your patience, Llywydd.

Charles Hendry—we were delighted he was here last week briefing Assembly Members. It was a clear and resounding endorsement of the Swansea lagoon as a pathfinder, and he said in his report, and I quote,

‘The costs of a pathfinder project would be about 30p per household per year over the first 30 years.’

Thirty pence.

‘A large scale project would be less than 50p over the first 60 years. The benefits of that investment could be huge, especially in South Wales, but also in many other parts of the country. Having looked at all the evidence, spoken to many of the key players, on both sides of this debate, it is my view that we should seize the opportunity to move this technology forward now.’

So, would the First Minister note the cross- party support here in the Senedd, the cross-party support among many Welsh MPs, the cross-sectoral business support, the university support and, whilst we do need to deal with the remaining environmental concerns, the wider NGO support for this landmark sustainable energy scheme? Would he further agree that this, as I said to Charles Hendry when he first came here to take views, is a no-brainer, or, as he said in his report, ‘a no-regrets policy’ for Government, and we would welcome a supportive statement from the UK Government for the pathway project at the very earliest opportunity? What can he do to help get that supportive statement?

Charles Hendry—roeddem ni’n falch iawn ei fod yma yr wythnos diwethaf yn briffio Aelodau'r Cynulliad. Roedd yn gymeradwyaeth eglur a phendant i forlyn Abertawe fel prosiect braenaru, a dywedodd yn ei adroddiad, ac rwy'n dyfynnu,

Tua 30c fesul cartref y flwyddyn dros y 30 mlynedd gyntaf fyddai costau prosiect braenaru.

Deg ceiniog ar hugain.

Byddai prosiect ar raddfa fawr yn llai na 50c dros y 60 mlynedd cyntaf. Gallai manteision y buddsoddiad hwnnw fod yn enfawr, yn enwedig yn y de, ond hefyd mewn llawer o rannau eraill o'r wlad. Ar ôl edrych ar yr holl dystiolaeth, siarad â llawer o'r partïon allweddol, ar ddwy ochr y ddadl hon, rwyf o’r farn y dylem ni achub ar y cyfle i symud y dechnoleg hon yn ei blaen nawr.

Felly, a wnaiff y Prif Weinidog nodi'r gefnogaeth drawsbleidiol yma yn y Senedd, y gefnogaeth drawsbleidiol ymhlith llawer o ASau Cymru, y gefnogaeth draws-sector gan fusnesau, y gefnogaeth gan y brifysgol ac, er bod angen i ni ymdrin â'r pryderon amgylcheddol sy'n parhau, y gefnogaeth ehangach gan gyrff anllywodraethol i’r cynllun ynni cynaliadwy arloesol hwn? A fyddai hefyd yn cytuno bod hyn, fel y dywedais wrth Charles Hendry pan ddaeth yma gyntaf i dderbyn sylwadau, yn benderfyniad rhwydd, neu, fel y dywedodd yn ei adroddiad, yn bolisi ‘dim edifarhau’ i’r Llywodraeth, ac y byddem yn croesawu datganiad cefnogol gan Lywodraeth y DU i’r prosiect braenaru ar y cyfle cyntaf un? Beth all ef ei wneud i helpu i gael y datganiad cefnogol hwnnw?

Very much so, and you’ve made that very, very clear. This is a project that does not just deliver green energy beyond our own lifetimes, which is not something we’re used to predicting in politics, but that’s the reality of it, it’s also a project that has the potential to create at least 1,300 jobs, particularly in the Neath Port Talbot area, in the maintenance and manufacturing of the kit that’s required to generate the energy. I hope we can get to a position where the marine licensing issue is dealt with, where the strike price is agreed and we can move forward with a project that can only be of benefit to the people of Wales.

Yn sicr, ac rydych chi wedi gwneud hynny’n eglur dros ben. Mae hwn yn brosiect sydd nid yn unig yn darparu ynni gwyrdd y tu hwnt i'n hoes ni ein hunain, nad yw'n rhywbeth yr ydym ni wedi arfer ei ddarogan ym myd gwleidyddiaeth, ond dyna'r gwirionedd, ond mae hefyd yn brosiect sydd â'r potensial i greu o leiaf 1,300 o swyddi, yn enwedig yn ardal Castell-nedd Port Talbot, o ran cynnal a chadw a gweithgynhyrchu’r offer sydd ei angen i gynhyrchu'r ynni. Rwy’n gobeithio y gallwn ni gyrraedd sefyllfa lle yr ymdrinnir â mater y drwydded forol, lle mae'r pris streic yn cael ei gytuno ac y gallwn fwrw ymlaen â phrosiect na all ond bod o fudd i bobl Cymru.

Bechgyn Bevin

The Bevin Boys

9. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gydnabyddiaeth a roddwyd i'r rhai a wnaeth eu gwasanaeth cenedlaethol fel Bechgyn Bevin yn ystod yr Ail Ryfel Byd ac wedi hynny? OAQ(5)0418(FM)

9. Will the First Minister make a statement on recognition given to those who carried out their national service as Bevin Boys during and after the Second World War? OAQ(5)0418(FM)

I know the Member has a very firm interest in this issue, and we know that the Bevin boys, many of whom worked in dangerous conditions in the mines, played an integral part in helping to win the second world war. It is fitting that a memorial honouring them has been erected at the National Memorial Arboretum in Staffordshire.

Gwn fod gan yr Aelod ddiddordeb cryf iawn yn y mater hwn, ac rydym ni’n gwybod bod bechgyn Bevin, yr oedd llawer ohonynt yn gweithio mewn amodau peryglus yn y pyllau, wedi chwarae rhan annatod er mwyn helpu i ennill yr ail ryfel byd. Mae'n addas bod cofeb yn eu hanrhydeddu wedi ei chodi yn yr Ardd Goed Coffa Genedlaethol yn Swydd Stafford.

I thank the First Minister for that, and I was recently contacted by my constituent Mr William Beer of Llanbradach, who turns 91 this year and was a Bevin boy during the second world war. When the Bevin boys programme was wound up in 1948, they didn’t receive any medals and their efforts went unrecognised until the VE Day fiftieth anniversary celebrations in May 1995. In June 2007, the UK Government announced that former Bevin boys would receive a veterans badge in recognition of their service. I feel it’s still not enough. I’m going to be writing to the Bevin Boys Association to ask them to contact my constituent, but, in the meantime, will the First Minister pay tribute to Mr Beer and people like him, and recognise his contribution to our country’s security during the second world war?

Diolchaf i'r Prif Weinidog am hynna, ac fe gysylltodd fy etholwr Mr William Beer o Lanbradach â mi yn ddiweddar. Mae’n 91 oed eleni ac roedd yn fachgen Bevin yn ystod yr ail ryfel byd. Pan gafodd y rhaglen bechgyn Bevin ei dirwyn i ben ym 1948, ni chawsant unrhyw fedalau ac aeth eu hymdrechion yn ddigydnabod hyd at ddathliadau hanner canmlwyddiant Diwrnod VE ym mis Mai 1995. Ym mis Mehefin 2007, cyhoeddodd Llywodraeth y DU y byddai rhai a fu’n Fechgyn Bevin yn derbyn bathodyn cyn-filwyr i gydnabod eu gwasanaeth. Rwy'n teimlo nad yw hynny'n ddigon o hyd. Rwyf yn mynd i ysgrifennu at Gymdeithas Bechgyn Bevin i ofyn iddyn nhw gysylltu â’m hetholwr, ond, yn y cyfamser, a wnaiff y Prif Weinidog dalu teyrnged i Mr Beer a phobl debyg iddo, a chydnabod ei gyfraniad at ddiogelwch ein gwlad yn ystod yn ail ryfel byd?

Indeed, I would, because, even though they were not combatants, of course, without them, there would not have been the ability to release those who went into the armed forces, there would not have been the ability to fuel so many of the engines that were needed in ships particularly, and we know that the economy would have ground to a halt. That would have been as debilitating as military reversal. War pensions, for example, are not devolved. They have not been applied to Bevin boys. They are the responsibility of the UK Government, but I would be happy to write to the responsible Minister in the UK Government to make him aware of the issues that you’ve raised today and, of course, the issue of the war pensions and what should be done now to honour all those who are still with us who contributed so much to the war effort.

Gwnaf yn wir, oherwydd, er nad oedden nhw’n ymladdwyr, wrth gwrs, hebddynt, ni fyddai wedi bod yn bosibl rhyddhau’r rhai a aeth i mewn i'r lluoedd arfog, ni fyddai wedi bod yn bosibl rhoi tanwydd yng nghynifer o'r peiriannau yr oedd eu hangen mewn llongau yn arbennig, ac rydym ni’n gwybod y byddai'r economi wedi dod i stop. Byddai hynny wedi bod mor wanychol â cholled filwrol. Nid yw pensiynau rhyfel, er enghraifft, wedi eu datganoli. Nid ydynt wedi eu cymhwyso i fechgyn Bevin. Cyfrifoldeb Llywodraeth y DU ydyn nhw, ond byddwn yn hapus i ysgrifennu at y Gweinidog sy'n gyfrifol yn Llywodraeth y DU i’w wneud yn ymwybodol o'r materion yr ydych chi wedi eu codi heddiw ac, wrth gwrs, y mater o bensiynau rhyfel a’r hyn y dylid ei wneud nawr i anrhydeddu pawb sydd dal i fod gyda ni a gyfrannodd gymaint at ymdrech y rhyfel.

2. Cwestiwn Brys: Cau Swyddfa'r Adran Gwaith a Phensiynau yn Llanelli
2. Urgent Question: The Closure of the Department for Work and Pensions’ Office in Llanelli

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Rwyf wedi derbyn dau gwestiwn brys o dan Reol Sefydlog 12.66. Rwy’n galw ar Simon Thomas i ofyn y cwestiwn brys cyntaf.

I have accepted two urgent questions under Standing Order 12.66. I call on Simon Thomas to ask the first urgent question.

A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu’r cymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei roi yn dilyn cau swyddfa’r Adran Gwaith a Phensiynau yn Llanelli, gan arwain at golli 146 o swyddi? EAQ(5)0117(EI)

Will the Cabinet Secretary outline the support that the Welsh Government is providing following the closure of the Department of Work and Pensions’ office in Llanelli, leading to the loss of 146 jobs? EAQ(5)0117(EI)

Matters within the remit of the Department for Work and Pensions are not devolved to the Welsh Government. While the question is important, it is up to the DWP how it manages its estate in Wales. The Welsh Government has no responsibility over this. I understand that the department has indicated that all staff affected will be offered alternative roles subject to the standard DWP processes and staff consultations.

Nid yw materion sydd o fewn cylch gwaith yr Adran Gwaith a Phensiynau wedi eu datganoli i Lywodraeth Cymru. Er bod y cwestiwn yn un pwysig, penderfyniad i’r Adran Gwaith a Phensiynau yw sut y mae'n rheoli ei ystâd yng Nghymru. Nid oes gan Lywodraeth Cymru unrhyw gyfrifoldeb am hyn. Deallaf fod yr adran wedi dweud y bydd yr holl staff yr effeithir arnyn nhw yn cael cynnig swyddi eraill yn amodol ar brosesau safonol yr Adran Gwaith a Phensiynau ac ymgynghoriadau â’r staff.

I thank the Minister for her reply. It’s not devolved, although we have long advocated in Plaid Cymru that job centres should be devolved, and the opportunity is missed in the Wales Bill to protect some of these jobs in Llanelli and elsewhere. I understand that the Llanelli back-office has been judged internally as one of the best-performing offices fairly recently. Therefore, there’s no question about the work that’s undertaken by people there. This is simply administrative convenience for DWP, which means that it is not taking into account its overall UK responsibilities to maintain local economies and to maintain a pattern of local working. I would have thought that the Welsh Government would be interested and concerned about that.

So, can I specifically ask you, Minister: although it’s not your devolved responsibility, has this Government—the Welsh Government—written yet to the DWP about this closure in Llanelli, but also the wider programme that affects many communities in Wales? Have you seen an equality impact assessment done, particularly as regards workers who may have mobility issues in travelling, as well as the impact assessments, of course, for the closure of local job centres over two and three miles away from claimants? You say that the proposal is that there shouldn’t be redundancies; however, there is no concrete guarantee that I can see from the DWP that there won’t be redundancies. Have you been given that guarantee, bearing in mind that the relocation could involve offices as far away as Pembroke Dock and Cardiff? That’s a very invidious position for somebody living in Llanelli or the Llanelli area to be put in. Finally, what further steps can you take to bring some pressure to bear on the DWP to take its wider social responsibility concerns into account, rather than this cut-and-slash approach that it has towards providing our public services?

Rwyf yn diolch i'r Gweinidog am ei ateb. Nid yw hyn wedi ei ddatganoli, er ein bod wedi dadlau ers talwm ym Mhlaid Cymru y dylid datganoli canolfannau gwaith, ac mae’r cyfle wedi ei golli ym Mil Cymru i ddiogelu rhai o'r swyddi hyn yn Llanelli ac mewn mannau eraill. Deallaf fod y swyddfa gefn yn Llanelli wedi ei dyfarnu yn fewnol fel bod yn un o’r swyddfeydd sy'n perfformio orau yn gymharol ddiweddar. Felly, nid oes unrhyw amheuaeth am safon y gwaith a wneir gan bobl yn y fan honno. Cyfleustra gweinyddol yr Adran Gwaith a Phensiynau yw hyn a dyna i gyd, sy'n golygu nad yw’n ystyried ei chyfrifoldebau cyffredinol yn y DU i gynnal economïau lleol ac i gynnal patrwm o waith lleol. Byddwn wedi meddwl y byddai gan Lywodraeth Cymru ddiddordeb yn hynny ac y byddai’n pryderu am y peth.

Felly, a gaf i ofyn i chi yn benodol, Weinidog: er nad eich cyfrifoldeb datganoledig yw hwn, a yw’r Llywodraeth hon—Llywodraeth Cymru—wedi ysgrifennu eto at yr Adran Gwaith a Phensiynau ynghylch y cau hwn yn Llanelli, ond hefyd am y rhaglen ehangach sy'n effeithio ar lawer o gymunedau Cymru? Ydych chi wedi gweld asesiad effaith cydraddoldeb wedi ei wneud, yn enwedig o ran gweithwyr a allai fod â phroblemau symudedd o ran teithio, yn ogystal ag asesiadau effaith, wrth gwrs, yn sgil cau canolfannau gwaith lleol ar rai sy’n hawlio budd-daliadau ac yn byw fwy na dwy neu dair milltir i ffwrdd? Rydych chi’n dweud mai’r cynnig yw na ddylai fod unrhyw ddiswyddiadau; er hynny, nid oes unrhyw sicrwydd pendant y gallaf ei weld o du'r Adran Gwaith a Phensiynau na fydd unrhyw ddiswyddiadau. Ydych chi wedi cael y sicrwydd hwnnw, o gofio y gallai'r adleoli gynnwys swyddfeydd cyn belled i ffwrdd â Doc Penfro a Chaerdydd? Mae honno’n sefyllfa annheg iawn i rywun sy'n byw yn Llanelli neu yn ardal Llanelli fod ynddi. Yn olaf, pa gamau pellach y gallwch chi eu cymryd i bwyso ar yr Adran Gwaith a Phensiynau i ystyried ei chyfrifoldebau cymdeithasol ehangach, yn hytrach na’r ffordd hon sydd ganddi tuag at chwalu darpariaeth ein gwasanaethau cyhoeddus?

I thank the Member for that series of questions. I can confirm that we have been in conversation with the DWP about wider employability, and about the possibility of the co-location of some offices, although not specifically about the office in Llanelli that he mentions. I, too, share his concern that this has been taken on narrow estate grounds only. My understanding is that a PFI contract has come to an end, and that this is an estates-driven rearrangement and nothing to do with the jobs. We haven’t had any additional information other than what the DWP has told everyone, which is that they are seeking to transfer the roles of the staff involved, and that they will be subject to the usual terms and conditions for that. We will be keeping a close eye on that. Officials are meeting with them around a range of issues. We will be taking up that particular point with them, not only for the Llanelli office, but for all of the offices affected.

I think I, personally, would like to say that I’m a bit disappointed that they couldn’t have given us more indication of what could have happened. They have taken it on very narrow grounds. They haven’t taken into account the local economy and other things. They actually haven’t even taken into account the possibility of co-location on a wider level. It is just an estates policy. We don’t have any power over it, however. It’s up to them if they want to do that. But I will say that we are continuing our conversation with them about co-location. It is essential that the services are seamless. My officials are working very hard with the DWP to make sure that, from the point of view of our citizens, employability and other services put through the DWP and Jobcentre Plus, for example, look as seamless as possible from the point of view of the person receiving the services.

Diolch i'r Aelod am y gyfres yna o gwestiynau. Gallaf gadarnhau ein bod wedi siarad â'r Adran Gwaith a Phensiynau am gyflogadwyedd ehangach, ac am y posibilrwydd o gyd-leoli rhai swyddfeydd, er nad yn benodol am y swyddfa yn Llanelli y mae’n sôn amdani. Rwyf innau, hefyd, yn pryderu fel yntau fod hyn wedi cael ei wneud am resymau cul ynghylch ystâd yn unig. Fy nealltwriaeth i yw bod cytundeb Menter Cyllid Preifat wedi dod i ben, a bod hwn yn ad-drefniad ar sail ystâd nad oes ganddo ddim i’w wneud â'r swyddi. Nid ydym wedi derbyn unrhyw wybodaeth yn ychwanegol at yr hyn y mae'r Adran Gwaith a Phensiynau wedi ei ddweud wrth bawb, sef eu bod yn ceisio trosglwyddo swyddi'r staff dan sylw, ac y byddan nhw yn ddarostyngedig i’r telerau a'r amodau arferol ar gyfer hynny. Byddwn yn cadw llygad barcud ar hyn. Mae swyddogion yn cyfarfod â nhw i drafod amryw o faterion. Byddwn yn codi’r pwynt penodol hwn gyda nhw, nid yn unig am y swyddfa yn Llanelli, ond am bob un o'r swyddfeydd sydd yr effeithir arnynt.

Rwy'n credu y byddwn i, yn bersonol, yn hoffi cael dweud fy mod braidd yn siomedig na allen nhw fod wedi rhoi mwy o syniad i ni am yr hyn a allai ddigwydd. Maen nhw wedi gwneud penderfyniad ar sail gul iawn. Nid ydyn nhw wedi ystyried yr economi leol a phethau eraill. Mewn gwirionedd, nid ydyn nhw wedi ystyried hyd yn oed y posibilrwydd o gyd-leoli ar lefel ehangach. Polisi yn ymwneud â’r ystâd yw hwn yn syml. Nid oes gennym unrhyw rym drosto, fodd bynnag. Mater iddyn nhw yw gwneud hynny. Ond mi fyddwn i’n dweud ein bod yn parhau i drafod gyda nhw am gyd-leoli. Mae'n hanfodol nad oes toriad yn y gwasanaethau. Mae fy swyddogion i yn gweithio'n galed iawn gyda'r Adran Gwaith a Phensiynau i sicrhau, o safbwynt ein dinasyddion, bod cyflogadwyedd a gwasanaethau eraill sy’n cael eu darparu trwy gyfrwng yr Adran Gwaith a Phensiynau a'r Ganolfan Byd Gwaith, er enghraifft, yn ymddangos mor ddi-dor ag sy’n bosibl o safbwynt y sawl sy'n derbyn gwasanaethau.

Minister, I must tell you that workers in Llanelli have very little faith that the DWP proposals will result in no redundancies. They have been told that, if suitable jobs can’t be found in ‘nearby’ locations, they’ll be regarded as surplus, which is code for job losses. The nearby locations, we are told, include Pembroke Dock and Cardiff, which can only be the definition of a man in Whitehall—that a journey of 60 miles is a ‘nearby location’. Would the Minister speak to the Secretary of State for Wales and remind him of the words he’s issued about close economic co-operation between the Welsh and the UK Governments? The economic impact of losing 146 jobs in the heart of Llanelli will be significant at a time when there are deep-seated worries around the state of other jobs in the area. Would you also remind the Secretary of State of the words that the Prime Minister has issued post Brexit about spreading prosperity around the UK? These actions, which you say are justified on estates grounds, are entirely lacking in thought or strategic judgment or compassion about their impact on the economies of the constituency I represent in this Assembly.

