Y Cyfarfod Llawn

Plenary

11/10/2022

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister

Prynhawn da a chroeso i'r cyfarfod y prynhawn yma. Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni yw'r cwestiynau i'r Prif Weinidog, ac mae'r cwestiwn cyntaf y prynhawn yma gan Alun Davies. 

Good afternoon and welcome to this afternoon's meeting. The first item on our agenda is questions to the First Minister, and the first question this afternoon is from Alun Davies. 

Gwasanaethau Cyhoeddus ym Mlaenau Gwent
Public Services in Blaenau Gwent

1. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am effaith bosib polisïau economaidd Llywodraeth y DU ar wasanaethau cyhoeddus ym Mlaenau Gwent? OQ58545

1. Will the First Minister make a statement on the potential impact of the UK Government’s economic policies on public services in Blaenau Gwent? OQ58545

Llywydd, the UK Government’s policy of unfunded tax cuts for the rich will be paid for by people in Blaenau Gwent. They will be asked to cover the debts this reckless Government will rack up. Cuts to other essential public services will be the deliberate consequence of this economic catastrophe.

Llywydd, pobl ym Mlaenau Gwent fydd yn talu am bolisi Llywodraeth y DU o doriadau treth heb eu hariannu ar gyfer y cyfoethog. Gofynnir iddyn nhw dalu am y dyledion y bydd y Llywodraeth ddi-hid hon yn eu cronni. Toriadau i wasanaethau cyhoeddus hanfodol eraill fydd canlyniad bwriadol y trychineb economaidd hwn.

Thank you very much, First Minister. We woke up this morning of course to the news from the Institute for Fiscal Studies that there's an unfunded £60 billion hole in UK public finances as a consequence of decisions taken by the UK Government—not as a consequence of war in Europe, not as a consequence of COVID, but as a consequence of their own decisions. Before we'd finished breakfast, the Bank of England had announced that they were expanding the intervention to maintain some stability in markets. First Minister, do you agree with me that the conclusion we've reached is that either the UK Conservative Government is entirely incompetent on public finances and can't be trusted to run public finances, or they're doing it deliberately, as Simon Clarke indicated a few weeks ago, when he said that we need a smaller state to align with a low-tax economy—tax cuts for the rich paid for by cuts to public services for everybody else? First Minister, this Government needs to protect the people of Blaenau Gwent in the way that it needs to protect the people of Wales against this incompetence and this conspiracy against the public sector. I hope that the Welsh Government can ensure that you can do all in your powers to protect the public services in which the people Blaenau Gwent want to see investment and not cuts. Thank you. 

Diolch yn fawr. Gwnaethom ddeffro y bore yma wrth gwrs i'r newyddion gan y Sefydliad Astudiaethau Cyllid bod twll gwerth £60 biliwn heb ei ariannu yng nghyllid cyhoeddus y DU o ganlyniad i benderfyniadau a wnaed gan Lywodraeth y DU—nid o ganlyniad i ryfel yn Ewrop, nid o ganlyniad i COVID, ond o ganlyniad i'w penderfyniadau eu hunain. Cyn i ni orffen ein brecwast, roedd Banc Lloegr wedi cyhoeddi ei fod yn ehangu'r ymyrraeth i gynnal rhywfaint o sefydlogrwydd mewn marchnadoedd. Prif Weinidog, ydych chi'n cytuno â mi mai'r casgliad yr ydym ni wedi dod iddo yw bod naill ai Llywodraeth Geidwadol y DU yn gwbl anfedrus o ran cyllid cyhoeddus ac na ellir ymddiried ynddi i redeg cyllid cyhoeddus, neu mae hi'n ei wneud yn fwriadol, fel y nododd Simon Clarke ychydig wythnosau yn ôl, pan ddywedodd fod angen gwladwriaeth lai arnom i gyd-fynd ag economi treth isel—toriadau treth ar gyfer y cyfoethog y telir amdanyn nhw gan doriadau i wasanaethau cyhoeddus i bawb arall? Prif Weinidog, mae angen i'r Llywodraeth hon warchod pobl Blaenau Gwent yn y ffordd y mae angen iddi warchod pobl Cymru rhag yr anfedrusrwydd hwn a'r cynllwyn hwn yn erbyn y sector cyhoeddus. Rwy'n gobeithio y gall Llywodraeth Cymru sicrhau y gallwch wneud popeth yn eich pwerau i ddiogelu'r gwasanaethau cyhoeddus y mae pobl Blaenau Gwent eisiau gweld buddsoddi ynddyn nhw ac nid toriadau. Diolch. 

Well, Llywydd, I give the Member an assurance that the Welsh Government will do everything within our powers to protect people in Blaenau Gwent and in other parts of Wales from the onslaught that is coming our way. Llywydd, I don't think it is possible to overstate the seriousness facing the UK economy today. Last night, the pound slipped further on international markets, and when the Bank of England intervene and put out a statement to say that the reason they are having to intervene is because there is a 'material risk' to the UK's financial stability—the Bank of England chooses every single word with the utmost care and caution—that is not an off-the-cuff remark, Llywydd; that is a statement of the Bank of England signalling to everybody else just how serious the position is for the United Kingdom economy. 

Jim Pickard, the very respected journalist for the Financial Times, who used to cover Wales as part of his beat, summed it up last night, when asked what does all this mean, and he said it will mean these three things: mortgage rates will keep soaring, Government borrowing costs will spike, and pension funds will head back into the crisis zone. And the IFS's estimate this morning of a £60 billion cut in a single year in public expenditure means real, real cuts here in Wales. They estimate a 15 per cent cut in departmental budgets. Llywydd, a 15 per cent cut to the Welsh Government budget would be something unheard of in the deepest days of austerity, and I just want to say as seriously as I can today that if we face cuts on that scale, we are talking about thousands and thousands of people losing their jobs in public services across Wales, with all the impact that that will have on the lives of those people who rely on those services. We are facing the most serious consequences of the decisions made only a couple of weeks ago. And the answer is that the UK Government must—must—change course. It must do what Rishi Sunak said needed to be done during the leadership election with Liz Truss. What did he say? 'If we are not the party of sound money, I don't see the point of the Conservative Party.' And there's no sound money anywhere to be found under the Liz Truss Government.

Wel, Llywydd, rwy'n rhoi sicrwydd i'r Aelod y bydd Llywodraeth Cymru yn gwneud popeth o fewn ein pwerau i amddiffyn pobl ym Mlaenau Gwent ac mewn rhannau eraill o Gymru rhag yr ymosodiadau hyn arnom. Llywydd, nid wyf yn credu ei bod yn bosibl gorbwysleisio'r difrifoldeb sy'n wynebu economi'r DU heddiw. Neithiwr, llithrodd y bunt ymhellach ar farchnadoedd rhyngwladol, a phan fydd Banc Lloegr yn ymyrryd a rhoi datganiad i ddweud mai'r rheswm eu bod yn gorfod ymyrryd yw oherwydd bod 'risg ddiriaethol' i sefydlogrwydd ariannol y DU—mae Banc Lloegr yn dewis pob un gair gyda'r gofal a'r pwyll mwyaf—nid yw hwn yn sylw ffwrdd-â-hi, Llywydd; dyna ddatganiad o Fanc Lloegr sy'n arwydd i bawb arall pa mor ddifrifol yw sefyllfa economi'r Deyrnas Unedig.

Neithiwr crynhodd Jim Pickard, y newyddiadurwr uchel ei barch y Financial Times, a arferai gwmpasu Cymru yn rhan o'i rawd, pan ofynnwyd iddo beth y mae hyn i gyd yn ei olygu, dywedodd y bydd yn golygu'r tri pheth hyn: bydd cyfraddau morgeisi yn parhau i gynyddu, bydd costau benthyca'r Llywodraeth yn cynyddu'n sydyn, a bydd cronfeydd pensiynau unwaith eto mewn argyfwng. Ac mae amcangyfrif y Sefydliad Astudiaethau Cyllid y bore yma o doriad o £60 biliwn mewn un flwyddyn mewn gwariant cyhoeddus yn golygu toriadau go iawn yma yng Nghymru. Maen nhw'n amcangyfrif toriad o 15 y cant mewn cyllidebau adrannol. Llywydd, byddai toriad o 15 y cant i gyllideb Llywodraeth Cymru yn rhywbeth na welwyd hyd yn oed yn ystod dyddiau tywyllaf cyni, ac rwyf eisiau dweud mewn modd difrifol heddiw, os wynebwn ni doriadau ar y raddfa honno, rydym yn sôn am filoedd ar filoedd o bobl yn colli eu swyddi mewn gwasanaethau cyhoeddus ledled Cymru, gyda'r holl effaith fydd hynny yn ei gael ar fywydau'r bobl hynny sy'n dibynnu ar y gwasanaethau hynny. Rydym yn wynebu canlyniadau mwyaf difrifol y penderfyniadau a wnaed dim ond ychydig wythnosau yn ôl. A'r ateb yw bod yn rhaid i Lywodraeth y DU—mae'n rhaid iddi—newid cwrs. Rhaid iddi wneud yr hyn a ddywedodd Rishi Sunak bod angen ei wneud yn ystod yr etholiad arweinyddiaeth gyda Liz Truss. Beth ddwedodd e? 'Os nad ni yw'r blaid arian cadarn, dydw i ddim yn gweld diben i'r Blaid Geidwadol.' A does dim arian cadarn yn unman i'w gael o dan Lywodraeth Liz Truss.

13:35

Obviously, we were expecting the political rhetoric to flow today, as was expected. [Interruption.] The Member for Blaenau Gwent, underneath all of that, I'm sure is very concerned about public services in Blaenau Gwent and he didn't refer to that. For example, what's particularly challenging at the moment is the pressures in local—[Interruption.]

Yn amlwg, roeddem yn disgwyl i'r rhethreg wleidyddol lifo heddiw. [Torri ar draws.] Mae Aelod Blaenau Gwent, o dan hynna i gyd, rwy'n siŵr yn bryderus iawn am wasanaethau cyhoeddus ym Mlaenau Gwent ac ni wnaeth gyfeirio at hynny. Er enghraifft, yr hyn sy'n arbennig o heriol ar hyn o bryd yw'r pwysau yn—[Torri ar draws.]

Can we just hear the Member, please? I think the First Minister needs to hear and we all need to hear the Member contribute—and that includes people from your own benches to be quiet, as well as Government backbenchers. Thank you.

Gawn ni glywed yr Aelod, os gwelwch yn dda? Rwy'n credu bod angen i'r Prif Weinidog glywed ac mae angen i ni i gyd glywed yr Aelod yn cyfrannu—ac mae hynny'n cynnwys pobl o'ch meinciau eich hun i fod yn dawel, yn ogystal â meinciau cefn y Llywodraeth. Diolch.

Thank you, Presiding Officer. I was talking about local public services. For example, it's a particularly challenging time for local government, as you know, with the increased service pressures they have, and the demand is particularly felt in social care, both in adult and children's services. In Monmouthshire, for instance, the unmet care need is over 2,000 hours a week at the moment. Whilst I know some of the £70 million consequential, which is, I know, a small amount, linked to the stamp duty announcement in England, will fund part of your land transaction tax announcements, there is in the region of £46 million left from that announcement that I believe is still unallocated. First Minister, I know the Government has demands on its budget, but will you consider funnelling some of that money into local government to help them cope with the ever-increasing social care pressures, because, as we all know, that is fundamental to unlocking that massive problem we've got with the underperformance of our NHS in this country at the moment?

Diolch Llywydd. Roeddwn i'n siarad am wasanaethau cyhoeddus lleol. Er enghraifft, mae'n gyfnod arbennig o heriol i lywodraeth leol, fel y gwyddoch chi, gyda'r pwysau cynyddol ar wasanaethau sydd ganddyn nhw, ac mae'r galw i'w deimlo'n arbennig ym maes gofal cymdeithasol, mewn gwasanaethau oedolion a phlant. Yn sir Fynwy, er enghraifft, mae'r angen am ofal sydd heb ei ddiwallu dros 2,000 awr yr wythnos ar hyn o bryd. Er fy mod yn gwybod y bydd rhywfaint o'r £70 miliwn o gyllid canlyniadol, sydd, fe wn i yn swm bach, sy'n gysylltiedig â'r cyhoeddiad ar dreth stamp yn Lloegr, yn ariannu rhan o'ch cyhoeddiadau treth trafodiadau tir, mae tua £46 miliwn ar ôl o'r cyhoeddiad hwnnw y credaf ei fod yn dal heb ei ddyrannu. Prif Weinidog, rwy'n gwybod bod gan y Llywodraeth alwadau ar ei chyllideb, ond a wnewch chi'n ystyried sianelu rhywfaint o'r arian hwnnw i lywodraeth leol i'w helpu i ymdopi â'r pwysau gofal cymdeithasol cynyddol, oherwydd, fel y gwyddom i gyd, mae hynny'n hanfodol er mwyn datgloi'r broblem enfawr honno sydd gennym ni gyda'r GIG yn tanberfformio yn y wlad hon ar hyn o bryd?

Llywydd, Peter Fox speaks always with authority in relation to local government, given his experience in leading a local authority. He will know what it must be like for a local authority leader to contemplate a 15 per cent reduction in their budgets. And he's right that there was a consequential from changes to stamp duty land tax in England. But what he won't have had a chance, I imagine, to have seen is that, yesterday, the UK Government announced that they were reducing the budget of the Welsh Government by £70 million next year and another £70 million in the year after. So, there may have been £70 million as a consequence of stamp duty land tax over a three-year period, but, yesterday, they announced—and this is in advance of all the cuts that will come on 31 October—that our budget is to be reduced by £70 million next year and the year after. That means that the opportunities, small as they would have been, to have assisted local authorities with the very real pressures that Peter Fox quite rightly outlined were wiped away in a single letter from the Treasury.

Llywydd, mae Peter Fox, yn siarad bob amser ag awdurdod mewn cysylltiad â llywodraeth leol, o ystyried ei brofiad o arwain awdurdod lleol. Bydd yn gwybod sut mae arweinydd awdurdod lleol yn teimlo pan fo'n ystyried gostyngiad o 15 y cant yn ei gyllidebau. Ac mae'n iawn fod cyllid canlyniadol yn sgil newidiadau i dreth dir y dreth stamp yn Lloegr. Ond yr hyn na fydd wedi cael cyfle i'w weld, rwy'n dychmygu, yw gweld bod Llywodraeth y DU, ddoe, wedi cyhoeddi y bydd cyllideb Llywodraeth Cymru £70 miliwn yn llai y flwyddyn nesaf a £70 miliwn yn llai eto yn y flwyddyn wedyn. Felly, efallai y bu £70 miliwn o ganlyniad i dreth dir y dreth stamp dros gyfnod o dair blynedd, ond, ddoe, fe wnaethon nhw gyhoeddi—ac mae hyn cyn yr holl doriadau a ddaw ar 31 Hydref—y bydd ein cyllideb £70 miliwn yn llai y flwyddyn nesaf a'r flwyddyn wedyn. Mae hynny'n golygu bod y cyfleoedd, er mai rhai bach fydden nhw wedi bod, i gynorthwyo awdurdodau lleol gyda'r pwysau gwirioneddol yr amlinellodd Peter Fox yn gwbl briodol, wedi eu dileu mewn un llythyr gan y Trysorlys.

Yr Argyfwng Costau Byw
The Cost-of-living Crisis

2. Pa drafodaethau y mae'r Prif Weinidog wedi'u cael gyda Phrif Weinidog y DU ynglŷn â'r argyfwng costau byw sy'n wynebu trigolion yng nghanolbarth a gorllewin Cymru? OQ58550

2. What discussions has the First Minister had with the UK Prime Minister regarding the cost-of-living crisis facing residents in mid and west Wales? OQ58550

Llywydd, no opportunity for discussion on this or any other matter has been forthcoming from the latest UK Prime Minister.

Llywydd, ni ddaeth cyfle i drafod hwn nac unrhyw fater arall o du Prif Weinidog diweddaraf y DU.

Well, I just think that's ridiculous. On this International Day of the Girl Child, perhaps Liz Truss should reflect on what we teach our children about the importance of open dialogue and debate. When you do manage to catch her, would you press the Prime Minister for an answer on the three cost-of-living actions the devolved administrations are calling for: the £25 uplift to all means-tested benefit, abolition of the benefit cap and the two-child limit, and an urgent campaign to boost benefit take-up? These actions would immediately ease the burden on many households in my region and prevent tens of thousands more people in this country from falling into poverty.

Wel, rwy'n credu bod hynny'n hurt. Ar Ddiwrnod Rhyngwladol y Ferch, efallai y dylai Liz Truss fyfyrio ar yr hyn yr ydym ni'n ei ddysgu i'n plant am bwysigrwydd deialog a thrafodaeth agored. Pan lwyddwch i gael gafael arni, a wnewch chi bwyso ar Brif Weinidog y DU i roi ateb i'r tri cham gweithredu ar gostau byw y mae'r gweinyddiaethau datganoledig yn galw amdanyn nhw: y cynnydd o £25 i bob budd-dal sy'n dibynnu ar brawf modd, diddymu'r cap budd-dal a'r terfyn dau blentyn, ac ymgyrch frys i hybu'r nifer sy'n manteisio ar fudd-daliadau? Byddai'r camau hyn yn lleddfu'r baich ar lawer o aelwydydd yn fy rhanbarth i ar unwaith ac yn atal degau o filoedd yn fwy o bobl yn y wlad hon rhag cael eu gwthio i dlodi.

Llywydd, I thank Joyce Watson for that, and thank her for drawing attention to the fact that today is the day of the girl. The Welsh Government has played our part, alongside Governments around the globe in that. I'm very pleased indeed to let Members know that Jaime, who's been shadowing me over the last 24 hours, is in the gallery and will be watching our proceedings this afternoon. Llywydd, of course, where opportunities arise, Ministers will want to pursue the points that we've made to the UK Government through the correspondence from our finance Minister. But not only has there been no invitation to meet the Prime Minister, but all those carefully agreed components of the inter-governmental review concluded by the last UK Government, agreed by the Welsh Government, the Scottish Government and the Northern Ireland Executive, none of that is operating either. There was to have been a meeting of what's called FISC, the finance inter-ministerial committee. It was meant to happen in September; it was postponed by the UK Government. It was rescheduled for 5 October; it's been postponed again by the UK Government. Neither of those two committees—the ministerial committee and the finance committee—have met since the new Prime Minister took office. There were 11 groups set up at a ministerial level under the review of inter-governmental relations. There have been 20 meetings of those groups between March and the start of September. Not a single one of them has met since the new Prime Minister took office. It is a collapse—it's a collapse—of a set of arrangements that the last Conservative Government agreed, led and, to an extent, was making happen in the six months between March and September. We'll take whatever opportunities come our way, but the truth of the matter is that the current UK Government has turned its back not just on our economic futures, but the future of the United Kingdom as well. 

Llywydd, diolch i Joyce Watson am hynna, a diolch iddi am dynnu sylw at y ffaith ei bod hi'n ddiwrnod y ferch heddiw. Mae Llywodraeth Cymru wedi chwarae ein rhan, ynghyd â llywodraethau o amgylch y byd yn hynny o beth. Rwy'n falch iawn yn wir o roi gwybod i'r Aelodau fod Jaime, sydd wedi bod yn fy nghysgodi dros y 24 awr ddiwethaf, yn yr oriel a bydd yn gwylio ein trafodion y prynhawn yma. Llywydd, wrth gwrs, pan fydd cyfleoedd yn codi, bydd Gweinidogion eisiau dilyn y pwyntiau yr ydym wedi'u gwneud i Lywodraeth y DU drwy'r ohebiaeth gan ein Gweinidog cyllid. Ond nid yn unig y ffaith na ddaeth gwahoddiad i gwrdd â Phrif Weinidog y DU, ond y ffaith nad yw un o gydrannau'r adolygiad rhynglywodraethol y cytunwyd arnyn nhw yn ofalus ac a gwblhawyd gan Lywodraeth ddiwethaf y DU, y cytunwyd arno gan Lywodraeth Cymru, Llywodraeth yr Alban a Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon, yn gweithredu ychwaith. Roedd cyfarfod o'r hyn sy'n cael ei alw'n FISC, Y Pwyllgor Sefydlog Rhyngweinidogol ar Gyllid i fod i ddigwydd. Roedd i fod i ddigwydd ym mis Medi; cafodd ei ohirio gan Lywodraeth y DU. Fe'i haildrefnwyd ar gyfer 5 Hydref; mae wedi cael ei ohirio eto gan Lywodraeth y DU. Nid yw un o'r ddau bwyllgor hynny—y pwyllgor gweinidogol a'r pwyllgor cyllid—wedi cwrdd ers i'r Prif Weinidog newydd ddod i rym. Sefydlwyd 11 o grwpiau ar lefel weinidogol dan yr adolygiad o gysylltiadau rhynglywodraethol. Bu 20 o gyfarfodydd o'r grwpiau hynny rhwng mis Mawrth a dechrau mis Medi. Does dim un ohonyn nhw wedi cwrdd ers i'r Prif Weinidog newydd ddod i rym. Mae'n chwalfa—mae'n chwalfa—o set o drefniadau y cytunodd y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf, dan arweiniad ac, i raddau, a ddigwyddodd yn y chwe mis rhwng mis Mawrth a mis Medi. Fe wnawn ni gymryd pa bynnag gyfleoedd sy'n dod i'n rhan ni, ond y gwir yw bod Llywodraeth bresennol y DU wedi troi ei chefn nid yn unig ar ein dyfodol economaidd, ond ar ddyfodol y Deyrnas Unedig hefyd. 

13:40

First Minister, the Health and Social Care Committee is beginning an inquiry into dentistry later this week. As you know, there are huge issues with people being able to access dental treatment, but one of the major issues is the impact that the cost-of-living challenges will have on patients. A concern raised is that patients who are receiving private treatment will now join, or attempt to join, NHS waiting lists, and, according to the Welsh NHS Confederation, that has the potential to add already further pressure on the system. Now, according to consultation responses, there are vast inequalities in oral health. People living in mid Wales, especially if you live in Powys, cannot access, as a new patient, an NHS dentist at all. So, can I ask what is the Government doing to close the inequality gap? And what is the Welsh Government going to do to support those who cannot afford to access dental treatment?  

Prif Weinidog, mae'r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol yn dechrau ymchwiliad i ddeintyddiaeth yn ddiweddarach yr wythnos hon. Fel y gwyddoch chi, mae problemau enfawr o ran pobl yn gallu cael triniaeth ddeintyddol, ond un o'r prif broblemau yw'r effaith y bydd yr heriau costau byw yn ei chael ar gleifion. Pryder a godwyd yw y bydd cleifion sy'n cael triniaeth breifat nawr yn ymuno â rhestrau aros y GIG, neu'n ceisio ymuno â nhw, ac, yn ôl Conffederasiwn GIG Cymru, mae gan hynny'r potensial i roi mwy o bwysau fyth ar y system. Nawr, yn ôl ymatebion yr ymgynghoriad, mae anghydraddoldebau enfawr ym maes iechyd y geg. Nid yw cleifion newydd sy'n byw yn y canolbarth, yn enwedig os ydych chi'n byw ym Mhowys, yn gallu cael gafael ar ddeintydd y GIG o gwbl. Felly, a gaf i ofyn beth mae'r Llywodraeth yn ei wneud i gau'r bwlch anghydraddoldeb? A beth mae Llywodraeth Cymru yn mynd i'w wneud i gefnogi'r rhai nad ydyn nhw'n gallu fforddio cael gafael ar driniaeth ddeintyddol?  

Well, Llywydd, anything that I'm about to say, the Member can be sure, will be dwarfed by the impact of the cuts that we now know are coming our way. So, some sort of sober realism is required, even by Members on the Conservative benches. Now, as a result of the changes to the dental contract, changes that were, of course, opposed by Members on those benches, tens of thousands of new appointments will become available in the NHS dental service in this calendar year. Already, thousands more NHS patients are being taken on in every part of Wales. There was an anticipated growth, I think, of just over 120,000 dental patients as a result of the contract changes. We've exceeded half of that in the first half of the year, and that includes in the Powys Teaching Health Board—the smallest health board of all—where hundreds and hundreds of new appointments have become possible. I think that's a tribute to the work that's gone in alongside the British Dental Association to shape the new contract, but the pressures that we are about to face will be felt in dentistry, as in every other part of the services provided by the Welsh NHS. 

Wel, Llywydd, bydd unrhyw beth yr wyf i ar fin ei ddweud, gall yr Aelod fod yn sicr, yn bitw o gymharu ag effaith y toriadau y gwyddom bellach eu bod ar eu ffordd. Felly, mae angen rhyw fath o realaeth bwyllog, hyd yn oed gan Aelodau ar y meinciau Ceidwadol. Nawr, o ganlyniad i'r newidiadau i'r contract deintyddol, newidiadau a oedd, wrth gwrs, yn cael eu gwrthwynebu gan Aelodau ar y meinciau hynny, bydd degau o filoedd o apwyntiadau newydd ar gael yng ngwasanaeth deintyddol y GIG yn y flwyddyn galendr hon. Eisoes, mae miloedd yn rhagor o gleifion y GIG yn cael eu derbyn ym mhob rhan o Gymru. Roedd yna dwf disgwyliedig, rwy'n credu, o ychydig dros 120,000 o gleifion deintyddol o ganlyniad i'r newidiadau i'r contract. Rydym ni wedi cyflawni dros hanner hynny yn hanner cyntaf y flwyddyn, ac mae hynny'n cynnwys ym Mwrdd Iechyd Addysgu Powys—y bwrdd iechyd lleiaf oll—lle mae cannoedd a channoedd o apwyntiadau newydd yn bosibl. Rwy'n credu bod hynny'n deyrnged i'r gwaith a wnaed ochr yn ochr â Chymdeithas Ddeintyddol Prydain i lunio'r cytundeb newydd, ond bydd y pwysau yr ydym ar fin ei wynebu yn cael ei deimlo ym maes deintyddiaeth, fel ym mhob rhan arall o'r gwasanaethau a ddarperir gan GIG Cymru. 

Good afternoon, First Minister. I just want to say that I feel it's really sad that the Conservatives on the other side of the benches don't listen to the real concerns we have around services here in Wales. I hope that, through listening—through listening—you are able to take back the very clear message that we need a dialogue between the UK Government and the Welsh Government in order to resolve our public services, because we hear that, whilst pensioners are subject to a triple lock on their state pension, those who claim other types of welfare benefits are facing the prospect of significant real-term cuts in what they'll receive. I hope, First Minister, that you will condemn that particular position, and that that will be heard by Conservative colleagues as well, and I hope things will change on that particular issue. 

I want to just look at homelessness, particularly the issue of housing in mid and west Wales, and I thank my colleague for raising this particular issue. Could you outline the steps that the Welsh Government could be taking to institute a floor for discretionary housing payments, which would give councils certainty around the pot of money that they have available to them to prevent evictions and homelessness? Thank you. Diolch yn fawr iawn.

Prynhawn da, Prif Weinidog. Rwyf eisiau dweud fy mod i'n teimlo ei bod hi'n drist iawn nad yw'r Ceidwadwyr ar ochr arall y meinciau yn gwrando ar y pryderon go iawn sydd gennym ni ynghylch gwasanaethau yma yng Nghymru. Rwy'n gobeithio, drwy wrando—drwy wrando—eich bod yn gallu cyfleu'n glir iawn y neges bod angen sgwrs rhwng Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru er mwyn datrys ein gwasanaethau cyhoeddus, oherwydd rydym yn clywed, tra bo pensiynwyr yn destun clo triphlyg ar eu pensiwn gwladol, mae'r rhai sy'n hawlio mathau eraill o fudd-daliadau lles yn wynebu'r posibilrwydd o doriadau sylweddol mewn termau real i'r hyn y byddant yn ei gael. Gobeithio, Prif Weinidog, y byddwch chi'n condemnio'r sefyllfa benodol honno, ac y bydd hynny'n cael ei glywed gan gydweithwyr Ceidwadol hefyd, ac rwy'n gobeithio y bydd pethau'n newid o ran y mater penodol hwnnw. 