Finally, Minister, if the grounds being justified by the DWP are in modernising the estate, would the Minister remind the DWP that both Carmarthenshire County Council and the Welsh Government would happily work with Whitehall to make sure they can find suitable alternative offices that meet their objectives under their new estates plan, but also safeguard jobs in my community?

Weinidog, mae’n rhaid imi ddweud wrthych chi mai ychydig iawn o ffydd sydd gan weithwyr yn Llanelli na fydd cynigion yr Adran Gwaith a Phensiynau yn arwain at unrhyw ddiswyddo. Maen nhw wedi cael gwybod, os na fydd swyddi addas ar gael mewn lleoliadau 'cyfagos', na fydd eu hangen o gwbl, a ffordd arall o ddweud y bydd swyddi’n cael eu colli yw hynny. Mae'r lleoliadau cyfagos, dywedir wrthym, yn cynnwys Doc Penfro a Chaerdydd, a allai ddim ond bod yn ddiffiniad gan ddyn yn Whitehall—sef bod 60 milltir o daith yn lleoliad cyfagos. A wnaiff y Gweinidog siarad ag Ysgrifennydd Gwladol Cymru a’i atgoffa o'r geiriau a gyhoeddodd am gydweithredu economaidd agos rhwng Llywodraethau Cymru a'r DU? Bydd effaith economaidd colli 146 o swyddi yng nghanol Llanelli yn sylweddol ar adeg o bryder mawr am ddiogelwch swyddi eraill yn yr ardal. A wnewch chi hefyd atgoffa'r Ysgrifennydd Gwladol o'r geiriau a gyhoeddwyd gan y Prif Weinidog yn dilyn Brexit am ledaenu ffyniant ledled y DU? Mae’r camau hyn, yr ydych yn dweud eu bod nhw wedi eu cyfiawnhau ar sail ystâd, yn gwbl amddifad o ystyriaeth a barn strategol a thrugaredd o ran eu heffaith ar yr economïau yn yr etholaeth yr wyf i yn ei chynrychioli yn y Cynulliad hwn.

Yn olaf, Weinidog, os mai moderneiddio’r ystâd yw cyfiawnhâd yr Adran Gwaith a Phensiynau, a wnaiff y Gweinidog atgoffa'r Adran Gwaith a Phensiynau y byddai Cyngor Sir Caerfyrddin a Llywodraeth Cymru fel ei gilydd yn hapus i gydweithio â Whitehall er mwyn gwneud yn siŵr eu bod yn dod o hyd i swyddfeydd addas eraill sy'n bodloni eu hamcanion o dan eu cynllun ystâd newydd, ond a fyddai hefyd yn diogelu swyddi yn fy nghymuned i?

I thank the Member for that. I’m very happy to write to both the Secretary of State for Wales and the Minister responsible for this on the grounds that the Member has outlined. There is the possibility that the Member would like to put his own views into the consultation. There is a consultation website at www.gov.uk/dwp/consultations. I’ve tried it myself and it’s very easy to find. I would urge all Members to put their own views in on that basis. But I’m more than happy to say that we will write directly to the Secretary of State and remind him of those words.

I would just emphasise, though, that we are in conversation with the DWP on the employability programme that we’re running, and we will be taking this forward as part of that. But I don’t have any more information than the Member about the job losses. It wasn’t shared with us in advance. We knew that there was an estate rationalisation going on, but we didn’t have the detail. It is not devolved, so they’re within their rights to do it in that way, although it’s disappointing that they didn’t see fit to share it with us in advance to see whether we could ameliorate some of the effects.

Diolch i'r Aelod am hynna. Rwy'n hapus iawn i ysgrifennu at Ysgrifennydd Gwladol Cymru ac at y Gweinidog sy'n gyfrifol am hynny ar sail yr hyn mae’r Aelod wedi ei amlinellu. Mae hi’n bosibl y byddai'r Aelod yn dymuno mynegi ei farn ei hun i'r ymgynghoriad. Mae gwefan yr ymgynghoriad i’w weld yn www.gov.uk/dwp/consultations. Rwyf wedi rhoi cynnig arni fy hunan ac mae dod o hyd iddi yn hawdd iawn. Buaswn yn annog pob Aelod i fynegi eu barn eu hunain ar y sail honno. Ond rwy’n fwy na pharod i ddweud y byddwn yn ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Gwladol yn uniongyrchol ac yn ei atgoffa am y geiriau hynny.

Hoffwn bwysleisio, er hynny, ein bod yn trafod y rhaglen gyflogadwyedd gyfredol sydd gennym gyda'r Adran Gwaith a Phensiynau a byddwn yn bwrw ymlaen â hyn yn rhan o’r drafodaeth honno. Ond nid oes gennyf fwy o wybodaeth na sydd gan yr Aelod am y colli swyddi. Chawsom ni ddim gwybodaeth ymlaen llaw. Roeddem yn gwybod fod gwaith rhesymoli ystadau yn cael ei gynnal, ond ni chawsom y manylion. Nid yw'n fater sydd wedi ei ddatganoli, felly maen nhw o fewn eu hawliau i weithredu yn y ffordd honno, er ein bod wedi ein siomi nad oedden nhw wedi gweld yn dda i’w rannu gyda ni ymlaen llaw er mwyn gweld a allem ni leddfu rhai o'i effeithiau.

3. Cwestiwn Brys: Y Gwaharddiad rhag Teithio i’r Unol Daleithiau am 90 Niwrnod
3. Urgent Question: The United States 90-day Travel Ban

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi'i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Rydw i’n galw ar Dawn Bowden i ofyn yr ail gwestiwn brys. Dawn Bowden.

I now call on Dawn Bowden to ask the second urgent question. Dawn Bowden.

Yn dilyn cyhoeddiad Arlywydd yr Unol Daleithiau, yn gwahardd gwladolion o nifer o wledydd lle mae'r rhan fwyaf o bobl yn Fwslemiaid, rhag teithio i'r Unol Daleithiau am 90 niwrnod, pa asesiad y mae Prif Weinidog Cymru wedi'i wneud o effaith hyn ar Fwslemiaid yng Nghymru sydd â chenedligrwydd deuol? EAQ(5)0424(FM)

What assessment has the First Minister made of the impact on dual nationality Welsh Muslims of the announcement by the US President of a 90 day travel ban on nationals from several majority-Muslim countries? EAQ(5)0424(FM)

Can I thank the Member for the question? Despite assurances from the foreign Secretary yesterday, there is still considerable uncertainty about the impact of the travel ban. We will press for certainty, and I made it clear to the Prime Minister yesterday that the travel ban policy is beyond any rational defence.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Er gwaethaf y sicrwydd a gafwyd gan yr Ysgrifennydd Tramor ddoe, ceir cryn ansicrwydd am effaith y gwaharddiad teithio. Byddwn yn pwyso am sicrwydd, ac yr wyf wedi ei gwneud yn glir i'r Prif Weinidog ddoe bod y polisi gwaharddiad teithio y tu hwnt i bob amddiffyniad rhesymol.

Thank you for your response on that, First Minister, and can I also thank you for your speedy condemnation of the disgraceful action taken by the President of the United States—action that is in contravention of the Geneva convention, international law and, probably, the constitution of the United States? In sharp contrast, the British Prime Minister’s condemnation has been slow in coming, and has been mealy mouthed at best. Despite the potential impact of the executive order on British nationals, her initial response was simply that immigration policy is a matter for the USA and for the Government of the USA. It’s clear that her special relationship with the President did not lead to him giving her any special forewarning of what was to come.

Donald Trump is a man who feels it’s okay to mock those with disabilities, he’s a misogynist of the very worst kind and he’s an advocate of torture, all of which he’s tried unsuccessfully to justify. His attempt to justify this policy has also been equally risible, when he said,

‘To be clear, this is not a Muslim ban…This is not about religion—this is about terror and keeping our country safe.’

Well, if Donald Trump wants to keep his country safe, maybe he should do something about gun control, because frankly Americans are far more of a danger to each other than anyone from any of the seven countries whose nationals are affected by this ban. Not one single American citizen can be identified has having been killed in a terrorist attack by anyone from any of these countries.

But, as you identified, First Minister, it’s not just the anxiety and distress caused to Muslim communities by the 90-day travel ban, the executive order also places a ban on the US refugees programme for 120 days and puts in place an indefinite ban on refugees from Syria. Trump’s executive order, coming on Holocaust Memorial Day, of all days, is indefensible, flies in the face of the moral duty of all us to help refugees, and, as we’ve already seen this week, can only serve to heighten religious and racial intolerance. He has sought to demonise an entire religion, and I’m reminded how actions like this can lead to atrocities and even genocide. The holocaust didn’t start with gas chambers. It started with religious demonisation and intolerance—

Diolch i chi am eich ymateb ar hynna, Brif Weinidog, ac a gaf i hefyd ddiolch i chi am eich condemniad parod o'r camau cywilyddus a gymerwyd gan Arlywydd yr Unol Daleithiau—camau sydd yn groes i gonfensiwn Genefa, cyfraith ryngwladol, ac yn ôl pob tebyg, cyfansoddiad yr Unol Daleithiau? Mewn cyferbyniad eglur, mae condemniad Prif Weinidog Prydain wedi bod yn araf i ddod, a chrintachlyd oedd hwnnw ar y gorau. Er gwaethaf yr effaith y gall y gorchymyn gweithredol ei gael ar ddinasyddion Prydain, ei hymateb cyntaf hi oedd mai mater i UDA ac i Lywodraeth yr Unol Daleithiau yw ei pholisi mewnfudo. Mae'n amlwg nad arweiniodd ei pherthynas arbennig gyda'r Arlywydd at unrhyw ragrybudd arbennig ganddo ef am yr hyn a oedd i ddod.

Mae Donald Trump yn ddyn sy'n teimlo ei bod yn iawn iddo watwar y rhai hynny sydd ag anableddau, mae’n un sy’n casáu menywod yn y modd gwaethaf un ac mae’n dadlau dros artaith, ac mae wedi methu â chyfiawnhau ei hun ym mhob achos. Mae ei ymgais i gyfiawnhau’r polisi hwn hefyd wedi bod yr un mor chwerthinllyd, pan ddywedodd,

Er mwyn eglurder, nid gwahardd Mwslimiaid yw hyn ... Nid yw hyn yn ymwneud â chrefydd—mae’n ymwneud â therfysgaeth a chadw ein gwlad yn ddiogel.

Wel, os yw Donald Trump yn awyddus i gadw ei wlad yn ddiogel, efallai y dylai wneud rhywbeth am reoli gynnau, oherwydd, a dweud y gwir, mae Americanwyr mewn mwy o berygl oddi wrth ei gilydd nag oddi wrth unrhyw un o blith unrhyw un o'r saith gwlad y mae eu dinasyddion wedi eu heffeithio gan y gwaharddiad hwn. Ni ellir enwi yr un dinesydd o America sydd wedi ei ladd mewn ymosodiad terfysgol gan neb o unrhyw un o'r gwledydd hyn.

Ond, fel y nodwyd gennych, Brif Weinidog, nid mater yn unig o fod yn achos pryder a gofid i gymunedau Mwslimaidd gan y gwaharddiad teithio 90 diwrnod yw hyn, mae'r gorchymyn gweithredol hefyd yn gosod gwaharddiad ar raglen ffoaduriaid yr Unol Daleithiau am 120 diwrnod ac yn gosod gwaharddiad amhenodol ar ffoaduriaid o Syria. Mae gorchymyn gweithredol Trump, a ddaeth ar Ddiwrnod Cofio'r Holocost, o bob diwrnod, yn ddigyfiawnhad, yn ddilornus o’r ddyletswydd foesol sydd arnom i gyd i helpu ffoaduriaid, ac, fel yr ydym wedi ei weld eisoes yr wythnos hon, dim ond gwaethygu anoddefgarwch crefyddol a hiliol a wnaiff. Mae ef wedi ceisio pardduo crefydd gyfan, a chaf fy atgoffa am sut y gall gweithredoedd o’r fath arwain at erchyllterau a hil-laddiad hyd yn oed. Nid dechrau gyda’r siambrau nwy a wnaeth yr holocost. Fe ddechreuodd gyda phardduo crefyddwyr ac anoddefgarwch—

You do need to come to a question now.

Mae angen i chi ddod at gwestiwn yn awr.

So, will the First Minister reaffirm his position, and add his voice to those calling for Donald Trump not to be afforded the honour of a state visit to the UK at this point in time, and will he call upon the Prime Minister to show the same backbone as other world leaders in both unequivocally condemning Trump’s actions and taking whatever action is necessary to persuade him to reverse this decision?

Felly, a wnaiff y Prif Weinidog ailddatgan ei safbwynt, ac ychwanegu ei lais at y rhai hynny sy'n galw am amddifadu Donald Trump o’r anrhydedd o gael ymweliad gwladol â’r DU ar hyn o bryd, ac a fydd yn galw ar y Prif Weinidog i ddangos yr un asgwrn cefn ag arweinyddion eraill y byd gan gondemnio gweithredoedd Trump yn ddiamwys a chymryd pa gamau bynnag sydd eu hangen i’w ddarbwyllo i wrthdroi'r penderfyniad hwn?

I’ve already said my view in terms of the visit. What is clear over the last few days is that a ban was imposed without any rational basis. Of the terrorist attacks that have taken place in the US over the years, not one person has come from those seven countries—the twin towers people didn’t come from there. Egypt, Saudi Arabia, two countries where terrorists have come from, there is no ban on them, giving rise to the suspicion that it’s because of the business interests that exist in those countries by certain businesses in the US. So, there is no rationality to this policy. Secondly, of course, it was so badly executed that customs officials, border patrol officials—CBP officials as they’re called in America—had no idea how to implement it. It’s clear that the order was put in place without taking the advice of experts. One piece of advice I would give to the US President is this: it’s not a sign of weakness to take advice; it’s a sign of strength. Nobody can know everything, and we see the consequences as a result.

We know that British citizens were not able to travel to or through America as a result of what happened. There is the well-documented case of the Iranian vet who was stuck in Costa Rica. And we’re still not clear as to what the true position is. Sir Mo Farah—somebody who has done so much for British athletics, somebody who is such a great model for so many young men and women, was not sure whether he would be able to rejoin his family and children in the US as a result of this order. Despite the fact that that was made public, it took some hours for the UK Government to make representations, not just on his behalf, but on behalf of so many other people who are caught up as part of this ban. It’s not rational. It’s not justified. My experience of the people of America, as I’ve said publicly already, is that they are warm and courteous people; they are a welcoming people. This is not what America is about. People might say, ‘Well, why should America be judged on such high standards?’ It’s because of the high principles that the republic is built on. America is the leader of the free world, is the biggest democracy economically, though not in population, in the world, and it will be judged to higher standards than others, and it would expect itself to be so. What price now the words on the Statue of Liberty? So, my plea is quite simply this, that US security policy—and it is difficult, of course, in the modern world, to control security—should be based on rational decisions, based on the advice of experts, rather than taking a decision that appears to be easy, but proves to be hugely complicated and unfair in its execution.

Rwyf eisoes wedi mynegi fy marn am yr ymweliad. Yr hyn a fu'n amlwg dros y dyddiau diwethaf yw bod gwaharddiad wedi ei osod heb unrhyw sail resymegol iddo. O’r ymosodiadau terfysgol sydd wedi digwydd yn yr Unol Daleithiau dros y blynyddoedd, nid oes unrhyw ymosodwr wedi dod o’r saith gwlad hynny—ni ddaeth yr ymosodwyr ar y ddau dwr oddi yno. Yr Aifft, Saudi Arabia, dwy wlad o ble y daeth terfysgwyr, nid oes gwaharddiad arnyn nhw, sy'n codi amheuaeth fod hynny oherwydd buddiannau busnes yn y gwledydd hynny sydd gan fusnesau penodol yn yr Unol Daleithiau. Felly, nid oes unrhyw resymeg i'r polisi hwn. Yn ail, wrth gwrs, fe gafodd ei weithredu mewn modd mor wael fel nad oedd gan swyddogion y tollbyrth,—swyddogion CBP fel y’u gelwir yn America —unrhyw glem sut i'w weithredu. Mae'n amlwg bod y gorchymyn yn ei le heb dderbyn cyngor gan arbenigwyr. Un cyngor y byddwn yn ei roi i Arlywydd yr Unol Daleithiau yw hwn: nid yw derbyn cyngor yn arwydd o wendid; arwydd o gryfder ydyw. Nid oes neb sy’n gwybod popeth, ac rydym yn gweld canlyniadau hynny.

Rydym yn gwybod nad oedd rhai dinasyddion o Brydain wedi gallu teithio i America na theithio drwy’r wlad o ganlyniad i'r hyn a ddigwyddodd. Mae achos y milfeddyg o Iran a oedd wedi ei ddal yn Costa Rica yn hysbys iawn. Ac nid yw’r sefyllfa yn wirioneddol glir i ni o hyd. Nid oedd Syr Mo Farah—rhywun sydd wedi gwneud cymaint i hybu athletau ym Mhrydain, rhywun sydd wedi bod yn esiampl mor dda i gymaint o fechgyn a merched ifanc, yn siŵr a fyddai’n cael ailymuno â'i deulu a'i blant yn yr Unol Daleithiau o ganlyniad i’r gorchymyn hwn. Er gwaethaf y ffaith i hynny ddod i’r amlwg yn gyhoeddus, cymerodd rai oriau i Lywodraeth y DU gyflwyno achos, nid yn unig ar ei ran ef, ond ar ran nifer mawr o bobl eraill sy'n cael eu dal yn rhywle oherwydd y gwaharddiad hwn. Nid yw hyn yn gwneud unrhyw reswm. Nid oes unrhyw gyfiawnhad iddo. Fy mhrofiad i o bobl America, fel yr wyf wedi ei ddweud eisoes yn gyhoeddus, yw eu bod yn bobl gynnes a chwrtais; maen nhw’n bobl groesawgar. Nid dyma yw America. Efallai y bydd pobl yn dweud, 'Wel, pam y dylid cael safonau mor uchel wrth farnu America?' Yr egwyddorion cadarn y mae'r weriniaeth wedi ei hadeiladu arni yw’r rheswm am hyn. America yw arweinydd y byd rhydd, a’r ddemocratiaeth fwyaf yn economaidd, er nad o ran poblogaeth, yn y byd, ac mae hi'n cael ei barnu yn ôl safonau uwch nag eraill, a byddai hi ei hun yn disgwyl mai felly y dylai hi fod. Pa werth sydd yn awr i’r geiriau sydd ar y Cerflun Rhyddid? Felly, dyma fy erfyniad syml, dylai’r polisi diogelwch hwnnw—ac mae hi'n anodd, wrth gwrs, yn y byd modern, i reoli diogelwch—fod yn seiliedig ar benderfyniadau rhesymol, yn seiliedig ar gyngor arbenigwyr, yn hytrach na gwneud penderfyniad sy'n ymddangos i fod yn hawdd, ond sy’n hynod gymhleth ac annheg wrth ei weithredu.