Rwyf eisiau edrych ar ddigartrefedd, yn enwedig mater tai yn y canolbarth a'r gorllewin, a diolch i fy nghyd-Aelod am godi'r mater penodol hwn. A wnewch chi amlinellu'r camau y gallai Llywodraeth Cymru eu cymryd i sefydlu llawr ar gyfer taliadau tai dewisol, a fyddai'n rhoi sicrwydd i gynghorau o ran yr arian sydd ar gael iddyn nhw i atal achosion o droi allan a digartrefedd? Diolch yn fawr iawn.

13:45

Diolch i Jane Dodds. On a very sobering day, it's utterly sobering to imagine that the people who manage on the very least in our society and see their bills going up all the time might be faced with their benefits not even being uprated in line with inflation, as was promised in the Conservative manifesto of 2019. I agree with Penny Mordaunt, who said that it would be unthinkable for that to happen.

Last week, I asked the leader of the opposition here whether he would add his voice to the campaign to ensure that the very least well-off in our society were protected by their benefits being uprated in line with inflation. I offer him that opportunity again this afternoon. He'll join many Conservatives who believe that that ought to be the case. If it's not, everything else that we are seeing that will impact on the lives of those people will be made even less bearable by the actions of a Government that will have chosen its priorities—as we know, lifting the cap on bankers' bonuses while being prepared to cut the benefits of the least well-off. 

That is certainly felt in housing, as Jane Dodds has said. Discretionary housing payments were cut by the last Conservative Government. They are such a useful tool for local authorities, they are exactly the sort of thing that Peter Fox was referring to earlier. It is local money that allows a local authority to respond to the particular sets of circumstances that they face and what they can do to intervene with those discretionary payments to prevent the far more expensive route of families being taken into homelessness. We are doing our best in this financial year to put more money of our money in to compensate for the loss of UK money in this area. But, it will just be one more of a very long list of things that we will not be able to sustain at the current level if our budgets are reduced in the way that we now see being promised.

Diolch i Jane Dodds. Ar ddiwrnod sobreiddiol iawn, mae'n hollol sobreiddiol dychmygu y gallai'r bobl sy'n ymdopi ar bron i ddim yn ein cymdeithas ac sy'n gweld eu biliau'n cynyddu drwy'r amser, fod yn wynebu'r ffaith na fydd eu budd-daliadau hyd yn oed yn codi yn unol â chwyddiant, fel yr addawyd ym maniffesto'r Ceidwadwyr yn 2019. Rwy'n cytuno â Penny Mordaunt, a ddywedodd y byddai'n amhosibl meddwl y gallai hynny ddigwydd.

Yr wythnos diwethaf, gofynnais i arweinydd yr wrthblaid yma a fyddai'n ychwanegu ei lais at yr ymgyrch i sicrhau bod y lleiaf cefnog yn ein cymdeithas yn cael eu diogelu drwy gynyddu eu budd-daliadau yn unol â chwyddiant. Rwy'n cynnig y cyfle hwnnw iddo eto'r prynhawn yma. Bydd yn ymuno â llawer o Geidwadwyr sy'n credu y dylai hynny fod yn wir. Os nad ydyw, bydd popeth arall yr ydym yn ei weld a fydd yn effeithio ar fywydau'r bobl hynny yn cael eu gwneud hyd yn oed yn llai dioddefadwy gan weithredoedd Llywodraeth a fydd wedi dewis ei blaenoriaethau—fel y gwyddom, gan godi'r cap ar fonysau bancwyr a bod yn barod i dorri budd-daliadau y rhai lleiaf cefnog.

Mae hynny'n sicr i'w deimlo ym maes tai, fel y dywedodd Jane Dodds. Cafodd taliadau tai dewisol eu torri gan y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf. Maen nhw'n offerynnau mor ddefnyddiol i awdurdodau lleol, dyma'n union y math o beth yr oedd Peter Fox yn cyfeirio ato'n gynharach. Arian lleol sy'n caniatáu i awdurdod lleol ymateb i'r setiau penodol o amgylchiadau y maen nhw'n yn eu hwynebu a'r hyn y gallan nhw ei wneud i ymyrryd gyda'r taliadau dewisol hynny i osgoi'r llwybr llawer drytach, sef teuluoedd yn dod yn ddigartref. Rydym yn gwneud ein gorau yn y flwyddyn ariannol hon i roi mwy o'n harian i wneud yn iawn am golli arian y DU yn y maes hwn. Ond, ni fydd ond yn un peth arall ar restr hir iawn o bethau na fyddwn yn gallu eu cynnal ar y lefel bresennol os yw ein cyllidebau'n cael eu lleihau yn y ffordd yr addewir nawr.

First Minister, when the Prime Minister finally talks with you and not just about you, can you assure her on behalf of the people of mid and west Wales that you are not at all anti-growth but that you are, most proudly, anti-greed?

Prif Weinidog, pan fydd Prif Weinidog y DU yn siarad â chi o'r diwedd ac nid amdanoch chi yn unig, a wnewch chi ei sicrhau hi ar ran pobl y canolbarth a'r gorllewin nad ydych chi yn erbyn twf o gwbl ond eich bod chi gyda balchder, yn erbyn trachwant?

Llywydd, the nonsense that we are somehow—although we are on a very, very long list of other people the Prime Minister has identified as apparently not sharing her view of the world. The Welsh economy, in the figures that the Office for National Statistics published in September, grew faster last year than any other nation of the United Kingdom. So, by what possible yardstick the Prime Minister believes that we are opposed to growth, I have no idea at all. We know—and certainly Ken Skates, in his previous responsibilities, did a great deal to contribute to this—the ingredients that make for growth. It's investment by the public and the private sectors to make sure that people who are carrying out jobs in the Welsh and the UK economy have the best possible equipment at their disposal, and it's investment in skills so that the people we have are as equipped as they can be as well to make their greatest contribution to the economy. 

The idea that the United Kingdom, which is already a low tax, deregulated economy, far in excess of much more successful economies elsewhere, needs more of that as a path to growth—there is no evidence for it and there's no confidence in it, not just by opposition political parties but by markets right around the world.

Llywydd, mae'r nonsens ein bod ni rywsut—er ein bod ni ar restr hir iawn, iawn o bobl eraill y mae Prif Weinidog y DU wedi nodi nad ydyn nhw'n rhannu ei barn hi ar y byd, mae'n debyg. Tyfodd economi Cymru, yn ôl y ffigurau a gyhoeddodd y Swyddfa Ystadegau Gwladol a gyhoeddwyd ym mis Medi, yn gynt y llynedd nag unrhyw genedl arall yn y Deyrnas Unedig. Felly, pa ffon fesur posibl y mae Prif Weinidog y Du yn ei defnyddio i ddod i'r casgliad ein bod yn gwrthwynebu twf, wel nid oes gennyf syniad o gwbl. Rydym ni'n gwybod—ac yn sicr fe wnaeth Ken Skates, yn ei gyfrifoldebau blaenorol, lawer iawn i gyfrannu at hyn—y cynhwysion sy'n creu twf. Mae'n fuddsoddiad gan y cyhoedd a'r sectorau preifat i wneud yn siŵr bod gan bobl sy'n cyflawni swyddi yn economi Cymru a'r DU yr offer gorau posibl ar gael iddyn nhw, ac mae'n fuddsoddiad mewn sgiliau fel bod y bobl sydd gennym mor gymwys ag y gallan nhw fod hefyd i wneud eu cyfraniad mwyaf at yr economi. 

Mae'r syniad bod y Deyrnas Unedig, sydd eisoes yn economi dreth isel wedi'i dadreoleiddio, llawer mwy nag economïau llawer mwy llwyddiannus mewn mannau eraill, angen mwy o hynny fel llwybr i dwf—nid oes tystiolaeth ar ei gyfer ac nid oes ffydd ynddo, nid yn unig gan wrthbleidiau ond gan farchnadoedd ledled y byd.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd y Ceidwadwyr, Andrew R.T. Davies.

Questions now from party leaders. Leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. First Minister, last week I challenged you on your inability to bring forward a COVID inquiry, and there is a difference between the view that I take and you take, and I accept that, and that's a political difference. However, Covid-19 Bereaved Families for Justice Cymru do want that independent inquiry. During your answers to me, you indicated that they'd 'moved on'. Do you accept that it is still their goal to achieve an independent Wales-wide COVID inquiry?

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, yr wythnos diwethaf fe wnes i eich herio ar eich anallu i gyflwyno ymchwiliad COVID, ac mae gwahaniaeth rhwng fy marn i a'ch barn chithau, ac rwy'n derbyn hynny, ac mae hynny'n wahaniaeth gwleidyddol. Fodd bynnag, mae Covid-19 Bereaved Families for Justice Cymru eisiau'r ymchwiliad annibynnol hwnnw. Yn ystod eich atebion i mi, fe wnaethoch chi nodi eu bod nhw wedi 'symud ymlaen'. A ydych chi'n derbyn mai eu nod o hyd yw cyflawni ymchwiliad COVID Cymru gyfan annibynnol?

13:50

Llywydd, I think it is better that I quote the words of the bereaved families themselves, so that there is no ambiguity in what I am saying. So, here is—. I'm quoting now directly from the press release that they issued on Tuesday of last week. They say that they firmly believe that a Wales-wide inquiry would be the best way to,

'achieve the scrutiny that Wales deserves'.

That has always been their view. I have rehearsed it and discussed it with them in five separate meetings. They go on to say that, despite those meetings, the First Minister,

'remains unconvinced that this is the right way ahead'.

That's a very fair summary of my position. And that I believe that,

'all decisions made by the Welsh Government must be seen in the context of those made by the UK Government'.

Again, an absolutely fair representation of my view. They then say,

'CBFJC have therefore shifted their focus to ensuring that Wales is fully scrutinised in the UK Covid-19 Inquiry'.

I think it's easier that I put their words onto the record rather than trying to gloss them myself.

Llywydd, rwy'n credu ei bod hi'n well i mi ddyfynnu geiriau'r teuluoedd mewn profedigaeth eu hunain, fel nad oes amwysedd o ran yr hyn rwy'n ei ddweud. Felly, dyma—. Rwy'n dyfynnu nawr yn uniongyrchol o'r datganiad i'r wasg a gyhoeddwyd ganddyn nhw ddydd Mawrth yr wythnos diwethaf. Maen nhw'n dweud eu bod nhw'n credu'n gryf mai ymchwiliad i Gymru gyfan fyddai'r ffordd orau o,

'gyflawni'r gwaith craffu y mae Cymru'n ei haeddu'.

Dyna fu eu barn nhw erioed. Rwyf wedi ei ailadrodd a'i drafod gyda nhw mewn pum cyfarfod ar wahân. Ânt ymlaen i ddweud, er gwaethaf y cyfarfodydd hynny, mae'r Prif Weinidog,

'yn dal heb ei argyhoeddi mai dyma'r ffordd iawn i fynd ymlaen'.

Dyna grynodeb teg iawn o fy safbwynt i. A fy mod i'n credu hynny,

'rhaid i bob penderfyniad sy'n cael ei wneud gan Lywodraeth Cymru gael ei weld yng nghyd-destun y rhai a wneir gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig'.

Unwaith eto, cynrychiolaeth hollol deg o fy marn i. Yna maen nhw'n dweud,

'felly, mae CBFJC wedi symud eu pwyslais i sicrhau y bydd craffu llawn ar Gymru yn Ymchwiliad Covid-19 y DU'.

Rwy'n credu ei bod hi'n haws i mi roi eu geiriau ar gofnod yn hytrach na cheisio eu dehongli nhw fy hun.

I accept the point that you've made, First Minister, but last week, you did try and make the point that they had 'moved on', when in fact your opening remarks directing us to their press release last week clearly show that they do want a Wales-wide independent inquiry. But the record will speak and people will make their judgment accordingly. 

I'd like to raise with you, First Minister, my constituent's e-mail to me last night. Ross highlighted the experience that his grandmother had in the accident and emergency department in the Heath hospital, Cardiff. I appreciate that you cannot respond on individual cases, but this was a particularly poignant e-mail that came, and I'm sure that many Members in this Chamber get these e-mails. His 86-year-old grandmother went to the A&E department, not transported by an ambulance, but by a taxi, with a suspected stroke, because she was told that it would take several hours, if not a day, to get an ambulance to her. When she arrived at the hospital, she waited 20 hours to see a doctor—20 hours. Her assessment now is that she will never go back to a hospital, and all she wishes for is that she has a painless death. 

Now, in June, Healthcare Inspectorate Wales undertook an unannounced inspection of the A&E department at the Heath hospital. I hope, as a constituency Member here in Cardiff, you are familiar with the outcomes of their recommendations and the situation they found. Last week, you said to me that I highlighted the impotency of opposition. Could you show me the potency of your Government in addressing the Healthcare Inspectorate Wales report on the A&E department, and in particular, address the concerns that Ross's grandmother has, that she will never go to an A&E department again and wishes for a painless death?

Rwy'n derbyn y pwynt yr ydych chi wedi'i wneud, Prif Weinidog, ond yr wythnos diwethaf, fe wnaethoch chi geisio gwneud y pwynt eu bod wedi 'symud ymlaen', pan fo eich sylwadau agoriadol mewn gwirionedd yn ein cyfeirio at eu datganiad i'r wasg yr wythnos diwethaf yn dangos yn glir eu bod eisiau cael ymchwiliad Cymru gyfan, annibynnol. Ond fe fydd y cofnod yn siarad a bydd pobl yn barnu yn unol â hynny.

Hoffwn godi gyda chi, Prif Weinidog, e-bost fy etholwr a gefais neithiwr. Tynnodd Ross sylw at y profiad gafodd ei nain yn yr adran damweiniau ac achosion brys yn Ysbyty Athrofaol Cymru, Caerdydd. Rwy'n gwerthfawrogi na allwch ymateb i achosion unigol, ond roedd hon yn neges e-bost arbennig o ingol a gefais, ac rwy'n siŵr bod llawer o Aelodau yn y Siambr hon yn cael y negeseuon e-bost hyn. Aeth ei nain 86 oed i'r adran damweiniau ac achosion brys, nid mewn ambiwlans, ond mewn tacsi, a hithau o dan amheuaeth o fod wedi dioddef strôc, oherwydd cafodd wybod y byddai'n cymryd sawl awr, os nad diwrnod cyfan, i gael ambiwlans ar ei chyfer. Ar ôl cyrraedd yr ysbyty, arhosodd 20 awr cyn gweld meddyg—20 awr. Ei hasesiad nawr yw na fydd hi byth yn mynd yn ôl i ysbyty, a'r cyfan y mae'n dymuno amdano yw y caiff farwolaeth ddi-boen. 

Nawr, ym mis Mehefin, cynhaliodd Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru archwiliad dirybudd o'r adran damweiniau ac achosion brys yn Ysbyty Athrofaol Cymru. Rwy'n gobeithio, fel Aelod dros etholaeth yma yng Nghaerdydd, eich bod yn gyfarwydd â chanlyniadau eu hargymhellion a'r sefyllfa a ganfuwyd ganddynt. Yr wythnos diwethaf, fe ddywedoch chi wrthyf fy mod wedi amlygu anallu gwrthblaid. Allech chi ddangos gallu eich Llywodraeth i mi wrth fynd i'r afael ag adroddiad Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru ar yr adran damweiniau ac achosion brys, ac yn benodol, mynd i'r afael â'r pryderon sydd gan nain Ross, na fydd hi byth yn mynd i adran ddamweiniau brys eto ac sy'n dymuno marwolaeth ddi-boen?

Well, those concerns of the individual need to be taken up with the clinicians who are responsible for her care, because what the leader of the opposition has said would clearly be unacceptable, and those who were responsible need to be able to discuss with her how she now feels and what they can do to put that right.

I am of course familiar, Llywydd, with the Healthcare Inspectorate Wales report into the emergency department at University Hospital Wales. It's important to emphasise, isn't it, that the report found that the majority of patients reported being treated with dignity and respect and that they were receiving good emergency care. That's what the report says. But the report also says that there were numerous environmental factors impacting on the ability of staff to provide dignified care. And let me be clear this afternoon, Llywydd; it is absolutely unacceptable to me to read a report that says that an emergency department is dirty, that an emergency department doesn't have enough chairs for people to sit on, and that an emergency department is unable to provide access to water for people who are waiting.

Look, I understand the system is under huge pressure, with unprecedented numbers of people presenting, and staff who are under the most huge pressures for everything they've gone through in recent years. That does not excuse a health board for failing to deliver on those very basic environmental standards. Now, today, the health Minister has announced a further £2 million to help health boards across Wales with those small, basic things that make such a difference to the patient experience and to staff experience as well. It's hard enough working in the accident and emergency department at the Heath hospital without feeling that the physical conditions in which you are working are dirty and unacceptable. So, the Member asks 'What can the Welsh Government do?' Well, we will find another sum of money that we will provide to those emergency departments, and then I absolutely look to the people who are paid to manage those organisations to make sure that those basic standards are properly observed and that the physical conditions in which staff have to work and patients have to present themselves are not of the sort that were described in that report. 

Wel, mae angen i bryderon yr unigolyn gael eu trafod gan y clinigwyr sy'n gyfrifol am ei gofal, oherwydd byddai'r hyn y mae arweinydd yr wrthblaid wedi'i ddweud yn amlwg yn annerbyniol, ac mae angen i'r rhai a oedd yn gyfrifol drafod gyda hi sut mae hi'n teimlo nawr a beth allan nhw ei wneud i wneud iawn am hyn.

Rwy'n gyfarwydd wrth gwrs, Llywydd, ag adroddiad Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru ar yr adran achosion brys yn Ysbyty Athrofaol Cymru. Mae'n bwysig pwysleisio, onid yw e, bod yr adroddiad wedi canfod bod y mwyafrif o gleifion wedi dweud eu bod yn cael eu trin ag urddas a pharch a'u bod yn cael gofal brys da. Dyna mae'r adroddiad yn ei ddweud. Ond mae'r adroddiad hefyd yn dweud bod nifer o ffactorau amgylcheddol yn effeithio ar allu staff i ddarparu gofal urddasol. A gadewch i mi fod yn glir y prynhawn yma, Llywydd; mae'n gwbl annerbyniol i mi ddarllen adroddiad sy'n dweud bod adran achosion brys yn fudr, nad oes gan adran achosion brys ddigon o gadeiriau i bobl eistedd arnyn nhw, ac nad yw adran achosion brys yn gallu cynnig dŵr i bobl sy'n aros.

Edrychwch, rwy'n deall bod y system o dan bwysau enfawr, gyda niferoedd digynsail o bobl yn dod i mewn, a staff sydd o dan y pwysau mwyaf oherwydd yr hyn y maen nhw wedi mynd drwyddo yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Nid yw hynny'n esgusodi bwrdd iechyd am fethu â chyflawni'r safonau amgylcheddol sylfaenol iawn hynny. Nawr, heddiw, mae'r Gweinidog iechyd wedi cyhoeddi £2 filiwn arall i helpu byrddau iechyd ledled Cymru gyda'r pethau bach, sylfaenol hynny sy'n gwneud cymaint o wahaniaeth i brofiad y claf ac i brofiad staff hefyd. Mae'n ddigon anodd gweithio yn yr adran damweiniau ac achosion brys yn Ysbyty Athrofaol Cymru heb orfod teimlo bod yr amgylchedd yr ydych chi'n gweithio ynddo yn fudr ac yn annerbyniol. Felly, mae'r Aelod yn gofyn 'Beth all Llywodraeth Cymru ei wneud?' Wel, fe ddown o hyd i swm arall o arian y byddwn yn ei ddarparu i'r adrannau brys hynny, ac yna edrychaf yn ar y bobl sy'n cael eu talu i reoli'r sefydliadau hynny i wneud yn siŵr y cedwir yn briodol at y safonau sylfaenol hynny ac nad yw'r amgylchedd ffisegol y mae'n rhaid i staff weithio ynddo ac y bydd cleifion yn dod iddo o'r math a ddisgrifiwyd yn yr adroddiad hwnnw. 

13:55

One of the examples that was used in that report, First Minister, was children turning up with severe burns and, because equipment was not available, staff were having to put children into sinks to cool their burns or use the showers in the staff changing rooms. That's the level of the challenge in that A&E department, and indeed A&E departments across the whole of Wales.

What I would also suggest is one of the big pressure points on A&E departments is obviously the waiting times that people are finding when they have to go on to the lists and they're not getting their procedures undertaken. That's putting pressure on A&E departments, with people turning up with complications because of the waits that have grown over time. Now, the health Minister, on Sunday Supplement said that she has not given up yet on waiting times—a direct quote from Sunday Supplement. The one waiting time that she was challenged to say whether the Government would meet was the first target of having all out-patient appointments undertaken by the end of the year for those who have been waiting 12 months or more. Will you say now whether that particular target will be met in a little over two and a half months' time?

Un o'r enghreifftiau a ddefnyddiwyd yn yr adroddiad hwnnw, Prif Weinidog, oedd plant yn cyrraedd â llosgiadau difrifol ac, oherwydd nad oedd offer ar gael, roedd staff yn gorfod rhoi plant mewn sinciau i oeri eu llosgiadau neu ddefnyddio'r cawodydd yn ystafelloedd newid staff. Dyna lefel yr her yn yr adran damweiniau ac achosion brys honno, ac yn wir adrannau damweiniau ac achosion brys ar draws Cymru gyfan.

Yr hyn y byddwn i'n ei awgrymu hefyd yw mai un o wasgbwyntiau mawr adrannau damweiniau ac achosion brys yn amlwg yw'r amseroedd aros y mae pobl yn eu dioddef pan fydd yn rhaid iddyn nhw fynd ar restrau a phan nad ydyn nhw'n cael triniaethau. Mae hynny'n rhoi pwysau ar adrannau damweiniau ac achosion brys, gyda phobl yn cyrraedd gyda chymhlethdodau wedi datblygu yn sgil yr arosiadau. Nawr, dywedodd y Gweinidog Iechyd, ar Sunday Supplement nad yw wedi rhoi'r gorau iddi o ran amseroedd aros eto—dyfyniad uniongyrchol o Sunday Supplement. Yr un amser aros yr heriwyd hi i ddweud y byddai'r Llywodraeth yn ei gyflawni oedd y targed cyntaf o gyflawni holl apwyntiadau cleifion allanol erbyn diwedd y flwyddyn ar gyfer y rhai sydd wedi bod yn aros 12 mis neu fwy. A ddywedwch chi'n nawr y bydd y targed penodol hwnnw'n cael ei gyrraedd ymhen ychydig dros ddau fis a hanner?

Well, what I will say, Llywydd, is that long waits in the NHS in Wales have come down for four months in a row, and people across the system are doing their very best to make sure that they meet the targets that the health service has signed up to. The leader of the opposition is right, accident and emergency departments end up dealing with failures in other parts of the system—less, I think, the failure that he pointed to. But, we know, when people feel that they might not get an appointment elsewhere in the system, they know they can turn up in an A&E department and in the end you will be seen. You may have to wait longer than you wanted to and the conditions that you might have to wait in would not be what you would expect, but in the end you will be seen. And that's why people default to it if they don't have confidence that they will get the timely care they need in other parts of the system. That is part of the explanation of the pressures that A&E departments are facing in every part of the United Kingdom.

Staff are working as hard as they possibly can in the very difficult circumstances they face. Every week, I report—I'm very seldom asked, but every week I report on the impact of coronavirus in the Welsh NHS. At the end of last week, the number of patients in a bed in a hospital in Wales with coronavirus went up by more than 100 in a single week, back over 500 on Friday. The number of staff off because of COVID-19 went back over 1,000 last week. All of that, every time that happens, that makes it more difficult for staff trying to clear the backlog of people waiting for planned care. And yet, every single day, they do everything they can to try to make sure that people in Wales get the quality care and the sustained interventions that we know they need. 

Wel, yr hyn a ddywedaf i, Llywydd, yw bod arosiadau hir yn y GIG yng Nghymru wedi gostwng dros bedwar mis yn olynol, ac mae pobl ledled y system yn gwneud eu gorau glas i sicrhau eu bod nhw'n cyrraedd y targedau y mae'r gwasanaeth iechyd wedi ymrwymo iddyn nhw. Mae arweinydd yr wrthblaid yn iawn, mae adrannau damweiniau ac achosion brys yn ymdrin â methiannau mewn rhannau eraill o'r system—nid cymaint, rwy'n credu, â'r methiant y cyfeiriodd ato. Ond, rydym ni'n gwybod, pan fydd pobl yn teimlo efallai na fyddan nhw'n cael apwyntiad mewn mannau eraill yn y system, maen nhw'n gwybod y gallan nhw fynd i adran damweiniau ac achosion brys ac yn y diwedd, cael eu gweld. Efallai y bydd yn rhaid i chi aros yn hirach nag yr oeddech chi eisiau ac efallai na fyddai amgylchedd y bydd yn rhaid i chi aros ynddo yr hyn y byddech chi'n ei ddisgwyl, ond yn y diwedd fe gewch eich gweld. A dyna pam mae pobl yn dewis y llwybr hwn os nad oes ganddyn nhw ffydd y byddan nhw'n cael y gofal amserol sydd ei angen arnyn nhw mewn rhannau eraill o'r system. Dyna egluro i raddau y pwysau y mae adrannau damweiniau ac achosion brys yn ei wynebu ym mhob rhan o'r Deyrnas Unedig.

Mae staff yn gweithio mor galed ag sy'n bosibl o dan yr amgylchiadau anodd iawn y maen nhw'n eu hwynebu. Bob wythnos, rwy'n adrodd—anaml y caf fy holi, ond bob wythnos rwy'n adrodd ar effaith coronafeirws yn GIG Cymru. Ddiwedd yr wythnos diwethaf, roedd cynnydd o dros 100 yn nifer y cleifion mewn gwely mewn ysbyty yng Nghymru gyda coronafeirws mewn un wythnos, nôl i dros 500 ddydd Gwener. Aeth nifer y staff a oedd i ffwrdd o'u gwaith oherwydd COVID-19 yn ôl dros 1,000 yr wythnos diwethaf. Bob tro mae hynny'n digwydd, mae'n ei gwneud hi'n anoddach i staff sy'n ceisio clirio'r ôl-groniad o bobl sy'n aros am ofal wedi'i gynllunio. Ac eto, bob dydd, maen nhw'n gwneud popeth o fewn eu gallu i geisio sicrhau bod pobl Cymru'n cael y gofal o ansawdd a'r ymyriadau parhaus yr ydym ni'n gwybod eu bod eu hangen. 

Arweinydd Plaid Cymru, Adam Price. 

The leader of Plaid Cymru, Adam Price. 

Diolch, Llywydd. This winter's cost-of-living crisis is coming on top of years of austerity, in which workers' pay has fallen behind year on year. People are working more hours for less money, and working people in increasing numbers are saying that enough is enough. Only a few weeks ago, at the Labour conference, a motion was unanimously backed from Unison for inflation-proof pay rises. Led by the National Union of Rail, Maritime and Transport Workers, Unite, the Public and Commercial Services Union, the Communication Workers Union and other unions, hundreds of thousands of workers are already striking for pay.

Now, the Westminster Government hides behind arm's-length employers and independent pay review bodies in shirking its responsibilities, but, where large parts of the public sector in Wales are concerned, it's you and your Government that will decide. Nurses and teachers are balloting for strike action in Wales because of your proposals for a real-terms cut to their wages. So, First Minister, is it a policy of your Government that public service workers should be entitled to pay settlements that at least keep pace with inflation?

Diolch, Llywydd. Mae argyfwng costau byw y gaeaf hwn yn dod ar ben blynyddoedd o gyni, pryd y mae cyflog gweithwyr wedi disgyn flwyddyn ar ôl blwyddyn. Mae pobl yn gweithio mwy o oriau am lai o arian, ac mae nifer cynyddol o bobl sy'n gweithio yn dweud mai digon yw digon. Dim ond ychydig wythnosau yn ôl, yng nghynhadledd y Blaid Lafur, cafodd cynnig ei gefnogi'n unfrydol gan Unsain ar gyfer codiadau cyflog yn ddiogel rhag chwyddiant. Dan arweiniad Undeb Cenedlaethol y Gweithwyr Rheilffordd, Morwrol a Thrafnidiaeth, Unite, Undeb y Gwasanaethau Cyhoeddus a Masnachol, Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu ac undebau eraill, mae cannoedd o filoedd o weithwyr eisoes yn streicio dros gyflog.

Nawr, mae Llywodraeth San Steffan yn cuddio y tu ôl i gyflogwyr hyd braich a chyrff adolygu cyflogau annibynnol wrth osgoi ei chyfrifoldebau, ond, lle mae rhannau helaeth o'r sector cyhoeddus yng Nghymru yn y cwestiwn, chi a'ch Llywodraeth fydd yn penderfynu. Mae nyrsys ac athrawon yn pleidleisio dros streicio yng Nghymru oherwydd eich cynigion ar gyfer toriad mewn termau real i'w cyflogau. Felly, Prif Weinidog, ai polisi eich Llywodraeth chi yw y dylai gweithwyr gwasanaethau cyhoeddus fod â hawl i setliad cyflog sydd o leiaf yn cadw i fyny â chwyddiant?

14:00

Well, Llywydd, the leader of Plaid Cymru drew attention to the resolution passed at the Labour Party conference. That is the policy of my party, and it is a policy this Government dearly wish that we were in a position to implement. He will know that every 1 per cent rise in the pay bill across the public service in Wales costs another £100 million. Every 1 per cent costs £100 million. If he can tell me where that money is to be found, then I'm happy to enter into dialogue with him. If all he has to offer me are pious aspirations and accusations that somehow other people are not as holy as he is, then I'm afraid that debate is hardly likely to prosper.

Wel, Llywydd, tynnodd arweinydd Plaid Cymru sylw at y penderfyniad a basiwyd yng nghynhadledd y Blaid Lafur. Dyna bolisi fy mhlaid, ac mae'n bolisi y mae'r Llywodraeth hon yn dymuno'n fawr ein bod ni mewn sefyllfa i'w weithredu. Bydd yn gwybod bod pob codiad o 1 y cant yn y bil cyflog ar draws y gwasanaeth cyhoeddus yng Nghymru yn costio £100 miliwn arall. Mae pob 1 y cant yn costio £100 miliwn. Os gall ddweud wrthyf lle y gellir dod o hyd i'r arian hwnnw, yna rwy'n fodlon trafod gydag ef. Os y cyfan sydd ganddo i'w gynnig i mi yw dyheadau a chyhuddiadau hunangyfiawn nad yw pobl eraill rywsut mor gydwybodol ag y mae ef, yna rwy'n ofni nad yw'r ddadl honno'n debygol o ffynnu.

I have to say to the First Minister: look, awful politics in Westminster is not an excuse for poor politics here in Wales. These disputes are not just about pay; they're about the survival of our essential public services. In healthcare, we have a workforce crisis, with more and more people leaving by the day. There are 3,000 nursing vacancies in Wales, a rise of more than 1,200 on last year. Ever-increasing sums are being spent on agency nurses that plug gaps in rotas.

The figures for social care are worse, with 5,500 vacancies. Last week, speaking about the struggle to recruit social care workers, Deputy Minister Julie Morgan said that social care couldn't compete with the hospitality sector. To defend the public services that you're responsible for, you have to do something about the crisis of low pay, of nurses—the hard-working nurses you referred to—having to use food banks, of care workers that would be better paid in supermarkets. You referred to the Labour Party motion that committed you to pay increases at least in line with inflation, but it said not just Westminster—. I quote: the motion urged

'Government at all levels to take seriously their responsibility to fund public services properly and deliver a fair wage to those who provide them'.

Why are you not prepared to do that here in Wales?

Mae'n rhaid i mi ddweud wrth y Prif Weinidog: edrychwch, nid yw gwleidyddiaeth ofnadwy yn San Steffan yn esgus dros gael gwleidyddiaeth wael yma yng Nghymru. Nid ynghylch cyflog yn unig y mae'r anghydfodau hyn; maen nhw'n ymwneud â goroesiad ein gwasanaethau cyhoeddus hanfodol. Ym maes gofal iechyd, mae gennym argyfwng gweithlu, gyda mwy a mwy o bobl yn gadael bob dydd. Mae 3,000 o swyddi nyrsio gwag yng Nghymru, sy'n gynnydd o dros 1,200 ers y llynedd. Mae symiau cynyddol yn cael eu gwario ar nyrsys asiantaeth sy'n llenwi bylchau mewn rotâu.

Mae'r ffigurau ar gyfer gofal cymdeithasol yn waeth, gyda 5,500 o swyddi gwag. Yr wythnos diwethaf, wrth siarad am y frwydr i recriwtio gweithwyr gofal cymdeithasol, dywedodd y Dirprwy Weinidog Julie Morgan na allai gofal cymdeithasol gystadlu â'r sector lletygarwch. Er mwyn amddiffyn y gwasanaethau cyhoeddus yr ydych chi'n gyfrifol amdanyn nhw, mae'n rhaid i chi wneud rhywbeth ynghylch yr argyfwng cyflog isel, nyrsys—y nyrsys sy'n gweithio'n galed y gwnaethoch chi gyfeirio atyn nhw—yn gorfod defnyddio banciau bwyd, gweithwyr gofal a fyddai'n cael eu talu'n well mewn archfarchnadoedd. Fe gyfeirioch chi at gynnig y Blaid Lafur a'ch ymrwymodd i dalu codiadau o leiaf yn unol â chwyddiant, ond dywedodd nid San Steffan yn unig—. Dyfynnaf: roedd y cynnig yn annog

'Llywodraeth ar bob lefel i gymryd o ddifrif eu cyfrifoldeb i ariannu gwasanaethau cyhoeddus yn iawn a darparu cyflog teg i'r rhai sy'n eu darparu'.

Pam nad ydych chi'n barod i wneud hynny yma yng Nghymru?

Llywydd, it is the emptiest of contributions to offer us further and further iterations of the problem, without a single sentence that helps us to find a solution. This Government pays the real living wage to social care workers; the first time that's ever been done in the history of devolution. But I just put to the leader of Plaid Cymru the points I made earlier this afternoon: our budget in Wales next year is already cut by over £1 billion. We know that, because the UK Government has said in terms that it will not increase funding for public services, and the impact of inflation on our budget is that it is worth over £1 billion less than it was when the Conservative Government set that budget in November of last year.

On top of that, we are going to face huge further reductions. Let him tell me where the money to do what he asks me this week, let alone the money to do what he asked me to do last week, and the money to do what he asked me the week before—where is all that money going to be found in a time when we don't have more money to invest in our public services, we have less money than at any time during the history of devolution.

Llywydd, cyfraniad hynod o wag yw ailadrodd y broblem drosodd a throsodd, heb un frawddeg sy'n ein helpu i ddod o hyd i ateb. Mae'r Llywodraeth hon yn talu'r cyflog byw go iawn i weithwyr gofal cymdeithasol; y tro cyntaf erioed i hynny gael ei wneud yn hanes datganoli. Ond rwyf i newydd roi'r pwyntiau a wnes yn gynharach y prynhawn yma i arweinydd Plaid Cymru: mae toriad o dros £1 biliwn eisoes i'n cyllideb yng Nghymru ar gyfer y flwyddyn nesaf. Rydym yn gwybod hynny, oherwydd bod Llywodraeth y DU wedi dweud na fydd yn cynyddu cyllid ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus, ac effaith chwyddiant ar ein cyllideb yw ei bod werth dros £1 biliwn yn llai nag yr oedd pan osododd y Llywodraeth Geidwadol y gyllideb honno ym mis Tachwedd y llynedd.

Ar ben hynny, rydym ni'n mynd i wynebu mwy o ostyngiadau enfawr. Gadewch iddo ddweud wrthyf ble mae'r arian i wneud yr hyn y mae'n gofyn i mi wneud yr wythnos hon, heb sôn am yr arian i wneud yr hyn a ofynnodd i mi ei wneud yr wythnos diwethaf, a'r arian i wneud yr hyn a ofynnodd i mi ei wneud yr wythnos flaenorol—ble gellir dod o hyd i'r holl arian hwnnw mewn cyfnod pan nad oes gennym fwy o arian i fuddsoddi yn ein gwasanaethau cyhoeddus, mae gennym lai o arian nag ar unrhyw adeg yn ystod hanes datganoli.

So, you agree with me, First Minister, about levels of pay, but you say your hands are tied by Westminster. Well, isn't it time, then, to take matters into our own hands? And no, I don't mean—. I'm not referring to independence or the devolution of welfare; that is a matter for another day. I mean in the here and now. In response to Alun Davies, you said you were committed to using all the powers that you had to defend the people of Wales from this Tory onslaught. Well, use all the powers that you have. We have the ability to use our tax powers to keep the 20p basic rate of tax in Wales and to be more progressive by putting a penny on the higher and additional rate. We argued for those powers, we campaigned for them, for situations precisely raise like this. Doing as we propose would raise close to £250 million and go some way, at least, to tackling the crisis in pay and morale in our public services, as well as in the wider crisis of liveability. It would protect our public services and save lives. Isn't that the Welsh way of solidarity, of community, of chwarae teg, for which this place was precisely created?

Felly, rydych yn cytuno â mi, Prif Weinidog, ynghylch lefelau cyflog, ond rydych yn dweud bod eich dwylo wedi'u clymu gan San Steffan. Wel, onid yw'n amser, felly, i gymryd materion i'n dwylo ein hunain? Na, dydw i ddim yn golygu—. Dydw i ddim yn cyfeirio at annibyniaeth na datganoli lles; mater ar gyfer diwrnod arall yw hwnnw. Rwy'n golygu yn y fan hon, nawr. Mewn ymateb i Alun Davies, fe ddywedoch eich bod wedi ymrwymo i ddefnyddio'r holl bwerau oedd gennych i amddiffyn pobl Cymru rhag yr ymosodiad hwn gan y Torïaid. Wel, defnyddiwch yr holl bwerau sydd gennych. Mae gennym y gallu i ddefnyddio ein pwerau treth i gadw'r gyfradd dreth sylfaenol o 20c yng Nghymru a bod yn fwy blaengar trwy roi ceiniog ar y gyfradd uwch ac ychwanegol. Fe wnaethom ni ddadlau dros y pwerau hynny, buom yn ymgyrchu drostyn nhw, yn union ar gyfer sefyllfaoedd yn codi fel hyn. Byddai gwneud fel yr ydym ni'n ei gynnig yn codi'n agos at £250 miliwn gan fynd rhywfaint o ffordd, o leiaf, i fynd i'r afael â'r argyfwng cyflog a morâl yn ein gwasanaethau cyhoeddus, yn ogystal ag yn argyfwng ehangach bywiogrwydd. Byddai'n diogelu ein gwasanaethau cyhoeddus ac yn achub bywydau. Onid dyna'r ffordd Gymreig o undod, o gymuned, o chwarae teg, sef yr union resymau dros greu'r lle hwn?

14:05

Llywydd, both I and the finance Minister have said that we will make decisions on the fiscal powers available to the Welsh Government in the way that we always do them, as part of the budget-setting process, when we have the full information we need in order to be able to do so. Now, he has made a case this afternoon; that case will be powerfully considered within the Welsh Government, but it will be done in the way that we always do it, in an orderly way, in the budget-setting process, as the Finance Committee would expect us to do, and when we are aware of all the decisions that will have an impact on our ability to fund public services next year.

Llywydd, rwyf i a'r Gweinidog cyllid wedi dweud y byddwn yn gwneud penderfyniadau ar y pwerau cyllidol sydd ar gael i Lywodraeth Cymru yn y ffordd yr ydym yn eu gwneud bob amser, fel rhan o'r broses o osod y gyllideb, pan fydd gennym yr wybodaeth lawn sydd ei hangen arnom er mwyn gallu gwneud hynny. Nawr, mae wedi gwneud achos y prynhawn yma; bydd yr achos hwnnw'n cael ei ystyried yn rymus o fewn Llywodraeth Cymru, ond bydd yn cael ei wneud yn y ffordd yr ydym yn ei wneud bob amser, yn drefnus, yn y broses o osod cyllideb, fel y byddai'r Pwyllgor Cyllid yn disgwyl i ni ei wneud, a phan fyddwn yn ymwybodol o'r holl benderfyniadau a fydd yn cael effaith ar ein gallu i ariannu gwasanaethau cyhoeddus y flwyddyn nesaf.

Deddf Cydraddoldeb 2010
The Equality Act 2010

3. Sut mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod awdurdodau lleol yn cyflawni eu dyletswyddau o dan Ddeddf Cydraddoldeb 2010? OQ58518

3. How does the Welsh Government ensure that local authorities fulfill their duties under the Equality Act 2010? OQ58518

I thank the Member for that question, Llywydd. Local authorities have their own democratic mandate and responsibilities. Duties under the Equality Act are conferred directly on relevant public bodies. We can encourage and support local authorities to fulfil these duties, but the Equality and Human Rights Commission is the regulatory body responsible for ensuring compliance.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn yna, Llywydd. Mae gan awdurdodau lleol eu mandad a'u cyfrifoldebau democrataidd eu hunain. Mae dyletswyddau o dan y Ddeddf Cydraddoldeb yn cael eu rhoi yn uniongyrchol ar gyrff cyhoeddus perthnasol. Gallwn annog a chefnogi awdurdodau lleol i gyflawni'r dyletswyddau hyn, ond y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yw'r corff rheoleiddio sy'n gyfrifol am sicrhau cydymffurfiaeth.

Key to the delivery of the Equality Act 2010 is the availability of Changing Places fully accessible toilets, designed so that everyone, regardless of their access needs or disability or reliance on the assistance of carers or specialist equipment, can use a toilet facility with dignity and hygienically. TCC, Trefnu Cymunedol Cymru—Together Creating Communities, a group of dedicated community leaders from organisations across Flintshire, Wrexham and Denbighshire, have joined together to take action on the issue of Changing Places toilets. They say that, despite assurances regarding their provision over successive Welsh Governments, going back two decades, including by some who are still Ministers in this Welsh Government, there are still only around 50 Changing Places toilets in the whole of Wales. They point out that, although the UK Government has launched a Changing Places toilets programme, with a dedicated £30 million fund for local authorities in England, all we've heard from the Welsh Government so far is that officials are undertaking analysis of the results of a consultation on Changing Places toilets and baby-changing facilities in publicly accessible buildings. So, when will the Welsh Government enable people in Wales who are not able to use standard accessible toilets to have their basic human needs and equality rights met, to enjoy a day out without the stress of worrying about accessing toilet facilities and thereby to increase their independence and overall health and well-being?

Yn allweddol i gyflwyno Deddf Cydraddoldeb 2010 mae sicrhau bod toiledau Changing Places sy'n gwbl hygyrch ar gael, rhai a gynlluniwyd fel y gall pawb, ni waeth beth fo'u hanghenion mynediad neu anabledd neu ddibyniaeth ar gymorth gofalwyr neu offer arbenigol, ddefnyddio cyfleuster toiled gydag urddas a hylendid. Mae TCC, Trefnu Cymunedol Cymru—Together Creating Communities, grŵp o arweinwyr cymunedol arbennig o sefydliadau ar draws sir y Fflint, Wrecsam a sir Ddinbych, wedi ymuno i weithredu gyda'i gilydd ar fater toiledau Changing Places. Maen nhw'n dweud er gwaethaf sicrwydd ynghylch eu darpariaeth gan Lywodraethau olynol Cymru yn mynd yn ôl ddau ddegawd, gan gynnwys gan rai sy'n parhau i fod yn Weinidogion yn y Llywodraeth hon, mai dim ond tua 50 o doiledau Changing Places sydd ar gael yng Nghymru gyfan o hyd. Maen nhw'n nodi, er bod Llywodraeth y DU wedi lansio rhaglen doiledau Changing Places, gyda chronfa benodol sy'n werth £30 miliwn ar gyfer awdurdodau lleol yn Lloegr, y cyfan yr ydym ni wedi'i glywed gan Lywodraeth Cymru hyd yn hyn yw bod swyddogion yn cynnal dadansoddiad o ganlyniadau ymgynghoriad ar doiledau Changing Places a chyfleusterau newid babanod mewn adeiladau hygyrch i'r cyhoedd. Felly pryd y bydd Llywodraeth Cymru'n galluogi pobl yng Nghymru nad ydyn nhw yn gallu defnyddio toiledau hygyrch safonol i gael eu hanghenion dynol sylfaenol wedi'u diwallu a'u hawliau cydraddoldeb wedi eu bodloni, i fwynhau diwrnod allan heb y straen o boeni am gael mynediad at gyfleusterau toiledau a thrwy hynny gynyddu eu hannibyniaeth a'u hiechyd a'u llesiant yn gyffredinol?

Llywydd, I'm aware of the group to which the Member refers, and it was good to join him at the annual general meeting of the Association of Voluntary Organisations in Wrexham recently. The sequence of events that the Member outlines is the correct one. The responsibilities in this area lie with local authorities, and the Welsh Government funds local authorities to discharge those responsibilities.

It seems like a long time ago now, Llywydd, when you and I were both members of the health committee here. We both sat on a one-day inquiry into the public health impact of public toilet facilities, and a very good, well-spent day it was, with a report that demonstrated just what an impact it has on people's ability to go about their daily lives if there aren't those public health facilities available. So, I don't disagree with the analysis that Mark Isherwood has set out, and, as he says, Welsh Government officials are tracking the money that has been made available to local authorities to see the extent to which they have been able to use that funding to advance the availability of facilities for children, as well as adults, so that those inhibitions on being able to take part in ordinary activities, which otherwise would be there, are eroded.

Llywydd, rwy'n ymwybodol o'r grŵp y mae'r Aelod yn cyfeirio ato, a da o beth oedd ymuno ag ef yng nghyfarfod cyffredinol blynyddol Cymdeithas y Mudiadau Gwirfoddol yn Wrecsam yn ddiweddar. Mae trefn y digwyddiadau y mae'r Aelod yn eu hamlinellu yn un cywir. Awdurdodau lleol sy'n gyfrifol am y cyfrifoldebau yn y maes hwn, ac mae Llywodraeth Cymru yn ariannu awdurdodau lleol i gyflawni'r cyfrifoldebau hynny.

Mae'n ymddangos fel amser maith yn ôl bellach, Llywydd, pan oeddech chi a minnau yn aelodau o'r pwyllgor iechyd yma. Bu'r ddau ohonom yn eistedd ar ymchwiliad undydd i effaith cyfleusterau toiledau cyhoeddus ar iechyd y cyhoedd, a diwrnod da a buddiol oedd e hefyd, gydag adroddiad a oedd yn dangos pa effaith y mae'n ei gael ar allu pobl i fyw eu bywydau bob dydd os nad yw'r cyfleusterau iechyd cyhoeddus hynny ar gael. Felly, dydw i ddim yn anghytuno â'r dadansoddiad y mae Mark Isherwood wedi ei nodi, ac fel y mae'n dweud, mae swyddogion Llywodraeth Cymru yn olrhain yr arian sydd wedi ei ddarparu i awdurdodau lleol i weld i ba raddau y maen nhw wedi gallu defnyddio'r arian hwnnw i hyrwyddo'r cyfleusterau sydd ar gael i blant, yn ogystal ag oedolion, fel bod yr ataliadau hynny ar allu cymryd rhan mewn gweithgareddau cyffredin, a fyddai fel arall yno, yn cael eu herydu.

14:10

First Minister, the serious cost-of-living and economic crisis due to the incompetence of the UK Government will hurt vulnerable disabled people and women the most. Labour-controlled Flintshire County Council and Welsh Government, together with the business community, have established a pilot project to locally support disabled people to access training and employment to help tackle inequality and chronic skills shortages in Flintshire. Would you agree with me this is a unique example of an equality-driven pro-business council working hard to deal with equality at the same time as supporting the economy? Thank you.

Prif Weinidog, bydd yr argyfwng costau byw ac economaidd difrifol oherwydd anallu Llywodraeth y DU yn brifo pobl anabl a menywod agored i niwed fwyaf. Mae Cyngor Sir y Fflint a Llywodraeth Cymru, a reolir gan Lafur, ynghyd â'r gymuned fusnes, wedi sefydlu prosiect treialu i gefnogi pobl anabl yn lleol i gael hyfforddiant a chyflogaeth i helpu i fynd i'r afael ag anghydraddoldeb a phrinder sgiliau cronig yn sir y Fflint. A fyddech chi'n cytuno â mi bod hon yn enghraifft unigryw o gyngor sy'n cael ei ysgogi gan gydraddoldeb, o blaid busnes ac sy'n gweithio'n galed i ymdrin â chydraddoldeb ar yr un pryd â chefnogi'r economi? Diolch.

Llywydd, I very much welcome the initiative that's been mounted in Flintshire. We know that inequality does not fall equally on all parts of society, and people with disabilities have long reported excessive impacts in terms of employment, their ability to access services and so on, and the work that's being carried out in Flintshire has that very specific focus on those people who have the most to gain from effective public service intervention.

Llywydd, rwy'n croesawu'n fawr y fenter sydd wedi'i sefydlu yn sir y Fflint. Rydym yn gwybod nad yw anghydraddoldeb yn effeithio'n gyfartal ar bob rhan o'r gymdeithas, ac mae pobl ag anableddau wedi adrodd ers tro byd am effeithiau gormodol o ran cyflogaeth, eu gallu i gael mynediad at wasanaethau ac ati, ac mae'r gwaith sy'n cael ei wneud yn sir y Fflint yn rhoi'r pwyslais penodol iawn hwnnw ar y bobl hynny a fydd yn cael y budd mwyaf o ymyrraeth gwasanaethau cyhoeddus effeithiol.

Eiddo Preifat i'w Rentu
Private Properties to Rent

4. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i wella'r cyflenwad o eiddo preifat i'w rentu? OQ58535

4. What action is the Welsh Government taking to improve the supply of private properties to rent? OQ58535

Llywydd, amongst the actions being taken by the Welsh Government is the £30 million leasing scheme Wales programme. This scheme enables local authorities to lease private rented sector properties from landlords, providing those landlords with a guaranteed income and those who might otherwise face homelessness with homes at an affordable rent. 

Llywydd, ymhlith y camau sy'n cael eu cymryd gan Lywodraeth Cymru mae'r rhaglen cynllun lesio Cymru werth £30 miliwn. Mae'r cynllun hwn yn galluogi awdurdodau lleol i lesu eiddo'r sector rhentu preifat gan landlordiaid, gan ddarparu incwm gwarantedig i'r landlordiaid hynny a darparu cartrefi ar rent fforddiadwy i'r rhai a allai, fel arall, wynebu digartrefedd. 

Thank you, First Minister. I recently met with the National Residential Landlords Association to discuss how to boost the supply of private properties available to rent in Wales. They pointed out that renters across Wales are currently struggling to access the homes that they need. An independent report for the NRLA has suggested that Wales would need just under 9,000 new private rented properties a year to meet housing targets. However, 38 per cent of private landlords have told the NRLA that they plan to cut the number of properties that they rent out. The NRLA is concerned that the potential development of rent controls in Wales in response to the cost-of-living crisis would make it more difficult for tenants to access the homes that they desperately need. So, First Minister, will you listen to the concerns raised by the NRLA and thoroughly assess the potential damaging consequence of rent control on the supply of private properties to rent here in Wales? Thank you.

Diolch Prif Weinidog. Yn ddiweddar, cwrddais â Chymdeithas Genedlaethol Landlordiaid Preswyl i drafod sut i hybu'r cyflenwad o eiddo preifat sydd ar gael i'w rhentu yng Nghymru. Fe wnaethon nhw dynnu sylw at y ffaith bod rhentwyr ledled Cymru yn ei chael hi'n anodd cael gafael ar y cartrefi sydd eu hangen arnyn nhw ar hyn o bryd. Mae adroddiad annibynnol ar gyfer yr NRLA wedi awgrymu y byddai Cymru angen ychydig o dan 9,000 o eiddo rhent preifat newydd y flwyddyn i gyrraedd targedau tai. Fodd bynnag, mae 38 y cant o landlordiaid preifat wedi dweud wrth yr NRLA eu bod yn bwriadu torri nifer yr eiddo y maen nhw'n eu rhentu allan. Mae'r NRLA yn pryderu y byddai datblygiad posibl ym maes rheoli rhent yng Nghymru mewn ymateb i'r argyfwng costau byw yn ei gwneud hi'n anoddach i denantiaid gael gafael ar y cartrefi sydd eu gwir angen arnyn nhw. Felly, Prif Weinidog, a fyddwch chi'n gwrando ar y pryderon a godwyd gan yr NRLA ac yn asesu'n drylwyr ganlyniad niweidiol posibl rheoli rhent ar gyflenwi eiddo preifat i'w rhentu yma yng Nghymru? Diolch.

Well, Llywydd, I'm familiar with the work of the National Residential Landlords Association. They're calling on the UK Government to increase local housing allowances, to end their freeze on housing benefits and to end the five-week wait for universal credit at the beginning of a claim, and also that the advance payment that tenants might get should be converted from a loan to a grant so tenants do not automatically fall into debt at the outset. So, I agree with all of those points made by the NRLA and hope that the Member will wish to convey those points to the Government that's responsible for them.

She is right, of course, that there is a real risk that landlords will exit the buy-to-rent market. Why are they doing that? Well, it's because of the rapidly rising costs of borrowing money that they face. Had you borrowed £200,000—[Interruption.]

Wel, Llywydd, rwy'n gyfarwydd â gwaith Cymdeithas Genedlaethol Landlordiaid Preswyl. Maen nhw'n galw ar Lywodraeth y DU i gynyddu'r lwfansau tai lleol, i roi terfyn ar rewi budd-daliadau tai a rhoi diwedd ar yr arfer o aros am bum mis ar gyfer gredyd cynhwysol ar ddechrau cais, a hefyd y dylid trawsnewid y taliad ymlaen llaw y gallai tenantiaid ei gael, o fenthyciad i grant fel nad yw tenantiaid yn mynd i ddyled yn awtomatig ar y dechrau. Felly, rwy'n cytuno â'r holl bwyntiau hynny a wnaed gan yr NRLA ac yn gobeithio y bydd yr Aelod yn dymuno cyfleu'r pwyntiau hynny i'r Llywodraeth sy'n gyfrifol amdanyn nhw.

Mae hi'n iawn, wrth gwrs, fod yna risg wirioneddol y bydd landlordiaid yn gadael y farchnad prynu i rentu. Pam y maen nhw'n gwneud hynny? Wel, mae hynny oherwydd costau benthyg arian sy'n codi'n gyflym ac y maen nhw'n eu hwynebu. Pe byddech chi wedi benthyg £200,000—[Torri ar draws.]

Cwestiwn 5, Jayne Bryant. O, sori, Prif Weinidog.

Question 5, Jayne Bryant. Oh, sorry, First Minister.