Mewn cyfarfod ym Mangor neithiwr mi ges i’r fraint o ddweud bod Cymru yn wlad sydd yn croesawu y rhai sydd yn ffoi rhag rhyfel a newyn ac erledigaeth. A ydych chi’n cytuno mai un ffordd o ymateb i ffieidd-dra Trump yw trwy gyhoeddi’n glir iawn ein bod ni yng Nghymru yn genedl oddefol ac chroesawgar, ac mai drwy weithredoedd o estyn dwylo y mae profi hynny? Mae yna waith da yn digwydd gan y Llywodraeth o dan raglen ffoaduriaid Syria, ond, ar 19 Ionawr, fe glywodd y pwyllgor cydraddoldeb mai dim ond 27 o blant oedd yn ceisio lloches ar eu pennau eu hunain oedd yn byw yng Nghymru. Roedd y pwyllgor yn synnu bod y nifer mor isel, ac mae’r pwyllgor yn ceisio deall pam mai dyna ydy’r sefyllfa. A fedrwch chi fy sicrhau i y bydd eich Llywodraeth chi yn gwneud popeth i symud unrhyw rwystrau sydd yn digwydd, fel ein bod ni yn gallu bod yn genedl wir groesawgar mewn gweithred yn ogystal â mewn gair?

At a meeting in Bangor last night I had the privilege of saying that Wales is a country that welcomes people that are fleeing from war, famine and persecution. Do you agree that one response to Trump’s terrible actions is to emphasise that Wales is a welcoming country, and that welcoming actions are the best way of actually showing that? There is good work being done by the Government under the Syrian refugee programme, but, on 19 January, the equalities committee heard that only 27 unaccompanied asylum-seeking children were actually living in Wales. The committee was surprised that the number was so low, and the committee’s trying to understand why that is the position. Can you give me an assurance that your Government will do anything to move aside any obstacles so that we can be a truly welcoming and hospitable nation in actions in addition to in words?

Nid oes rhwystr ynglŷn â hynny. Rŷm ni’n dibynnu, wrth gwrs, ar beth mae swyddogion yn Whitehall yn ei wneud ac yn ei ddweud. Rŷm ni wedi bod yn hollol agored, a dweud, fel y gwnaethom ni yn 2015, fod Cymru yn wlad agored i ffoaduriaid. A sefydlais i bwyllgor ar y pryd er mwyn gweithio gyda llywodraeth leol ac eraill i sicrhau bod yna groeso ar gael i bobl pan fyddan nhw’n dod i Gymru. Ac mae hynny yn dal i fod yn iawn nawr, ac, wrth gwrs, er taw cyn lleied o bobl sydd wedi dod i Gymru, mae’r egwyddorion hynny yn dal i’n harwain ni fel Llywodraeth.

There is no obstacle in that regard. We are reliant on Whitehall officials in this regard. We said quite openly in 2005 that Wales is a country that’s open to refugees, and I established a committee at that time to work with local government and others to ensure that people would be welcome when they come to Wales, and that remains the case now. Although there have been few people coming to Wales, those principles are still our guiding principles as a Government.

I agree with my colleagues that this ban is totally divisive, unacceptable and inhumane. It will only succeed in stirring up hate and fear of Muslims and exacerbate an already dangerous situation in the world. Stigmatising people because of their nationality cannot be defended, and I note that several federal judges have halted the deportation of visa holders, believing the ban to be unconstitutional.

Will the First Minister confirm the ban only applies to individuals travelling to the United States from one of the seven named countries? The ban does not apply to UK nationals travelling from one of those countries to the US, even if he or she was born in one of those countries. On the question of dual nationality, can the First Minister also confirm that someone holding dual nationality with one of the listed countries travelling to the US from outside those countries is also not covered by this order? However, a UK citizen holding dual nationality with one of the listed states travelling to the United States from a listed country may face extra checks.

And, First Minister, another area that Muslim countries, alongside the rest of the world, are also very concerned—and tit for tat can create an unprecedented problem for the whole world. Does the First Minister agree with me that all UK citizens, whether they hold dual nationality or not, deserve the right to be admitted to the United States in a fast and efficient and civilised manner, because that country is a beacon of human rights, as we all understand? Thank you.

Rwyf yn cytuno â’m cydweithwyr bod y gwaharddiad hwn yn gwbl gynhennus, annerbyniol ac annynol. Y cyfan y bydd yn llwyddo ei wneud yw ennyn casineb a gwneud i bobl ofni Mwslimiaid a gwaethygu sefyllfa sydd eisoes yn beryglus yn y byd. Ni ellir amddiffyn gwaradwyddo pobl oherwydd eu cenedligrwydd, a sylwaf fod nifer o farnwyr ffederal wedi atal alltudio rhai sy’n ddeiliaid fisa, gan dybio bod y gwaharddiad yn anghyfansoddiadol.

A wnaiff y Prif Weinidog gadarnhau bod y gwaharddiad yn berthnasol dim ond i unigolion sy'n teithio i'r Unol Daleithiau o un o'r saith gwlad a enwyd? Nid yw'r gwaharddiad yn berthnasol i ddinasyddion y DU sy’n teithio o un o'r gwledydd hynny i'r Unol Daleithiau, hyd yn oed os yw ef neu hi wedi ei eni yn un o'r gwledydd hynny. O ran cenedligrwydd deuol, a all y Prif Weinidog gadarnhau hefyd bod rhywun a chanddo genedligrwydd deuol gydag un o'r gwledydd a restrir sy’n teithio i'r Unol Daleithiau o’r tu allan i’r gwledydd hynny hefyd yn cael ei effeithio gan y gorchymyn hwn? Fodd bynnag, gallai dinesydd y DU a chanddo genedligrwydd deuol gydag un o'r gwladwriaethau a restrir sy’n teithio i'r Unol Daleithiau o wlad a restrir wynebu gwiriadau ychwanegol.

A hefyd, Brif Weinidog, maes arall sy’n achos pryder mawr i wledydd Mwslimaidd, a gweddill y byd—ac mae meddylfryd talu’r pwyth yn ôl yn creu problem fyd-eang nas gwelwyd ei thebyg o’r blaen. A yw'r Prif Weinidog yn cytuno â mi fod holl ddinasyddion y DU, pa un a oes ganddyn nhw genedligrwydd deuol ai peidio, yn haeddu cael eu derbyn i mewn i'r Unol Daleithiau mewn modd cyflym, effeithiol a chwrtais, oherwydd mae’r wlad honno yn esiampl nodedig o hawliau dynol, fel yr ydym i gyd yn ei ddeall? Diolch.

Well, I only know what I heard Boris Johnson say in Parliament. I also know that the German Government is not convinced that that is the interpretation that is wholly correct. We have to wait and see what is said in writing, actually, not just what is said orally to any British Government Minister, and we’ve not seen any written confirmation of that. My concern is that the situation on the ground in the US changes on a regular basis. There are reports of officials on the ground being given conflicting advice within a short space of time. So, it’s hugely difficult to understand what the situation will be, and it needs to settle, of course, as quickly as possible.

But at the heart of this is a fundamental misunderstanding of where the nature of the threat comes from. Most people who are the victims of Islamist terrorism are Muslims themselves, as the people of Turkey will tell you, as the people of Syria will tell you. The problem with an order like this is that it gives the appearance that, somehow, all Muslims are the same. Now, he knows that’s not the case; I know that’s not the case. A very small minority of people are Islamist in Islam. The people who committed genocide in Srebrenica were not representative of Christianity even though they called themselves Christians. They were a very small group of people who were bigoted in themselves. It’s the same with Islamist terrorism.

What struck me was, given the different responses from the UK Government and the Iranian Government, how reasonable the Iranian Government appeared to be. Now, we know that Iran, over the years, has had a record of supporting movements of terrorism across the world. Iran is on the right track now, I believe; some way to go in terms of the way that we would see Iran, but certainly Iran has come some way from where it was. But the US is a country built on accepting refugees. Yes, of course, it has its issues with security, and those issues of security must be dealt with appropriately. But to issue a ban on seven countries, apparently at random, then execute it in such a way that no-one really knows what’s happening—you know, that doesn’t do the US’s image any good. And we need the US to be in a stable position for the good of all the democracies of the world. Unfortunately, the impression that is being given at the moment is that it does things at random, without any kind of rational explanation, and we all see of course what appears to be turmoil in some cities in the US. That’s in no-one’s interest, and I hope that sensible voices prevail soon.

Wel, dim ond yr hyn a glywais Boris Johnson yn ei ddweud yn y Senedd yr wyf i’n ei wybod. Rwyf hefyd yn gwybod nad yw Llywodraeth yr Almaen yn argyhoeddedig mai dyna'r dehongliad sy'n gwbl gywir. Mae'n rhaid i ni aros i gael gweld beth sydd wedi ei roi ar bapur, mewn gwirionedd, nid yn unig yr hyn a ddywedir ar lafar gan unrhyw Weinidog yn Llywodraeth Prydain, ac nid ydym wedi gweld unrhyw gadarnhad ysgrifenedig o hynny. Fy mhryder i yw bod y sefyllfa ar lawr gwlad yn yr Unol Daleithiau yn newid trwy’r amser. Mae adroddiadau am swyddogion ar lawr gwlad yn cael cyngor anghyson o fewn cyfnod byr o amser. Felly, mae'n hynod anodd deall beth fydd y sefyllfa, ac mae angen iddi setlo, wrth gwrs, cyn gynted ag y bo modd.

Ond wrth wraidd hyn, mae’r camddealltwriaeth sylfaenol am o ble y mae natur y bygythiad yn dod. Mae'r rhan fwyaf o bobl sy'n dioddef terfysgaeth Islamaidd yn Fwslimiaid eu hunain, fel y byddai pobl Twrci yn ei ddweud wrthych, fel y byddai pobl Syria yn ei ddweud wrthych. Y broblem gyda gorchymyn o’r fath yw ei fod yn creu'r argraff, rywsut, fod pob Mwslim fel ei gilydd. Nawr, mae ef yn gwybod nad felly y mae hi; Rwyf innau'n gwybod nad felly y mae hi. Lleiafrif bychan iawn o ddilynwyr Islam sy’n derfysgwyr Islamaidd. Nid oedd y bobl a gyflawnodd yr hil-laddiad yn Srebrenica yn cynrychioli Cristnogaeth er eu bod nhw yn eu galw eu hunain yn Gristnogion. Grŵp bychan iawn o bobl ragfarnllyd oedden nhw ynddynt eu hunain. Mae’r un peth yn wir gyda therfysgaeth Islamaidd.

Yr hyn a oedd yn fy nharo i oedd, o ystyried yr ymatebion gwahanol gan Lywodraeth y DU a Llywodraeth Iran, pa mor rhesymol oedd Llywodraeth Iran yn ymddangos. Nawr, rydym yn gwybod bod Iran, dros y blynyddoedd, wedi bod â hanes o gefnogi mudiadau terfysgol ledled y byd. Iran sydd ar y trywydd iawn yn awr, yn fy marn i; mae cryn ffordd eto o ran y modd y gwelwn Iran, ond mae Iran wedi dod gryn ffordd o'r man lle yr oedd o’r blaen. Ond mae’r Unol Daleithiau yn wlad sydd wedi ei hadeiladu ar dderbyn ffoaduriaid. Oes, wrth gwrs, mae ganddi broblemau diogelwch, ac mae’n rhaid ymdrin â’r problemau hynny mewn modd priodol. Ond i gyhoeddi gwaharddiad ar saith gwlad, yn ôl pob golwg ar hap, ac yna ei weithredu yn y fath fodd fel nad oes unrhyw un yn gwybod yn iawn beth sy'n digwydd— wyddoch chi, nid yw hynny'n gwneud unrhyw les i ddelwedd yr Unol Daleithiau. Ac rydym angen i'r Unol Daleithiau fod mewn sefyllfa sefydlog er lles pob democratiaeth yn y byd. Yn anffodus, yr argraff a geir ar hyn o bryd yw ei bod yn gwneud pethau yn ddifeddwl yn ôl pob golwg, heb unrhyw fath o esboniad rhesymol, ac rydym i gyd yn gweld wrth gwrs yr helyntion mawr ymddangosiadol mewn rhai dinasoedd yn yr Unol Daleithiau. Nid yw hynny er budd neb, ac rwyf yn gobeithio y bydd lleisiau doeth yn cario’r dydd yn fuan.

Well, the First Minister makes some fair points, but will he accept that the restrictions that have recently been introduced are temporary, pending the introduction of enhanced vetting procedures, and that the immigration and security policies adopted by the American administration must be a matter for them and for the American people? We wouldn’t want them interfering in our immigration and security policies in this country. When President Obama was foolish enough as to attempt to intervene in the Brexit debate, it blew up in his face, if that’s not an inappropriate metaphor in the context of this question. Therefore, we have to be very careful in this place, as indeed in the UK Parliament, before expressing grandstanding views that may well be counterproductive in terms of changing the policy of the United States Government.

Is the First Minister aware that the executive order is actually based upon legislation that President Obama signed in relation to the visa-waiver programme in December of last year, and that the seven countries on the list are the seven countries that were removed from the visa-waiver programme of the United States Government, and that, in 2011, President Obama did exactly what President Trump has now done in relation to Iraq, where he placed on hold all applications for entry to the United States from Iraqi citizens? There was no protest then, as far as I can recall, in this Assembly. I’m wondering why there is a protest now.

Wel, mae’r Prif Weinidog yn gwneud rhai pwyntiau teg, ond bydd yn derbyn mai cyfyngiadau dros dro yw’r rhai sydd wedi eu cyflwyno yn ddiweddar, tan y bydd gwell gweithdrefnau fetio wedi’u cyflwyno, ac mae’n rhaid i'r polisïau mewnfudo a diogelwch a fabwysiadwyd gan weinyddiaeth America fod yn fater iddyn nhw ac i bobl America? Ni fyddem ni eisiau iddyn nhw ymyrryd yn ein polisïau mewnfudo a diogelwch ni yn y wlad hon. Pan fu’r Arlywydd Obama yn ddigon ffôl â cheisio ymyrryd yn nadl Brexit, mi ffrwydrodd y peth yn ei wyneb, os nad yw hynny'n drosiad amhriodol yng nghyd-destun y cwestiwn hwn. Felly, mae'n rhaid i ni fod yn ofalus iawn yn y lle hwn, fel yn wir yn Senedd y DU, cyn mynegi barn hunangyfiawn a allai fod yn wrthgynhyrchiol o ran newid polisi Llywodraeth yr Unol Daleithiau.

A yw'r Prif Weinidog yn ymwybodol bod y gorchymyn gweithredol yn seiliedig mewn gwirionedd ar ddeddfwriaeth a lofnodwyd gan Arlywydd Obama ynglŷn â’r rhaglen hawlildio fisa ym mis Rhagfyr y llynedd, ac mai’r saith gwlad sydd ar y rhestr yw’r saith gwlad a gafodd eu tynnu oddi ar raglen hawlildio fisa y Llywodraeth yr Unol Daleithiau, a bod Arlywydd Obama, yn 2011, wedi gwneud yr union yr hyn y mae Arlywydd Trump wedi ei wneud yn awr ynglŷn ag Irac, pan ohiriodd yr holl geisiadau am fynediad i'r Unol Daleithiau gan ddinasyddion Irac? Ni fu unrhyw brotest bryd hynny, cyn belled ag yr wyf yn cofio, yn y Cynulliad hwn. Rwyf yn meddwl tybed pam mae protest yn awr.

A man came to America, he was an Iraqi, he had helped US forces, he was a translator—he was denied entry. In the end, he came and he was denied entry. What kind of message does that give, that, where people help US forces in the fight against Islamist terrorism, they are then dropped as a result of the help that they give? He cannot surely defend that. He cannot surely defend a policy where people who are permanent residents of the US, green-card holders, were also turned away because no-one understood what the regulations actually meant. It’s not if they’re temporary or not—wrong is wrong at the end of the day. People were turned away, they were not allowed—. An Iranian vet was not allowed transit through the USA on her way home to Glasgow from San José in Costa Rica. How does he—? Is she a terrorist? How does he defend that?

The reality is that we must be very careful not to give the impression, which plays into the hands of ISIL, that this is a clash of religions. ‘What do you expect the US to do apart from this?’ Then he said—it wasn’t heard on the microphone, but I heard him—he said, ‘What about the twin towers?’, he said. Can I remind him that none of those involved in the twin towers atrocity, which is what it was, came from those countries? They came from other countries that are not included on this list. Why? Why is that? No rational explanation has been given for that.

We have to remember as well two things. One of our biggest allies is Turkey, itself an Islamic country. Secondly, in order to win the battle against ISIL on the ground, you need Iranian ground troops to do it. The last thing you should be doing is creating a problem with the very country—you may not agree with many of the things that go on there—you are relying on to defeat an evil organisation like ISIL.

At the heart of it is, I think, a complete misunderstanding about Islam. Shia and Sunni Muslims have been killing each other in many countries for many years. The impression that’s given is that there are some people who seem to take the view that somehow Islam is all the same religion. [Interruption.] Well, I can tell him. I can tell him this: it wasn’t that long ago when the main security threat to the UK came from Catholics. So, does that mean that Catholics should have been vetted as they entered the UK? Could I remind him that Christians were killing each other in Northern Ireland for 25 years? Could I remind him that people calling themselves Christians were beheading women and children on bridges over rivers in Bosnia and Herzegovina, that there were massacres taking place in places like Srebrenica?

We cannot say that any religion has a monopoly on evil, but what I do hope is the US regains its ability to see sense.

Daeth dyn i America, dyn o Irac oedd hwn, roedd wedi helpu lluoedd yr Unol Daleithiau, cyfieithydd oedd ef— cafodd ei wrthod. Yn y diwedd, fe ddaeth a gwrthodwyd mynediad iddo. Pa fath o neges mae hynny’n ei chyflwyno, pan fo pobl sy’n helpu lluoedd arfog yr Unol Daleithiau yn y frwydr yn erbyn terfysgaeth Islamaidd, yn cael eu hanwybyddu o ganlyniad i'r cymorth y maen nhw yn ei roi? ’Does bosib y gall ef amddiffyn hynny. ’Does bosib ei fod ef yn gallu amddiffyn polisi lle mae pobl sy'n breswylwyr parhaol yr Unol Daleithiau, ac yn ddeiliaid cerdyn gwyrdd, hefyd yn cael eu gwrthod oherwydd nad oes neb yn deall yr hyn y mae'r rheoliadau yn ei olygu mewn gwirionedd. Nid yw’n gwestiwn o fod dros dro neu beidio—yn y pen draw, be sy’n iawn sy’n iawn ac i’r gwrthwyneb. Cafodd pobl eu gwrthod, ni chawsant— Ni chaniatawyd i filfeddyg o Iran deithio drwy'r UDA ar ei ffordd adref i Glasgow o San José yn Costa Rica. Sut mae ef—? Ydy hi yn derfysgwraig? Sut y bydd ef yn amddiffyn hynny?

Y gwirionedd yw ei bod yn rhaid i ni fod yn ofalus iawn i beidio â chreu'r argraff, sy'n chwarae i ddwylo ISIL, mai gwrthdaro rhwng crefyddau yw hyn. 'Beth ydych chi'n disgwyl i'r Unol Daleithiau ei wneud yn wahanol i hyn?' Yna dywedodd—nid oedd i’w glywed ar y meicroffon, ond fe glywais i ef—dywedodd, ‘Beth am y ddau dwr?', meddai. A gaf i ei atgoffa nad oedd unrhyw un o'r rhai a oedd yn gyfrifol am erchylltra’r ddau dwr, a, yn dod o'r gwledydd hynny? Fe ddaethon nhw o wledydd eraill nad ydyn nhw wedi eu cynnwys ar y rhestr hon. Pam? Pam hynny? Nid oes unrhyw esboniad rhesymol wedi ei roi am hynny.

Mae'n rhaid i ni gofio dau beth arall hefyd. Un o'n cynghreiriaid pwysicaf yw Twrci, sydd ei hun yn wlad Islamaidd. Yn ail, er mwyn ennill y frwydr yn erbyn ISIL, mae angen i filwyr Iran wneud hynny ar faes y gad. Y peth olaf y dylech fod yn ei wneud yw creu problem gyda'r union wlad— efallai na fyddwch yn cytuno â llawer o'r pethau sy'n digwydd yno—yr ydych yn dibynnu arni i drechu mudiad dieflig fel ISIL.