I might just finish the answer for one moment, Llywydd, just to illustrate the reason why people are under the pressure they are in in that sector. The mortgage rate in December 2021—you could borrow money at 2.34 per cent. On the day that the latest Chancellor announced his so-called mini budget, the mortgage rate had risen to 4.74 per cent. Today, it's 6.43 per cent, as a result of the reckless announcements made by the Chancellor, with his unfunded borrowing. That adds anything around £500 a month to the cost of borrowing for a private landlord seeking to increase the number of houses available to rent. That's the reason why the market is in danger of collapsing—because people can no longer afford to borrow money at the prices that they have to under the current Government.

Gadewch i mi orffen yr ateb am un eiliad, Llywydd, dim ond i ddangos y rheswm pam y mae pobl o dan bwysau yn y sector hwnnw. Y gyfradd morgais ym mis Rhagfyr 2021—gallech fenthyg arian ar gyfradd o 2.34 y cant. Ar y diwrnod y cyhoeddodd y Canghellor diweddaraf ei gyllideb fach honedig, roedd y gyfradd morgeisi wedi codi i 4.74 y cant. Heddiw, mae'n 6.43 y cant, o ganlyniad i'r cyhoeddiadau byrbwyll a wnaed gan y Canghellor, gyda'i fenthyca heb ei ariannu. Mae hynny'n ychwanegu tua £500 y mis at gost benthyca landlord preifat sy'n ceisio cynyddu'r nifer o dai sydd ar gael i'w rhentu. Dyna'r rheswm pam y mae'r farchnad mewn perygl o ddymchwel—oherwydd ni all pobl fforddio benthyg arian bellach am y prisiau y mae'n rhaid iddyn nhw dalu o dan y Llywodraeth bresennol.

14:15
Colli Babanod
Baby Loss

5. Sut mae Llywodraeth Cymru'n cefnogi teuluoedd sydd wedi dioddef colli babanod? OQ58551

5. How is the Welsh Government supporting families who have suffered baby loss? OQ58551

Llywydd, the Welsh Government funds bereavement services in all parts of Wales, including specialist bereavement midwives, to help families in those uniquely distressing circumstances.

Llywydd, mae Llywodraeth Cymru yn ariannu gwasanaethau profedigaeth ym mhob rhan o Gymru, gan gynnwys bydwragedd profedigaeth arbenigol, i helpu teuluoedd yn yr amgylchiadau unigryw hynny sy'n peri gofid mawr.

Diolch, Brif Weinidog. I know that this is a subject close to your heart, and that the Welsh Government already does a huge amount to support parents through what is an incredibly difficult time. I just wanted to raise the experiences of my constituents, whose baby was sadly stillborn at 40 weeks. They understandably requested a postmortem, but due to the gaps in paediatric pathology, they were advised that it would be a six-month wait until they received the results. This is an agonising wait.

My constituents said that it feels like their lives are on hold, and that an already difficult time is being made so much harder to navigate. Two important aspects of grieving are being able to process what happened, while also being able to look to the future. With so many unanswered questions still remaining, the delay in getting the postmortem results is making both of these things very difficult. Parents are understandably desperate to know as much as they can. What is the Welsh Government doing to address recruitment and retention in this area, and what further support can be given to parents after the devastating loss of their baby?

Diolch, Prif Weinidog. Gwn fod hwn yn bwnc sy'n agos at eich calon, a bod Llywodraeth Cymru eisoes yn gwneud llawer iawn i gefnogi rhieni drwy gyfnod anhygoel o anodd. Roeddwn i eisiau crybwyll profiadau fy etholwyr, a gafodd fabi yn farwanedig yn drist iawn ar ôl 40 wythnos. Fe wnaethon nhw ofyn am bost-mortem, sy'n ddealladwy, ond oherwydd y bylchau mewn patholeg bediatrig, fe gawson nhw wybod y byddai'n rhaid aros am chwe mis cyn cael y canlyniadau. Mae hwn yn arhosiad arteithiol.

Dywedodd fy etholwyr ei bod yn teimlo fel pe bai eu bywydau ar stop, a bod cyfnod sydd eisoes yn anodd yn cael ei wneud gymaint anoddach i fynd trwyddo. Dwy agwedd bwysig ar alaru yw gallu prosesu'r hyn ddigwyddodd, a'r gallu hefyd i edrych tuag at y dyfodol. Gyda chymaint o gwestiynau heb eu hateb yn parhau, mae'r oedi cyn cael y canlyniadau post-mortem yn gwneud y ddau beth yma'n anodd iawn. Mae'n ddealladwy bod rhieni'n ysu i wybod cymaint â phosibl. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i fynd i'r afael â recriwtio a chadw staff yn y maes hwn, a pha gymorth ychwanegol y mae modd ei roi i rieni yn eu profedigaeth ar ôl colli eu babi?

Well, Llywydd, I'm very glad to be able to sponsor, once again, Baby Loss Awareness Week activities here in the Senedd next week. These are among the most devastating experiences that families can experience. We have discussed them on a number of occasions here on the floor of the Senedd. Some people here will remember, I think, one of the most memorable contributions in the time that I have been here, when Dr Dai Lloyd set out for us the experience of his family in losing their son, Huw, 40 minutes after he was born. It was one of the most powerful contributions I have ever heard here in the Senedd.

When you reach a time, as I have, when you have grandchildren to think about as well, then every moment is precious with them, and any thought that they might come to harm is constantly somewhere in the back of your mind. So, families who find themselves in the awful circumstances that Jayne Bryant described need all of the help that the system is able to give them, including the help that comes from paediatric pathology.

At the beginning of September, the Welsh Health Specialist Services Committee met. It has made a decision to employ an additional permanent provider for paediatric pathology. It has negotiated the use of additional capacity at Alder Hey Hospital, so that some families in north Powys and north Wales will receive their paediatric pathology services there. That will release further capacity into the Welsh system. And WHSSC is also committed to an assessment of its investment in the Cardiff service, to make sure that it is capable of meeting the needs of families in a timely way.

Wel, Llywydd, rwy'n falch iawn o allu noddi, unwaith eto, weithgareddau Wythnos Ymwybyddiaeth Colli Babi yma yn y Senedd yr wythnos nesaf. Mae'r rhain ymhlith y profiadau mwyaf dinistriol y gall teuluoedd eu profi. Rydym wedi eu trafod droeon yma ar lawr y Senedd. Fe fydd rhai pobl yma'n cofio, rwy'n credu, un o'r cyfraniadau mwyaf cofiadwy yn y cyfnod y bûm i yma, pan aeth Dr Dai Lloyd ati i sôn am brofiad ei deulu wrth golli eu mab, Huw, 40 munud ar ôl iddo gael ei eni. Roedd yn un o'r cyfraniadau mwyaf pwerus i mi ei glywed yma erioed yn y Senedd.

Pan fyddwch chi'n cyrraedd yr amser, fel fi, pan fo gennych chi wyrion ac wyresau i'w hystyried hefyd, yna mae pob eiliad yn werthfawr gyda nhw, ac mae meddwl y gallen nhw gael niwed yn gyson rhywle yng nghefn eich meddwl. Felly, mae teuluoedd sy'n eu cael eu hunain yn yr amgylchiadau ofnadwy a ddisgrifiodd Jayne Bryant angen yr holl gymorth y mae'r system yn gallu ei roi iddyn nhw, gan gynnwys y cymorth sy'n dod o batholeg bediatrig.

Ddechrau mis Medi, fe wnaeth Pwyllgor Gwasanaethau Iechyd Arbenigol Cymru gyfarfod. Mae wedi gwneud penderfyniad i gyflogi darparwr parhaol ychwanegol ar gyfer patholeg bediatrig. Mae wedi trafod y defnydd o gapasiti ychwanegol yn Ysbyty Alder Hey fel y bydd rhai teuluoedd yng ngogledd Powys a gogledd Cymru yn cael eu gwasanaethau patholeg bediatreg yno. Bydd hynny'n rhyddhau mwy o gapasiti yn system Cymru. Ac mae Pwyllgor Gwasanaethau Iechyd Arbenigol Cymru hefyd wedi ymrwymo i asesu ei fuddsoddiad yng ngwasanaeth Caerdydd, i wneud yn siŵr ei fod yn gallu diwallu anghenion teuluoedd mewn modd amserol.

Pwerau Pellach i Gymru
Further Powers for Wales

6. Pa drafodaethau diweddar y mae'r Prif Weinidog wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU ynglŷn â phwerau pellach i Gymru? OQ58532

6. What recent discussions has the First Minister had with the UK Government regarding further powers for Wales? OQ58532

Wel, diolch i Rhys ab Owen, Llywydd, am y cwestiwn. Mae'r cyfleon i drafod gyda Llywodraeth ddiweddaraf y Deyrnas Unedig wedi bod yn brin. Ond cafodd datganoli cyfiawnder ei drafod yn helaeth mewn digwyddiad o bwys ym mhencadlys Heddlu De Cymru ar 30 Medi. Roedd Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn bresennol a chlywodd ein bwriad penderfynol i fynd ar drywydd argymhellion comisiwn Thomas.

Well, thank you to Rhys ab Owen for that question. There has been a dearth of opportunities for discussions with the latest UK Government. However, devolution of justice was extensively discussed at a major event at the South Wales Police headquarters on 30 September. The Secretary of State for Wales was present and heard about our determination to pursue the recommendations of the Thomas commission.

Diolch yn fawr, Brif Weinidog, ac roeddwn i’n gresynu’n fawr clywed eich ateb chi i fy nghyfaill i, Joyce Watson. Mae’r diffyg cyfathrebu â chi gan Brif Weinidog Prydain nid yn unig yn haerllug i chi a’ch swyddogaeth, ond yn haerllug i’r Senedd gyfan yma, a dwi’n gobeithio y bydd fy nghyfeillion i gyferbyn yn dweud y neges yna i’r Prif Weinidog.

Os nad yw fy nghyfeillion gyferbyn yn cael gwared ar Liz Truss, mae’n debygol y bydd y cyhoedd yn cael gwared arni yn yr etholiad nesaf fel Prif Weinidog. Dywedodd Keir Starmer o’r blaen nad oedd ganddo deimladau cryfion ynglŷn â datganoli pwerau i’r lle hwn. Pa drafodaethau ydych chi wedi’u cael gyda’r person fydd, siŵr o fod, y Prif Weinidog nesaf ar Brydain ynglŷn â datganoli pwerau i’r lle hwn, a sicrhau bod datganoli fan hyn ar seiliau cadarn a fydd yn stopio unrhyw Lywodraeth yn San Steffan yn y dyfodol yn tanseilio Llywodraeth a Senedd ein gwlad ni? Diolch yn fawr.

Thank you, First Minister, and I deeply regretted hearing your response to my colleague, Joyce Watson. The lack of communication from the UK Prime Minister is not only an insult to you and your function, but also to this whole Senedd, and I hope that my colleagues opposite will convey that message to the Prime Minister.

If my colleagues opposite don't remove Liz Truss as Prime Minister, then it's likely that the public will do so at the next election. Now, Keir Starmer has previously said that he didn't have strong feelings about devolving powers to this place. So, what discussions have you had with the individual likely to be the next UK Prime Minister on devolving powers to this place, and ensuring that devolution is on firm foundations that will stop any Westminster Government in the future from undermining the Parliament and Government of our nation? Thank you.

14:20

Diolch yn fawr i Rhys ab Owen am y cwestiwn ychwanegol. Ces i gyfle i gwrdd â Keir Starmer yn Lerpwl yng nghynhadledd y Blaid Lafur, a ches i gyfle i dreulio diwrnod gyda Gordon Brown yn yr Alban yn yr wythnos ar ôl y gynhadledd. Roedd hynny’n gyfle i siarad â Gordon Brown am yr adroddiad y mae e’n paratoi i Keir Starmer am bethau cyfansoddiadol dros y Deyrnas Unedig, ond hefyd am bethau yma yng Nghymru, a dwi’n edrych ymlaen at weld adroddiad Gordon Brown. Bydd hwnna, yn fy marn i, yn setio mas nifer o argymhellion pwysig i ni, nid jest yma yng Nghymru, ond dros y Deyrnas Unedig, i greu system o ddatganoli fydd ddim yn gallu cael ei throi nôl gan y Llywodraeth yn San Steffan pan yw pobl yng Nghymru wedi pleidleisio ddwywaith mewn refferenda i sefydlu’r Senedd hon gyda’r pwerau sydd gennym ni ar hyn o bryd. Ac, yn fwy na hynny, nid jest datganoli sefydlog yn fan hyn, ond camau ychwanegol i gryfhau datganoli yma yng Nghymru, yn yr Alban ac yng Ngogledd Iwerddon hefyd.

Thank you very much to Rhys ab Owen for that supplementary question. I had an opportunity to meet with Keir Starmer in Liverpool in the Labour Party conference, and I had an opportunity to spend a day with Gordon Brown in Scotland in the week following the conference. That was an opportunity to discuss with Gordon Brown the report that he is putting together for Keir Starmer about constitutional affairs across the United Kingdom, but also about matters affecting Wales too, and I look forward to seeing the Gordon Brown report. That, in my view, will set out a number of important recommendations for us, not just here in Wales, but across the United Kingdom, to create a devolution system that can’t be rolled back by a Government in Westminster when people in Wales have voted twice in referenda to establish this body with the powers that we currently have. And, more than that, not just stable devolution here, but additional steps to strengthen devolution here in Wales, in Scotland and in Northern Ireland too.

Twristiaeth
Tourism

7. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i annog twristiaeth yng Nghymru? OQ58548

7. What is the Welsh Government doing to encourage tourism in Wales? OQ58548

Llywydd, direct investment, both capital and revenue, promotional campaigns in the United Kingdom and abroad, and joint work with the industry to improve skills and career opportunities are just some of the actions we take to encourage sustainable tourism in Wales.

Llywydd, buddsoddi'n uniongyrchol, ymgyrchoedd cyfalaf a refeniw, ymgyrchoedd hyrwyddo yn y Deyrnas Unedig a thramor, ac mae cydweithio â'r diwydiant i wella sgiliau a chyfleoedd gyrfa yn rhai o'r camau yr ydym yn eu cymryd i annog twristiaeth gynaliadwy yng Nghymru.

First Minister, I noticed on Friday that you and Adam Price—I think you both got along then—launched your tourism tax consultation with members of the industry present. In that meeting, I’m told you both sought to explain your plans, but then left before you could take any questions. Well, I’ve spoken with some of those tourism industry professionals, and the one thing above all else they wanted to get across to you is how low the morale is in the tourism industry at the moment. That morale, they say, is low because of a succession of policies from this Welsh Labour Government. They’re worried about the huge impact of a tourism tax on their businesses and their communities, they’re worried about changes to self-catering holiday properties, which will reduce the amount of holiday accommodation in their areas, and they’re worried that they have a Welsh Government that is doing very little to support them, and which they feel is hampering them instead. After speaking to one such operator in the last week, they told me they cancelled a seven-figure investment into their business, which would have supported more jobs and boosted the local economy, because of those Welsh Government policies. First Minister, do you now accept that your policies are having a real-world impact now, even before they are implemented, and that morale is at an all-time low in the sector? Will you commit to reviewing your slate of damaging anti-tourism policies before it’s too late?

Prif Weinidog, sylwais ddydd Gwener eich bod chi ac Adam Price—rwy'n credu bod y ddau ohonoch chi yn dod ymlaen yn iawn bryd hynny—wedi lansio eich ymgynghoriad treth dwristiaeth gydag aelodau'r diwydiant yn bresennol. Yn y cyfarfod hwnnw, rwy'n deall bod y ddau ohonoch chi wedi ceisio esbonio eich cynlluniau, ond yna gadael cyn cymryd unrhyw gwestiynau. Wel, rwyf wedi siarad â rhai o'r gweithwyr proffesiynol yn y diwydiant twristiaeth hwnnw, a'r un peth yn fwy na dim arall yr oedden nhw eisiau ei gyfleu i chi yw pa mor isel yw morâl yn y diwydiant twristiaeth ar hyn o bryd. Mae'r morâl hwnnw, medden nhw, yn isel oherwydd olyniaeth o bolisïau gan y Llywodraeth Lafur hon yng Nghymru. Maen nhw'n poeni am effaith anferth treth dwristiaeth ar eu busnesau a'u cymunedau, maen nhw'n poeni am newidiadau i eiddo gwyliau hunanarlwyo, fydd yn lleihau faint o lety gwyliau sydd yn eu hardaloedd, ac maen nhw'n poeni bod ganddyn nhw Lywodraeth yng Nghymru sy'n gwneud fawr ddim i'w cefnogi, ac y maen nhw'n teimlo ei bod yn hytrach yn eu llesteirio. Ar ôl siarad ag un gweithredwr o'r fath yr wythnos diwethaf, fe ddywedodd wrthyf ei fod wedi canslo buddsoddiad saith ffigwr yn ei fusnes, a fyddai wedi cefnogi mwy o swyddi a hybu'r economi leol, oherwydd y polisïau hynny gan Lywodraeth Cymru. Prif Weinidog, ydych chi nawr yn derbyn bod eich polisïau yn cael effaith yn y byd go iawn nawr, hyd yn oed cyn iddyn nhw gael eu gweithredu, a bod morâl ar ei isaf erioed yn y sector? A fyddwch chi'n ymrwymo i adolygu eich llechen o bolisïau gwrth-dwristiaeth niweidiol cyn ei bod hi'n rhy hwyr?

Llywydd, week after week the Conservative Party in this Chamber runs down the tourism industry in Wales. It’s never got a good word to say for it. If there was a lack of confidence in the industry, it’s because it’s listening to people like Tom Giffard.

Now, the real problem that the tourism industry in Wales faced over this summer, a summer of fantastic weather, was that it was unable to recruit the staff it needed in order to be able to open to the extent that it wanted to, and to make the money that it might have made—another of the Member’s Brexit benefits, no doubt.

I was very glad indeed to take part in the event with the leader of Plaid Cymru. We had an ample opportunity to set out for the audience there the reasons why we will introduce a visitor levy: because it will raise money to invest in the tourism industry, and to make sure that the conditions that make Wales an attractive place to visit today will go on being attractive places into the future. A small contribution to that from visitors who come to enjoy those parts of Wales is both a fair thing to do, but also a very effective way of making sure that we can support and sustain the tourism industry into the future.

The consultation was launched on 20 September, Llywydd, and over 500 responses have been received so far. There’ll be five consultation events, in all parts of Wales, one of which Adam Price and I attended. There’s a virtual event for people who can't get to the physical events; that will happen on 27 October. Welsh Government officials will present to the Senedd cross-party group on tourism on 19 October, so it'll be a chance for the Member to be put right on a few of the points he's made today—it'll be good if he turns up to hear a few facts. And we will go on working with the industry to make sure that, far from week after week telling us how poor the industry is, and how desperate they are not to make a success of the future, we will do the things with them that will guarantee that tourism in Wales will go on being supported into that future.

Llywydd, wythnos ar ôl wythnos mae'r Blaid Geidwadol yn y Siambr hon yn dilorni'r diwydiant twristiaeth yng Nghymru. Ni fu erioed air da i'w ddweud amdano. Os oedd ddiffyg hyder yn y diwydiant, mae hynny achos ei fod yn gwrando ar bobl fel Tom Giffard.

Nawr, y gwir broblem a wynebodd y diwydiant twristiaeth yng Nghymru dros yr haf, haf o dywydd ffantastig, oedd y ffaith na allai recriwtio'r staff yr oedd eu hangen arno er mwyn gallu agor i'r graddau yr oedd eisiau ei wneud, ac i wneud yr arian a allai fod wedi ei wneud—un arall o fuddion Brexit yr Aelod, heb os.

Roeddwn yn falch iawn yn wir i gymryd rhan yn y digwyddiad gydag arweinydd Plaid Cymru. Cawsom ddigon o gyfle i ddangos i'r gynulleidfa yno y rhesymau pam y byddwn yn cyflwyno ardoll ymwelwyr: oherwydd bydd yn codi arian i fuddsoddi yn y diwydiant twristiaeth, ac i wneud yn siŵr y bydd yr amodau sy'n gwneud Cymru'n lle deniadol i ymwelwyr heddiw yn mynd i barhau i fod yn lle deniadol i'r dyfodol. Mae cyfraniad bychan at hynny gan ymwelwyr sy'n dod i fwynhau'r rhannau hynny o Gymru yn beth teg i'w wneud, ond hefyd yn ffordd effeithiol iawn o sicrhau ein bod yn gallu cefnogi a chynnal y diwydiant twristiaeth i'r dyfodol.

Cafodd yr ymgynghoriad ei lansio ar 20 Medi, Llywydd, ac mae dros 500 o ymatebion wedi dod i law hyd yma. Bydd pum digwyddiad ymgynghori, ym mhob rhan o Gymru, bu Adam Price a minnau'n bresennol mewn un. Mae digwyddiad rhithwir ar gyfer pobl sy'n methu cyrraedd y digwyddiadau ffisegol; bydd hynny'n digwydd ar 27 Hydref. Bydd swyddogion Llywodraeth Cymru yn gwneud cyflwyniad i grŵp trawsbleidiol y Senedd ar dwristiaeth ar 19 Hydref, felly bydd yn gyfle i'r Aelod gael ei gywiro ar ychydig o'r pwyntiau y mae wedi'u gwneud heddiw—byddai'n beth da pe bai'n dod yno i glywed ychydig o ffeithiau. Ac fe awn ni ymlaen i weithio gyda'r diwydiant i wneud yn siŵr, yn wahanol iawn i wythnos ar ôl wythnos o ddweud wrthym pa mor wael yw'r diwydiant, a pha mor anobeithiol ydyn nhw o ran llwyddo yn y dyfodol, byddwn ni'n gwneud y pethau gyda nhw fydd yn gwarantu y bydd twristiaeth yng Nghymru yn parhau i gael ei chefnogi i'r dyfodol hwnnw.

14:25

Ac yn olaf, cwestiwn 8, John Griffiths.

And finally, question 8, John Griffiths. 

Cyfrifoldebau Datganoledig
Devolved Responsibilities

8. Beth yw asesiad Llywodraeth Cymru o effaith gweithredoedd diweddar Llywodraeth y DU ar gyfrifoldebau datganoledig? OQ58533

8. What is the Welsh Government's assessment of the impact on devolved responsibilities of recent UK Government actions? OQ58533

Llywydd, the latest UK Government has refused to rule out cuts to benefits, while confirming its intention to cut public services. Such perverse priorities will impact adversely on our ability to discharge devolved responsibilities, and penalise the poor to pay for bankers' bonuses.

Llywydd, mae Llywodraeth ddiweddaraf y DU wedi gwrthod diystyru toriadau i fudd-daliadau, wrth gadarnhau ei bwriad i dorri gwasanaethau cyhoeddus. Bydd blaenoriaethau gwrthnysig o'r fath yn effeithio'n andwyol ar ein gallu i gyflawni cyfrifoldebau datganoledig, ac yn cosbi'r tlodion er mwyn talu am fonysau bancwyr.

First Minister, we've already heard ample today, I think, to stress the view of many in the Senedd, reflecting their constituents, that people and organisations face unprecedented challenges at the moment with the cost-of-living crisis, fuel and energy costs, and everything else going up in price so much, with the interest rate situation created by the UK Government, and with, I fear, spending cuts still to come. It really is a terrible storm for people and organisations to try and live through. Obviously, First Minister, Welsh Government, as you have set out, will do all it can to address these issues for people here in Wales, but many of the necessary levers to be used to respond lie with the UK Government. That's why I hope that that independent commission set up by Welsh Government is able to make progress, so that we get structures and arrangements in place for a proper communication channel to allow these issues to be properly addressed on a devolved responsibility basis.

First Minister, in addition to all of that, local authorities and the voluntary sector, and so many others in Wales, are desperate for good communication channels, ever better communication channels, with Welsh Government. And I wonder what you could say today in terms of that need and the fulfilling of that need to have regular contact, effective communication channels, at such a difficult time of such unprecedented pressure.

Prif Weinidog, rydym eisoes wedi clywed digon heddiw, rwy'n credu, i bwysleisio barn llawer yn y Senedd, gan grybwyll eu hetholwyr, bod pobl a sefydliadau'n wynebu heriau digynsail ar hyn o bryd gyda'r argyfwng costau byw, costau tanwydd ac ynni, a phopeth arall yn codi gymaint, gyda sefyllfa'r gyfradd llog wedi'i chreu gan Lywodraeth y DU, a gyda, rwy'n ofni, toriadau i wariant eto i ddod. Mae wir yn storm ofnadwy i bobl a sefydliadau geisio byw trwyddi. Yn amlwg, Prif Weinidog, bydd Llywodraeth Cymru, fel yr ydych chi wedi nodi, yn gwneud popeth o fewn ei gallu i fynd i'r afael â'r materion hyn ar gyfer pobl yma yng Nghymru, ond mae llawer o'r dulliau ysgogi angenrheidiol sydd i'w defnyddio i ymateb, yn nwylo Llywodraeth y DU. Dyna pam, rwy'n gobeithio, y bydd y comisiwn annibynnol hwnnw a sefydlwyd gan Lywodraeth Cymru yn gallu gwneud cynnydd, fel ein bod yn cael strwythurau a threfniadau ar waith ar gyfer sianel gyfathrebu briodol i ganiatáu'r gwaith o fynd i'r afael yn briodol â'r materion hyn ar sail cyfrifoldeb datganoledig.

Prif Weinidog, yn ogystal â hynny i gyd, mae awdurdodau lleol a'r sector gwirfoddol, a chymaint o rai eraill yng Nghymru, yn ysu am sianeli cyfathrebu da, sianeli cyfathrebu gwell hyd yn oed â Llywodraeth Cymru. A tybed beth allech chi ei ddweud heddiw o ran yr angen hwnnw a chyflawni'r angen hwnnw i gael cyswllt rheolaidd, sianeli cyfathrebu effeithiol, ar adeg mor anodd o bwysau mor ddigynsail.

Llywydd, I thank John Griffiths for that, and I'll make two points if I could. First of all, to endorse what he said about the importance of the work of the commission, chaired by Professor Laura McAllister and Archbishop Rowan Williams. Members here will know that, jointly with the Senedd authorities, the Welsh Government is sponsoring a lecture series in which we will hear voices from outside Wales who have a contribution to make to thinking about our constitutional future. The first of those lectures is scheduled for immediately after Plenary next week. It will be delivered by David Lidington, the former Deputy Prime Minister in the Theresa May Government. I've read some of the contributions he's made elsewhere to these debates; he's absolutely worth hearing. I hope Members here will be able to come and hear what he has to say and to debate those issues with him. It's very important that we add to the debates we have internally those voices from outside Wales who can help us to widen our understanding and to devise futures for ourselves in the best possible way.

My second response to John Griffiths, Llywydd, is to, again, agree with him on the importance of communication. It's why, yesterday, at the weekly meeting of the Cabinet committee on the cost of living, we were joined by our social partners. So, we were joined by the voluntary sector. We will be joined by faith communities. We'll be joined by representatives of private industry and by the Wales Trades Union Congress. Local government will be at that meeting as well, and they will come fortnightly to every other meeting of that committee, precisely in order to do what John Griffiths has said—to make sure that there is direct communication from them to the Welsh Government of any views they have; any information they have that we ought to have, they'll be able to provide it. But then, also, where we are able to explain some of the actions we are taking, they will then be able to pass that on directly to their members and their organisations, who we know will have so much to do over this winter when it comes to protecting the most vulnerable from the difficult experiences that we know are bound to come their way.

Llywydd, diolch i John Griffiths am hynna, a gwnaf ddau bwynt os caf. Yn gyntaf oll, cymeradwyo'r hyn a ddywedodd am bwysigrwydd gwaith y comisiwn, wedi'i gadeirio gan yr Athro Laura McAllister a'r Archesgob Rowan Williams. Bydd yr aelodau yma'n gwybod, ar y cyd ag awdurdodau'r Senedd, bod Llywodraeth Cymru yn noddi cyfres o ddarlithoedd pryd y byddwn yn clywed lleisiau o'r tu allan i Gymru sydd â chyfraniad i'w wneud o ran meddwl am ein dyfodol cyfansoddiadol. Mae disgwyl i'r gyntaf o'r darlithoedd hynny gael ei threfnu yn syth ar ôl y Cyfarfod Llawn yr wythnos nesaf. Fe'i traddodir gan David Lidington, y cyn Ddirprwy Brif Weinidog yn Llywodraeth Theresa May. Rwyf wedi darllen rhai o'r cyfraniadau y mae wedi'u gwneud at y dadleuon hyn mewn mannau eraill; mae e'n werth ei glywed wir. Rwy'n gobeithio y bydd Aelodau yma yn gallu dod i glywed beth sydd ganddo i'w ddweud ac i drafod y materion hynny gydag ef. Mae'n bwysig iawn ein bod yn ychwanegu at y dadleuon sydd gennym yn fewnol, y lleisiau hynny o du allan i Gymru a all ein helpu i ehangu ein dealltwriaeth ac i ddyfeisio dyfodol i ni'n hunain yn y ffordd orau bosibl.

Fy ail ymateb i John Griffiths, Llywydd, yw i, unwaith eto, gytuno ag ef ar bwysigrwydd cyfathrebu. Dyna pam, ddoe, yng nghyfarfod wythnosol pwyllgor y Cabinet ar gostau byw, ymunodd ein partneriaid cymdeithasol â ni. Felly, ymunodd y sector gwirfoddol â ni. Bydd cymunedau ffydd yn ymuno â ni. Bydd cynrychiolwyr o ddiwydiant preifat yn ymuno â ni a hefyd Cyngres Undebau Llafur Cymru. Bydd llywodraeth leol yn y cyfarfod hwnnw hefyd, a byddan nhw'n dod bob pythefnos i bob cyfarfod arall o'r pwyllgor hwnnw, er mwyn gwneud yr union beth y mae John Griffiths wedi ei ddweud—gwneud yn siŵr fod cyfathrebu uniongyrchol rhyngddyn nhw a Llywodraeth Cymru ynghylch unrhyw safbwyntiau sydd ganddyn nhw; o ran unrhyw wybodaeth sydd ganddyn nhw y dylem ni ei chael, byddan nhw'n gallu ei darparu. Ond hefyd, pryd gallwn ni esbonio rhai o'r camau yr ydym ni'n eu cymryd, byddan nhw wedyn yn gallu trosglwyddo hynny'n uniongyrchol i'w haelodau a'u sefydliadau, y gwyddom y bydd ganddyn nhw gymaint i'w wneud dros y gaeaf pan ddaw hi i ddiogelu'r rhai mwyaf agored i niwed rhag y profiadau anodd yr ydym ni'n gwybod bydd yn siŵr o ddod i'w rhan.

14:30
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement

Yr eitem nesaf yw'r datganiad a chyhoeddiad busnes, a dwi'n galw ar y Trefnydd i wneud y datganiad hwnnw. Lesley Griffiths. 

The next item is the business statement and announcement, and I call on the Trefnydd to make the statement. Lesley Griffiths. 

Member
Lesley Griffiths MS 14:30:21
Minister for Rural Affairs and North Wales, and Trefnydd

Diolch, Llywydd. There are no changes to this week's business. Draft business for the next three weeks is set out on the business statement and announcement, which can be found amongst the meeting papers available to Members electronically. 

Diolch, Llywydd. Nid oes unrhyw newidiadau i'r busnes yr wythnos hon. Mae busnes drafft am y tair wythnos nesaf wedi'i nodi ar y datganiad busnes a'r cyhoeddiad, sydd i'w weld ymhlith y papurau cyfarfod sydd ar gael i Aelodau yn electronig. 

Can I call for a statement from the Minister for Health and Social Services, to provide an update to Members on the delivery of the north Denbighshire community hospital? This has been a long-awaited project that was announced by the current First Minister back in 2013. He said that he hoped a brand new hospital would be delivered by 2016 at that point, and, of course, we're going to be at least 10 years on from the now First Minister's announcement before we even see a spade in the ground, it would seem. Many people are concerned that this project is going to be quietly scrapped by the Welsh Government, and are concerned about the lack of commitment that appears to be the case from the current health Minister. I think that people need some clarity on this. They were promised these beds because of the closure of the community hospital beds in Prestatyn and Rhyl, and it has a direct impact on the services provided at Glan Clwyd Hospital, which has an emergency department that is under extreme pressure. Those beds are essential in order to relieve pressure on that hospital and make sure that it gets back up to scratch in terms of the way that it should be functioning for patients in north Wales. When will we have a statement, and when can we expect that hospital to be delivered, as was promised by the current First Minister?

A gaf i alw am ddatganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i Aelodau ar ddarparu'r ysbyty cymunedol yng ngogledd sir Ddinbych? Mae hwn yn brosiect hirddisgwyliedig a gafodd ei gyhoeddi gan y Prif Weinidog presennol nôl yn 2013. Dywedodd ei fod yn gobeithio y byddai ysbyty newydd sbon yn cael ei gyflwyno erbyn 2016 bryd hynny, ac, wrth gwrs, rydym ni'n mynd i fod o leiaf 10 mlynedd ers cyhoeddiad y Prif Weinidog erbyn hyn, cyn i ni hyd yn oed weld rhaw yn y ddaear, byddai'n ymddangos. Mae llawer o bobl yn pryderu y bydd y prosiect hwn yn cael ei ddileu'n dawel bach gan Lywodraeth Cymru, ac maen nhw'n pryderu am ddiffyg ymrwymiad ymddangosol y Gweinidog iechyd presennol. Rwy'n credu bod angen rhywfaint o eglurder ar bobl ar hyn. Cafodd y gwelyau yma eu haddo oherwydd cau'r gwelyau ysbyty cymunedol ym Mhrestatyn ac yn Y Rhyl, ac mae ganddo effaith uniongyrchol ar y gwasanaethau y mae Ysbyty Glan Clwyd yn eu darparu, sydd ag adran frys o dan bwysau eithriadol. Mae'r gwelyau hynny'n hanfodol er mwyn ysgafnhau'r pwysau ar yr ysbyty hwnnw a gwneud yn siŵr ei fod yn cyrraedd yn ôl i'r safon o ran y ffordd y dylai fod yn weithredu i gleifion yng ngogledd Cymru. Pryd fydd gennym ni ddatganiad, a phryd allwn ni ddisgwyl i'r ysbyty hwnnw gael ei gyflawni, fel gafodd ei addo gan y Prif Weinidog presennol?

There are no plans for a statement in the current half term in relation to the capital programme for Betsi Cadwaladr University Health Board. I know the health board itself is having a look at its capital programme right across north Wales, so I would imagine that would be part of it. 

Nid oes unrhyw gynlluniau am ddatganiad yn yr hanner tymor presennol o ran y rhaglen gyfalaf ar gyfer Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Rwy'n gwybod bod y bwrdd iechyd ei hun yn ystyried ei raglen gyfalaf ar draws y gogledd, felly byddwn i'n dychmygu y byddai hynny'n rhan ohono. 

Trefnydd, in the past few weeks, major concerns have been expressed about the safety of an Ebbw Vale hotel that is acting as a house in multiple occupation. A man was found dead at the Park Hotel in Waunlwyd, and another was arrested on suspicion of his murder. Local residents who were part of a subsequent public meeting to discuss their fears about the safety of the hotel say it's the third death reported at the hotel. Their fears are not unfounded, as I'm told two local authorities, Merthyr Tydfil and Blaenau Gwent, have now withdrawn their clients from the facility. The Labour leader of Blaenau Gwent council, Stephen Thomas, also said, and I quote: 

'There needs to be rethink from Welsh Government on the issue as councils are struggling to provide wrap around services from existing, already pressurised budgets. There have been several severe failures here and in other settings, which have detrimental effects on both those accommodated and, importantly, on the local communities surrounding the facilities.'

From my work as a Senedd Member since last year, I'm aware that failures concerning HMO regulation and their proliferation has led to a concentration of such facilities, and at least one vulnerable person being housed in unsuitable accommodation with tragic results. Is it time to revisit the regulation and guidance? Because the status quo does seem to be failing communities and the vulnerable clients at HMOs. Can we therefore have a Government statement as a matter of urgency on this please?

Trefnydd, yn ystod yr wythnosau diwethaf, mae pryderon mawr wedi'u mynegi am ddiogelwch gwesty yng Nglynebwy sy'n gweithredu fel tŷ amlfeddiannaeth. Cafodd dyn ei ddarganfod yn farw yng Ngwesty'r Parc yn Waunlwyd, a chafodd un arall ei arestio ar amheuaeth o'i lofruddiaeth. Mae trigolion lleol a oedd yn rhan o gyfarfod cyhoeddus dilynol i drafod eu hofnau ynghylch diogelwch y gwesty yn dweud mai dyma'r drydedd farwolaeth sydd wedi cael ei adrodd yn y gwesty. Nid yw eu hofnau nhw'n ddi-sail, gan fy mod i wedi cael gwybod bod dau awdurdod lleol, Merthyr Tudful a Blaenau Gwent, wedi tynnu eu cleientiaid o'r cyfleuster erbyn hyn. Dywedodd arweinydd Llafur cyngor Blaenau Gwent, Stephen Thomas, hefyd, ac rwy'n dyfynnu: 

'Mae angen i Lywodraeth Cymru ailystyried y mater gan fod cynghorau'n ei chael hi'n anodd darparu gwasanaethau cofleidiol o gyllidebau presennol, sydd eisoes o dan bwysau. Bu sawl methiant difrifol yma ac mewn lleoliadau eraill, sy'n effeithio'n niweidiol ar y rhai sy'n cael eu lletya ac, yn bwysig, ar y cymunedau lleol o gwmpas y cyfleusterau.'

O fy ngwaith fel Aelod o'r Senedd ers y llynedd, rwy'n ymwybodol bod methiannau yn ymwneud â rheoleiddio Tai Amlfeddiannaeth a'u twf wedi arwain at grynhoad o gyfleusterau o'r fath, ac o leiaf un person agored i niwed yn cael ei gartrefu mewn llety anaddas gyda chanlyniadau trasig. Ydy hi'n amser ailystyried y rheoliadau a'r canllawiau? Oherwydd mae'n ymddangos bod y status quo yn methu cymunedau a'r cleientiaid agored i niwed mewn tai Amlfeddiannaeth. A gawn ni felly ddatganiad gan y Llywodraeth ar frys ar hyn os gwelwch yn dda?

It's certainly very sobering to hear the tragic circumstances that you describe. Of course, it is a matter for each local authority where and how many HMOs they have within their own boundaries. I'm not sure that what you describe would lead to the Minister making a statement on looking at the regulations again. 

Yn sicr, mae'n sobreiddiol iawn clywed yr amgylchiadau trasig yr ydych chi'n eu disgrifio. Wrth gwrs, mae'n fater i bob awdurdod lleol faint o Dai Amlfeddiannaeth sydd ganddyn nhw a'u lleoliad o fewn eu ffiniau eu hunain. Nid wyf i'n sicr y byddai'r hyn yr ydych chi'n ei ddisgrifio yn arwain at y Gweinidog yn gwneud datganiad ar ailystyried y rheoliadau. 

I would like to ask for two statements from the Government. The first one is on enterprise zones. There were eight enterprise zones created in Wales. The Finance Committee undertook an inquiry in 2013; there was a written update in March this year. I'm asking for an update on the planned future funding of enterprise zones. 

The second statement I'm asking for is on orthopaedic waiting lists. In Swansea bay health board, there are plans for Neath Port Talbot Hospital to become a centre of excellence for orthopaedics, spinal care, diagnostics, rehabilitation and rheumatology. I would like a ministerial statement on whether the Minister sees this as a way forward across Wales. 

Hoffwn i ofyn am ddau ddatganiad gan y Llywodraeth. Mae'r un cyntaf ar ardaloedd menter. Cafodd wyth ardal fenter eu creu yng Nghymru. Cynhaliodd y Pwyllgor Cyllid ymchwiliad yn 2013; roedd diweddariad ysgrifenedig ym mis Mawrth eleni. Rwy'n gofyn am yr wybodaeth ddiweddaraf ar y bwriad i ariannu ardaloedd menter yn y dyfodol. 

Mae'r ail ddatganiad rwy'n gofyn amdano ar restrau aros orthopedig. Ym mwrdd iechyd Bae Abertawe, mae cynlluniau i Ysbyty Castell-nedd Port Talbot ddod yn ganolfan ragoriaeth ar gyfer orthopaedeg, gofal asgwrn cefn, diagnosteg, adsefydlu a rhewmatoleg. Hoffwn i gael datganiad gweinidogol ar a yw'r Gweinidog yn gweld hyn fel ffordd ymlaen ledled Cymru. 

Thank you. I will ask the Minister for Economy to bring forward a written statement on enterprise zones. In relation to orthopaedic services and waiting times, I think you will have heard both the First Minister and the Minister for Health and Social Services say that orthopaedic waiting times are not where we want them to be, like other waiting times. Significant additional funding has been given to reducing orthopaedic waiting times—I think it's over £170 million now, recurrently—to help address that backlog. We are now seeing waiting times reducing, but, as I say, not at the pace that we would want to. The health Minister did hold an orthopaedic summit back in August, to make sure that health boards were aware of what was needed to bring an improvement in this area of the health service. A national orthopaedic strategy has also been developed, and we're funding the development of an orthopaedic network.

Diolch. Fe wnaf ofyn i Weinidog yr Economi gyflwyno datganiad ysgrifenedig ar ardaloedd menter. O ran gwasanaethau orthopedig ac amseroedd aros, rwy'n credu y byddwch chi wedi clywed y Prif Weinidog a'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn dweud nad yw amseroedd aros orthopedeg lle yr ydym ni eisiau iddyn nhw fod, fel amseroedd aros eraill. Mae cyllid ychwanegol sylweddol wedi'i roi i leihau amseroedd aros orthopedeg—rwy'n credu ei fod dros £170 miliwn bellach, yn rheolaidd—i helpu i ymdrin â'r ôl-groniad hwnnw. Rydym ni nawr yn gweld amseroedd aros yn lleihau, ond, fel y dywedais i, nid mor gyflym ag y byddem ni eisiau gwneud hynny. Gwnaeth y Gweinidog iechyd gynnal uwchgynhadledd orthopedeg nôl ym mis Awst, i wneud yn siŵr bod byrddau iechyd yn ymwybodol o'r hyn oedd ei angen er mwyn dod â gwelliant ym y maes iechyd hwn o'r gwasanaeth iechyd. Mae strategaeth orthopedeg genedlaethol hefyd wedi cael ei datblygu, ac rydym ni'n cyllido datblygiad rhwydwaith orthopedeg.

14:35

Minister, there's huge concern in mid Wales with the proposals from the Welsh NHS's emergency medical retrieval and transfer service and the Wales Air Ambulance to move the base from Welshpool, which also includes the removal of a road vehicle. The service is greatly valued, it's absolutely necessary, and it's difficult to see how the removal of this service and base will lead to a better outcome for people in mid Wales who need to get to urgent treatment quickly. I questioned the First Minister on this on 20 September in the Chamber, and I asked him if he would ensure that the data the proposals are based on are published. I did so because there's doubt about that data. The First Minister answered, and I quote from the Record of Proceedings:

'I have seen figures that come from the work that has been carried out, but they are not figures that belong to the Welsh Government; they belong to the air ambulance charity itself.'

The charity itself are quite clear the data does not belong to them, but it belongs to the service within the Welsh NHS. I would like to see the full data published, I'd like to see the modelling behind the data published as well, so they can be scrutinised. I wrote to the First Minister last month, and asked him if he would correct the record. I have not yet received a reply. I would be grateful, Minister, if you could facilitate a reply via the First Minister.

Can I also call for an urgent statement from the Welsh Government outlining the Welsh Government's involvement in the proposals? It is, of course, the Welsh Government that are responsible for health services and provision. We need to ensure we have the very best emergency provision. I don't believe that the removal of the base in Welshpool, and indeed Caernarfon, is going to lead to a better outcome for the people of Wales in terms of getting to urgent treatment as quickly as possible.

Gweinidog, mae pryder enfawr yn y canolbarth ynghylch y cynigion gan wasanaeth casglu a throsglwyddo meddygol brys GIG Cymru ac Ambiwlans Awyr Cymru i symud y lleoliad o'r Trallwng, sydd hefyd yn cynnwys dileu cerbyd ffordd. Mae'r gwasanaeth yn cael ei werthfawrogi'n fawr, mae'n gwbl angenrheidiol, ac mae'n anodd gweld sut bydd dileu'r gwasanaeth a'r lleoliad hwn yn arwain at well ganlyniad i bobl yn y canolbarth y mae angen triniaeth ar frys arnyn nhw'n gyflym. Holais y Prif Weinidog am hyn ar 20 Medi yn y Siambr, a gofynnais i iddo a fyddai'n sicrhau bod y data y mae'r cynigion yn seiliedig arnyn nhw'n cael eu cyhoeddi. Gwnes i hynny oherwydd bod amheuaeth am y data hwnnw. Atebodd y Prif Weinidog, ac rwy'n dyfynnu o Gofnod y Trafodion:

'Rwyf i wedi gweld ffigurau sy'n dod o'r gwaith a wnaed, ond dydyn nhw ddim yn ffigurau sy'n perthyn i Lywodraeth Cymru; maen nhw'n perthyn i'r elusen ambiwlans awyr ei hun.'

Mae'r elusen ei hun yn hollol glir nad yw'r data yn perthyn iddyn nhw, ond mae'n perthyn i'r gwasanaeth o fewn GIG Cymru. Hoffwn i weld y data llawn yn cael ei gyhoeddi, hoffwn i weld y modelu y tu ôl i'r data'n cael ei gyhoeddi hefyd, fel bod modd craffu arnyn nhw. Ysgrifennais i at y Prif Weinidog fis diwethaf, a gofynnais i iddo a fyddai'n cywiro'r cofnod. Nid wyf i wedi cael ateb eto. Byddwn i'n ddiolchgar, Gweinidog, os gallech chi hwyluso ateb drwy'r Prif Weinidog.

A gaf i hefyd alw am ddatganiad brys gan Lywodraeth Cymru yn amlinellu ymwneud Llywodraeth Cymru â'r cynigion? Llywodraeth Cymru, wrth gwrs, sy'n gyfrifol am wasanaethau a darpariaeth iechyd. Mae angen i ni sicrhau bod gennym ni'r ddarpariaeth argyfwng gorau un. Nid wyf i'n credu bod cael gwared â'r lleoliad yn y Trallwng, ac yn wir Caernarfon, yn mynd i arwain at ganlyniad gwell i bobl Cymru o ran cyrraedd triniaeth frys cyn gynted â phosib.

You asked for two areas to be looked at. I will certainly speak to the First Minister's office to ensure that you do get a response to the letter you wrote to him last month. In relation to the data, my understanding is the data isn't suitable for publication, because, if it was published, it could enable identification of individuals, and obviously that would be a matter of concern for many people. I think it also contains commercially sensitive information, and, clearly, that would be very difficult to interpret without context.

Gwnaethoch chi ofyn bod dau faes yn cael eu hystyried. Yn sicr, fe wnaf i siarad â swyddfa'r Prif Weinidog i sicrhau eich bod chi'n cael ymateb i'r llythyr yr ysgrifennoch chi ato fis diwethaf. O ran y data, fy nealltwriaeth i yw nad yw'r data'n addas i'w gyhoeddi, oherwydd, pe bai'n cael ei gyhoeddi, gallai alluogi adnabod unigolion, ac yn amlwg byddai hynny'n destun pryder i lawer o bobl. Rwy'n credu ei fod hefyd yn cynnwys gwybodaeth fasnachol sensitif, ac, yn amlwg, byddai hynny'n anodd iawn i'w ddehongli heb gyd-destun.

Dwi am ofyn am ddatganiad a gweithred, os gwelwch yn dda. Nôl ym mis Mawrth, fe wnes i godi mater diffyg deintyddion efo chi yn Nwyfor Meirionnydd. Bryd hynny, fe ddywedoch chi y buasech chi'n gofyn i'r Gweinidog iechyd ddod â datganiad ymlaen ynghylch deintyddiaeth, ac y byddai hynny'n cael ei wneud o fewn yr hanner tymor yn dilyn mis Mawrth, gan bod y Gweinidog yn gweithio ar y mater. Rydyn ni bellach ym mis Hydref, a, hyd y gwn i, does yna ddim datganiad wedi cael ei wneud ar ddarpariaeth ddeintyddol. Mae ansawdd iechyd ceg pobl yn Nwyfor Meirionnydd yn debygol o ddirywio os nad oes yna gynnydd yn y ddarpariaeth. Gaf i ofyn felly fel mater o frys i'r Gweinidog iechyd ddod ymlaen â chyhoeddiad ynghylch darpariaeth deintyddiaeth, os gwelwch yn dda?

I want to ask for a statement and an action, if I may. Back in March, I raised the issue of a shortage of dentists in Dwyfor Meirionnydd with you. At that point, you said that you would ask the Minister for health to bring a statement forward on dentistry, and that that would be done within the half term following March, because the Minister was working on the issue. We're now in October, and, as far as I know, there's been no such statement made on the provision of dentistry. People's oral health in Dwyfor Meirionnydd is likely to decline unless there is an increase in provision. May I therefore ask as a matter of urgency for the Minister for health to bring forward a statement on the provision of dentistry, please?

Secondly, since coming back from the summer break, I've noticed that Government days, on Tuesdays, tend to finish early, and all we get is statements, with no votes at all. Considering that the Government claims that the legislative programme is full to the brim, I find this surprising. Will the Trefnydd therefore look at the Government programme, and ensure that the time that we have is used effectively, especially considering that the various crises that we face are on top of us right now as we speak? Thank you.

Yn ail, ers dod yn ôl o wyliau'r haf, rwyf i wedi sylwi bod dyddiau'r Llywodraeth, ar ddydd Mawrth, yn dueddol o orffen yn gynnar, a'r cyfan a gawn ni yw datganiadau, heb unrhyw bleidleisiau o gwbl. O ystyried bod y Llywodraeth yn honni bod y rhaglen ddeddfwriaethol yn llawn dop, mae hyn yn fy synnu i. A fydd y Trefnydd felly yn ystyried  rhaglen y Llywodraeth, a sicrhau bod yr amser sydd gennym ni'n cael ei ddefnyddio'n effeithiol, yn enwedig o ystyried bod y gwahanol argyfyngau sy'n ein hwynebu ni ar ein pennau ni nawr wrth i ni siarad? Diolch.

I can assure the Member I look very closely every week at Government business, and have conversations with my ministerial colleagues to make sure there is a full afternoon of business.

In relation to dentistry, I will certainly look at what I said to you in March, and, if there hasn't been a statement, I will ask the Minister for Health and Social Services to bring forward at least a written statement before half term. 

Gallaf i sicrhau'r Aelod fy mod i'n ystyried busnes y Llywodraeth yn fanwl iawn bob wythnos, ac yn cael sgyrsiau gyda fy nghydweithwyr gweinidogol i wneud yn siŵr bod prynhawn llawn o fusnes.

O ran deintyddiaeth, yn sicr gwnaf edrych ar yr hyn y dywedais i wrthych chi ym mis Mawrth, ac os nad oes datganiad wedi bod, fe wnaf ofyn i'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol gyflwyno datganiad ysgrifenedig o leiaf cyn hanner tymor. 

14:40

Minister, back in 1913—I wasn't around then—when Maesteg Community Hospital first opened, it didn't have enough money to actually build it or run it, so the appeal went out, and the miners and their families in the Llynfi valley actually took weekly and monthly payments out of their salaries in order to pay for that hospital to get up and running. It is much loved; it's been at the centre of healthcare and well-being in the Llynfi and the Afan valleys ever since, and it's got a bright future, because the health board is looking at extending the services there, including the day services, to match the modern needs of that society. But—and here's where I'd welcome a statement—we know that there were good proposals to reopen the ward that's been closed, which was transferred under COVID to the Seren ward down in Bridgend, with an intention to bring it back, upgraded, more modern, with bigger space around the beds et cetera. But it hasn't happened, because, I understand, the cost overruns, with the rising costs now, have gone from £600,000 to well over £1 million, and there's a gap there that needs to be filled. Minister, could we have a statement on this? Because people want reassurance that there is a bright future for the hospital as an entirety, but also for this ward, because the staff themselves, who are also much loved, want to come back and be back in that ward looking after the people from the area.

Gweinidog, nôl yn 1913—nid oeddwn i o gwmpas ar y pryd—pan gafodd Ysbyty Cymunedol Maesteg ei agor yn gyntaf, nid oedd digon o arian ar gael i'w adeiladu na'i gynnal, felly cafodd apêl ei chyhoeddi, a chymerodd y glowyr a'u teuluoedd yng Nghwm Llynfi daliadau wythnosol a misol o'u cyflogau er mwyn talu i'r ysbyty gychwyn arni. Mae'r gymuned yn hoffi iawn ohono; mae wedi bod yn ganolbwynt i ofal iechyd a lles yn nyffrynnoedd Llynfi ac Afan ers hynny, ac mae dyfodol disglair iddo, oherwydd mae'r bwrdd iechyd yn ystyried ymestyn y gwasanaethau yno, gan gynnwys y gwasanaethau dydd, i gyfateb ag anghenion modern y gymdeithas honno. Ond—a dyma lle byddwn i'n croesawu datganiad—rydym ni'n gwybod bod cynigion da i ailagor y ward sydd wedi'i chau, a gafodd ei throsglwyddo o dan COVID i ward Seren i lawr ym Mhen-y-bont ar Ogwr, gyda bwriad o ddod â hi yn ôl, wedi'i huwchraddio, yn fwy modern, gyda mwy o le o amgylch y gwelyau ac ati. Ond nid yw hyn wedi digwydd, oherwydd, fel yr wyf i'n ei ddeall, mae'r gost yn mynd y tu hwnt, gyda'r costau cynyddol nawr, wedi mynd o £600,000 i ymhell dros £1 miliwn, ac mae bwlch yno sydd angen ei lenwi. Gweinidog, a gawn ni ddatganiad ar hyn? Oherwydd bod pobl eisiau sicrwydd bod dyfodol disglair i'r ysbyty yn ei gyfanrwydd, ond hefyd i'r ward hon, oherwydd mae'r staff eu hunain, y mae'r gymuned hefyd yn hoff iawn ohonynt, eisiau dod yn ôl a bod yn ôl ar y ward honno yn edrych ar ôl y bobl o'r ardal.

Thank you. I think the Member describes a way that many of our public buildings were financed in the early part of the twentieth century. You refer to the plans that the hospital had, and, clearly, as you say, there's been now a massive increase in the cost of materials, for instance, and obviously labour as well. Rather than the Minister make a statement, I think it would be better for the health board to respond. Perhaps you could write to them and see what their response is. 

Diolch. Rwy'n credu bod yr Aelod yn disgrifio ffordd y cafodd llawer o'n hadeiladau cyhoeddus ni eu hariannu yn nechrau'r ugeinfed ganrif. Rydych chi'n cyfeirio at y cynlluniau oedd gan yr ysbyty, ac, yn amlwg, fel y dywedwch chi, mae cynnydd aruthrol wedi bod nawr yng nghost deunyddiau, er enghraifft, ac yn amlwg llafur hefyd. Yn hytrach na bod y Gweinidog yn gwneud datganiad, rwy'n credu y byddai'n well i'r bwrdd iechyd ymateb. Efallai y gallech chi ysgrifennu atyn nhw a gweld beth yw eu hymateb. 