Rwyf yn meddwl, mai camddealltwriaeth hollol ynglŷn ag Islam sydd wrth wraidd y cyfan. Mae Mwslimiaid Shia a Sunni wedi bod yn lladd ei gilydd mewn llawer o wledydd ers blynyddoedd lawer. Yr argraff sydd wedi ei chreu yw fod yna rai pobl sy'n ymddangos eu bod nhw o’r farn rywsut mai un grefydd yw Islam i gyd. [Toriad ar draws.] Wel, gallaf ddweud wrtho. Gallaf ddweud hyn wrtho: nid oes cymaint o amser â hynny ers pan mai’r Catholigion oedd y prif fygythiad i ddiogelwch y DU. Felly, a yw hynny'n golygu y dylai Catholigion gael eu gwirio wrth iddynt gyrraedd y DU? A gaf i ei atgoffa bod Cristnogion wedi lladd ei gilydd yng Ngogledd Iwerddon am 25 mlynedd?  A gaf i ei atgoffa bod pobl a oedd yn galw eu hunain yn Gristnogion yn dienyddio menywod a phlant ar bontydd dros afonydd yn Bosnia a Herzegovina, bod yna laddfeydd wedi digwydd mewn mannau fel Srebrenica?

Ni allwn ddweud bod gan unrhyw grefydd fonopoli ar y drwg, ond yr hyn yr wyf yn ei obeithio yw y bydd yr Unol Daleithiau yn adennill ei gallu i weld rheswm.

4. 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
4. 2. Business Statement and Announcement

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r datganiad a chyhoeddiad busnes. Rydw i’n galw ar Jane Hutt.

The next item on our agenda is the business statement and announcement. I call on Jane Hutt.

Llywydd, I’ve no changes to report to this week’s business, and business for the next three weeks is as shown on the business statement and announcement found among the agenda papers available to Members electronically.

Lywydd, nid oes gennyf unrhyw newidiadau i'w hadrodd i fusnes yr wythnos hon, ac mae busnes y tair wythnos nesaf yn unol â’r hyn a ddangosir ar y datganiad a chyhoeddiad busnes sydd ymysg papurau'r agenda sydd ar gael yn electronig i'r Aelodau.

Last week, I asked the leader of the house for a statement from the Cabinet Secretary for the economy on interventions to defend community assets, particularly those that enrich our heritage. Over the weekend, there were reports about the future of the old Tredegar General Hospital building, an important building in the history of the NHS and, sadly, a building that has been empty for several years. I think we undersell our health heritage in this country and we’ve got a unique place to sell as a destination in terms of health heritage. Can we have a statement from the Welsh Government on a feasibility study into opening an Aneurin Bevan memorial library and national health service museum in Tredegar?

Yr wythnos diwethaf, gofynnais i arweinydd y tŷ am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr economi ar ymyraethau i amddiffyn asedau cymunedol, yn enwedig y rhai sy'n cyfoethogi ein treftadaeth. Dros y penwythnos, cafwyd adroddiadau am ddyfodol adeilad hen Ysbyty Cyffredinol Tredegar, adeilad pwysig yn hanes y GIG ac, yn anffodus, adeilad sydd wedi bod yn wag am nifer o flynyddoedd. Rwy'n credu ein bod ni’n tanbrisio ein treftadaeth iechyd yn y wlad hon ac mae gennym ni le unigryw i’w werthu fel cyrchfan o safbwynt treftadaeth iechyd. A gawn ni ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar astudiaeth ddichonoldeb i agor llyfrgell goffa Aneurin Bevan ac amgueddfa gwasanaeth iechyd gwladol yn Nhredegar?

Well, I think Steffan Lewis raises a very good opportunity to recognise that heritage, and particularly relevant, of course, in the Aneurin Bevan area, thinking back to the birth and the creation of the NHS, and I’m sure that this is something that will be looked at carefully.

Wel, rwy’n credu bod Steffan Lewis wedi rhoi cyfle da iawn i gydnabod y dreftadaeth honno, ac yn arbennig o berthnasol, wrth gwrs, yn ardal Aneurin Bevan, gan feddwl yn ôl i enedigaeth a dechreuad y GIG, ac rwy'n siŵr bod hwn yn rhywbeth a fydd yn cael ei ystyried yn ofalus.

I call for a single statement on cervical cancer, recognising that last week was Cervical Cancer Prevention Week. It was highlighting that, although cervical cancer is largely preventable, the number of women being diagnosed in Wales is worryingly high, and the number attending cervical screening at its lowest for 10 years. More than one in five women are now delaying or not attending this potentially life-saving test. We therefore need a statement outlining what steps are being taken to increase cervical screening coverage in Wales, what discussions have taken place about plans to increase cervical screening coverage amongst women from disadvantaged backgrounds, women with learning disabilities, and black and minority ethnic women; what steps are being taken to make cervical screening more accessible in order to increase coverage; whether cervical screening is available to all women at contraception and sexual health clinics; and whether the Welsh Government plans to roll out an awareness campaign to improve the cervical screening coverage. I hope the Welsh Government will respond favourably to this request.

Galwaf am ddatganiad unigol ar ganser ceg y groth, gan gydnabod mai Wythnos Atal Canser Ceg y Groth oedd hi’r wythnos diwethaf. Roedd yn tynnu sylw at y ffaith, er ei bod yn bosibl atal canser ceg y groth i raddau helaeth, mae nifer y menywod sy'n cael diagnosis o’r clefyd yng Nghymru yn bryderus o uchel, ac mae'r nifer sy'n mynd i gael sgrinio serfigol ar ei isaf ers 10 mlynedd. Mae mwy nag un o bob pump o fenywod erbyn hyn yn gohirio neu’n peidio â mynd i’r prawf hwn sy’n gallu achub eu bywydau. Felly, mae angen datganiad arnom ni sy’n amlinellu pa gamau sy'n cael eu cymryd i gynyddu cwmpas sgrinio serfigol yng Nghymru, pa drafodaethau sydd wedi'u cynnal ynghylch cynlluniau i gynyddu cwmpas sgrinio serfigol ymhlith menywod o gefndiroedd difreintiedig, menywod ag anableddau dysgu, a menywod duon ac o leiafrifoedd ethnig; pa gamau sy'n cael eu cymryd i’w gwneud yn haws i fanteisio ar sgrinio serfigol er mwyn cynyddu cwmpas; a yw sgrinio serfigol ar gael i bob menyw mewn clinigau atal cenhedlu ac iechyd rhywiol; ac a yw Llywodraeth Cymru yn bwriadu cyflwyno ymgyrch ymwybyddiaeth i wella cwmpas sgrinio serfigol. Rwy'n gobeithio y bydd Llywodraeth Cymru yn ymateb yn ffafriol i'r cais hwn.

I thank the Member for that question, and, of course, I’m sure the Member will welcome the announcement by the Minister for Social Services and Public Health that, in future, women will be screened for the main cause of cervical cancer instead—the high-risk human papilloma virus, HRHPV. Under those new arrangements, women will continue to receive what is commonly known as a smear test, but the sample will then be tested for HRHPV.

Yes, the number of women invited for screening has declined as a result of changes in the age range, and in frequency of invitation, which was introduced in 2013, when we stopped inviting women aged 20-25. But we, of course, now need to recognise that we’re going to be implementing better and more user-friendly testing for both cervical cancer screening and, indeed, for bowel cancer screening. The test for HPV is more sensitive and it will allow the NHS to identify those requiring treatment more effectively. So, a pilot programme reaching around 20 per cent of women will roll out across Wales from April of this year, and a full roll-out is expected to start next year, 2018-19.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn hwnnw, ac, wrth gwrs, rwy'n siŵr y bydd yr Aelod yn croesawu'r cyhoeddiad gan y Gweinidog dros Wasanaethau Cymdeithasol ac Iechyd y Cyhoedd y bydd menywod, yn y dyfodol, yn cael eu sgrinio ar gyfer prif achos canser ceg y groth yn hytrach—y feirws risg uchel papilloma dynol, HRHPV. Dan y trefniadau newydd hynny, bydd menywod yn parhau i dderbyn yr hyn a elwir yn gyffredin yn brawf ceg y groth, ond bydd y sampl wedyn yn cael ei brofi am HRHPV.

Ydy, mae nifer y menywod a gaiff eu gwahodd i gael eu sgrinio wedi gostwng o ganlyniad i newidiadau i’r ystod oedran, ac amlder y gwahoddiad, a gyflwynwyd yn 2013, pan wnaethom roi'r gorau i wahodd menywod 20-25 oed. Ond, wrth gwrs, mae angen i ni gydnabod yn awr ein bod ni'n mynd i roi ar waith brofion gwell a haws i’w defnyddio ar gyfer sgrinio canser ceg y groth ac, yn wir, sgrinio canser y coluddyn. Mae'r prawf ar gyfer HPV yn fwy sensitif a bydd yn caniatáu i'r GIG adnabod yn fwy effeithiol y rhai y mae angen triniaeth arnyn nhw. Felly, bydd rhaglen dreialu, a fydd yn cyrraedd tua 20 y cant o fenywod, yn cael ei chyflwyno ledled Cymru o fis Ebrill eleni, a disgwylir i gyflwyniad llawn ddechrau’r flwyddyn nesaf, 2018-19.

Leader of the house, I would like to request that the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport makes a statement on the temporary overnight closure of Llandrindod Wells minor injuries unit. On Friday, I was informed by Powys Teaching Local Health Board that its minor injuries unit at Llandrindod Wells will temporarily have to shut between midnight and 7 a.m. for the whole month of February. And I do understand that that is due to a combination of staff absence and that the measure is the safest option for all concerned—patients and staff. However, that temporary overnight closure may cause some anxiety for some of the people who may wish to use this service, and Powys teaching health board are going, to be fair, to great length to inform patients, but it is likely that the message will not reach everyone. It would be most welcome if the Cabinet Secretary would reassure people in Powys who use the MIU that these changes are just temporary, especially as the nearest alternative is 24 miles away, in Brecon, in one direction, depending on your starting point.

Arweinydd y tŷ, hoffwn ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon wneud datganiad ar gau dros dro uned mân anafiadau Llandrindod dros nos. Ddydd Gwener, cefais wybod gan Fwrdd Iechyd Addysgu Powys y bydd yn rhaid cau dros dro ei uned mân anafiadau yn Llandrindod rhwng hanner nos a 7am ar gyfer mis Chwefror yn ei gyfanrwydd. Ac, yn ôl a ddeallaf, mae hynny yn sgil cyfuniad o absenoldeb staff ac oherwydd mai hwn yw’r dull mwyaf diogel i bawb dan sylw—cleifion a staff. Fodd bynnag, gallai cau dros nos dros dro beri cryn bryder i rai o'r bobl a fyddai’n dymuno defnyddio'r gwasanaeth hwn, ac mae Bwrdd Iechyd Addysgu Powys, i fod yn deg, yn gwneud ymdrech fawr i roi gwybod i gleifion, ond mae'n debygol na fydd y neges yn cyrraedd pawb. Byddai croeso mawr pe byddai Ysgrifennydd y Cabinet yn rhoi sicrwydd i bobl ym Mhowys sy'n defnyddio'r UMA bod y newidiadau hyn yn newidiadau dros dro yn unig, yn enwedig gan fod y dewis arall agosaf 24 milltir i ffwrdd, yn Aberhonddu, mewn un cyfeiriad, yn dibynnu ar eich man cychwyn.

Well, this is an operational matter for the health board—Powys teaching health board—and I’m very reassured, as I’m sure you were, that it was the health board that contacted Assembly Members, councillors and members of the public, making them aware of the closure as part of their communications. Of course, I’m sure it was shared with Joyce Watson that the health board is working hard to share information about alternative sources of advice and treatment during the temporary closure. I’m aware that the local community health council has also been fully engaged in this decision, and supportive. It is a temporary closure, as the Member said—it’s temporarily closed overnight between the hours of midnight and 7 a.m. from 1 February to 28 February, but available, of course, otherwise, as usual. It’s important to recognise that, actually, there are very low numbers attending the minor injuries unit at that time but this is, of course, a matter which will be handled by the Powys teaching health board.

Wel, mae hwn yn fater gweithredol i'r bwrdd iechyd— Bwrdd Iechyd Addysgu Powys—ac mae’n galonogol iawn i mi, fel rwy’n siŵr ei bod i chi, mai’r bwrdd iechyd a gysylltodd ag Aelodau'r Cynulliad, cynghorwyr ac aelodau o'r cyhoedd, i’w gwneud yn ymwybodol o’r cau yn rhan o'u prosesau cyfathrebu. Wrth gwrs, rwy'n siŵr y cafodd Joyce Watson wybod bod y bwrdd iechyd yn gweithio'n galed i rannu gwybodaeth am ffynonellau eraill o gyngor a thriniaeth yn ystod y cau dros dro. Rwy'n ymwybodol bod cyngor iechyd y gymuned leol hefyd wedi cyfrannu’n llawn at y penderfyniad hwn, a’u bod yn gefnogol. Cau dros dro yw hyn, fel y dywedodd yr Aelod—bydd ar gau dros dro rhwng hanner nos a 7am o 1 Chwefror tan 28 Chwefror, ond bydd ar gael, wrth gwrs, fel arall, yn ôl yr arfer. Mae'n bwysig cydnabod, mewn gwirionedd, bod niferoedd isel iawn yn dod i’r uned mân anafiadau ar yr adeg honno ond mae hyn, wrth gwrs, yn fater y bydd Bwrdd Iechyd Addysgu Powys yn ymdrin ag ef.

At the end of February, it is Eating Disorders Awareness Week, and I was wondering whether you would be able to table a debate from the Government on the work that’s being done in Wales on eating disorders. I know and appreciate that we’ve agreed some more funding for eating disorders via the discussions between Plaid Cymru and Labour during the budget negotiations, and there still needs to be clarity around where that funding is going. So, I would welcome a debate on that.

I’d also like a debate or a statement on the progress that you’re making towards speeding up diagnosis of ovarian cancer. It seems to be one of those cancers that is diagnosed quite late and it can spread further if it’s not identified sooner. You said in 2013, as a Government, that you’d be looking to speed up diagnosis, and so I wondered whether we could have an update on that in the Chamber.

Ar ddiwedd mis Chwefror, mae'n Wythnos Ymwybyddiaeth o Anhwylderau Bwyta, ac roeddwn i’n meddwl tybed a fyddech yn gallu amserlennu dadl gan y Llywodraeth ar y gwaith sy'n cael ei wneud yng Nghymru ar anhwylderau bwyta. Rwy’n gwybod ac yn gwerthfawrogi ein bod wedi cytuno ar fwy o gyllid ar gyfer anhwylderau bwyta drwy'r trafodaethau rhwng Plaid Cymru a’r Blaid Lafur yn ystod y trafodaethau ynghylch y gyllideb, ac mae angen eglurder o hyd o ran ble y mae’r cyllid hwnnw’n mynd. Felly, byddwn i’n croesawu dadl ar hynny.

Hoffwn i ddadl, hefyd, neu ddatganiad ar y cynnydd yr ydych yn ei wneud tuag at gyflymu diagnosis o ganser yr ofari. Mae'n ymddangos ei fod yn un o'r canserau hynny sy'n cael diagnosis yn eithaf hwyr ac y gall ledaenu ymhellach os nad yw'n cael ei nodi yn gynt. Fe ddywedoch chi yn 2013, fel Llywodraeth, y byddech yn ceisio cyflymu diagnosis, ac felly tybed a gawn ni ddiweddariad ar hynny yn y Siambr.

Bethan Jenkins has consistently raised issues and championed the need for appropriate action and treatment for eating disorders, and, of course, more money has been allocated as a result of our agreement. I’m sure there will be an update in due course on how that will be implemented. On your second point, in terms of ovarian cancer, yes, this is an issue that is regularly brought, I’m sure, by Assembly Members’ constituents to our attention. Of course, this is where we have to rely on the evidence and developments in terms of screening opportunities to detect ovarian cancer.

Mae Bethan Jenkins wedi codi materion yn gyson ac wedi hyrwyddo'r angen am driniaeth a gweithredu priodol ar gyfer anhwylderau bwyta, ac, wrth gwrs, mae mwy o arian wedi ei ddyrannu yn sgil ein cytundeb. Rwy'n siŵr y bydd diweddariad maes o law ar sut y bydd hynny'n cael ei weithredu. Ynglŷn â’ch ail bwynt, o ran canser yr ofari, ydy, mae hwn yn fater sy'n cael ei ddwyn i’n sylw ni yn rheolaidd, rwy'n siŵr, gan etholwyr Aelodau'r Cynulliad. Wrth gwrs, mae'n rhaid i ni ddibynnu ar y dystiolaeth a’r datblygiadau yma o ran cyfleoedd sgrinio i ganfod canser yr ofari.

Could I ask once again for a statement from the Cabinet Secretary on the local government settlement for Newport please? I have been inundated with concerns from taxi drivers in Newport about recent acts of vandalism, particularly in the Ringland and Alway areas. Stones, eggs and bricks have been thrown at cars, including emergency vehicles, which is really a shame, causing considerable damage and actually is a danger to public health. It seems the police are under-resourced there. The recent poor local government settlement for Newport is bound to put pressure on budgets aimed at tackling the social problems in these districts that can lead to such anti-social behaviour. There are certain areas, Cabinet Secretary, that, in the night time, are really no-go areas in Newport, which is really not good in this century. Could we have statement on this matter urgently, please?

A gaf i ofyn unwaith eto am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet ar y setliad llywodraeth leol ar gyfer Casnewydd, os gwelwch yn dda? Rwyf wedi cael pryderon diddiwedd gan yrwyr tacsi yng Nghasnewydd ynghylch achosion diweddar o fandaliaeth, yn arbennig yn ardaloedd Ringland ac Alway. Taflwyd cerrig, wyau a brics at geir, gan gynnwys cerbydau gwasanaethau brys, sydd yn drueni mawr, gan achosi difrod sylweddol, ac, yn wir, mae’n berygl i iechyd y cyhoedd. Ymddengys nad oes digon o adnoddau gan yr heddlu yno. Mae'r setliad llywodraeth leol gwael diweddar ar gyfer Casnewydd yn sicr o roi pwysau ar gyllidebau sydd wedi'u bwriadu i fynd i'r afael â'r problemau cymdeithasol yn yr ardaloedd hyn a all arwain at ymddygiad gwrthgymdeithasol o'r fath. Mae yna rai ardaloedd, Ysgrifennydd y Cabinet, sydd, yn y nos, yn ardaloedd nad yw pobl yn mentro mynd iddyn nhw yng Nghasnewydd. Nid yw hyn yn beth da o gwbl yn y ganrif hon. A gawn ni ddatganiad ar y mater hwn ar frys, os gwelwch yn dda?

Well, of course, this is a matter for Newport City Council and, indeed, I answered a question last week, when I reminded the Member of the difficult, very challenging settlement—that continuing austerity, financial, arranged settlement—for the Welsh Government. But I would also say that Newport council is ensuring that it is working with local partners in terms of safer Newport measures, and that is something which, of course, I’m sure will address the point you raised.

Wel, wrth gwrs, mae hwn yn fater i Gyngor Dinas Casnewydd ac, yn wir, atebais gwestiwn yr wythnos diwethaf, pan wnes i atgoffa'r Aelod o'r setliad anodd a heriol iawn—y setliad cyni ariannol parhaus hwnnw a drefnwyd—i Lywodraeth Cymru. Ond byddwn i hefyd yn dweud bod Cyngor Casnewydd yn sicrhau ei fod yn gweithio gyda phartneriaid lleol o ran mesurau am Gasnewydd mwy diogel, ac mae hynny'n rhywbeth a fydd yn sicr, wrth gwrs, yn mynd i'r afael â'r pwynt a godwyd gennych chi.

I’ve been contacted by constituents concerned that the military covenant is not being implemented in Wales due to front-line staff not being aware of it. I’m asking for the Government to commission a study to see how it is being implemented across Wales because the evidence I have got is only anecdotal, and I’m asking the Government to provide an oral statement on the results.

Rwyf wedi cael cysylltiad gan etholwyr sy’n pryderu nad yw’r cyfamod milwrol yn cael ei weithredu yng Nghymru oherwydd nad yw staff rheng flaen yn ymwybodol ohono. Rwy'n gofyn i'r Llywodraeth gomisiynu astudiaeth i weld sut y mae'n cael ei roi ar waith ledled Cymru gan fod y dystiolaeth sydd gennyf yn anecdotaidd yn unig. Rwy'n gofyn i'r Llywodraeth roi datganiad llafar ar y canlyniadau.

Mike Hedges, we’re very committed—and, of course it was raised earlier on this afternoon—as a Welsh Government to supporting the armed forces covenant. We’ve got a refreshed package of support and ‘Welcome to Wales’ documents, and, in fact, I think David Melding reflected on the fact that we’re ahead in Wales in terms of the way in which, as a Welsh Government, we’re trying to take this forward to ensure that the armed forces community in Wales does have the support and services it needs. I am aware that the Forces in Mind Trust, on behalf of the Ministry of Defence, has undertaken research recently on how we can improve local delivery, which is your question, of the armed forces covenant, and we are now getting a clearer picture of some of the findings of the research. Our armed forces expert group will discuss the findings of that research and the ways we can take it forward.

Mike Hedges, rydym wedi ymrwymo’n fawr—ac, wrth gwrs fe’i codwyd yn gynharach y prynhawn yma—fel Llywodraeth Cymru i gefnogi cyfamod y lluoedd arfog. Mae gennym becyn cymorth newydd a dogfennau 'Croeso i Gymru', ac, yn wir, rwy’n credu bod David Melding wedi trafod y ffaith ein bod ar y blaen yng Nghymru o ran y ffordd yr ydym ni, fel Llywodraeth Cymru, yn ceisio bwrw ymlaen â hyn er mwyn sicrhau bod y gymuned lluoedd arfog yng Nghymru yn cael y gefnogaeth a'r gwasanaethau sydd eu hangen arnyn nhw. Rwy'n ymwybodol bod y Forces in Mind Trust, ar ran y Weinyddiaeth Amddiffyn, wedi gwneud ymchwil yn ddiweddar ar sut y gallwn wella darpariaeth leol, sef eich cwestiwn chi, o gyfamod y lluoedd arfog, ac rydym yn awr yn cael darlun cliriach o rai o ganfyddiadau'r ymchwil. Bydd ein grŵp arbenigol ar y lluoedd arfog yn trafod canfyddiadau'r gwaith ymchwil hwnnw a'r ffyrdd y gallwn ni fwrw ymlaen ag ef.

There are three things. First of all, I wonder if you can provide a Government statement on, ideally, supporting a new train station at Mynachdy. There’s no bus service to the station, in relation to the metro. The location would be by the coal sidings.

The second one is a statement about Anaya Aid, a charity run totally by volunteers; it is a real charity. I think it’s the only charity in Wales taking supplies over to Syria. They’ve no funding whatsoever, and there is a strong interest there to provide medical supplies. But, unfortunately, because of the bureaucracy, lots of medicines are thrown out unopened in many circumstances. That charity could transport those badly needed drugs to Syria.

The third one is that—I did ask you this two weeks ago, and you didn’t reply; I thought I’d wait a week. I haven’t seen a statement, but it’s about the alleged use of the ministerial car by David Goldstone. So, could you possibly update us with a statement on the use or not the use—whatever happened with the car, if it went up to Mayfair and picked him up and came back to Cardiff, or if it didn’t. I think it would be nice for us to know here in this Chamber. Thank you.

Ceir tri pheth. Yn gyntaf, tybed a allwch chi ddarparu datganiad Llywodraeth, yn ddelfrydol, ar gefnogi gorsaf drên newydd ym Mynachdy. Nid oes gwasanaeth bws i'r orsaf, sy’n cysylltu â’r metro. Byddai’r lleoliad ger y seidins glo.

Yr ail beth yw datganiad am Anaya Aid, elusen sy’n cael ei rhedeg yn gyfan gwbl gan wirfoddolwyr; elusen wirioneddol yw hon. Rwy'n credu mai hon yw’r unig elusen yng Nghymru sy’n cludo cyflenwadau i Syria. Nid oes unrhyw gyllid ganddyn nhw, ac mae diddordeb cryf yno i ddarparu cyflenwadau meddygol. Ond, yn anffodus, oherwydd y fiwrocratiaeth, caiff llawer o feddyginiaethau eu taflu heb eu hagor mewn llawer o achosion. Gallai’r elusen honno gludo’r cyffuriau hynny i Syria, lle mae angen maen amdanyn nhw.

Y trydydd peth yw—mi wnes i ofyn hyn i chi bythefnos yn ôl, ac ni wnaethoch chi ateb; meddwl wnes i y byddwn i’n aros am wythnos. Nid wyf wedi gweld datganiad, ond mae'n ymwneud â'r defnydd honedig o’r car gweinidogol gan David Goldstone. Felly, a wnewch chi roi diweddariad i ni o bosibl drwy ddatganiad ar y defnydd neu ddiffyg defnydd—beth bynnag a ddigwyddodd gyda'r car, a aeth i fyny i Mayfair a’i godi a’i ddod yn ôl i Gaerdydd, neu beidio. Rwy’n credu y byddai'n braf i ni wybod yma yn y Siambr hon. Diolch.

I think your first point, in terms of the possible options and the feasibility of a station in Mynachdy, will of course be considered as part of the metro plans, which are developing, also recognising that this is something where we’ve progressed in terms of our powers and opportunities and responsibilities in terms of the rail infrastructure.

On your second point, I think it’s important that we recognise the work of the voluntary charity that you mentioned, particularly in relation to the need to get appropriately—and, of course, this is critical in terms of clinical guidance and evidence—drugs to those who need them, particularly through this charity, and recognise the voluntary work.

I have no comment to make on the third question.

Rwy’n credu y bydd eich pwynt cyntaf, o ran y dewisiadau posibl a dichonolrwydd gorsaf ym Mynachdy, wrth gwrs yn cael ei ystyried yn rhan o'r cynlluniau metro, sy'n datblygu, gan gydnabod hefyd bod hwn yn faes lle’r ydym wedi symud yn ein blaenau o ran ein pwerau a'n cyfleoedd a’n cyfrifoldebau o ran y seilwaith rheilffyrdd.

O ran eich ail bwynt, credaf ei bod yn bwysig ein bod yn cydnabod gwaith yr elusen wirfoddol a grybwyllwyd gennych, yn arbennig o ran yr angen i fynd —ac, wrth gwrs, mae hyn yn hollbwysig o ran canllawiau clinigol a thystiolaeth—â chyffuriau priodol i’r rhai sydd eu hangen, yn enwedig drwy’r elusen hon, a’n bod yn cydnabod y gwaith gwirfoddol.

Nid oes gennyf unrhyw sylwadau i’w gwneud ar y trydydd cwestiwn.

As the leader of the house may know, today is the first day of the latest capacity market auction, by which the National Grid buys back-up capacity for the grid. In the latest auction, at the end of 2016, a proportion of that market was won by diesel farms, which was a smaller proportion than previous years, but still significant. Diesel farms are noisy, they are polluting and they can be in place for 10 to 15 years. Will the Government bring forward a statement on the prevalence of those farms in Wales, what contribution they make to poor air quality and obstacle they present to the Government to achieve its environmental targets, and whether, as has happened in England, public bodies in Wales have been approached by the grid to make use of their diesel generators to provide back-up capacity?

Fel y byddai arweinydd y tŷ yn gwybod, heddiw yw diwrnod cyntaf yr arwerthiant marchnad capasiti diweddaraf. Drwy hyn, mae'r Grid Cenedlaethol yn prynu capasiti wrth gefn ar gyfer y grid. Yn yr arwerthiant diweddaraf, ar ddiwedd 2016, enillwyd cyfran o'r farchnad honno gan ffermydd diesel, a oedd yn gyfran lai nag mewn blynyddoedd blaenorol, ond yn sylweddol o hyd. Mae ffermydd diesel yn swnllyd, maen nhw’n achosi llygredd a gallan nhw fod ar waith am 10 i 15 mlynedd. A fydd y Llywodraeth yn cyflwyno datganiad ar nifer y ffermydd hynny yng Nghymru, eu cyfraniad i ansawdd aer gwael a’r rhwystr y maen nhw’n ei gyflwyno i'r Llywodraeth i gyrraedd ei thargedau amgylcheddol, ac a yw’r grid, fel sydd wedi digwydd yn Lloegr, wedi cynnal trafodaeth â chyrff cyhoeddus yng Nghymru i wneud defnydd o'u generaduron diesel i ddarparu capasiti wrth gefn?

Jeremy Miles brings to the attention of this Chamber a development that is of great concern. I understand that the Welsh Government is currently consulting jointly with the Department for Environment, Food and Rural Affairs on proposals to introduce new legislation that would impose controls on emissions from diesel generators in order to protect human health and the environment.

Daw Jeremy Miles â datblygiad i sylw’r Siambr hon sy'n peri pryder mawr. Deallaf fod Llywodraeth Cymru yn ymgynghori ar y cyd ar hyn o bryd ag Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig ar gynigion i gyflwyno deddfwriaeth newydd a fyddai'n gorfodi rheolaethau ar allyriadau o generaduron diesel er mwyn diogelu iechyd pobl a'r amgylchedd.

Can I first of all thank the Minister? I think, a fortnight ago, I asked her for a debate on tidal power, and with particular reference to the Hendry review and the Swansea lagoon. That debate is coming forward in Government time, so I’d like to thank the Government for listening there. I think it will, and I hope, allow the whole Assembly to unite in support of that proposal and then really put pressure on the UK Government to come forward with a positive decision—positive for energy in Wales, but positive for job creation and skills as well. I hope that I’ll be as successful with my request today, however I doubt it. But I would like to support the request that’s already been made around a statement on the closure of the Llandrindod Wells minor injuries unit overnight just in February. I actually want to use that as a request to have a wider policy statement from the Welsh Government about the use of minor injuries units, because there’s a lot of confusion out there amongst people about what minor injuries units are for. We have a proposal in Tenby for a walk-in service, and I don’t know what the difference is between a walk-in service and a minor injuries unit, what’s the difference between something that’s associated with the hospital and simply where the GP is present. And it’s this confusion that actually drives people to ignore the Choose Well message from the Welsh Government and to simply go to A&E. I suggest that the reason that so many people present in A&E with, perhaps, injuries that could be dealt with in a different context is they don’t know if the units are open, they don’t know if they deal with the condition they have and they don’t self-diagnose in that sense. They need a consistent and reliable service that they can depend upon. Closing overnight in February—I understand why it’s happening, but that doesn’t help get that message across. The delay in Tenby on establishing that walk-in service after the minor injuries unit closed suddenly, overnight, for emergency reasons and was never reinstated, again, does not build that public confidence.

So, I think a statement from the Welsh Government, which, before the last election was criticising some parties here—both my party and the Conservatives, actually—for talking about minor injuries units and saying they undermined A&E—. There’s a confusion in Welsh Government itself about the relationship between A&E, minor injuries units and late opening, if you like, for GPs. Let’s have a consistent message. Surely a statement, a policy statement, or even a debate around these things would help clarify some of these messages.

A gaf i, yn gyntaf, ddiolch i'r Gweinidog? Rwy’n credu, bythefnos yn ôl, y gofynnais iddi am ddadl ar ynni'r llanw, gan gyfeirio’n benodol at adolygiad Hendry a morlyn Abertawe. Mae’r ddadl honno yn cael ei dwyn ymlaen yn amser y Llywodraeth, felly hoffwn ddiolch i’r Llywodraeth am wrando. Rwy'n credu, ac rwy’n gobeithio, y bydd yn caniatáu i'r Cynulliad cyfan uno i gefnogi'r cynnig hwnnw ac wedyn i roi pwysau gwirioneddol ar Lywodraeth y DU i gyflwyno penderfyniad cadarnhaol—yn gadarnhaol o ran ynni yng Nghymru, ond yn gadarnhaol o ran creu swyddi a sgiliau hefyd. Rwy’n gobeithio y bydd fy nghais i yr un mor llwyddiannus heddiw. Fodd bynnag, rwy’n amau ​​hynny. Ond hoffwn i gefnogi'r cais a wnaed eisoes ynglŷn â’r datganiad ar gau uned mân anafiadau dros nos Llandrindod yn ystod mis Chwefror yn unig. Rwyf i mewn gwirionedd eisiau defnyddio hynny fel cais i gael datganiad polisi ehangach gan Lywodraeth Cymru ar y defnydd o unedau mân anafiadau, oherwydd mae llawer o ddryswch ymhlith pobl ynglŷn â diben unedau mân anafiadau. Mae gennym ni gynnig yn Ninbych y Pysgod am wasanaeth galw i mewn, ac nid wyf yn gwybod beth yw'r gwahaniaeth rhwng gwasanaeth galw i mewn ac uned ar gyfer mân anafiadau, beth yw'r gwahaniaeth rhwng rhywbeth sy’n gysylltiedig â'r ysbyty ac, yn syml, lle mae meddyg teulu yn bresennol. A’r dryswch hwn sydd, mewn gwirionedd, yn cymell pobl i anwybyddu neges Dewis Doeth Llywodraeth Cymru a mynd i’r adran damweiniau ac achosion brys. Awgrymaf mai'r rheswm pam mae cynifer o bobl yn cael eu gweld mewn adrannau damweiniau ac achosion brys sydd, o bosib, ag anafiadau y gellid ymdrin â nhw mewn cyd-destun gwahanol, yw nad ydyn nhw’n gwybod a yw'r unedau ar agor neu beidio, nid ydyn nhw’n gwybod a ydyn nhw’n ymdrin â'r cyflwr sydd arnyn nhw ac nid ydyn nhw’n rhoi diagnosis i’w hunain yn yr ystyr hwnnw. Mae angen gwasanaeth cyson a dibynadwy y gallan nhw ddibynnu arno. Mae cau dros nos ym mis Chwefror—rwy’n deall pam mae hyn yn digwydd, ond nid yw hynny'n helpu i drosglwyddo'r neges honno. O ran yr oedi yn Ninbych y Pysgod wrth sefydlu’r gwasanaeth galw i mewn ar ôl i’r uned mân anafiadau gau yn sydyn, dros nos, am resymau brys ac na chafodd ei hailagor wedi hynny, nid yw hyn, unwaith eto, yn magu hyder y cyhoedd.

Felly, datganiad rwy’n credu gan Lywodraeth Cymru, a wnaeth, cyn yr etholiad diwethaf feirniadu rhai pleidiau yma—fy mhlaid i a'r Ceidwadwyr, mewn gwirionedd—am sôn am unedau mân anafiadau a dweud eu bod yn tanseilio A & E—. Mae yna ddryswch yn Llywodraeth Cymru ei hun ynglŷn â’r berthynas rhwng adrannau damweiniau ac achosion brys, unedau mân anafiadau ac oriau agor hwyr, os mynnwch chi, gan feddygon teulu. Gadewch i’n neges ni fod yn un gyson. Siawns y byddai datganiad, datganiad polisi neu ddadl, hyd yn oed, ar y materion hyn yn helpu i egluro rhai o'r negeseuon hyn.

I thank Simon Thomas for recognising the importance of the business statement and the fact that I do take back requests not only for debates and statements but also questions, which often can be answered by Cabinet Secretaries and Ministers. But it is important that we have the debate on the Swansea bay tidal lagoon in Government time. Now it’s scheduled, and I’m sure all will want to take part, because of the cross-party support for this in discussion earlier during First Minister’s questions.

Your second point, I think, is important in terms of the whole picture of how we can support people to access minor injuries units as opposed to the accident and emergency services. There is a variation on how those minor injuries units are provided in terms of timing and staffing across Wales, and they are the responsibility of the health boards. But I will certainly draw this, as I’m sure you will, to the attention of the Cabinet Secretary for health.

Diolch i Simon Thomas am gydnabod pwysigrwydd y datganiad busnes a'r ffaith fy mod i’n tynnu ceisiadau yn ôl nid yn unig am ddadleuon a datganiadau, ond hefyd cwestiynau, y gellir eu hateb yn aml gan Ysgrifenyddion Cabinet a Gweinidogion. Ond mae'n bwysig ein bod yn cynnal y ddadl ar y morlyn llanw ym Mae Abertawe yn amser y Llywodraeth. Mae wedi’i hamserlennu bellach, ac rwy'n siŵr y bydd pob un yn awyddus i gymryd rhan, oherwydd y gefnogaeth drawsbleidiol i hyn mewn trafodaeth gynharach yn ystod y cwestiynau i'r Prif Weinidog.

Mae eich ail bwynt, yn fy marn i, yn bwysig o ran rhoi’r darlun cyfan o sut y gallwn gefnogi pobl i gael mynediad i unedau mân anafiadau yn hytrach na'r gwasanaethau damweiniau ac achosion brys. Ceir amrywiaeth yn y ffordd y caiff yr unedau mân anafiadau hynny eu darparu o ran amseru a staffio ledled Cymru, a chyfrifoldeb y byrddau iechyd yw hynny. Ond byddaf yn sicr yn tynnu sylw Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd at hyn, fel yr wyf yn siŵr y byddwch chi’n ei wneud.

5. 3. Datganiad: Diwygio Llywodraeth Leol
5. 3. Statement: Local Government Reform

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol ar ddiwygio llywodraeth leol, ac rwy’n galw ar yr Ysgrifennydd Cabinet, Mark Drakeford.

The next item on our agenda is a statement by the Cabinet Secretary for Finance and Local Government on local government reform, and I call on the Cabinet Secretary, Mark Drakeford.

Member
Mark Drakeford AM 15:02:00
The Cabinet Secretary for Finance and Local Government

Diolch yn fawr, Lywydd. Ym mis Hydref, fe wnes i nodi amlinelliad bras o’r ffordd ymlaen ar gyfer diwygio llywodraeth leol. Heddiw, rwyf wedi cyhoeddi Papur Gwyn i ymgynghori arno, o dan y teitl ‘Diwygio Llywodraeth Leol: Cadernid ac Adnewyddiad’. Rwy’n ddiolchgar i’r bobl yn y Cynulliad hwn, mewn llywodraeth leol ac yn y gwasanaethau cyhoeddus ehangach sydd wedi cynnig cymorth sylweddol i ddatblygu’r cynigion gwreiddiol. Mae’r cyd-drafod hwn wedi dangos bod ymrwymiad cyffredin i fwy o weithio rhanbarthol. Mae wedi helpu i gadarnhau’r meysydd lle byddai dull mwy systematig o weithio’n rhanbarthol o fantais i bobl a chymunedau, ac yn helpu gweithlu llywodraeth leol i ddarparu gwasanaethau cyhoeddus hanfodol.

Y cydymdrech hwn sydd wedi arwain at y cynigion yn y Papur Gwyn. Maen nhw’n adlewyrchu’r trafodaethau niferus sydd wedi’u cynnal gydag arweinwyr, aelodau a swyddogion yr holl awdurdodau lleol, a’u partneriaid mewn gwasanaethau cyhoeddus eraill ac yn y sector gwirfoddol. Mae’r papur yn nodi’r trefniadau arfaethedig ar gyfer gweithio’n rhanbarthol; rôl gryfach i gynghorau a chynghorwyr; fframwaith ar gyfer unrhyw uno gwirfoddol yn y dyfodol; ac amlinelliad o’r ffordd ymlaen ar gyfer cynghorau cymuned.

Rwyf wastad wedi cychwyn trwy bwysleisio mor hanfodol yw llywodraeth leol dda yma yng Nghymru. Rydym ni angen llywodraeth leol gadarn sy’n gallu gweithio gyda dinasyddion a gwasanaethau cyhoeddus eraill i greu sefyllfa gynaliadwy at y dyfodol. Mae’r rhai sy’n gweithio mewn llywodraeth leol, neu sy’n ei chynrychioli, eisiau yr un peth. Mae hynny’n golygu bod angen mwy o gynnydd ar weithio’n gydweithredol.