The NHS is a great concern for all of us here, and you can see that. Minister, we all appreciate the challenges faced by our health service in responding to a range of pressures. People are unable to have treatment or surgery quickly enough; patients well enough to leave hospital are not able to go home quickly enough; and some people are ending up in hospital with conditions that could be managed at home. I welcome the investment at Neath Port Talbot hospital, as Mike Hedges said, to increase the number of operating theatres with the aim of it becoming the health board's centre of excellence for orthopaedics and spinal surgery. There is a lot of work to do, and health boards should be supported in taking these key decisions quickly to address the growing crisis in the NHS. Can we have a statement from the health Minister setting out how our health service will tackle the range of pressures, how we will advance the integration of our services to become more seamless, and how we will address recruitment and retention of our doctors and nurses? Thank you. 

Mae'r GIG yn bryder mawr i bob un ohonom yma, a gallwch chi weld hynny. Gweinidog, rydym ni i gyd yn gwerthfawrogi'r heriau sy'n wynebu ein gwasanaeth iechyd wrth ymateb i amrywiaeth o bwysau. Nid yw pobl yn gallu cael triniaeth neu lawdriniaeth yn ddigon cyflym; nid yw'r cleifion sy'n ddigon iach i adael ysbyty yn gallu mynd adref yn ddigon cyflym; ac mae rhai pobl yn canfod eu hunain yn yr ysbyty gyda chyflyrau y byddai modd eu rheoli gartref. Rwy'n croesawu'r buddsoddiad yn ysbyty Castell-nedd Port Talbot, fel y dywedodd Mike Hedges, i gynyddu nifer y theatrau llawdriniaeth gyda'r nod o ddod yn ganolbwynt rhagoriaeth y bwrdd iechyd ar gyfer orthopaedeg a llawdriniaethau asgwrn cefn. Mae llawer o waith i'w wneud, a dylai byrddau iechyd gael eu cefnogi wrth wneud y penderfyniadau allweddol hyn yn gyflym i ymdrin â'r argyfwng cynyddol yn y GIG. A gawn ni ddatganiad gan y Gweinidog iechyd yn nodi sut y bydd ein gwasanaeth iechyd yn ymdrin â'r amrywiaeth o bwysau, sut y byddwn yn datblygu integreiddio ein gwasanaethau ni i fod yn fwy di-dor, a sut y byddwn ni'n ymdrin â recriwtio a chadw ein meddygon a'n nyrsys? Diolch. 

You cover a range of challenges that face the NHS. Obviously, we don't want to see people in hospital for a minute longer than they need to be, and getting them home, where they can obviously improve and get better, is vitally important. There is work continually going on to make that more seamless. We know we've had issues around delayed transfers of care, for instance. Certainly over the winter months we normally see an increase in that, and there is a significant amount of work going into that ahead of the coming winter. I think the Minister does make statements around recruitment and around these issues on an ongoing basis during her questions and the many statements she does in this Chamber. 

Rydych chi'n ymdrin ag amrywiaeth o heriau sy'n wynebu'r GIG. Yn amlwg, nid ydym ni eisiau gweld pobl yn yr ysbyty am funud yn hirach nag sydd angen iddyn nhw fod, ac mae'u cael nhw adref, lle maen nhw'n amlwg yn gallu gwneud cynnydd a gwella, yn hanfodol bwysig. Mae gwaith yn mynd ymlaen yn barhaus i wneud hynny'n fwy di-dor. Rydym ni'n gwybod ein bod ni wedi cael problemau yn ymwneud â gohirio trosglwyddo gofal, er enghraifft. Yn sicr, yn ystod misoedd y gaeaf rydym ni fel arfer yn gweld cynnydd yn hynny, ac mae cryn dipyn o waith yn mynd i mewn i hynny cyn y gaeaf sydd i ddod. Rwy'n credu bod y Gweinidog yn gwneud datganiadau ynghylch recriwtio ac o amgylch y materion hyn yn barhaus yn ystod ei chwestiynau a'r datganiadau lawer y mae'n eu gwneud yn y Siambr hon. 

Good afternoon, Minister. This afternoon, at lunchtime, many people across the Senedd joined together to support the people in Iran, and I request a statement from the Government on the situation in Iran. You will know that there have been terrible situations in Iran, following the tragic death of 22-year-old Mahsa Amini, and, then, 16-year-old Nika Shakarami. The protestors—women, schoolgirls—now joined by many others, are incredibly brave. And this afternoon, we heard from people from Iran themselves what we can do. I know we are limited in the Welsh Senedd in terms of our powers, but there are many things that they would like us to do. On behalf of the group that was on the Senedd steps, I've been asked to write a cross-party letter that will go to the First Minister and to you. But, we would appreciate a statement on the situation in Iran, particularly looking at what we can do here in Wales to ensure we support them and to ensure that the media hold their gaze on the terrible situation that there is. Thank you. Diolch.

Prynhawn da, Gweinidog. Y prynhawn yma, amser cinio, ymunodd llawer o bobl ar draws y Senedd gyda'i gilydd i gefnogi'r bobl yn Iran, ac rwy'n gofyn am ddatganiad gan y Llywodraeth ar y sefyllfa yn Iran. Gwyddoch chi fod sefyllfaoedd ofnadwy wedi bod yn Iran, yn dilyn marwolaeth drasig Mahsa Amini, 22 oed, ac, yna, Nika Shakarami sy'n 16 oed. Mae'r protestwyr—menywod, merched ysgol—sydd bellach yn ymuno â llawer o bobl eraill, yn hynod ddewr. A'r prynhawn yma, gwnaethom ni glywed gan bobl o Iran eu hunain yr hyn y gallwn ni ei wneud. Rwy'n gwybod ein bod ni wedi'n cyfyngu yn Senedd Cymru o ran ein pwerau, ond mae llawer o bethau yr hoffen nhw i ni eu gwneud. Ar ran y grŵp oedd ar risiau'r Senedd, rwyf i wedi cael cais i ysgrifennu llythyr trawsbleidiol a fydd yn mynd at y Prif Weinidog ac atoch chi. Ond, byddem ni'n gwerthfawrogi datganiad am y sefyllfa yn Iran, yn enwedig o edrych ar yr hyn y gallwn ni ei wneud yma yng Nghymru i sicrhau ein bod ni'n eu cefnogi ac i sicrhau bod y cyfryngau yn dal i wylio'r sefyllfa ofnadwy sydd yna. Diolch.

14:45

Thank you. Jane Dodds certainly describes a very heartbreaking situation, and I pay tribute to everyone who gathered today to show their support. I know the First Minister will be very pleased to receive a letter from you, Jane. Our ambition here is to make Wales the safest place in the world to be a woman or a girl, and that of course extends to the promotion of rights of women globally. Nobody should be forced to wear or not to wear any item of clothing or any outer expressions of their faith. We've got a national strategy to tackle violence against women and girls and a plan to promote gender equality. These represent the values on which we stand in solidarity with the women of Iran.

Diolch. Yn sicr mae Jane Dodds yn disgrifio sefyllfa dorcalonnus iawn, ac rwy'n talu teyrnged i bawb a wnaeth gasglu heddiw i ddangos eu cefnogaeth. Rwy'n gwybod y bydd y Prif Weinidog yn falch iawn o dderbyn llythyr gennych chi, Jane. Ein huchelgais ni yma yw gwneud Cymru y lle mwyaf diogel yn y byd i fod yn fenyw neu'n ferch, ac mae hynny wrth gwrs yn ymestyn i hyrwyddo hawliau merched yn fyd-eang. Ni ddylai neb gael ei orfodi i wisgo neu beidio â gwisgo unrhyw eitem o ddillad neu unrhyw fynegiant allanol o'i ffydd. Mae gennym ni strategaeth genedlaethol i ymdrin â thrais yn erbyn menywod a merched a chynllun i hyrwyddo cydraddoldeb rhwng y rhywiau. Mae'r rhain yn cynrychioli'r gwerthoedd yr ydym ni'n sefyll drostyn nhw mewn undod â menywod Iran.

Trefnydd, I'd be grateful for your advice in managing expectations around ministerial and Welsh Government correspondence. A constituent has contacted me after writing to the First Minister back in March 2021 because he didn't receive a response, despite speaking to several different officials from multiple departments. I wrote to the First Minister myself asking for my constituent to receive a response in June of this year, and now I too am waiting for a response to my correspondence, despite chasing for it. I'm sure you can appreciate that this is deeply frustrating for all involved and absolutely disrespectful too. Therefore, I'd be grateful for your guidance on this matter and a commitment that I will receive a response so I can actually pass it on to my constituent.

Secondly, Llywydd, and I refer Members to my register of interests for this item, can I ask for a statement from the health and social services Minister on escalation and intervention arrangements for health boards here in Wales, following the news last week that Hywel Dda University Health Board has been escalated to targeted intervention status for finance and planning and there will remain in enhanced monitoring for quality and performance? It's vital that Members have the opportunity to scrutinise the Minister on this important development, so I'd be grateful if time could be made for a statement on this crucial matter. Thank you.

Trefnydd, byddwn i'n ddiolchgar am eich cyngor o ran rheoli disgwyliadau ynghylch gohebiaeth Gweinidogion a Llywodraeth Cymru. Mae etholwr wedi cysylltu â mi ar ôl ysgrifennu at y Prif Weinidog nôl ym mis Mawrth 2021 am na chafodd ymateb, er iddo siarad gyda sawl gwahanol swyddog o sawl adran. Ysgrifennais at y Prif Weinidog fy hun yn gofyn i fy etholwr dderbyn ymateb ym mis Mehefin eleni, a nawr rwyf innau'n aros am ymateb i fy ngohebiaeth, er gwaethaf mynd ar ei hôl. Rwy'n siŵr y gallwch chi werthfawrogi bod hyn yn rhwystredig iawn i bawb sy'n gysylltiedig ac yn gwbl amharchus hefyd. Felly, byddwn i'n ddiolchgar am eich arweiniad ar y mater hwn ac ymrwymiad y byddaf i'n derbyn ymateb fel y gallaf i ei drosglwyddo i fy etholwr.

Yn ail, Llywydd, a chyfeiriaf Aelodau at fy nghofrestr buddiannau ar gyfer yr eitem hon, a gaf i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog iechyd a gwasanaethau cymdeithasol am drefniadau uwchgyfeirio ac ymyrraeth i fyrddau iechyd yma yng Nghymru, yn dilyn y newyddion yr wythnos diwethaf bod Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda wedi gwaethygu i statws ymyrraeth wedi'i dargedu ar gyfer cyllid a chynllunio a bydd yn parhau ar gam monitro uwch ar gyfer ansawdd a pherfformiad? Mae'n hanfodol bod Aelodau'n cael y cyfle i graffu ar y Gweinidog ar y datblygiad pwysig hwn, felly byddwn i'n ddiolchgar os byddai modd gwneud amser am ddatganiad ar y mater hollbwysig hwn. Diolch.

Thank you. I will certainly ask the Minister for Health and Social Services to bring forward probably a written statement in relation to Hywel Dda, and I give you a personal commitment you will have a response from the First Minister that you can share with your constituent.

Diolch. Yn sicr, fe wnaf i ofyn i'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol gyflwyno datganiad ysgrifenedig mae'n debyg o ran Hywel Dda, ac rwy'n rhoi ymrwymiad personol i chi, bydd gennych chi ymateb gan y Prif Weinidog y gallwch chi ei rannu gyda'ch etholwr.

Further to the question raised by Jane Dodds last week, there's still concern from local rescue centres about the fate of dogs racing at the Valley stadium. The Valley's own database records show that, between 2018 and 2020, an average of 141 greyhounds finish racing at the track every year. Their racing career finishes at the age of four to five years, and, in the last month, 20 greyhounds were shown as becoming inactive. There's no formal record of where these dogs have gone or what their fate might be, and Valley stadium does not publish any information about what happens to these greyhounds. Please, could the Minister investigate this by writing to the owner of the stadium and then provide a statement as to what records are kept of the fate of the greyhounds leaving the track, what efforts are made to ensure that they are found suitable homes, and what relationship the track has with reputable organisations that can help them with rehoming of greyhounds in Wales, such as Greyhound Rescue Wales, Hope Rescue, Dogs Trust, Almost Home Dog Rescue? There are so many charities that can provide that support. Thank you.

Ymhellach i'r cwestiwn a gafodd ei godi gan Jane Dodds yr wythnos diwethaf, mae pryder o hyd gan ganolfannau achub lleol ynghylch tynged rasio cŵn yn stadiwm y Valley. Mae cofnodion cronfa ddata'r Valley ei hun yn dangos, rhwng 2018 a 2020, fod 141 o filgwn ar gyfartaledd yn gorffen rasio ar y trac bob blwyddyn. Mae eu gyrfa rasio yn gorffen yn bedair i bum mlwydd oed, ac, yn y mis diwethaf, dangoswyd bod 20 milgwn yn segur. Nid oes cofnod ffurfiol o ble mae'r cŵn yma wedi mynd na beth allai eu tynged fod, ac nid yw stadiwm y Valley yn cyhoeddi unrhyw wybodaeth am yr hyn sy'n digwydd i'r milgwn hyn. A allai'r Gweinidog ymchwilio i hyn drwy ysgrifennu at berchennog y stadiwm ac yna rhoi datganiad ynglŷn â pha gofnodion sy'n cael eu cadw o dynged y milgwn yn gadael y trac, pa ymdrechion sy'n cael eu gwneud i sicrhau bod cartrefi addas yn cael eu darganfod iddyn nhw, a pha berthynas sydd gan y trac gyda sefydliadau ag enw da sy'n gallu eu helpu i ailgartrefu milgwn yng Nghymru, fel Greyhound Rescue Wales, Hope Trust, Dogs Trust, Almost Home Dog Rescue? Mae yna gymaint o elusennau all roi'r gefnogaeth honno. Diolch.

Thank you. I can certainly give you a commitment that I will write to the owner of the Valley racetrack in Caerphilly. Unfortunately, I did write to him in March, and I'm still awaiting the courtesy of a response. So, I'm not sure I will get a response if I write to him again, but I will certainly write to him again. As you know, I'm absolutely committed to the welfare of greyhounds. I want to look at what more we can do immediately. Obviously, there is the Petitions Committee bringing forward a petition. I am going out to public consultation on the licensing of activities involving animals. That's being developed at the current time. So, there is work going on. But I too would very much like to meet with the owner of the racetrack.

Diolch. Yn sicr, gallaf i roi ymrwymiad i chi y byddaf i'n ysgrifennu at berchennog trac rasio y Valley yng Nghaerffili. Yn anffodus, gwnes i ysgrifennu ato ym mis Mawrth, ac yr wyf i'n dal i aros am ymateb. Felly, nid ydw i'n siŵr y caf i ymateb os ysgrifennaf i ato eto, ond yn sicr, fe wnaf i  ysgrifennu ato eto. Fel y gwyddoch chi, rwy'n gwbl ymroddedig i les milgwn. Rydw i eisiau ystyried beth arall y gallwn ni ei wneud ar unwaith. Yn amlwg, mae'r Pwyllgor Deisebau yn cyflwyno deiseb. Rwy'n mynd i gynnal ymgynghoriad cyhoeddus ar drwyddedu gweithgareddau sy'n cynnwys anifeiliaid. Mae hynny'n cael ei ddatblygu ar hyn o bryd. Felly, mae yna waith yn digwydd. Ond hoffwn innau hefyd gyfarfod â pherchennog y trac rasio.

Minister, I would like to ask for a Welsh Government statement regarding the ability to challenge expected occupancy thresholds for self-catering accommodation during the COVID-19 pandemic. As we all know, during the pandemic, COVID-19 regulations meant that, by law, self-catering businesses were not able to reach the required advertised rates of being listed for 140 nights per year. As chair of the Senedd's tourism cross-party group, I've had members of the sector contacting me regarding the Welsh Government not granting any sort of challenge to this occupancy rate, despite other Governments across the UK allowing this to happen. So, as a consequence, we now have the Valuation Office Agency alerting businesses that, in previous years, they failed to reach the threshold, despite this being impossible for them to do due to the law, and now their non-domestic rating status is under review and, indeed, is likely to be lost for many of these businesses. This, of course, will lead to genuine businesses being reclassified as residential properties, with them then facing a backdated council tax bill for the last three years, which could be quite substantial for them, with many of them potentially having to close, with jobs being lost and other unintended consequences. Now, it's only right that there is the ability for these businesses to challenge this process because they weren't able to be open during those times. So, I'd like a statement on that position. Thanks.

Gweinidog, hoffwn i ofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ynghylch y gallu i herio trothwyon meddiannaeth disgwyliedig ar gyfer llety hunanarlwyo yn ystod y pandemig COVID-19. Fel y gwyddom ni i gyd, yn ystod y pandemig, roedd rheoliadau COVID-19 yn golygu nad oedd busnesau hunanarlwyo, yn ôl y gyfraith, yn gallu cyrraedd y cyfraddau hysbysebu gofynnol o gael eu rhestru am 140 noson y flwyddyn. Fel cadeirydd grŵp trawsbleidiol twristiaeth y Senedd, rwyf i wedi cael aelodau o'r sector yn cysylltu â mi ynghylch diffyg her gan Lywodraeth Cymru o ran y gyfradd feddiannaeth hon, er gwaethaf Llywodraethau eraill ledled y DU yn caniatáu i hyn ddigwydd. Felly, o ganlyniad, mae gennym ni nawr Asiantaeth y Swyddfa Brisio yn rhybuddio busnesau eu bod, mewn blynyddoedd blaenorol, wedi methu â chyrraedd y trothwy, er bod hyn yn amhosib iddyn nhw ei wneud oherwydd y gyfraith, ac nawr mae eu statws ardrethi annomestig yn cael ei adolygu ac, yn wir, yn debygol o gael ei golli i lawer o'r busnesau hyn. Bydd hyn, wrth gwrs, yn arwain at ailddosbarthu busnesau dilys fel eiddo preswyl, gyda nhw wedyn yn wynebu bil treth cyngor wedi'i ôl-ddyddio am y tair blynedd diwethaf, a allai fod yn eithaf sylweddol iddyn nhw, gyda llawer ohonyn nhw o bosib yn gorfod cau, a swyddi'n cael eu colli a chanlyniadau anfwriadol eraill. Nawr, mae ond yn iawn fod y busnesau hyn yn gallu herio'r broses hon gan nad oedden nhw'n gallu bod ar agor yn ystod yr amseroedd hynny. Felly, hoffwn i gael datganiad ar y safbwynt hwnnw. Diolch.

14:50

Thank you. I understand the Minister for Finance and Local Government has asked you to write to her. I know she's had quite a bit of correspondence around this, so I think she'll be very happy to share that with you and also to respond to you if you write to her.

Diolch. Rwy'n deall bod y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol wedi gofyn i chi ysgrifennu ati. Rwy'n gwybod ei bod hi wedi cael tipyn o ohebiaeth o gwmpas hyn, felly rwy'n meddwl y bydd hi'n hapus iawn i rannu hynny gyda chi a hefyd i ymateb i chi os ydych chi'n ysgrifennu ati.

I just wanted to pick up on the earlier remarks by Jane Dodds today, because, having listened to the Iranian people living in Wales, on the steps of the Senedd, I think it was really clear the level of anger about the lack of action by the UK Government. Particularly, they want to see the freezing of Iranian assets in the UK until they stop killing their own people, particularly women and girls, in industrial numbers. We really don't have enough information about what is going on, and we rely, therefore, on these one-to-one conversations until and unless the media is in a position to tell us more. They also wanted to see the recall of the UK ambassador from Tehran. We just have to reflect on how little people have normally benefited from the oil-rich wealth in their countries. Few countries have had the prescience of Norway, which set up the fund for future generations, and what is now the largest sovereign wealth fund in the world. So little discussion about the rights of individuals to benefit from their natural resources, and instead it's all about, 'How can we benefit?'. We have to put human rights much clearer, front and centre. So, I was very pleased to hear your words, leader of the house, but I really hope that we can write to the UK Government and ask them to make it much clearer where they stand with women and girls who are being killed in Iran.

Roeddwn i eisiau cyfeirio at y sylwadau cynharach gan Jane Dodds heddiw, oherwydd, ar ôl gwrando ar bobl Iran sy'n byw yng Nghymru, ar risiau'r Senedd, rwy'n credu ei bod yn glir iawn lefel y dicter ynghylch y diffyg gweithredu gan Lywodraeth y DU. Yn enwedig, maen nhw eisiau gweld asedau Iran yn y DU wedi'u rhewi nes iddyn nhw roi'r gorau i ladd eu pobl eu hunain, yn enwedig menywod a merched, mewn niferoedd mawr. Nid oes gennym ni ddigon o wybodaeth am yr hyn sy'n digwydd mewn gwirionedd, ac rydym ni'n dibynnu, felly, ar y sgyrsiau personol hyn tan, ac oni bai bod y cyfryngau mewn sefyllfa i ddweud mwy wrthym ni. Roedden nhw hefyd eisiau gweld llysgennad y DU yn cael ei alw'n ôl o Tehran. Mae'n rhaid i ni fyfyrio ar gyn lleied y mae pobl wedi elwa fel arfer ar y cyfoeth yn sgil olew yn eu gwledydd. Prin yw'r gwledydd sydd wedi cael rhagwelediad Norwy, a sefydlodd y gronfa ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol, y gronfa gyfoeth sofran fwyaf yn y byd erbyn hyn. Felly prin yw'r drafodaeth am hawliau unigolion i elwa ar eu hadnoddau naturiol, ac yn hytrach, mae'n fater o 'Sut allwn ni elwa?'. Mae'n rhaid i ni roi hawliau dynol yn llawer cliriach, ar flaen ac yng nghanol yr ystyriaethau. Felly, roeddwn i'n falch iawn o glywed eich geiriau chi, arweinydd y tŷ, ond rwy'n gobeithio'n fawr y gallwn ni ysgrifennu at Lywodraeth y DU a gofyn iddyn nhw ei wneud yn llawer cliriach lle maen nhw'n yn sefyll gyda menywod a merched sy'n cael eu lladd yn Iran.

Well, I will certainly pass on your comments and your views to the Minister for Social Justice, who, I'm sure, will be very happy to write to the UK Government. 

Wel, yn sicr, fe wnaf i drosglwyddo'ch sylwadau a'ch barn i'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, a fydd, rwy'n siŵr, yn hapus iawn i ysgrifennu at Lywodraeth y DU. 

Business Minister, I too would like to reiterate calls from Jane Dodds earlier and others across parties, across the Chamber, for the Welsh Government to adopt a strong vocal position, even if this comes under the UK Government to take action.

I'd also like to request a statement from the education Minister updating the Senedd with a formal announcement of his plans to replace A-levels and BTEC here in Wales. It's hard to fathom that we're still in a position in Wales that we don't know what our equivalent to the English T-levels will look like. I'm sure you'll agree, business Minister, that this lack of a plan can't go on.

Trefnydd, hoffwn i hefyd ailadrodd galwadau gan Jane Dodds yn gynharach ac eraill ar draws y pleidiau, ar draws y Siambr, i Lywodraeth Cymru fabwysiadu sefyllfa llais gryf, hyd yn oed os daw hyn o dan Lywodraeth y DU i weithredu.

Hoffwn i hefyd ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog addysg yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd gyda chyhoeddiad ffurfiol o'i gynlluniau i ddisodli safon uwch a BTEC yma yng Nghymru. Mae'n anodd deall ein bod ni mewn sefyllfa yng Nghymru o hyd nad ydym ni'n gwybod sut olwg fydd ar ein cymhwyster gyfwerth â lefelau T Lloegr. Rwy'n siŵr y byddwch chi'n cytuno, Trefnydd, na all y diffyg cynllun hwn barhau.

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.

The second statement that I'd like to request is on home schooling. As you know, business Minister, three weeks ago, I requested an urgent statement from this Government on proposals for home schooling in Wales. The community are very anxious for answers, so I'd like to press you for a statement sooner rather than later from the education Minister.

Lastly, Dirprwy Lywydd, I'd like to ask for a statement on progress to upgrade school kitchens to facilitate the growing number of free school meals being provided. A recent admission by this Government to my colleague Janet Finch-Saunders, where the Government said, 

'it is not currently possible to confirm the number of primary schools in Wales requiring upgrades to their kitchens'

isn't good enough. So, I'd appreciate, business Minister, if the education Minister could come to this Senedd and allay concerns—obvious concerns—and confirm in a statement that all schools are and will be ready to implement this Government's universal free-school-meals initiative. Thank you.

Mae'r ail ddatganiad yr hoffwn i ofyn amdano ar addysg gartref. Fel y gwyddoch chi, Trefnydd, dair wythnos yn ôl, gofynnais i am ddatganiad brys gan y Llywodraeth hon am gynigion ar gyfer addysgu gartref yng Nghymru. Mae'r gymuned yn awyddus iawn am atebion, felly hoffwn i roi pwysau arnoch chi am ddatganiad yn gynt yn hytrach nag yn hwyrach gan y Gweinidog addysg.

Yn olaf, Dirprwy Lywydd, hoffwn i ofyn am ddatganiad ar y cynnydd i uwchraddio ceginau ysgolion er mwyn hwyluso'r nifer cynyddol o brydau ysgol am ddim sy'n cael eu darparu. Nid yw cyfaddefiad diweddar gan y Llywodraeth hon i fy nghydweithiwr Janet Finch-Saunders, lle dywedodd y Llywodraeth, 

'nid yw'n bosib ar hyn o bryd gadarnhau nifer yr ysgolion cynradd yng Nghymru y mae angen uwchraddio eu ceginau'

yn ddigon da. Felly, byddwn i'n gwerthfawrogi, Trefnydd, os gallai'r Gweinidog addysg ddod i'r Senedd hon a lleddfu pryderon—pryderon amlwg—a chadarnhau mewn datganiad bod pob ysgol yn barod, a byddan nhw'n barod i weithredu menter prydau ysgol am ddim cyffredinol y Llywodraeth hon. Diolch.

So, I think I answered Jane Dodds fully regarding the situation in Iran, and you will have heard my answer to Jenny Rathbone. I think it's really important that we put pressure on the UK Government. 

You asked for three statements from the Minister for education. In relation to free school meals, that work is ongoing, and I don't think, really, there's a need for a statement at the current time.

Regarding examinations, the Minister for education will, obviously, update Members, by either oral or written statement, when the decisions have been taken.

And in relation to home schooling, again, I will have a discussion with the Minister to ensure that, at the appropriate time, a statement is made.

Felly, rwy'n credu i mi ateb Jane Dodds yn llawn ynglŷn â'r sefyllfa yn Iran, a byddwch chi wedi clywed fy ateb i Jenny Rathbone. Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn ein bod ni'n rhoi pwysau ar Lywodraeth y DU. 

Gwnaethoch chi ofyn am dri datganiad gan y Gweinidog addysg. O ran prydau ysgol am ddim, mae'r gwaith hwnnw'n mynd rhagddo, ac nid wyf i'n credu, mewn gwirionedd, bod angen datganiad ar hyn o bryd.

O ran arholiadau, bydd y Gweinidog Addysg, yn amlwg, yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i  Aelodau, drwy naill ai ddatganiad llafar neu ysgrifenedig, pan fydd y penderfyniadau wedi'u gwneud.

Ac o ran addysgu gartref, eto, fe wnaf i gael trafodaeth gyda'r Gweinidog i sicrhau bod datganiad, ar yr adeg briodol, yn cael ei wneud.