It’s in that context, Llywydd, that the White Paper builds on the twin-track approach set out in the October statement. It confirms the intention to mandate regional working for strategic transport planning, certain land-use planning functions and economic development, and proposes that these responsibilities should be discharged on the three footprints represented by the existing Welsh Local Government Association regions.

It has been an encouraging feature of the discussions since October that local authorities themselves have identified a wider range of services suitable for discharge at a regional level. In October, the balance of advice favoured mandating health board footprints for the regional delivery of purposes such as education improvement, public protection and social services. The more detailed discussion has highlighted concerns that sticking rigidly to the health board footprint for other services could involve breaking up existing larger units of collaboration, or inhibit the development of new arrangements on a larger scale.

The White Paper therefore proposes some additional flexibility to agree footprints for these mandated purposes. That choice would operate within a framework determined by the Welsh Government aimed at removing overlap and promoting simplicity. Guided flexibility will avoid the need for disruptive change to well-established and effective regional arrangements, while opening up the possibility for more innovative arrangements where that is the right approach. The language, work and bilingual services report commissioned by my predecessor, for example, recommends that a linguistic-economic strategy is developed for the counties of Anglesey, Gwynedd, Ceredigion and Carmarthenshire. Flexibility in regional working arrangements could allow for such an approach to be considered, and I look forward to this and other possibilities being explored further during the consultation period.

Llywydd, let me turn now to the question of governance. In detailed discussions since October, a statutory, strengthened joint committee, or joint governance committee, has emerged as the preferred governance model. The White Paper proposes that the National Assembly should legislate to create a consistent and robust common platform to which all local authorities would operate and thus provide a statutory underpinning to the work of these joint governance committees.

I also intend to take the opportunity offered by this White Paper to propose placing provision for combined authorities on the statute book. This will ensure that the necessary powers are in place if local authorities demonstrate that a combined authority approach would help deliver our shared objectives in the future.

The White Paper outlines an approach for financing the regional arrangements on a pooled contributions model. Members will also want to be aware that I intend to issue a written statement this afternoon dealing with the wider reform agenda in relation to the local government finance system.

Llywydd, I should highlight one other aspect of the White Paper that deals with greater collaborative working. The document sets out a series of actions to accelerate progress by local authorities in the sharing of back-office services. This is an area where progress has been inconsistent and where there is likely to be potential for improvements to efficiency, resilience and quality of services, which cannot go on being unharvested.

As far as community councils are concerned, the White Paper draws attention to the significant part they play in some parts of Wales while acknowledging the enormous variability in current arrangements. As announced in October, I intend to take action to support community councils to become more effective in the short term, but I also intend to commission a comprehensive independent review of the sector. This will inform a debate about the future of community councils and how we can utilise the best of the current arrangements and make them characteristic of the system as a whole.

Llywydd, the White Paper describes how we intend to take forward those aspects of the draft local government Bill, published in 2015, that were widely supported, such as providing a general power of competence, a new approach to performance improvement and strategies for better engagement with the public. We have recast those and other proposals, however, to strike a new clarity on shared aims, while providing flexibility for local authorities to determine how these shared objectives are to be delivered. This approach is demonstrated, for example, in our proposals to provide local authorities with powers to choose between operating through a cabinet or committee system of governance, or to decide how the activities of councillors are best to be reported to the electorate. The White Paper also invites initial views on a series of reforms to electoral arrangements for local government. This includes measures to improve voter registration and to voting, such as an all-Wales register and postal or electronic voting, as well as a reduction of the voting age for local government elections to 16. I am also seeking views on the introduction of permissive proportional representation to enable principal authorities to choose to adopt either a first-past-the-post or single transferable vote election system now that the Wales Bill has completed its progress through Parliament. I intend to consult further on this package of measures later this year.

Llywydd, reform is essential if local authorities are to be financially resilient and able to maintain and improve the quality of services. The proposals in this White Paper aim to provide that resilience and set a new relationship between national and local government and the communities they serve. It has been my aim since I became Cabinet Secretary for Finance and Local Government to build a consensus around the way ahead. I am very grateful to those with whom I have spoken, including members of other parties in this Chamber. Many of them, I hope, will recognise their contributions and suggestions in the White Paper itself, as it seeks to shape a viable and successful future for local government in Wales. I look forward to hearing Members’ views this afternoon.

Thank you very much, Llywydd. In October, I set out the broad parameters of a way forward on local government reform. Today, I have published for consultation a White Paper, ‘Reforming Local Government: Resilient and Renewed’. I am grateful to those in this Assembly, in local government and in wider public service who have offered significant help in refining the original proposals. This engagement has shown a shared commitment to greater regional working. It has helped to confirm those areas where a more systematic approach to regional working would benefit people and communities, and support the local government workforce to deliver essential public services.

The proposals in the White Paper are the outcome of this shared endeavour. They reflect the many discussions held with leaders, members and officers across all local authorities and their partners in other public services and in the voluntary sector. The White Paper sets out proposed arrangements for regional working; a strengthened role for councils and councillors; a framework for any future voluntary mergers; and an outline of the way forward for community councils.

My starting point has always been the vital importance of good local government here in Wales. We need local government to be resilient and be able to work with citizens and other public services to create sustainability for the future. Those who work in local government, or represent it, want the same thing. This requires more progress on collaborative working.

Yn y cyd-destun hwnnw, Lywydd, y mae’r Papur Gwyn yn adeiladu ar yr ymagwedd ddeublyg a nodwyd yn natganiad mis Hydref. Mae'n cadarnhau'r bwriad i fandadu gweithio rhanbarthol ar gyfer cynllunio trafnidiaeth strategol, rhai swyddogaethau cynllunio defnydd tir a datblygu economaidd, ac yn cynnig y dylid cyflawni’r cyfrifoldebau hyn ar y tri ôl troed a gynrychiolir gan ranbarthau presennol Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru.

Un o nodweddion calonogol y trafodaethau ers mis Hydref yw bod awdurdodau lleol eu hunain wedi nodi ystod ehangach o wasanaethau sy'n addas i’w cyflawni ar lefel ranbarthol. Ym mis Hydref, roedd cydbwysedd y cyngor yn ffafrio mandadu olion troed y byrddau iechyd ar gyfer cyflawni dibenion fel gwella addysg, diogelu'r cyhoedd a gwasanaethau cymdeithasol yn rhanbarthol. Mae'r drafodaeth fanylach wedi amlygu pryderon y gallai glynu’n gaeth at ôl troed y byrddau iechyd ar gyfer gwasanaethau eraill olygu darnio unedau mwy o gydweithio sydd eisoes yn bodoli, neu rwystro datblygiad trefniadau newydd ar raddfa fwy.

Mae'r Papur Gwyn felly yn cynnig rhywfaint o hyblygrwydd ychwanegol i gytuno ar olion traed ar gyfer y dibenion hyn sydd wedi’u mandadu. Byddai’r dewis hwnnw yn gweithredu o fewn fframwaith a bennir gan Lywodraeth Cymru gyda’r nod o gael gwared ar orgyffwrdd a hyrwyddo symlrwydd. Bydd hyblygrwydd dan arweiniad yn osgoi'r angen am newid trafferthus i drefniadau rhanbarthol sefydledig ac effeithiol, gan greu posibilrwydd o drefniadau mwy arloesol pan fo hynny'n briodol. Mae'r adroddiad iaith, gwaith a gwasanaethau dwyieithog a gomisiynwyd gan fy rhagflaenydd, er enghraifft, yn argymell datblygu strategaeth ieithyddol-gymdeithasol ar gyfer siroedd Ynys Môn, Gwynedd, Ceredigion a Sir Gaerfyrddin. Gallai hyblygrwydd o ran trefniadau gwaith rhanbarthol ganiatáu inni ystyried dull o'r fath, ac rwy'n edrych ymlaen at wneud mwy i archwilio hyn a phosibiliadau eraill yn ystod y cyfnod ymgynghori.

Lywydd, gadewch imi droi yn awr at fater llywodraethu. Mewn trafodaethau manwl ers mis Hydref, mae cydbwyllgor statudol cryfach, neu bwyllgor cydlywodraethu, wedi dod i'r amlwg fel y model llywodraethu a ffefrir. Mae'r Papur Gwyn yn cynnig y dylai'r Cynulliad Cenedlaethol ddeddfu i greu llwyfan cyffredin cyson a chadarn y byddai pob awdurdod lleol yn gweithredu arno, gan roi sail statudol i waith y pwyllgorau cydlywodraethu hyn.

Rwyf hefyd yn bwriadu manteisio ar y cyfle a gynigir gan y Papur Gwyn hwn i gynnig rhoi darpariaeth ar gyfer awdurdodau cyfun ar y llyfr statud. Bydd hyn yn sicrhau bod y pwerau angenrheidiol wedi eu sefydlu os bydd awdurdodau lleol yn dangos y byddai dull awdurdod cyfun yn helpu i gyflawni ein hamcanion cyffredin yn y dyfodol.

Mae'r Papur Gwyn yn amlinellu ffordd o ddefnyddio model cyfuno cyfraniadau i ariannu'r trefniadau rhanbarthol. Bydd eisiau i’r Aelodau hefyd fod yn ymwybodol fy mod i’n bwriadu cyhoeddi datganiad ysgrifenedig y prynhawn yma i ymdrin â'r agenda ddiwygio ehangach o ran system cyllid llywodraeth leol.

Lywydd, dylwn dynnu sylw at un agwedd arall ar y Papur Gwyn sy'n ymwneud â mwy o gydweithio. Mae'r ddogfen yn amlinellu cyfres o gamau gweithredu i gyflymu cynnydd awdurdodau lleol o ran rhannu gwasanaethau cefn swyddfa. Mae hwn yn faes lle mae cynnydd wedi bod yn anghyson a lle mae'n debygol y bydd potensial i wella effeithlonrwydd, cydnerthedd ac ansawdd gwasanaethau; mae’n rhaid inni ddechrau manteisio ar hyn.

Cyn belled ag y mae cynghorau cymuned dan sylw, mae'r Papur Gwyn yn tynnu sylw at y rhan bwysig y maen nhw’n ei chwarae mewn rhai rhannau o Gymru gan gydnabod yr amrywiaeth enfawr yn y trefniadau presennol. Fel y cyhoeddwyd ym mis Hydref, rwy’n bwriadu cymryd camau i gefnogi cynghorau cymuned i fod yn fwy effeithiol yn y tymor byr, ond rwyf hefyd yn bwriadu comisiynu adolygiad annibynnol cynhwysfawr o'r sector. Bydd hwn yn llywio trafodaeth am ddyfodol cynghorau cymuned a beth yw’r ffordd orau o ddefnyddio'r trefniadau presennol a’u gwneud yn nodweddiadol o'r system yn ei chyfanrwydd.

Lywydd, mae’r Papur Gwyn yn disgrifio sut yr ydym yn bwriadu bwrw ymlaen â’r agweddau hynny ar y Bil drafft llywodraeth leol, a gyhoeddwyd yn 2015, a gafodd gefnogaeth eang, fel darparu pŵer cymhwysedd cyffredinol, dull newydd o wella perfformiad a strategaethau i ymgysylltu’n well â’r cyhoedd. Rydym wedi ail-lunio’r cynigion hynny ac eraill, fodd bynnag, i daro eglurder newydd ar nodau cyffredin, gan ddarparu hyblygrwydd i awdurdodau lleol i benderfynu sut i gyflawni’r amcanion cyffredin hyn. Mae'r dull hwn i’w weld, er enghraifft, yn ein cynigion i roi pwerau i'r awdurdodau lleol i ddewis rhwng gweithredu drwy system lywodraethu â chabinet neu bwyllgor, neu i benderfynu beth yw’r ffordd orau o roi gwybod i’w hetholwyr am weithgareddau cynghorwyr. Mae'r Papur Gwyn hefyd yn gwahodd barn gychwynnol am gyfres o ddiwygiadau i'r trefniadau etholiadol ar gyfer llywodraeth leol. Mae hyn yn cynnwys mesurau i wella cofrestru pleidleiswyr a phleidleisio, fel cofrestr Cymru gyfan a phleidleisio drwy'r post neu’n electronig, yn ogystal â gostwng yr oedran pleidleisio ar gyfer etholiadau llywodraeth leol i 16. Rwyf hefyd yn ceisio barn am gyflwyno cynrychiolaeth gyfrannol ganiataol i alluogi prif awdurdodau i ddewis mabwysiadu naill ai system etholiadol cyntaf i’r felin neu system pleidlais sengl drosglwyddadwy, gan fod Bil Cymru wedi cwblhau ei daith drwy'r Senedd erbyn hyn. Rwy'n bwriadu ymgynghori ymhellach am y pecyn hwn o fesurau yn ddiweddarach eleni.

Lywydd, mae diwygio yn hanfodol er mwyn i awdurdodau lleol fod yn ariannol gadarn a gallu cynnal a gwella ansawdd eu gwasanaethau. Mae'r cynigion yn y Papur Gwyn hwn â’r nod o ddarparu’r cydnerthedd hwnnw a ffurfio perthynas newydd rhwng llywodraeth genedlaethol a lleol a'r cymunedau y maent yn eu gwasanaethu. Mae wedi bod yn nod imi ers imi ddod yn Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol i adeiladu consensws ynglŷn â’r ffordd ymlaen. Rwy’n ddiolchgar iawn i'r rhai yr wyf wedi siarad â nhw, gan gynnwys aelodau o bleidiau eraill yn y Siambr hon. Bydd llawer ohonynt, rwy’n gobeithio, yn adnabod eu cyfraniadau a'u hawgrymiadau yn y Papur Gwyn ei hun, wrth iddo geisio llunio dyfodol dichonadwy a llwyddiannus i lywodraeth leol yng Nghymru. Rwy’n edrych ymlaen at glywed barn yr Aelodau y prynhawn yma.

Mae’r Papur Gwyn a’ch agwedd gynhwysol chi fel yr Ysgrifennydd Cabinet presennol i’w croesawu. Mae’r cynghorau sir yn sicr wedi croesawu cael dweud eu barn, ac mae hynny yn cael ei adlewyrchu yn y Papur Gwyn i raddau. Er enghraifft, mae’r ffordd y maen nhw i gael hyblygrwydd o fewn rhai meysydd cydweithio ac o ran y map y gallan nhw ei ddefnyddio yn ymateb i rai o’r pryderon a godwyd yn flaenorol pan oedd yna drafodaeth ar hyn i gyd. Y cynghorau eu hunain, yn aml, sydd yn gwybod beth sydd am weithio orau, ac mae pob ardal yn wahanol—ac mae yna gydnabyddiaeth o hynny yn y Papur Gwyn. Ond rwy’n credu hefyd bod angen polisi cenedlaethol ar rai materion er mwyn cysondeb ac er mwyn gweld gweithredu mwy effeithlon.

Rwyf am ofyn tri chwestiwn yn benodol, gan obeithio sbarduno ychydig o drafodaeth yma yn y Siambr yma, ond yn bwysicach, efallai, yn y cynghorau eu hunain ac ymhlith ein cynghorwyr ni. Yn sicr, fe fydd Plaid Cymru yn trafod cynnwys eich Papur Gwyn yn eang, gan gynnwys yn ein fforwm llywodraeth leol mewn ychydig wythnosau. A’r cwestiwn cyntaf yw hyn: a ydych chi’n credu y bydd yr holl haenau gwahanol a’r mapiau gwahanol a fydd yn cael eu creu yn creu dryswch ym meddyliau’r cyhoedd? A ydych chi wedi ystyried sut i oresgyn ychydig ar hyn wrth ddwyn y Papur Gwyn at ei gilydd?

Roedd lleihau dryswch yn un o argymhellion y comisiwn Williams, ac mae yna berig ichi greu system hyd yn oed yn fwy cymhleth a dryslyd yn y Papur Gwyn. Rwy’n meddwl bod y model llywodraethiant a fydd yn cael ei fabwysiadu yn allweddol efo hyn i gyd. Rydych chi’n cynnig y dull cydbwyllgor, efo cynrychiolwyr o bob cyngor yn dod at ei gilydd o gwmpas y bwrdd ac, rwy’n cymryd, yn dewis cadeirydd o’u plith. Efallai y byddai model arall yn ei gwneud yn haws i’r cyhoedd ddeall ble mae’r atebolrwydd yn gorwedd, sef model sy’n cynnwys cydbwyllgor neu gabinet, ond sydd hefyd yn cynnwys maer sy’n cael ei ethol gan bobl y rhanbarth i fod yn gadeirydd neu’n arweinydd ar y corff newydd ar y cyd. Fel hynny, mi fyddai’r cyhoedd yn gwybod yn union ble fyddai’r atebolrwydd yn gorwedd.

Mae’r ail gwestiwn yn ymwneud â chyflwyno pleidlais gyfrannol fel ffordd ddewisol o gynnal etholiadau llywodraeth leol o dan y pwerau newydd sy’n dod i Gymru. Mae Plaid Cymru yn croesawu hyn fel cam i’r cyfeiriad iawn, ac mae’n bwnc rydym wedi dadlau o’i blaid nifer o weithiau yn y Siambr yma. Ond mi fuasem yn mynd ymhellach, gan wneud pleidlais gyfrannol drwy STV yn fandadol i bob cyngor. A fedrwch chi, efallai, esbonio pam nad ydych chi am fynd i’r cam yna? Oni fyddai cael cysondeb—system sydd yn mynd i fod yn un tecach—ar draws Cymru yn haws i bawb ddeall? Rydym ni wedi clywed am gymhlethdod systemau gwahanol mewn gwahanol daleithiau yn yr Unol Daleithiau, er enghraifft. Oni ddylai’r pwyslais fod ar system sy’n glir i bawb ei ddeall? Ond rydym ni yn croesawu’r symudiad, ac mae cyflwyno’r bleidlais i rai 16 ac 17 oed hefyd yn rhywbeth pwysig rydym ni’n falch iawn o fedru cefnogi. Mae’r materion yma yn ffordd ymarferol o fywiogi democratiaeth leol lle fydd pobl yn teimlo fod eu pleidlais yn cyfri.

Yn drydydd, rydw i’n troi at y Gymraeg, ac rydw i’n croesawu’r cyfle sydd wedi bod inni drafod ambell syniad. Os ydym ni am gyrraedd y nod o 1 filiwn o siaradwyr erbyn 2015, mae’n rhaid cydnabod pwysigrwydd cynllunio ieithyddol economaidd fel ffordd o gryfhau’r ardaloedd traddodiadol Cymraeg, a byddai ei gwneud hi’n fandadol i gynghorau’r gorllewin, sef Môn, Gwynedd, Ceredigion a Chaerfyrddin, gydweithio ar faterion strategol economaidd a fyddai er lles y Gymraeg yn gam cyntaf pwysig, ac yn dangos ymrwymiad penodol y Llywodraeth i’r angen i glymu datblygiad yr iaith efo datblygiad economaidd. Felly, beth ydy eich barn chi ar hyn? A fyddwch chi, maes o law, yn barod i ystyried deddfu er mwyn sicrhau bod y cydweithio gorllewinol yna er lles y Gymraeg yn digwydd? Rydw i’n edrych ymlaen at gael eich atebion chi. Diolch.

The White Paper and your inclusive approach as Cabinet Secretary are to be welcomed. The county councils have certainly welcomed the opportunity to present their views, and that is reflected to a certain extent in the White Paper. For example, the way they’re to have flexibility in certain areas with collaboration, and the map that they can turn to, do respond to some of the concerns that have been previously raised when these issues have been discussed. The councils themselves often know what will work best, and each area is different—and there is recognition of that in the White Paper. But I also believe that we need a national policy on certain issues for the sake of consistency and to see more effective action.

I have three specific questions, hoping to engender some debate in this Chamber, but more importantly, perhaps, in the councils themselves and among our councillors. Certainly, Plaid Cymru will be discussing the content of your White Paper broadly, including in our local government forum in just a few weeks’ time. The first question is this: do you believe that all of these different layers and maps that will be created will create confusion in the minds of the public? Have you considered how you can overcome this in bringing the White Paper together?

Reducing complexity was one of the recommendations of the Williams commission, and there is a risk that you may create an even more complex and confusing system through this White Paper. I believe that the governance model that is to be adopted will be crucial to all of this. You’ve proposed a joint committee approach, with representatives of all councils coming around the table and, I assume, selecting a chair from their midst. Perhaps an alternative model would make it easier for the public to understand where accountability lies, namely a model that includes a joint committee or a cabinet but would also include a mayor, elected by the people of the region to be a chair or leader of the new joint body. In that regard, the public would know exactly where accountability lay.

The second question relates to a proportional vote as an optional proposal in holding local government elections under the new powers available to Wales. Plaid Cymru welcomes this as a step in the right direction, and it is an issue that we have argued in favour of a number of times in this Chamber. But we would go further, making a proportional single transferrable vote mandatory for all councils. Can you, perhaps, explain why you haven’t taken that particular step? Wouldn’t having consistency and a system that will be fairer provide that consistency across Wales, and wouldn’t that make it easier for everyone to understand? We’ve heard about the complexities of various systems in various states of the United States, for example, but shouldn’t the emphasis be on a system that’s easily understood for all? But we do welcome the move in that direction, and introducing votes for 16 and 17-year-olds is also another important step forward that we are pleased to support. These issues are a practical way of enlivening local democracy where people feel that their vote actually counts.

Thirdly, I turn to the Welsh Language, and I welcome the opportunity that we’ve had to discuss a few ideas. If we are to reach the aim of 1 million Welsh speakers by 2050, we must acknowledge the importance of economic linguistic planning as a means of strengthening the traditional Welsh-speaking heartlands. Making it mandatory for western councils, namely Anglesey, Gwynedd, Ceredigion and Carmarthenshire, to collaborate on strategic economic issues that would benefit the Welsh language would be an important first step, and would show the Government’s specific commitment to the need to link the development of the language with economic development, so I’d ask for your views on that. Will you, in due time, be willing to consider legislating in order to ensure that this western collaboration for the benefit of the Welsh language does actually occur? I look forward to hearing your responses. Thank you.

Diolch i Sian Gwenllian am ei sylwadau hi y prynhawn yma, a diolch am y cyfle i sgwrsio â hi dros y misoedd diwethaf, pan yr oeddem ni’n trial datblygu ar beth rydym wedi rhoi o flaen y Cynulliad y prynhawn yma. Jest i ddweud rhywbeth ar y pwynt olaf roedd hi’n codi ar yr iaith Gymraeg—mae lot o bethau yn y Papur Gwyn sy’n cyfeirio at yr iaith Gymraeg, a sut y gallwn ni weithio gyda’n gilydd yn yr awdurdodau lleol i’w wneud yn well ar gyfer yr iaith Gymraeg a chynllunio am y dyfodol. Mae’r Papur Gwyn yn cyfeirio ddwywaith at adroddiad Rhodri Glyn Thomas—ym mhennod 2 o’r Papur Gwyn. Nid yw’r Papur Gwyn yn dweud unrhyw beth am fod yn fandadol ar ddod â chynghorau sir at ei gilydd, fel roedd Rhodri Glyn yn cyfeirio ato, am gynllunio economaidd. Ond, wrth gwrs, mae’r Papur Gwyn yn rhywbeth i’w drafod ac i gasglu barn pobl yn y cynghorau sir yna i weld beth roedden nhw’n meddwl oedd y ffordd orau ar gyfer y dyfodol.

In relation to a number of the other points that Sian Gwenllian made, Llywydd, I agree with her, of course, that at the heart of the White Paper is a judgment about national policy frameworks and matters best left to local authorities themselves, where they are better able to understand their local populations and their needs. I believe that this White Paper recasts that relationship in favour of local authorities themselves. My approach to this is that we should work hard with local authorities as key partners to agree on key objectives, and then we have to be absolutely committed to those objectives, and not willing to be knocked off course in them. But often local authorities themselves are better able to make decisions on how those objectives can be delivered. The White Paper reflects that cast of mind.

I agree with her as well that the issue of complexity has been one that we’ve grappled with throughout this process. I think there are ways in which we can help members of the public to understand how decisions that are important to them are being made, where they are being made, and how people can have an influence on those decisions when they wish to engage with them. I think the role of elected members will be particularly important in the future. I think it will be a new and significant job that we will look to elected members to assist members of the public to understand this new landscape, to be advocates for them, and to make sure that they have expert guidance in understanding where important decisions are made. Personally, I’ve never been attracted to the idea of elected mayors, but there is provision on the statute book at the moment that allows that to be tested with local populations where there is an appetite to do so.

Finally, in relation to the proposal for permissive PR, I go about that in exactly the same way, Llywydd, as I have tried to construct the rest of this White Paper: by putting decisions in the hands of local authorities themselves. I don’t believe that it is a matter where one approach will suit every local authority, but just as we in this Assembly are going to be able to make decisions on the way that this Assembly is elected in future, so I think it is right to pass that ability on to local authorities so that they themselves can make that decision in their local circumstances with their local understandings and be able to calibrate the way that matters are carried forward in a way that reflects that local understanding.

May I thank Sian Gwenllian for her comments this afternoon and for the opportunity to speak to her over the past months, when we were endeavouring to develop on what’s in the statement to the Assembly this afternoon? Just to say something on the final point that she raised on the Welsh language—there are many issues in the White Paper referring to the Welsh language, and how we can collaborate in the local authorities for the benefit of the Welsh language and future planning. The White Paper alludes twice to Rhodri Glyn Thomas’s report—in chapter 2 of the White Paper. The White Paper is silent on whether that should be mandatory—bringing the county councils together, as Rhodri Glyn referred to, as regards economic development. But, of course, the White Paper is up for discussion and to collate the views of the people from those local authorities to see what they thought was the best way forward for the future.

Ynglŷn â nifer o'r pwyntiau eraill a wnaeth Siân Gwenllian, Lywydd, rwy’n cytuno â hi, wrth gwrs, bod y Papur Gwyn, yn y bôn, yn rhoi dyfarniad ynglŷn â fframweithiau polisi cenedlaethol a materion y mae’n well eu gadael i awdurdodau lleol eu hunain, gan eu bod yn deall eu poblogaethau lleol a'u hanghenion yn well. Credaf fod y Papur Gwyn hwn yn ailfwrw'r berthynas honno o blaid yr awdurdodau lleol eu hunain. Fy agwedd i at hyn yw y dylem weithio'n galed gydag awdurdodau lleol fel partneriaid allweddol i gytuno ar amcanion allweddol, ac yna mae'n rhaid inni fod yn gwbl ymrwymedig i’r amcanion hynny, a gwrthod cael ein taro oddi ar y llwybr. Ond yn aml mae awdurdodau lleol eu hunain mewn gwell sefyllfa i wneud penderfyniadau am sut y gellir cyflawni’r amcanion hynny. Mae'r Papur Gwyn yn adlewyrchu’r meddylfryd hwnnw.

Rwy’n cytuno â hi hefyd bod y mater o gymhlethdod wedi bod yn un yr ydym wedi brwydro yn ei erbyn drwy gydol y broses hon. Rwy'n credu bod yna ffyrdd y gallwn helpu aelodau'r cyhoedd i ddeall sut y mae penderfyniadau sy'n bwysig iddynt yn cael eu gwneud, ble maent yn cael eu gwneud, a sut y gall pobl ddylanwadu ar y penderfyniadau hynny pan eu bod yn dymuno ymgysylltu â nhw. Rwy'n meddwl y bydd swyddogaeth aelodau etholedig yn arbennig o bwysig yn y dyfodol. Rwy'n credu y bydd yn waith newydd ac arwyddocaol y byddwn yn disgwyl i aelodau etholedig gynorthwyo aelodau'r cyhoedd i ddeall y dirwedd newydd, i fod yn eiriolwyr drostynt, ac i wneud yn siŵr bod ganddynt arweiniad arbenigol i ddeall ble mae penderfyniadau pwysig yn cael eu gwneud. Yn bersonol, nid yw syniad meiri etholedig erioed wedi apelio ataf fi, ond mae darpariaeth ar y llyfr statud ar hyn o bryd sy'n caniatáu profi hynny â phoblogaethau lleol lle ceir awydd i wneud hynny.

Yn olaf, o ran y cynnig am gynrychiolaeth gyfrannol ganiataol, rwy’n ymdrin â hynny yn yr un ffordd yn union, Lywydd, ag yr wyf wedi ceisio llunio gweddill y Papur Gwyn hwn: drwy roi penderfyniadau yn nwylo awdurdodau lleol eu hunain. Nid wyf yn credu ei fod yn fater lle bydd un dull yn addas i bob awdurdod lleol, ond yn union fel yr ydym ni yn y Cynulliad hwn yn mynd i allu gwneud penderfyniadau am sut i ethol y Cynulliad hwn yn y dyfodol, rwyf hefyd yn credu ei bod yn deg rhoi’r gallu hwnnw i awdurdodau lleol hefyd fel y gallant hwy eu hunain wneud y penderfyniad hwnnw yn eu hamgylchiadau lleol gyda'u dealltwriaeth leol ac y gallant raddnodi’r ffordd o ymdrin â materion mewn ffordd sy'n adlewyrchu’r ddealltwriaeth leol.

I would like to take this opportunity to thank the Cabinet Secretary. Having worked with three former predecessors on the issue of moving towards local government reform, I find it extremely refreshing that we as a party have been able to be consulted and engage with you, and I know I’ve enjoyed the meetings we’ve had. I do expect to see that reflected—our policy proposals, our suggestions—throughout the White Paper when it actually arrives.

We do have concerns, however, as a group in terms of how, in terms of local government reform, you are now grafting electoral reform onto the process, and we do feel that this is more about appeasing the political group Plaid Cymru in order to get their support. We would rather have seen a more consensual approach, where we could have all worked together and had a model that worked well for our authorities to deliver efficient and good-quality public services for our electorate. We know that the Williams commission, implemented by your Government—technically cross-party—made some firm recommendations, and, to date, we are wanting to see some of those recommendations implemented.

The Welsh Government’s top priority in local government reform should be what our residents and our council tax payers are asking for. They deserve and they want efficient, well-run services and they also want fair levels of council tax. I can honestly say, in my own constituency of Aberconwy, I haven’t had a single person coming through my office or contacting me about the need for electoral reform here in Wales. What they have come to see me about is how the Welsh Government is moving forward after three years of what has been a chaotic period for local government under Welsh Labour.

Sian Gwenllian did make some very valid points, actually, about the kind of confusion that might arise from some of the proposals mentioned in the statement today and whether there is a real danger that subdividing local government into different regional layers will create a perception of increased bureaucracy and succeed in taking decision making further away from residents. I welcome your mention, on those benches, of elected mayors. We’ve advocated directly elected mayors previously. However, in this instance, I would seek assurances from the Cabinet Secretary here today that any proposals going forward for local reform will not actually, ultimately, cost our council tax payers more and that the process doesn’t become unwieldy in terms of bureaucracy and cost.

Moving on, voluntary mergers are still on the table, and I would ask, Cabinet Secretary, what discussions you’ve actually had with those authorities that came forward bravely during the last term, put forward really good proposals for joint-authority working and were just rejected out of hand by the previous Minister. It would be interesting to know whether you are taking forward any conversations currently about how, if they want to—it’s a cost-effective model—that can go forward?

Going on to council tax, when we last looked at this, when the previous Minister was in post, there was the potential for band D property rates to vary by an extra £624 per year. That would not be welcomed in my constituency. We must remember that council tax under Labour in Wales has gone up 178 per cent, and people now really question what you will do as Cabinet Secretary in Government to actually help our hard-working council tax payers and our pensioners. Do you consider council tax harmonisation to be an issue in relation to regional working, and if you do, how do you propose to address this?

Cabinet Secretary, you have suggested that there will be no additional reimbursement for any of the structures coming forward in your proposed model, either in scrutiny or the regional actual governance. I would ask you to put that on record here today because, again, I know that my constituents would be very unhappy if they were to see extra costings to the political side of any bureaucracy that may come from this. How will regional working really be scrutinised at regional level, but more importantly, at local level? And how will my constituents be able to feed into a north Wales model in terms of being able to have confidence that there will be really strong, robust scrutiny and financial probity? How will portfolio holders be held to account for the actions of their regional working? And where does the democratic accountability lie in that regard?

Now, community councils—I’ll move on—the Wales Office report out today found that many councils do not follow the basic procedural requirements set out in law. In 2015-16, community councils received over £43 million of income, yet incurred over £40 million of expenditure, managing reserves worth over £32 million and long-term assets worth over £180 million. I’ve raised it several times in this Chamber, and with yourself privately, about the need for a fundamental review of our community council system. Thirty-six per cent of councils do not set an appropriate budget. Over 50 councils fail to comply with a statutory timetable for preparing and improving the account statements. Again, what immediate action will you take to ensure that there are far higher rates of compliance with legal requirements in this regard? How will you ensure proper openness and transparency for this level of government, when many of our smaller community councils have had the funding to maintain a website, to maintain published minutes, to maintain a published agenda, and to maintain financial probity, transparency and democratic accountability?

So, you know where my views, and those of my Welsh Conservative colleagues, stand here. We wish you luck, moving forward, with local government reform. We want to be a part of it but, as I said, for us, it’s not about gerrymandering the electoral system. It is about true local government reform. Thank you.

Hoffwn achub ar y cyfle hwn i ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet. Ar ôl gweithio gyda thri o’i ragflaenwyr ar fater symud tuag at ddiwygio llywodraeth leol, rwy’n teimlo ei bod yn hynod o braf ein bod ni fel plaid wedi gallu ymgynghori ac ymgysylltu â chi, ac rwy’n gwybod fy mod i wedi mwynhau'r cyfarfodydd yr ydym ni wedi eu cael. Rwy’n disgwyl gweld hynny wedi’i adlewyrchu—ein cynigion polisi, ein hawgrymiadau—ym mhob rhan o’r Papur Gwyn pan fydd yn cyrraedd mewn gwirionedd.

Mae gennym bryderon, fodd bynnag, fel grŵp o ran sut, o ran diwygio llywodraeth leol, yr ydych nawr yn impio diwygio etholiadol at y broses, ac rydym yn teimlo bod hyn yn fwy o fater o fodloni grŵp gwleidyddol Plaid Cymru er mwyn cael eu cefnogaeth. Byddai wedi bod yn well gennym ni weld dull mwy cydsyniol, lle y gallem i gyd fod wedi cydweithio i greu model a fyddai’n gweithio'n dda ar gyfer ein hawdurdodau i ddarparu gwasanaethau cyhoeddus effeithlon o ansawdd da i’n hetholwyr. Rydym yn gwybod bod comisiwn Williams, a weithredwyd gan eich Llywodraeth—yn dechnegol yn drawsbleidiol—wedi gwneud rhai argymhellion pendant, a, hyd yn hyn, rydym un dal i fod eisiau gweld rhai o'r argymhellion hynny’n cael eu rhoi ar waith.

Prif flaenoriaeth Llywodraeth Cymru wrth ddiwygio llywodraeth leol ddylai fod yr hyn y mae ein trigolion a thalwyr y dreth gyngor yn gofyn amdano. Maen nhw’n haeddu, ac mae arnynt eisiau, gwasanaethau effeithlon, wedi’u cynnal yn dda ac mae arnynt hefyd eisiau lefelau treth gyngor teg. Gallaf ddweud yn onest, yn fy etholaeth i yn Aberconwy, nad oes yr un person wedi dod drwy fy swyddfa nac wedi cysylltu â mi i ddweud bod angen diwygio etholiadol yma yng Nghymru. Yr hyn y maent wedi dod i fy ngweld ynglŷn ag ef yw sut y mae Llywodraeth Cymru yn symud ymlaen ar ôl tair blynedd o'r hyn sydd wedi bod yn gyfnod di-drefn i lywodraeth leol o dan Lafur Cymru.

Gwnaeth Siân Gwenllian rai pwyntiau dilys iawn, a dweud y gwir, am y math o ddryswch a allai godi o rai o'r cynigion a nodwyd yn y datganiad heddiw ac a oes perygl gwirioneddol y bydd isrannu llywodraeth leol yn wahanol haenau rhanbarthol yn creu teimlad o fwy o fiwrocratiaeth ac yn llwyddo i fynd â phenderfyniadau’n bellach oddi wrth drigolion. Rwy’n croesawu’r ffaith eich bod wedi sôn, ar y meinciau hyn, am feiri etholedig. Rydym wedi argymell meiri etholedig yn uniongyrchol o'r blaen. Fodd bynnag, yn yr achos hwn, byddwn yn gofyn am sicrwydd gan Ysgrifennydd y Cabinet yma heddiw na fydd unrhyw gynigion yn y dyfodol ar gyfer diwygio lleol mewn gwirionedd, yn y pen draw, yn costio mwy i dalwyr y dreth gyngor ac na fydd y broses yn mynd yn anhylaw o ran biwrocratiaeth a chost.

I symud ymlaen, mae uno gwirfoddol yn dal i fod yn ddewis, ac rwyf yn gofyn, Ysgrifennydd y Cabinet, pa drafodaethau ydych chi wedi’u cael mewn gwirionedd gyda’r awdurdodau hynny a ddaeth ymlaen yn ddewr yn ystod y tymor diwethaf, gan gyflwyno cynigion da iawn i gydweithio rhwng awdurdodau, ond a gafodd eu gwrthod yn llwyr gan y Gweinidog blaenorol? Byddai'n ddiddorol gwybod pa un a ydych chi’n bwrw ymlaen ag unrhyw sgyrsiau ar hyn o bryd ynglŷn â sut, os dymunant—mae'n fodel cost-effeithiol—i fwrw ymlaen â hynny?

I droi at y dreth gyngor, y tro diwethaf inni edrych ar hyn, pan oedd y Gweinidog blaenorol yn y swydd, roedd posibilrwydd y gallai cyfraddau eiddo band D amrywio gan £624 ychwanegol y flwyddyn. Ni fyddai croeso i hynny yn fy etholaeth i. Mae'n rhaid inni gofio bod y dreth gyngor dan Lafur yng Nghymru wedi cynyddu 178 y cant, ac mae pobl wir yn cwestiynu erbyn hyn beth yr ydych chi’n mynd i’w wneud fel Ysgrifennydd y Cabinet yn y Llywodraeth i roi cymorth gwirioneddol i dalwyr y dreth gyngor sy’n gweithio’n galed, ac i’n pensiynwyr. A ydych chi’n ystyried bod cysoni’r dreth cyngor yn broblem o ran gweithio rhanbarthol, ac os ydych, sut yr ydych chi’n bwriadu unioni hyn?

Ysgrifennydd y Cabinet, rydych chi wedi awgrymu na fydd ad-daliad ychwanegol ar gyfer unrhyw un o'r strwythurau a gyflwynwyd yn eich model arfaethedig, naill ai ar ffurf craffu nac ar ffurf llywodraethu gwirioneddol ranbarthol. Rwyf yn gofyn ichi roi hynny ar gofnod yma heddiw oherwydd, unwaith eto, rwy’n gwybod y byddai fy etholwyr yn anhapus iawn pe byddent yn gweld costau ychwanegol ar yr ochr wleidyddol o unrhyw fiwrocratiaeth a allai ddod o hyn. Sut y byddant mewn gwirionedd yn craffu ar weithio rhanbarthol ar lefel ranbarthol, ond yn bwysicach, ar lefel leol? A sut y bydd fy etholwyr yn gallu cyfrannu at fodel gogledd Cymru o ran gallu bod yn ffyddiog y bydd craffu gwirioneddol gadarn a chryf ac uniondeb ariannol? Sut y bydd deiliaid portffolios yn cael eu dwyn i gyfrif am weithredoedd eu gwaith rhanbarthol? A phwy sydd â’r atebolrwydd democrataidd yn hynny o beth?