14:55
3. Datganiad gan y Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad: Cyhoeddi'r Papur Gwyn ar Weinyddu a Diwygio Etholiadol
3. Statement by the Counsel General and Minister for the Constitution: Publication of the Electoral Administration and Reform White Paper

Eitem 3 y prynhawn yma yw datganiad gan y Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad—cyhoeddi'r Papur Gwyn ar weinyddu a diwygio etholiadol. Galwaf ar y Cwnsler Cyffredinol, Mick Antoniw.

Item 3 this afternoon is a statement by the Counsel General and Minister for the Constitution—the publication of the electoral administration and reform White Paper. I call on the Counsel General, Mick Antoniw.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Heddiw, dwi'n cyflwyno ein Papur Gwyn ar weinyddu a diwygio etholiadol. Yn y papur, rydyn ni'n ymgynghori ar ein cynigion ar gyfer diwygio etholiadol a'r camau nesaf i foderneiddio trefniadau gweinyddu etholiadol yng Nghymru. Bydd yr ymgynghoriad yn para tan 10 Ionawr. Mae'r cynigion yn gam arall ar ein taith i greu system etholiadol i'r unfed ganrif ar hugain—system sy'n rhoi mwy o gyfle i bleidleiswyr gymryd rhan er mwyn i bob dinesydd allu chwarae rhan lawn yn ein democratiaeth.

Fe wnaf i ddechrau trwy atgoffa'r Aelodau o rai o'r pethau rydyn ni wedi eu gwneud yn barod. Yn ystod y bumed Senedd, rhoddwyd y bleidlais i bobl ifanc 16 ac 17 oed, a dinasyddion tramor cymwys. Cafodd hyn ei wneud trwy Ddeddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020 a Deddf Llywodraeth Leol ac Etholiadau (Cymru) 2021. Dwi'n falch bod pobl ifanc, a phobl sydd wedi dewis byw yng Nghymru, yn cael llais nawr yn y gwaith o redeg eu gwlad. 

Thank you, Dirprwy Lywydd. Today I present our electoral administration and reform White Paper. In this paper, we consult on our proposals for electoral reform and the next steps for modernising electoral administration in Wales. The consultation will run until 10 January. Our proposals are another step on our journey to build a twenty-first century electoral system—a system that increases voter participation so that every citizen can play a full part in our democracy.

I'll begin by reminding Members of some of the things that we have done already. During the fifth Senedd, we extended the franchise to 16 and 17-year-olds, and qualifying foreign citizens. This was done through the Senedd and Elections (Wales) Act 2020 and the Local Government and Elections (Wales) Act 2021. I'm proud that young people, and those who have chosen to make Wales their home, now have a say in the running of their country. 

Dirprwy Lywydd, last July I published a clear framework for electoral reform with six principles reflecting the values of social justice and the value we place upon democracy in Wales: equity, accessibility, participation, improved citizen experience, simplicity and integrity. The White Paper we are publishing today asks for views on these principles. We want to use these clear principles as a benchmark or to benchmark electoral reform and guide our work to support democratic engagement and participation, and we want to make sure they command broad support.

Just over five months ago, we successfully delivered a set of electoral innovations at the May local elections in partnership with four authorities and the wider electoral community. First, we supported four councils piloting new ways of voting, giving people increased flexibility on the time and location of voting. We maximised voter registration by investing in increased capacity in local authority election teams, and tailored communications to target newly enfranchised groups. We supported the third sector and schools in engaging better with young people by providing opportunities to increase awareness and understanding of politics and citizenship. Finally, we introduced changes aimed at improving postal vote statement error rates. So, we're trying new things in Wales and learning lessons from our efforts with partners that share our ambition of increasing democratic health in Wales.

Having completed the cycle of Senedd and local government ordinary elections, the time is now right to accelerate our reform agenda in anticipation of the next major devolved elections in 2026 and 2027. Our White Paper sets out an ambitious long-term vision agenda for modernising electoral administration and wider electoral reform, supporting delivery of our programme for government commitment to reform local government elections to reduce the democratic deficit. This complements work under way to deliver the reform of the Senedd that Members have agreed for 2026 onwards.

So, we invite views on a mixture of non-legislative propositions to promote engagement in elections, to make standing for election safer and more straightforward. We also want to know what voters think about our proposals for legislation to modernise the administration of elections, improve the conduct of electoral and community reviews for local government, and consolidate electoral law, to be introduced during this Senedd. Finally, we set out our longer term propositions for electoral reform to support Welsh democracy in the future. Our proposals stand in contrast to many of the actions pursued by the UK Government, which seem designed to make it harder for people to vote in UK elections. I want to be clear: our priority is maximising participation, rather than creating barriers in tackling a phantom of electoral fraud.

May I turn to look to some of the highlights in the White Paper? In support of our principle of accessibility, we set out measures to support disabled voters and ways to support more diverse candidates for elected office, including extending the access to elected office fund, and measures to support candidate safety. To support our principle of participation, we set out how automatic voter registration could operate, which we want to pilot. We also ask for views on improved information for voters, and to set out improvements to how electoral reviews are conducted. In support of our principle of equity, we ask whether more should be done to treat English and Welsh equally in the electoral process, and to make suggestions for how we can improve under-registration for people like students. To support our principle of an improved citizen experience, we ask whether voting should be taken forward following our pilots, and how existing processes like proxy or absent voting could be improved as part of a clear vision for digital democracy. To support our principle of simplicity, we suggest restating the franchise for Welsh elections to reduce complexity, and ask about harmonising campaign finance requirements for devolved and reserved elections. And to support our principle of integrity, we propose creating a new electoral management board to ensure resilience in how elections are administered, and a merger of the independent remuneration panel and the Local Democracy and Boundary Commission for Wales to build on their existing strengths. 

The Welsh Government is deeply grateful to all those who make our democracy work, from the people who put themselves forward to work for their community as candidates for electoral office, to the administrators that work so hard behind the scenes throughout the year to make sure that our democratic processes work smoothly, and to everyone who explains how the system works to their friends, neighbours and young people, and to the voters at the heart of our democracy.

We've only had responsibility for Welsh elections for four years, and building a twenty-first century electoral system that increases voter participation, so that every citizen can play a full part in our democracy, will take time. I look forward to hearing from views across the country on our White Paper—voters, administrators, campaigners and experts. Our democracy belongs to us all, and we all have a stake in making sure that it is fit for the future. Diolch yn fawr.

Dirprwy Lywydd, fis Gorffennaf y llynedd fe gyhoeddais i fframwaith eglur ar gyfer diwygio etholiadol gyda chwe egwyddor a oedd yn adlewyrchu gwerthoedd cyfiawnder cymdeithasol a'r gwerth a roddwn ni ar ddemocratiaeth yng Nghymru: tegwch, hygyrchedd, cyfranogiad, gwell profiad i'r dinasyddion, symlrwydd ac uniondeb. Mae'r Papur Gwyn yr ydym ni'n ei gyhoeddi heddiw yn gofyn am farn ar yr egwyddorion hyn. Rydym ni'n dymuno defnyddio'r egwyddorion eglur hyn yn feincnod neu er mwyn meincnodi diwygiadau etholiadol ac ar gyfer arwain ein gwaith ni wrth gefnogi cyfranogi ac ymgysylltu democrataidd, ac rydym ni'n dymuno sicrhau eu bod nhw'n ennyn cefnogaeth eang.

Ychydig dros bum mis yn ôl, fe wnaethom ni gyflawni cyfres o newidiadau etholiadol yn llwyddiannus yn etholiadau lleol mis Mai mewn partneriaeth â phedwar awdurdod a'r gymdeithas etholiadol yn fwy eang. Yn gyntaf, fe wnaethom ni gefnogi pedwar cyngor i dreialu ffyrdd newydd o bleidleisio, gan roi mwy o hyblygrwydd i bobl ynglŷn ag amseru a lleoliad y pleidleisio. Rydym ni'n gwneud y mwyaf a allwn ni o gofrestru pleidleiswyr drwy fuddsoddi mewn niferoedd mwy yn nhimau etholiadau'r awdurdodau lleol, a chyfathrebu sy'n cael ei deilwra ar gyfer anelu at grwpiau sydd newydd eu rhyddfreinio. Fe wnaethom ni gefnogi'r trydydd sector a'r ysgolion wrth fod â gwell ymgysylltiad â phobl ifanc drwy gynnig cyfleoedd i gynyddu ymwybyddiaeth a dealltwriaeth o wleidyddiaeth a dinasyddiaeth. Yn olaf, fe wnaethom ni gyflwyno newidiadau gyda'r nod o wella cyfraddau o ran datganiadau o wallau ynglŷn â phleidleisiau post. Felly, rydym ni'n rhoi cynnig ar bethau newydd yng Nghymru ac yn dysgu gwersi o'n hymdrechion ni gyda phartneriaid sydd â'r un uchelgais â ninnau o ran gwella cyflwr iechyd y ddemocratiaeth yng Nghymru.

Ar ôl cyflawniad y cylch o etholiadau arferol i'r Senedd a llywodraeth leol, nawr yw'r amser iawn i gyflymu ein hagenda ni o ran y diwygiadau gan ragweld yr etholiadau datganoledig mawr nesaf yn 2026 a 2027. Mae ein Papur Gwyn ni'n nodi agenda uchelgeisiol gweledigaeth hirdymor uchelgeisiol ar gyfer moderneiddio gweinyddiaeth etholiadol a diwygio etholiadol ehangach, gan gefnogi cyflawniad ein rhaglen ni ar gyfer ymrwymiad y llywodraeth i ddiwygio etholiadau llywodraeth leol i leihau diffygion yn y ddemocratiaeth. Mae hynny'n ategu'r gwaith i sicrhau diwygio'r Senedd a gytunwyd gan yr Aelodau ar gyfer 2026 ac ymlaen.

Felly, rydym ni'n gwahodd barn am gymysgedd o gynigion nad ydyn nhw'n ddeddfwriaethol ar gyfer hyrwyddo ymgysylltiad ag etholiadau, i wneud ymgeisio am swydd etholedig yn fwy diogel ac yn fwy syml. Rydym ni'n awyddus hefyd i gael barn pleidleiswyr am ein cynigion ni ar gyfer deddfwriaeth i foderneiddio gweinyddiad yr etholiadau, a gwella trefn adolygiadau etholiadol a chymunedol ar gyfer llywodraeth leol, ac atgyfnerthu cyfraith etholiadol, i'w cyflwyno yn ystod y tymor Seneddol hwn. Yn olaf, rydym ni'n nodi ein cynigion ni ar gyfer y tymor hwy o ran diwygiadau etholiadol er mwyn cefnogi democratiaeth yng Nghymru yn y dyfodol. Mae ein cynigion ni'n wahanol i lawer o'r camau a gymerwyd gan Lywodraeth y DU, sy'n ymddangos fel pe baen nhw wedi cynllwynio i'w gwneud hi'n fwy anodd i bobl bleidleisio mewn etholiadau yn y DU. Rwyf i'n awyddus i fod yn eglur: ein blaenoriaeth ni yw bod â'r cyfranogiad mwyaf, yn hytrach na chodi rhwystrau wrth fynd i'r afael â bwgan twyll etholiadol.

A gaf i droi nawr i edrych ar rai o'r uchafbwyntiau yn y Papur Gwyn? I gefnogi ein hegwyddor ni o hygyrchedd, rydym ni'n nodi mesurau i gefnogi pleidleiswyr anabl a ffyrdd o gefnogi ymgeiswyr mwy amrywiol ar gyfer swyddi etholedig, gan gynnwys ymestyn y gallu sydd gan bobl wrth dynnu o gronfa swyddi etholedig, a mesurau i gefnogi diogelwch yr ymgeiswyr. I gefnogi ein hegwyddor ni o gyfranogiad, rydym ni'n nodi sut y gellid gweithredu cofrestriad awtomatig o bleidleiswyr, yr ydym ni'n awyddus i'w dreialu. Rydym ni'n gofyn am farn hefyd o ran rhoi gwybodaeth well i bleidleiswyr, ac am roi gwelliannau yn eu lle wrth gynnal adolygiadau etholiadol. I gefnogi ein hegwyddor ni o degwch, rydym ni'n gofyn a ddylid gwneud rhagor i drin y Gymraeg a'r Saesneg yn gyfartal yn y broses etholiadol, a gwneud awgrymiadau o ran sut y gallwn ni liniaru'r tangofrestru sydd yna ymhlith rhai fel myfyrwyr. I gefnogi ein hegwyddor ni o well profiad i'r dinasyddion, rydym ni'n holi a ddylid parhau â phleidleisio yn dilyn trywydd ein cynlluniau treialu ni, a sut y gellid gwella prosesau cyfredol fel pleidleisio trwy ddirprwy neu bleidleisiau'r absennol yn rhan o weledigaeth eglur ar gyfer democratiaeth ddigidol. I gefnogi ein hegwyddor ni o symlrwydd, rydym ni'n awgrymu y dylid ailosod y fasnachfraint ar gyfer etholiadau Cymru er mwyn lleihau cymhlethdod, a gofyn am fwy o gysondeb yng ngofynion cyllid ymgyrchu ar gyfer etholiadau datganoledig a neilltuedig. Ac ar gyfer cefnogi ein hegwyddor ni o uniondeb, rydym ni'n cynnig ffurfio bwrdd rheoli etholiadol newydd i sicrhau cydnerthedd yn y dulliau o weinyddu etholiadau, gan uno'r panel annibynnol ar gydnabyddiaethau a Chomisiwn Democratiaeth Leol a Ffiniau Cymru er mwyn adeiladu ar eu cryfderau nhw ar hyn o bryd.

Mae Llywodraeth Cymru yn ddiolchgar iawn i bawb sy'n gwneud i'n democratiaeth ni weithio, o'r bobl sy'n cyflwyno eu hunain i weithio i'w cymunedau nhw fel ymgeiswyr am swyddi etholedig, i'r gweinyddwyr sy'n gweithio mor galed y tu ôl i'r llenni drwy'r flwyddyn i wneud yn siŵr fod ein prosesau democrataidd ni'n gweithio yn ddi-dor, a phawb sy'n egluro sut mae'r system yn gweithio i'w ffrindiau nhw, eu cymdogion nhw a'r bobl ifanc, a hefyd i'r pleidleiswyr sydd wrth galon ein democratiaeth ni.

Am bedair blynedd yn unig yr ydym ni wedi bod yn gyfrifol am etholiadau Cymru, ac fe fydd llunio system etholiadol sy'n gweddu i'r unfed ganrif ar hugain gan gynyddu cyfranogiad pleidleiswyr, fel bydd pob dinesydd yn gallu bod â rhan lawn yn ein democratiaeth ni, yn cymryd amser. Rwy'n edrych ymlaen at glywed safbwyntiau ledled y wlad ar ein Papur Gwyn—pleidleiswyr, gweinyddwyr, ymgyrchwyr ac arbenigwyr. Mae ein democratiaeth yn eiddo i bawb ohonom ni, ac mae gan bob un ohonom ni ran wrth sicrhau ei bod hi'n addas i'r dyfodol. Diolch yn fawr.

15:00

Thank you, Minister, for your statement and the advance copy of it that you shared with me.

I have to say that I'm not adverse to making changes to the voting system. I'm not adverse to making changes to electoral administration, or indeed, reform, if that is necessary. But we do have a successful record of delivering fair elections here in Wales, as we do in other parts of the United Kingdom. It's not complicated, it works and it delivers results. We don't always achieve the sort of turnout that we would like to achieve, and that is a challenge, and I think it's something that we have to look to ourselves to sort out, in terms of inspiring the electorate to turn out at elections. You can't force people to use the vote that they're eligible to cast, and we've got to take and accept some responsibility for not, perhaps, inspiring them enough.

But I don't necessarily see the need for all of the proposed changes that you're putting forward in the White Paper, nor do I see this as being an area that ought to potentially be sucking up all of the Welsh Government's time in terms of its legislative priorities. There are many other things that the Welsh Government could be getting on with, but for some reason, you seem to be focusing on things that are not necessarily the priority of members of the public. 

So, we have a situation where you embarked upon your early voting pilots earlier this year; frankly, they were a disaster—they were an absolute, unmitigated disaster. You spent £1.5 million—£845 per person who voted early. That was the outcome. And the turnout in those areas that had the early voting pilots actually went down, and it went down by more than the actual turnout across Wales as a whole went down. So, it went down even further than the 3 per cent across Wales as a whole. So, that's not a success. So, you have one question, I think, resoundingly answered by the spectacular failure of those early voting pilots in that you should not be taking forward any further prospect of early voting in the future. 

You've talked, in your White Paper, about automatic voter registration. Now, to me, it's not clear why this might be necessary. Many millions of people in Wales register to vote with the current voting registration system without any issues at all. And of course there are some challenges that are thrown up by automatic voter registration. You could end up with people being registered to vote twice, for example, at two addresses, with potentially an increase in the risk of those individuals voting twice in the same election—[Interruption.] Yes, of course it could happen now, but it's more likely to happen if you're automatically registered in two places at the same time. 

You specifically refer to students; the reality is that many students only want to be registered at their home address, their permanent home address, not their term-time address. Now, it's a matter for them if they choose to register at their term-time address. That's entirely a matter for them to be able to choose, but you're taking that choice away from people if you automatically register them to vote at their term-time address. It's not clear how you're going to overcome some of those challenges, where people might want to express a preference to be registered in one place over the other, and it's not clear how, in the White Paper, you'll address the potential for people to vote twice in the same set of elections when they're not entitled to. 

In addition to that, of course, there have been pilots that have taken place, roll-outs of automatic voter registration that have taken place in other parts of the world. In California, for example, there were 1,500 ineligible voters who were added to the electoral roll automatically as a result of the introduction of automatic voter registration there, and there were 84,000 people who had duplicate registration in California alone. Now, I know that California has got a much bigger population, and I'd love to go over there to see first-hand how it all operates, but the reality is that we don't want a situation where people feel, unwittingly, perhaps, as though they might have two or three opportunities to vote because they own two or three properties in two or three different places, or because they register during a term time at one abode and are registering at another time in another abode. 

I was disappointed as well, Minister—[Inaudible.]—Welsh Government to extending the franchise to more prisoners. I think that that's very disappointing indeed, that you still hold that position as a Government. I'm pleased that the UK Government is preventing you from doing that at the moment, and I just hope that there'll be no change in the UK Government, in terms of that attitude going forward.

Diolch i chi, Gweinidog, am eich datganiad yn ogystal â'r copi ymlaen llaw ohono a gefais i gennych chi.

Mae'n rhaid i mi ddweud nad ydwyf i'n gwrthwynebu gweld newidiadau yn y system bleidleisio. Nid wyf i'n gwrthwynebu gweld newidiadau yng ngweinyddiad etholiadau, nac yn wir, eu diwygio nhw, pe byddai hynny'n angenrheidiol. Ond mae gennym ni enw da iawn o ran cynnal etholiadau teg yma yng Nghymru, fel gwnawn ni mewn rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig. Nid yw'n gymhleth, mae'n gweithio ac mae'n darparu canlyniadau. Nid ydym ni'n gweld y niferoedd yr hoffem ni eu gweld o ran pleidleisiau bob amser, ac mae cynyddu hynny'n her, ac rwyf i o'r farn bod hynny'n rhywbeth y mae'n rhaid i ni edrych arnom ni ein hunain i'w ddatrys, o ran rhoi'r ysbrydoliaeth i etholwyr fynd allan i bleidleisio mewn etholiadau. Nid ydych chi'n gallu gorfodi neb i fwrw'r bleidlais sydd ganddo i'w bwrw, ac mae'n rhaid i ni gymryd a derbyn rhywfaint o gyfrifoldeb am nad ydym ni, efallai, yn rhoi digon o ysbrydoliaeth i bobl.

Ond nid wyf i o reidrwydd yn gweld yr angen am bob un o'r newidiadau arfaethedig yr ydych chi'n eu cyflwyno yn y Papur Gwyn, nac ychwaith yn gweld hwn yn faes a ddylai fod yn llyncu amser Llywodraeth Cymru i gyd o bosibl o ran ei blaenoriaethau deddfwriaethol hi. Mae llawer o bethau eraill y gallai Llywodraeth Cymru fod yn ymdrin â nhw, ond am ryw reswm, mae hi'n ymddangos eich bod chi'n canolbwyntio ar bethau nad ydyn nhw o reidrwydd yn flaenoriaethau i'r cyhoedd.

Felly, y sefyllfa sydd gyda chi pan wnaethoch chi gychwyn ar eich cynlluniau treialu pleidleisio cynnar yn gynharach eleni; a dweud y gwir, roedden nhw'n drychinebus—roedden nhw'n gyfan gwbl a hollol drychinebus. Fe wnaethoch chi wario £1.5 miliwn—£845 i bob unigolyn a bleidleisiodd yn gynnar. Dyna'r canlyniad. A lleihau mewn gwirionedd a wnaeth nifer y pleidleisiau yn yr ardaloedd hynny a oedd â'r cynlluniau treialu i bleidleisio yn gynnar ynddyn nhw, ac roedd hwnnw'n ostyngiad gwaeth nag a welwyd yn nifer y pleidleisiau yn y cnawd trwy Gymru gyfan. Felly, fe ostyngodd hyd yn oed yn waeth na'r gostyngiad o 3 y cant a welwyd trwy Gymru gyfan. Felly, nid llwyddiant mo hwnnw. Felly, fe atebwyd un cwestiwn i chi, yn fy marn i, mewn ffordd ysgubol oherwydd methiant nodedig y cynlluniau treialu pleidleisio cynnar hyn o ran na ddylech fod yn bwrw ymlaen ag unrhyw fwriad pellach o fod â phleidleisio cynnar yn y dyfodol.

Rydych chi wedi trafod, yn eich Papur Gwyn, gofrestru pleidleiswyr yn awtomatig. Nawr, nid yw hi'n eglur i mi pam y gallai hynny fod yn angenrheidiol. Mae miliynau lawer o bobl yng Nghymru yn cofrestru i bleidleisio gyda'r system gofrestru bleidleisio bresennol heb unrhyw broblemau o gwbl. Ac wrth gwrs mae yna rai heriau sy'n dod i'r amlwg gyda chofrestru pleidleiswyr yn awtomatig. Fe allech chi, yn y pen draw, weld pobl yn cael eu cofrestru i bleidleisio ddwy waith, er enghraifft, mewn dau gyfeiriad, gyda chynnydd o bosibl yn y perygl y bydd yr unigolion hynny'n pleidleisio ddwy waith mewn un etholiad—[Torri ar draws.] Ie, wrth gwrs, fe allai hynny ddigwydd nawr, ond mae hynny'n fwy tebygol o ddigwydd os ydych chi wedi cofrestru yn awtomatig mewn dau le ar yr un pryd.

Rydych chi'n cyfeirio at fyfyrwyr yn benodol; y gwir amdani yw bod llawer o fyfyrwyr yn awyddus i fod wedi eu cofrestru yng nghyfeiriad eu cartrefi yn unig, eu cartrefi parhaol nhw, nid eu cyfeiriad nhw yn ystod y tymor. Nawr, mae hwnnw'n fater iddyn nhw os ydyn nhw'n dewis cofrestru yn eu cyfeiriad yn ystod y tymor. Mater iddyn nhw yn llwyr yw hwnnw sef mai y nhw sy'n gallu dewis, ond rydych chi'n cymryd y dewis hwnnw oddi wrth bobl os ydych chi'n eu cofrestru nhw'n awtomatig i bleidleisio yn eu cyfeiriad nhw yn ystod y tymor. Nid yw hi'n eglur sut rydych chi am oresgyn rhai o'r heriau hynny, lle gallai pobl fod yn dymuno mynegi eu dewis i fod wedi eu cofrestru mewn un lle yn hytrach nag arall, ac nid yw hi'n eglur, yn y Papur Gwyn, sut rydych chi am fynd i'r afael â'r posibilrwydd o bobl yn pleidleisio ddwywaith yn yr un gyfres o etholiadau pan nad oes ganddyn nhw hawl i wneud felly.

Yn ogystal â hynny, wrth gwrs, y cynlluniau treialu sydd wedi digwydd, a chyflwyno cofrestriad pleidleiswyr awtomatig sydd wedi digwydd mewn rhannau eraill o'r byd. Yng Nghaliffornia, er enghraifft, cafodd 1,500 o bleidleiswyr eu hychwanegu at y gofrestr etholiadol yn awtomatig yn anghymwys o ganlyniad i gyflwyno cofrestru pleidleiswyr awtomatig yno, a dyblygwyd 84,000 o enwau pobl ar y gofrestr yng Nghaliffornia ei hun yn unig. Nawr, rwy'n gwybod bod poblogaeth Califfornia yn llawer mwy, ac fe fyddwn i wrth fy modd yn cael mynd draw yno i weld sut mae'r cwbl yn gweithio a'm llygaid fy hun, ond y gwir amdani yw nad ydym ni'n dymuno bod mewn sefyllfa lle byddai pobl yn teimlo, heb yn wybod, efallai, fel pe byddai ganddyn nhw ddau neu dri chyfle i bleidleisio oherwydd eu bod nhw'n berchen ar ddau neu dri o dai mewn dau neu dri gwahanol le, neu am eu bod nhw'n cofrestru yn rhywle yn ystod amser tymor ac yn cofrestru yn rhywle arall rywbryd arall. 

Fe gefais i fy siomi hefyd, Gweinidog—[Anghlywadwy.]—Llywodraeth Cymru i ymestyn yr etholfraint i fwy o garcharorion. Rwy'n credu bod hynny'n siomedig iawn yn wir, eich bod chi'n parhau i fod â'r safbwynt hwnnw yn y Llywodraeth. Rwy'n falch bod Llywodraeth y DU yn eich atal chi rhag gwneud hynny ar hyn o bryd, ac rwy'n gobeithio na fydd Llywodraeth y DU yn newid, o ran yr ymagwedd honno wrth symud ymlaen.

15:05

Darren, you've gone well over your time, I want to bring people in. 

Darren, rydych chi wedi mynd ymhell dros eich amser, rwy'n awyddus i gynnwys pobl eraill. 

Yes. The final point, if I may raise it, if that's okay, Deputy Presiding Officer, is that I want to know how you're going to uphold this principle of simplicity around elections when you're actually introducing more complexity into the election system, because the more that we diverge in Wales from the voting system that is used for police and crime commissioner elections and for UK general elections, then the more complexity that that is going to bring to people to have to navigate, to try to understand when they are going out to vote. So, if we've got automatic registration, for example, for some elections and not others, people might assume that they're already registered to vote in the general election but might not be, and I think that that sort of complexity is very unwelcome. And that's why I would encourage you to work more closely with the UK Government in order that we can try, if we're going to take forward any reforms, that we can try and do so consistently for all elections, to make sure that that complexity isn't there.

Iawn. Y pwynt olaf, os caf ei godi, os yw hynny'n iawn, Dirprwy Lywydd, yw fy mod i'n awyddus i wybod sut rydych chi am gadw'r egwyddor hon o symlrwydd ynghylch etholiadau pan ydych chi mewn gwirionedd am gyflwyno mwy o gymhlethdod i'r system etholiadol, oherwydd po fwyaf yr ydym ni'n ymwahanu yng Nghymru oddi wrth y system bleidleisio a ddefnyddir ar gyfer etholiadau comisiynwyr heddlu a throseddu ac ar gyfer etholiadau cyffredinol y DU, yna po fwyaf o gymhlethdod y mae hynny'n mynd i'w achosi i bobl o ran gorfod ymdopi, a cheisio ei ddeall wrth fynd i fwrw eu pleidlais. Felly, pe byddai cofrestru awtomatig gennym ni, er enghraifft, ar gyfer rhai etholiadau ac nid eraill, fe allai pobl gymryd yn ganiataol eu bod nhw wedi cofrestru i bleidleisio yn yr etholiad cyffredinol eisoes ond efallai na fyddai hynny'n wir, ac rwy'n credu bod cymhlethdod fel hyn yn anfoddhaol iawn. A dyna pam rwyf i'n eich annog chi i weithio yn agosach gyda Llywodraeth y DU ar gyfer ceisio, pe byddem ni'n bwrw ymlaen ag unrhyw ddiwygiadau, y gallwn ni geisio gwneud hynny gyda chysondeb ar gyfer pob etholiad, i wneud yn siŵr nad yw'r cymhlethdod hwnnw'n bresennol.