Nawr, cynghorau cymuned—symudaf ymlaen—mae adroddiad Swyddfa Cymru heddiw wedi canfod nad oes llawer o gynghorau yn dilyn y gofynion gweithdrefnol sylfaenol a nodir yn y gyfraith. Yn 2015-16, cafodd cynghorau cymuned dros £43 miliwn o incwm, ac eto roedd eu gwariant dros £40 miliwn, wrth iddynt reoli cronfeydd wrth gefn gwerth dros £32 miliwn ac asedau tymor hir gwerth dros £180 miliwn. Rwyf wedi ei godi sawl gwaith yn y Siambr hon, a gyda chi eich hun yn breifat; mae angen adolygiad sylfaenol o'n system cynghorau cymuned. Mae tri deg chwech y cant o gynghorau nad ydynt yn gosod cyllideb briodol. Mae dros 50 o gynghorau yn methu â chydymffurfio ag amserlen statudol ar gyfer paratoi a gwella'r datganiadau cyfrifon. Unwaith eto, pa gamau y byddwch yn eu cymryd ar unwaith i sicrhau cyfraddau llawer uwch o gydymffurfio â gofynion cyfreithiol yn hyn o beth? Sut yr ydych chi’n mynd i sicrhau bod llywodraethu ar y lefel hon yn ddigon agored a thryloyw, pan fo llawer o'n cynghorau cymuned llai wedi cael y cyllid i gynnal gwefan, i gadw a chyhoeddi cofnodion, i gynnal a chyhoeddi agendâu, ac i gynnal cywirdeb ariannol, tryloywder ac atebolrwydd democrataidd?

Felly, rydych yn gwybod beth yw fy safbwynt i, a’m cydweithwyr yn y Ceidwadwyr Cymreig, yn hyn o beth. Rydym yn dymuno pob lwc ichi, wrth symud ymlaen, gyda diwygio llywodraeth leol. Hoffem fod yn rhan o hynny, ond, fel y dywedais, i ni, nid yw'n fater o chwarae â ffiniau’r system etholiadol. Mae'n fater o ddiwygio llywodraeth leol o ddifrif. Diolch.

Well, Llywydd, I thank Janet Finch-Saunders for a comprehensive set of questions. Thank you for what she said at the beginning. I look forward to continuing to have opportunities to discuss the detail of these ideas as the consultation period goes on. I understand her party has a different view of electoral reform, but there’s absolutely no suggestion of gerrymandering. These are choices that we will be able to debate here, and we’ve already heard different views of them in the Chamber.

I want to deal as best as I can with the series of very specific questions that the Member has raised. I’m glad she took the trouble to mention voluntary mergers. They do come back onto the table in this White Paper. I have had the opportunity to hear from a number of those councils that previously put forward voluntary merger proposals. I know that some background work will be going on to look at those ideas again. I think what they would say to the Member, as they said to me, is that this point in the electoral cycle isn’t helpful to them and that, before they are able to enter such discussions in any determined way, they would wish to have a refreshed mandate from their local populations.

Tax harmonisation is not a factor in the regional arrangements. The proposal that the White Paper sets out is that money should continue to flow through the 22 local authorities, and then be pooled upwards by them to discharge the new mandatory regional responsibilities. Local authorities have regularly pointed out to me that they do this successfully now. For example, in the education consortia, they agree amongst themselves how much each is to put into that collective pot. And I want a relationship that regards local authorities as mature organisations, capable of grappling with serious challenges, and with a democratic franchise of their own. The role of Government is to provide for a backstop when things don’t work out in the way that we would expect. So, as far as budgets are concerned, the White Paper says the default position would be for local authorities to agree this themselves. We will set out in any legislation a fall-back formula that they would have to apply in circumstances where they were unable to come to agreement.

As far as scrutiny is concerned, the White Paper suggests a menu approach, consistent with the way I’ve already described—the overall methodology behind it. It says that local authorities will be able to choose from a range of different ways of organising scrutiny, deciding which method best suits their local circumstances. Janet asked a very important question about portfolio holders. The joint committee model that we endorse in the White Paper would see portfolio holders from participating local authorities coming together to make those regional decisions. I am determined, despite wanting to be as consensual as possible and wanting to discuss as many things as possible, on these two things, I feel strongly myself: one, that in the end, decisions must rest on the desk of elected members. And one of the dangers of regional committees is that they can provide too much power to officers rather than elected members. I think decisions must be made by people whom other people can get rid of if they decide that that’s what they want to do. And I also wanted to design these regional structures in a way that makes it clear that regional decisions will be made by those portfolio holders coming together. They will go back to their component local authorities to be scrutinised, to answer questions, to be held accountable, but they will not be going back to ask for permission. The law will make it clear that those regional decisions must be regionally discharged, and with the best interest of the whole region at the forefront of the minds of those people making those decisions.

The Member has taken a very close interest, and a very well-informed interest too, in community councils, and I look forward to further discussions with her about the root-and-branch review of community councils that this White Paper signals. The frustration of the auditor general’s report today is that he says that the errors he sees are common errors. They’re the same mistakes being made everywhere, and that they’re very easy to put right. So, the frustration is that we are yet to make the progress we want to in getting community councils to attend to those basic issues that the Member highlighted in her contribution. The White Paper sets out a series of immediate steps we can take to improve the performance of community councils in the here and now, but the purpose of the fundamental review is to take the best of what they do, and there are good examples of them doing very important work in Wales, and to make that characteristic of the system as a whole.

Wel, Lywydd, diolch i Janet Finch-Saunders am gyfres gynhwysfawr o gwestiynau. Diolch am yr hyn a ddywedodd ar y dechrau. Rwy’n edrych ymlaen at barhau i gael cyfleoedd i drafod manylion y syniadau hyn wrth i’r cyfnod ymgynghori fynd yn ei flaen. Rwy’n deall bod gan ei phlaid hi farn wahanol am ddiwygio etholiadol, ond does dim awgrym o gwbl o chwarae a’r ffiniau. Mae'r rhain yn ddewisiadau y byddwn yn gallu eu dadlau yma, ac rydym eisoes wedi clywed safbwyntiau gwahanol amdanynt yn y Siambr.

Rwyf am ymdrin cystal ag y gallaf â’r gyfres o gwestiynau penodol iawn y mae’r Aelod wedi eu gofyn. Rwy'n falch ei bod wedi mynd i’r drafferth i sôn am uno gwirfoddol. Mae hynny’n cael ei gyflwyno eto yn y Papur Gwyn. Rwyf wedi cael y cyfle i glywed gan nifer o’r cynghorau hyn a gyflwynodd gynigion uno gwirfoddol yn y gorffennol. Rwy’n gwybod y caiff rhywfaint o waith cefndir ei wneud i edrych ar y syniadau hynny eto. Rwy’n credu mai’r hyn y bydden nhw’n ei ddweud wrth yr Aelod, fel y gwnaethant ei ddweud wrthyf fi, yw nad yw’r adeg hon yn y cylch etholiadol yn ddefnyddiol iddynt ac y byddent, cyn gallu dechrau trafodaethau o'r fath mewn unrhyw ffordd benderfynol, yn dymuno cael mandad o’r newydd gan eu poblogaethau lleol.

Nid yw cysoni treth yn ffactor yn y trefniadau rhanbarthol. Y cynnig y mae’r Papur Gwyn yn ei amlinellu yw y dylai arian barhau i lifo drwy'r 22 awdurdod lleol, ac yna y dylent ei gronni i fyny i gyflawni'r cyfrifoldebau rhanbarthol gorfodol newydd. Mae awdurdodau lleol wedi dweud wrthyf yn rheolaidd eu bod yn gwneud hyn yn llwyddiannus nawr. Er enghraifft, yn y consortia addysg, maen nhw’n cytuno ymysg ei gilydd faint mae pob un am ei roi yn y pot cyfunol hwnnw. A hoffwn weld perthynas sy'n ystyried awdurdodau lleol fel cyrff aeddfed sy'n gallu ymrafael â heriau difrifol, ac sydd â’u masnachfraint ddemocrataidd eu hunain. Gwaith y Llywodraeth yw darparu dull wrth gefn pan nad yw pethau'n gweithio yn y ffordd y byddem yn ei disgwyl. Felly, cyn belled ag y mae cyllidebau dan sylw, mae'r Papur Gwyn yn dweud mai’r sefyllfa ddiofyn fyddai bod awdurdodau lleol yn cytuno ar hyn eu hunain. Byddwn yn amlinellu mewn unrhyw ddeddfwriaeth fformiwla wrth gefn y byddai'n rhaid iddynt ei defnyddio o dan amgylchiadau pan nad oeddent yn gallu dod i gytundeb.

Cyn belled ag y mae craffu dan sylw, mae'r Papur Gwyn yn awgrymu dull bwydlen, sy’n gyson â'r modd yr wyf eisoes wedi ei ddisgrifio—y fethodoleg gyffredinol y tu ôl iddo. Mae'n dweud y bydd awdurdodau lleol yn gallu dewis o blith ystod o wahanol ffyrdd o drefnu craffu, a phenderfynu ar ba ddull sydd fwyaf addas i'w hamgylchiadau lleol. Gofynnodd Janet gwestiwn pwysig iawn am ddeiliaid portffolios. Byddai'r model cydbwyllgor yr ydym yn ei gymeradwyo yn y Papur Gwyn yn gweld deiliaid portffolio o awdurdodau lleol sy’n cymryd rhan yn dod ynghyd i wneud y penderfyniadau rhanbarthol hynny. Rwy’n benderfynol, er yr hoffwn fod mor gydsyniol â phosibl ac yr hoffwn drafod cynifer o bethau ag y bo modd, ar y ddau beth hyn, rwy’n teimlo'n gryf fy hun: un, yn y pen draw, mae'n rhaid i benderfyniadau orwedd ar ddesg aelodau etholedig. Ac un o beryglon pwyllgorau rhanbarth yw y gallant roi gormod o bŵer i swyddogion yn hytrach nag i aelodau etholedig. Rwy'n credu bod yn rhaid i benderfyniadau gael eu gwneud gan bobl y mae pobl eraill yn gallu cael gwared arnynt os ydynt yn penderfynu mai dyna beth y maen nhw eisiau ei wneud. Ac rwyf hefyd yn awyddus i lunio’r strwythurau rhanbarthol hyn mewn modd a fydd yn ei gwneud yn glir y bydd penderfyniadau rhanbarthol yn cael eu gwneud gan y deiliaid portffolio hyn gyda’i gilydd. Byddan nhw’n mynd yn ôl i’w hawdurdodau lleol unigol i fod yn destun craffu, i ateb cwestiynau, i gael eu dwyn i gyfrif, ond ni fyddant yn mynd yn ôl i ofyn am ganiatâd. Bydd y gyfraith yn ei gwneud yn glir bod yn rhaid i’r penderfyniadau rhanbarthol hynny gael eu gwneud yn rhanbarthol, a gyda lles y rhanbarth cyfan yn flaenllaw ym meddyliau'r bobl hynny sy'n gwneud y penderfyniadau hynny.

Mae’r Aelod wedi dangos diddordeb brwd iawn, a diddordeb gwybodus iawn hefyd, mewn cynghorau cymuned, ac rwy'n edrych ymlaen at drafodaethau pellach gyda hi am yr adolygiad gwraidd a changen o gynghorau cymuned y mae’r Papur Gwyn hwn yn ei ddynodi. Rhwystredigaeth adroddiad yr archwilydd cyffredinol heddiw yw ei fod yn dweud bod y camgymeriadau y mae’n eu gweld yn gamgymeriadau cyffredin. Yr un camgymeriadau sy’n cael eu gwneud ym mhob man, ac maent yn hawdd iawn i'w hunioni. Felly, y rhwystredigaeth yw nad ydym eto wedi gwneud y cynnydd yr hoffem ei weld wrth sicrhau bod cynghorau cymuned yn unioni’r materion sylfaenol hynny a nododd yr Aelod yn ei chyfraniad. Mae'r Papur Gwyn yn nodi cyfres o gamau y gallwn eu cymryd ar unwaith i wella perfformiad cynghorau cymuned yn y presennol, ond diben yr adolygiad sylfaenol yw cymryd y gorau o'r hyn y maen nhw’n ei wneud, ac mae enghreifftiau da ohonynt yn gwneud gwaith pwysig iawn yng Nghymru, a gwneud hynny yn nodweddiadol o’r system yn ei chyfanrwydd.

Thanks to the Minister for his statement today. We in UKIP broadly support the intention to reduce the bureaucracy of local government, while, at the same time, striving to preserve some meaningful link between elected local councillors and their constituents. As with most things in politics, this reorganisation needs to be a balancing act. On one hand, we have public concerns over too many administrators, whose work is replicated currently by 22 different departments in Wales, many of them essentially doing the same thing. On the other hand, if we went down the route that the last local government Minister, Leighton Andrews, advocated, then we would end up with eight or nine councils. I fear this outcome may have fatally and irreparably broken the relationship between local members and their electorate.

We have problems enough with councillors trying to represent their communities, notably in the area of planning. For years, local members have tried to fight planning applications, only for the council to be advised by the planning directors that, ‘We will probably lose this one on appeal if we vote against it’, and the developer duly wins his application. So, the local members have little enough influence as it is, and reducing the number of councils to eight or nine would only render them ever more impotent. Really, what we need in the planning process are legally binding local referenda, which is UKIP policy, and we would urge the Minister to look at this in future, if he does genuinely want to empower local people in decisions that have a major bearing on their communities.

Going back to the specific proposals presented today, on paper they do seem to represent a reasonable basis on which to begin what will, clearly, be complicated negotiations with the 22 local authorities. We have to ensure that the Welsh council tax payer gets better value for money, and that we do reduce excess numbers of administrators. At the same time, we cannot be cavalier over this, bearing in mind, as we must, that these are people’s jobs. It’s another balancing act, as is the task of manoeuvring the councils delicately towards implementing more shared services.

We await the eventual outcome of the local government reorganisation keenly, but we are also keen that the Minister ends up with the standardised rulebook that he has spoken of regarding the operation of the joint regional committees, or the joint governance committees, as he calls them. We agree with the principle that all substantive decisions have to be made by elected members, and not officers, and we want to avoid rendering decision making more cumbersome. So, we support the concept that the regional committee itself makes the decisions, and does not simply make recommendations that then have to go back to the respective local councils.

We also have mention for the first time from the Minister of a putative proposal to allow councils to introduce the single transferable vote, or STV, at their own elections, if they so wish. We don’t think this goes far enough, but we do very much welcome the Minister’s movement in this direction. We also like the proposal to allow councils to decide, if they wish, to go back to the old system of governance by committee, rather than council cabinet. Many council tax payers recall with fondness the old system, and would welcome the chance to return to it.

In closing, there is still a long way to go to put this whole reorganisation plan into practice. But this statement does seem to represent a reasonable starting point. Thank you.

Diolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad heddiw. Rydyn ni yn UKIP yn cefnogi'n fras y bwriad i leihau biwrocratiaeth llywodraeth leol, gan, ar yr un pryd, ymdrechu i gadw rhyw gysylltiad ystyrlon rhwng cynghorwyr lleol etholedig a'u hetholwyr. Fel gyda'r rhan fwyaf o bethau ym maes gwleidyddiaeth, mae angen i’r ad-drefnu hwn fod yn waith o gydbwyso. Ar y naill law, mae gennym bryderon cyhoeddus ynglŷn â gormod o weinyddwyr; mae eu gwaith yn cael ei ailadrodd ar hyn o bryd gan 22 o wahanol adrannau yng Nghymru, a llawer ohonynt yn y bôn yn gwneud yr un peth. Ar y llaw arall, pe byddem yn mynd i lawr y llwybr a hyrwyddodd y Gweinidog llywodraeth leol diwethaf, Leighton Andrews, yn y pen draw, byddai gennym wyth neu naw o gynghorau. Rwy’n ofni y gallai’r canlyniad hwn fod wedi torri, yn angheuol ac yn anadferadwy, y berthynas rhwng aelodau lleol a'u hetholwyr.

Mae gennym ddigon o broblemau â chynghorwyr yn ceisio cynrychioli eu cymunedau, yn enwedig ym maes cynllunio. Am flynyddoedd, mae aelodau lleol wedi ceisio ymladd yn erbyn ceisiadau cynllunio, dim ond i'r Cyngor gael gwybod gan y cyfarwyddwyr cynllunio, 'Byddwn yn ôl pob tebyg yn colli hwn ar apêl os byddwn yn pleidleisio yn ei erbyn', ac yn ddigon siŵr, mae'r datblygwr yn ennill ei gais. Felly, mae dylanwad yr aelodau lleol yn ddigon prin fel ag y mae hi, a byddai lleihau nifer y cynghorau i wyth neu naw yn eu gwneud yn fwy analluog eto. Mewn gwirionedd, yr hyn sydd ei angen arnom yn y broses gynllunio yw refferenda lleol sy’n rhwymo mewn cyfraith, a dyna yw polisi UKIP, a byddem yn annog y Gweinidog i edrych ar hyn yn y dyfodol, os yw wir yn dymuno grymuso pobl leol mewn penderfyniadau sy'n cael effaith fawr ar eu cymunedau.

I droi’n ôl at y cynigion penodol a gyflwynwyd heddiw, mae’n ymddangos ar bapur eu bod yn cynrychioli sail resymol i ddechrau trafodaethau a fydd, yn amlwg, yn rhai cymhleth gyda’r 22 o awdurdodau lleol. Mae'n rhaid inni sicrhau bod y rhai sy'n talu'r dreth gyngor yng Nghymru yn cael gwell gwerth am arian, a’n bod yn lleihau niferoedd gormodol o weinyddwyr. Ar yr un pryd, ni allwn fod yn ffwrdd-â-hi ynglŷn â hyn, gan gofio, fel y mae'n rhaid i ni, mai swyddi pobl yw’r rhain. Mae'n waith cydbwyso eto, fel y dasg o lywio’r cynghorau’n ofalus tuag at weithredu mwy o wasanaethau a rennir.

Rydym yn aros yn eiddgar am ganlyniad terfynol ad-drefnu llywodraeth leol, ond rydym hefyd yn awyddus i’r Gweinidog lwyddo i gael y llyfr rheolau safonol y mae wedi sôn amdano ynghylch gweithredu’r pwyllgorau rhanbarthol ar y cyd, neu'r pwyllgorau cydlywodraethu, fel y mae’n eu galw. Rydym yn cytuno â'r egwyddor mai aelodau etholedig a ddylai wneud pob penderfyniad sylweddol, ac nid swyddogion, a hoffem osgoi gwneud y broses o wneud penderfyniadau yn fwy beichus. Felly, rydym o blaid y cysyniad bod y pwyllgor rhanbarthol ei hun yn gwneud y penderfyniadau, ac nad yw ond yn gwneud argymhellion ac yna’n gorfod mynd yn ôl i'r cynghorau lleol perthnasol.

Mae'r Gweinidog hefyd wedi sôn am y tro cyntaf am gynnig tybiedig i ganiatáu i gynghorau gyflwyno'r bleidlais sengl drosglwyddadwy, neu STV, yn eu hetholiadau eu hunain, os ydynt yn dymuno gwneud hynny. Nid ydym yn credu bod hyn yn mynd yn ddigon pell, ond rydym yn croesawu symudiad y Gweinidog i'r cyfeiriad hwn yn fawr iawn. Rydym hefyd yn hoffi’r cynnig i ganiatáu i gynghorau benderfynu, os ydynt yn dymuno, mynd yn ôl at yr hen system o lywodraethu gan bwyllgorau, yn hytrach na chabinet y cyngor. Mae llawer o dalwyr y dreth gyngor yn cofio’r hen system gyda hoffter, a byddem yn croesawu’r cyfle i ddychwelyd ati.

I gloi, mae llawer o ffordd i fynd o hyd i roi’r cynllun ad-drefnu hwn i gyd ar waith. Ond mae'n ymddangos bod y datganiad hwn yn fan cychwyn rhesymol. Diolch.