15:10

Thank you for those comments, and thank you, also, for welcoming the common objective of obviously wanting a well-working, efficient and robust electoral system.

I think the crux is that the world is changing: we have technology, we've learned opportunity, just as we do within this Senedd with hybrid meetings—we've learned how to use that. And this is a consultation, and it's not about forcing anybody to vote, but it is about ensuring that you can maximise the opportunity for all those people, for the diversity across our society of abilities and so on to be able to participate in voting. Because maximising voting, maximising the opportunity to vote, is about creating a very healthy democracy. For me, that has always been, actually, one of the well-being goals that really, we should all be aiming for, because a society where increasing numbers of people don't participate I think is on a very dangerous slope, and I think we see that around the world.

You talk about it sucking up time, well, of course, in 2017, we were given specific responsibilities to enable us to actually change and to reform our electoral law, and we see out of that opportunities. The consultation is about exploring those opportunities and looking to how we might drag our electoral system into the twenty-first century. After all, what we've had in the past up to now have been some pilots, which have not been about—no-one ever believed that the four pilots that we carried out were going to suddenly transform the turnout and there was going to be this massive rush to the electoral polls. It was always about the technical mechanism for how we might actually do things differently, to show that we could digitise, to show that we could actually run elections in a different, more—and to that extent, they were very successful. If we really wanted to worry about sucking up time, it might be helpful if you called on the UK Government to dismiss the retained EU law, which is going to suck up enormous amounts of time in a totally unnecessary way. I leave that to one side.

I see it as a real attraction to use the powers that we have to look at how technology can make voting more attractive, make it easier, and also maintain robustness and simplicity. I have to say that when I listened to some of your comments, you reminded me of sort of a Captain Ludd—you know, the person who went around opposing, Darren the Luddite [Laughter.] And I think that that's a bit of the difficulty with the approach here. You should really follow the example of David Cameron, and David Cameron said,

'The changes we're making...are modernisation with a purpose. That purpose is to make sure we can meet the big challenges of our age'.

And in many ways, if you take our democratic health really seriously, then facing up to those challenges and looking at how technology can actually make our electoral system more attractive I think is well worth exploring, and if there are things that the pilots show that can work, then we ought to do that.

Automatic registration: well, it seems to me that having as many people as possible who can vote and are entitled to vote on the electoral register is an absolute objective that we should actually have. And in terms of the issue of being registered twice, well, at the moment, I don't think it is an offence to be registered twice or even registered three times. What is an offence is to vote in more than one place. I remember as a student, I was always registered in two places: my hometown and wherever I was depending upon when the election would actually take place.

On the prisoner franchise, we certainly have an ambition that, at some stage in the future, for a certain category of prisoners, part of the rehabilitation of prisoners and part of the engagement of people reintroducing into the democratic process is something that has an attraction to it. It won't be happening this time around; it is something that is certainly in the longer term, mainly because in order to achieve it, it requires a positive engagement with aspects of the referred justice system that we don't have at this moment.

In terms of simplicity, can I just say that the comment you made about not diverging, I don't believe that we are diverging? What we are doing is modernising. What the UK Government is doing is actually diverging—diverging from basic principles by creating hurdles that will make it more difficult for people to register for voting and also to be able to vote. But, as I said, this is a consultation, and I look forward to the inclusion of your and, no doubt, your party's input into that consultation process. Those views, obviously, will be considered, as will all views.

Diolch am y sylwadau hynny, a diolch, hefyd, am groesawu'r amcan cyffredin o fod ag awydd am system etholiadol sy'n gweithio yn iawn, yn effeithlon a chadarn.

Rwy'n credu mai craidd hyn yw bod y byd yn newid: mae'r dechnoleg gennym ni, rydym ni wedi dysgu am gyfleoedd, yn union fel gwnaethom ni yn y Senedd hon gyda chyfarfodydd hybrid—rydym ni wedi dysgu sut i ddefnyddio'r rhain. Ac ymgynghoriad yw hwn, ac nid ei ddiben yw gorfodi unrhyw un i bleidleisio, ond sicrhau eich bod chi'n gallu rhoi'r cyfle gorau i'r bobl i gyd, i'r amrywiaeth o alluoedd ledled y gymdeithas ac yn y blaen i allu cymryd rhan yn y pleidleisio. Oherwydd bwriad hyn yw gwneud y mwyaf o bleidleisio, gwneud y mwyaf o'r cyfle i bleidleisio, yw creu democratiaeth sy'n iach iawn. Mae hwnnw wedi bod bob amser, mewn gwirionedd, yn un o'r nodau llesiant gwirioneddol i mi, y dylem ni i gyd fod yn anelu ato, oherwydd mae cymdeithas lle nad yw niferoedd cynyddol o bobl â rhan ar lwybr peryglus iawn yn fy marn i, ac rwy'n credu ein bod ni'n gweld hynny'n fyd-eang.

Rydych chi'n sôn y bydd hyn yn llyncu amser, wel, wrth gwrs, yn 2017, fe gawsom ni gyfrifoldebau arbennig i'n galluogi ni i newid yn wirioneddol a diwygio ein cyfraith etholiadol ni, ac rydym ni'n gweld cyfleoedd yn hynny o beth. Pwrpas yr ymgynghoriad yw archwilio'r cyfleoedd hynny ac ystyried sut y gallem ni dynnu ein system etholiadol i'r unfed ganrif ar hugain. Wedi'r cyfan, yr hyn a gawsom ni yn y gorffennol hyd nawr oedd rhai cynlluniau treialu, nad ydyn nhw wedi ymwneud—nid oedd neb erioed o'r farn y byddai'r pedwar cynllun treialu y gwnaethom ni eu cynnal yn trawsnewid y niferoedd sy'n pleidleisio ar amrantiad ac roedd rhuthr enfawr am fod i bleidleisio yn yr etholiadau. Roedd hyn bob amser am ymdrin â'r gwaith technegol o ran sut y gallem wneud pethau yn wirioneddol wahanol, i ddangos y gallem ni ddigideiddio, i ddangos y gallem ni gynnal etholiadau mewn ffordd wahanol, ac ar ben hynny—ac i'r graddau hynny, roedden nhw'n llwyddiannus iawn. Pe byddem ni'n gofidio yn wirioneddol ynglŷn â llyncu amser, fe allai hi fod o ddefnydd pe byddech chi'n galw ar Lywodraeth y DU i ddiddymu'r gyfraith UE a ddargedwir, a fydd yn llyncu llawer iawn o amser mewn ffordd gwbl ddiangen. Rwy'n gadael hynny i un ochr.

Rwy'n gweld gwir atyniad yn nefnydd y pwerau sydd gennym ni i roi golwg ar sut y gall technoleg wneud pleidleisio yn rhywbeth mwy deniadol, a'i gwneud hi'n haws, a chynnal y cadernid a'r symlrwydd. Mae'n rhaid i mi ddweud, pan oeddwn i'n gwrando ar rai o'ch sylwadau chi, eich bod wedi gwneud i mi feddwl am ryw fath o Gapten Ludd—wyddoch chi, y sawl a aeth o gwmpas yn gwrthwynebu, Darren y Ludiad [Chwerthin.] Ac rwyf i o'r farn mai dyna yw ychydig o'r anhawster ynglŷn â'r dull hwn. Fe ddylech chi ddilyn esiampl David Cameron mewn gwirionedd, ac fe ddywedodd David Cameron,

'Mae'r newidiadau yr ydym ni'n eu gwneud...yn moderneiddio gyda phwrpas. Y pwrpas hwnnw yw sicrhau ein bod ni'n gallu ymateb i heriau mawr ein hoes'.

Ac mewn llawer ffordd, os ydych chi'n cymryd cyflwr ein democratiaeth ni o ddifrif, mae wynebu'r heriau hynny ac ystyried sut y gall technoleg wneud ein system etholiadol ni'n fwy deniadol, sy'n werth ei archwilio yn drylwyr yn fy marn ni, ac os oes yna bethau y mae'r cynlluniau treialu yn rhoi tystiolaeth y gallai'r pethau hynny weithio, yna fe ddylem ni wneud hynny.

Cofrestru awtomatig: wel, mae hi'n ymddangos i mi fod cael cymaint o bobl â phosib yn gallu pleidleisio ac sydd â hawl i bleidleisio ar y gofrestr etholiadol wir yn amcan y dylem ni fod ag ef mewn gwirionedd. Ac o ran mater cofrestru ddwy waith, wel, ar hyn o bryd, nid wyf i'n credu ei bod hi'n drosedd i fod wedi cofrestru ddwy waith neu gofrestru dair gwaith hyd yn oed. Yr hyn sydd yn drosedd yw pleidleisio mewn mwy nag un man. Rwy'n cofio pan oeddwn i'n fyfyriwr, roeddwn i wedi fy nghofrestru mewn dau le trwy'r amser: tref fy magwraeth ac ym mha le bynnag yr oeddwn i'n dibynnu ar y man y byddwn ni pan fyddai'r etholiad yn digwydd mewn gwirionedd.

Ynglŷn â masnachfraint carcharorion, yn sicr mae gennym ni uchelgais sydd, rywbryd yn y dyfodol, ynglŷn â chategori arbennig o garcharorion, yn rhan o adsefydlu carcharorion ac yn rhan o ymgysylltu pobl sy'n ailgyflwyno yn y broses ddemocrataidd ac mae hynny'n rhywbeth sydd ag apêl. Ni fydd hynny'n digwydd y tro hwn; rhywbeth i'r tymor hwy ydyw'n bendant, yn bennaf oherwydd ar gyfer cyflawni hyn, bydd angen ymgysylltiad cadarnhaol ag agweddau o'r system gyfiawnder gyfeiriedig nad ydyn nhw i'w cael i ni ar hyn o bryd.

O ran symlrwydd, a gaf i ddim ond dweud bod y sylw a wnaethoch chi ynglŷn â pheidio ag ymwahanu, nad wyf i o'r farn ein bod ni'n ymwahanu? Yr hyn yr ydym ni'n ei wneud yw moderneiddio. Llywodraeth y DU sy'n ymwahanu mewn gwirionedd—yn ymwahanu oddi wrth egwyddorion sylfaenol drwy greu rhwystrau a fydd yn ei gwneud hi'n fwy anodd i bobl gofrestru i bleidleisio ac o ran gallu i bleidleisio hefyd. Ond, fel y dywedais i, ymgynghoriad yw hwn, ac rwy'n edrych ymlaen at gynnwys eich cyfraniad chi ac, yn ddiamau, cyfraniad eich plaid yn y broses honno o ymgynghori. Fe fydd y safbwyntiau hynny, yn amlwg, yn cael eu hystyried, fel y caiff pob barn.

15:15

Diolch yn fawr, Cwnsler Cyffredinol, ac rŷn ni fel Plaid Cymru yn croesawu unrhyw ymgais i'w gwneud hi'n haws i bobl bleidleisio. Rŷn ni'n edrych ymlaen i weld y manylion wrth i'r ymgynghoriad fynd yn ei flaen.

Thank you very much, Counsel General, and we as Plaid Cymru welcome any attempt to make it easier for people to vote. We look forward to seeing the details as the consultation proceeds.

Why aren't we willing to change the voting system? Everything else in the world changes. But Mr Luddite over here wants us to remain in the age of steam when it comes to voting, rather than go into the digital age. But it's hardly surprising, though, Cwnsler Cyffredinol, to hear Darren Millar opposing reform. Of course, his party's opposed every reform since the great Reform Act 1832, haven't they? So, at least he's true to form. His attack on pilots—. Well, pilots are just those, aren't they? They are tests. They are things to learn from, and I would support any pilot with the aim of trying to encourage more people to vote. He talks about confusion. His party changed the voting system, with the Liberal Democrats, with the police and crime commissioner Act, to first past the post. There was no talk about confusion there. They were the ones that wanted to introduce voter ID. There was no talk about chaos happening at that point.

I'm sure, Cwnsler Cyffredinol, you stayed up late last night to listen to my friend and colleague Sioned Williams on Sharp End. She said, as with the extension of the voting rights to 16 and 17-year-olds, people will not be empowered to vote unless they are inspired to vote, and that's so important. I agreed with Darren on that point. It's up to all of us to inspire, but political education is key. Sioned's right. Political education—what role does political education have in all of this?

Like many people, we're knocking doors during election time. You'll have people telling us, 'Oh, well, we only moved in a few months ago, and we haven't registered.' This will solve that issue. What it won't solve is some wards—. And I can take you to some wards in Cardiff, where you go street after street, passing house after house of people not registered. This isn't going to answer that problem, but what we will see in many wards in Cardiff, and I'm sure in Pontypridd, where the voting turnout at the moment is in the early 20s, is the voting turnout will just plummet even further, but at least it will be a true reflection of the number of people voting.

As you said, Cwnsler Cyffredinol, automatic registration is not a new thing. I, in my halls of residence, was automatically registered to vote in England, in their local elections, and I can tell you that's the only election I've never voted for Plaid Cymru. [Laughter.] I won't tell you who I voted for, but that party's never been represented here, and that party supports Welsh independence, so I'll allow you to guess. But it's important that people know that they're registered. How will you tell people that they have been registered? How will the advertisement be paid for? Will it be up to local authorities, yet again, to foot the bill?

When and where will these pilots take place, because you can only do it for local elections and Welsh elections? Well, they are far away, so when will they take place and how quickly will the evaluation be done afterwards?

I am disappointed—. And I will remind Darren Millar of the words of Jesus Christ in the gospel according to Matthew: 'When I was a prisoner, you remembered me, you came to me.' Well, I want to remember the prisoners today. The fact that Darren Millar does not want to include prisoners—. Everybody who lives in this country should be part of civic society, and you should listen, you should listen to the words of your saviour, Jesus Christ, in the New Testament, Darren Millar. Now, I do urge the Welsh Government to put this back on the agenda—something my party and I feel very strongly about.

A couple of technical things to end: what is this electoral management board you mention? Is it the same as the election co-ordination board that the Electoral Commission has been asking about? I noted, right at the end of your statement, that you mentioned merging the independent remuneration panel and the Local Democracy and Boundary Commission for Wales. Now, you'll know that the independent remuneration panel deals with levels of payment for elected members of councils, but also the national parks authorities and fire and rescue authorities. What has that got to do with the boundary commission, and how will that impact any boundary reviews when it comes to this place? Diolch yn fawr. And within five minutes. [Laughter.]

Pam nad ydym ni'n fodlon newid y system bleidleisio? Mae popeth arall yn y byd yn newid. Ond mae Mr Ludiad draw fan hyn yn dymuno i ni aros yn oes yr injan stêm o ran pleidleisio, yn hytrach na mynd gyda'r oes ddigidol. Ond prin ei bod hi'n syndod, serch hynny, i glywed Darren Millar yn gwrthwynebu newid. Wrth gwrs, fe wrthwynebodd ei blaid bob diwygiad ers Deddf Diwygio 1832, oni wnaethon nhw? Felly, mae hynny yn ôl y disgwyl o leiaf. Ei ymosodiad ar y cynlluniau treialu—. Wel, dim ond cynlluniau treialu yw'r rhain, onid e? Profion ydyn nhw. Pethau i ddysgu oddi wrthyn nhw, ac fe fyddwn i'n cefnogi unrhyw gynllun treialu sydd â nod o geisio annog mwy o bobl i bleidleisio. Mae ef yn sôn am ddryswch. Fe newidiodd ei blaid ef y system bleidleisio, ar y cyd â'r Democratiaid Rhyddfrydol, gyda Deddf y Comisiynwyr Heddlu a Throseddu, i system cyntaf i'r felin. Nid oedd unrhyw sôn am ddryswch bryd hynny. Y nhw oedd y rhai a oedd yn dymuno cyflwyno prawf o hunaniaeth gan bleidleisiwr. Ni fu unrhyw sôn am achosi anhrefn bryd hynny.

Rwy'n siŵr, Cwnsler Cyffredinol, eich bod chi wedi aros ar eich traed yn hwyr neithiwr i wrando ar fy ffrind a fy nghyd-Aelod Sioned Williams ar y rhaglen Sharp End. Roedd hi'n dweud, fel gydag ymestyn yr hawliau pleidleisio i bobl ifanc 16 ac 17 oed, na chaiff pobl eu grymuso i bleidleisio oni bai eu bod yn cael eu hysbrydoli i bleidleisio, ac mae hynny'n eithriadol o bwysig. Roeddwn i'n cytuno gyda Darren ynglŷn â hynny. Mater i bob un ohonom ni yw ysbrydoli, ond mae addysg yn allweddol o ran gwleidyddiaeth. Mae Sioned yn iawn. Addysg wleidyddol—pa swyddogaeth sydd gan addysg wleidyddol yn hyn i gyd?

Fel llawer o bobl, rydym ni'n curo ar ddrysau ar adeg etholiad. Ac mae pobl yn dweud wrthym ni, 'O, wel, dim ond ychydig fisoedd yn ôl y gwnaethon ni symud yma, ac nid ydym ni wedi cofrestru.' Fe fydd hyn yn datrys hynny. Yr hyn na fydd yn ei ddatrys yw rhai wardiau—. A gaf i fynd â chi i rai wardiau yng Nghaerdydd, lle rydych chi'n mynd ar hyd stryd ar ôl stryd, gan fynd heibio tŷ ar ôl tŷ o bobl heb gofrestru? Ni wnaiff hyn ddatrys y broblem honno, ond yr hyn a welwn ni mewn sawl ward yng Nghaerdydd, ac ym Mhontypridd rwy'n siŵr, lle mae'r cyfraddau pleidleisio ar hyn o bryd yn yr ugeiniau isel, yw y bydd y canran pleidleisio yn plymio ymhellach eto, ond o leiaf fe fyddai hynny'n adlewyrchiad cywir o niferoedd pobl sy'n pleidleisio.

Fel roeddech chi'n dweud, nid peth newydd mo cofrestru awtomatig. Roeddwn i, yn fy neuadd breswyl, wedi cofrestru yn awtomatig i bleidleisio yn Lloegr, yn eu hetholiadau lleol nhw, ac fe allaf i ddweud wrthych chi mai dyna'r unig etholiad erioed i mi beidio â phleidleisio i Blaid Cymru. [Chwerthin.] Nid wyf i am ddweud wrthych chi i bwy y gwnes i bleidleisio, ond nid yw'r blaid honno erioed wedi bod â chynrychiolaeth yn y fan hon, ac mae'r blaid honno'n cefnogi annibyniaeth i Gymru, felly fe'ch gadawaf chi i ddyfalu. Ond mae hi'n bwysig bod pobl yn gwybod eu bod nhw wedi cofrestru. Sut ydych chi am ddweud wrth bobl eu bod nhw wedi cael eu cofrestru? Sut fydd yr hysbyseb yn cael ei thalu amdani? Ai'r awdurdodau lleol sydd am fod yn gyfrifol, unwaith eto, i dalu'r bil hwnnw?

Pryd ac ymhle y bydd y cynlluniau treialu yma'n digwydd, oherwydd dim ond ar gyfer etholiadau lleol ac etholiadau Cymru y gallwch chi eu cael nhw? Wel, mae'r rhain yn bell iawn i ffwrdd, felly pryd fyddan nhw'n digwydd a pha mor gyflym fydd y gwerthusiad yn cael ei gwblhau wedyn?

Rwy'n siomedig—. Ac rwyf i am atgoffa Darren Millar o eiriau Iesu Grist yn yr efengyl yn ôl Mathew: 'Bûm yng ngharchar, ac ymwelsoch â mi, daethoch ataf.' Wel, fe hoffwn i gofio am y carcharorion heddiw. Nid yw'r ffaith nad yw Darren Millar yn dymuno cynnwys carcharorion—. Fe ddylai pawb sy'n byw yn y wlad hon fod yn rhan o'r gymdeithas ddinesig, ac fe ddylech chi wrando, dylech wrando ar eiriau eich gwaredwr, Iesu Grist, yn y Testament Newydd, Darren Millar. Nawr, rwyf i'n annog Llywodraeth Cymru i roi hyn yn ôl ar yr agenda—rhywbeth y mae fy mhlaid a minnau'n teimlo yn gryf iawn ynglŷn ag ef.

Ychydig o bethau technegol i gloi: beth yw'r bwrdd rheoli etholiadol hwn yr ydych chi'n sôn amdano? A yw'r un peth â'r bwrdd cydlynu etholiadol y mae'r Comisiwn Etholiadol wedi bod yn holi yn ei gylch? Fe nodais i, reit ar ddiwedd eich datganiad, eich bod chi wedi sôn am uno'r panel taliadau annibynnol a Chomisiwn Democratiaeth a Ffiniau Lleol Cymru. Nawr, rydych chi'n gwybod bod y panel taliadau annibynnol yn ymdrin â chyfraddau tâl aelodau etholedig y cynghorau, ond ag awdurdodau'r parciau cenedlaethol a'r awdurdodau tân ac achub hefyd. Sut mae hynny'n cysylltu â'r comisiwn ffiniau, a sut fydd hynny'n effeithio ar unrhyw adolygiadau o ffiniau pan gaiff ei roi gerbron yma? Diolch yn fawr. Ac o fewn pum munud. [Chwerthin.]

15:20

Can I thank you for your comments? I agreed with most of the comments, and I certainly agree with the comments that you made with regard to the voter ID. Only I would probably disagree with you there, because there is already emanating a lot of chaos on how on earth that would work and what the challenges are in terms of explaining to people what is required and how that would actually work, and I wonder whether that will actually happen. 

A gaf i ddiolch i chi am eich sylwadau? Roeddwn i'n cytuno â'r rhan fwyaf o'r sylwadau, ac rwy'n cytuno yn bendant â'r sylwadau a wnaethoch chi o ran profi hunaniaeth pleidleiswyr. Er mae'n debyg y byddwn i'n anghytuno â chi ar hynna, oherwydd fe geir llawer o annibendod yn deillio oherwydd sut ar y ddaear a fyddai hynny'n gweithio a'r heriau posibl o ran egluro i bobl beth sy'n ofynnol ganddyn nhw a sut fyddai hynny'n gweithio mewn gwirionedd, a meddwl ydw i tybed a fydd hynny'n digwydd mewn gwirionedd. 

It happens in Northern Ireland—[Inaudible.]

Mae'n digwydd yng Ngogledd Iwerddon—[Anghlywadwy.]

I think that Northern Ireland is a slightly different situation, in terms of its own process. I think, in terms of the common area that is among all parties, that we all agree that there is a need for politicians to inspire, and that is an obligation. I think, in order to inspire, we have to also have the opportunity to actually engage as well, and I think it is something that needs to be looked at with the education system and so on. Of course, there is variability, and obviously there are opportunities through the new curriculum in terms of increasing, I think, civic education, which I think is absolutely fundamental, but also the ability to engage fairly with young voters—with schools and so on—in a fair and non-partisan way about the way in which the electoral system operates, but also in terms of the sorts of issues that arise.

As a personal item, I have always felt really disappointed that so many schools do not educate people about trade unions, about co-operativism and things like that—things like that have been very important in our history—but that's another matter. Clearly, there is going to be an issue in terms of any changes and how they are communicated and the engagement process on that, and that is something that will be considered within the consultation, but obviously something that is extremely important.

In terms of the pilot, I think that the main point is going to be this: if we are going to set up a nationwide database in terms of automatic registration—basically, the digitisation of the electoral system—we can't really do that, because we don't have the power to do it. We need the legislation in place; we can then have the pilot. We will have the pilot after the legislation, which is why the timetable is really important. We'll have that pilot in order to assess the different sources from which information can be taken, because we have to ensure that the system that we set up and the databases that we use and the access to the information and how it is then maintained (1) respect privacy, but also are robust and maintain confidence in the integrity of the electoral system.

We already have, of course, many, many databases. The NHS has an enormous database already. What it does mean, of course—. One of the things is that the electoral register, per se—or that database—would become a closed list. So, it wouldn't be out for sale, as it is at the moment in some ways. And I think that that would probably be a very good thing. It would be there for the appropriate authorities to access when required. 

In terms of the electoral managing and co-ordination board, well, of course, that is something that was set up on a completely voluntary basis amongst the electoral registration officers. We are one of the few places that doesn't actually have a statutory national electoral management board. So, what the legislation is proposing is that we do actually create that—we create, actually, a proper nationwide structure for the actual management and co-ordination of elections around Wales, with all the benefits that would exist in terms of maximising use of technology, systems, consistency, robustness and so on.

In terms of the remuneration board, I think that is really just a matter where there's an opportunity to actually incorporate something within another body that is basically one of efficiency and effectiveness within the legislation. So, there's a proposal there as well. I hope I've answered all the points.

Rwy'n credu bod y sefyllfa ychydig yn wahanol yng Ngogledd Iwerddon, o ran ei phroses arbennig hi. Rwy'n credu, o ran y farn gyffredin sydd ymysg pob un o'r pleidiau, ein bod ni i gyd yn gytûn o ran yr angen i wleidyddion fod yn ysbrydoli pobl, ac mae honno'n ddyletswydd i ni. Rwy'n credu, ar gyfer ysbrydoli, ei bod hi'n rhaid i ni gynnig cyfleoedd ar gyfer gwir ymgysylltiad hefyd, ac rwyf i o'r farn fod hynny'n rhywbeth y mae angen ei ystyried gyda'r system addysg ac ati. Wrth gwrs, fe geir amrywioldeb, ac yn amlwg mae yna gyfleoedd drwy'r cwricwlwm newydd o ran grymuso addysg ddinesig, sydd yn gwbl sylfaenol yn fy marn i, ond y gallu hefyd i ymgysylltu mewn ffordd deg â phleidleiswyr ifanc—gydag ysgolion ac yn y blaen—mewn ffordd deg ac amhleidiol ynglŷn â'r ffordd y mae'r system etholiadol yn gweithio, ond o ran sut fath o faterion sy'n gallu codi hefyd.

Ar nodyn personol, rwyf i bob amser wedi teimlo yn siomedig iawn am nad yw cymaint â hynny o ysgolion yn dysgu pobl am undebau llafur, am y mudiad cydweithredol a phethau o'r fath—mae pethau fel hynny wedi bod yn bwysig iawn yn ein hanes ni—ond mater arall ydyw hwnnw. Yn amlwg, fe fydd yna broblem o ran unrhyw newidiadau a sut mae rhoi cyhoeddusrwydd iddyn nhw a'r broses ymgysylltu yn hynny o beth, dyna rywbeth a fydd yn cael ei ystyried yn yr ymgynghoriad, ond yn amlwg mae hynny'n hynod bwysig.

O ran y cynllun treialu, rwy'n credu mai'r pwynt pennaf fydd hwn: os byddwn ni'n sefydlu cronfa ddata genedlaethol o ran cofrestru awtomatig—yn y bôn, digideiddio'r system etholiadol yw hyn—ni allwn ni wneud hynny mewn gwirionedd, oherwydd nid yw'r gallu gennym ni i wneud hynny. Mae angen sefydlu'r ddeddfwriaeth; fe allwn ni gael y cynllun treialu wedyn. Fe ddaw'r cynllun treialu ar ôl i ni gael y ddeddfwriaeth, a dyna pam mae'r amserlen yn bwysig iawn. Fe fydd y cynllun treialu hwnnw gennym ni i asesu'r gwahanol ffynonellau y gellir cael y wybodaeth ohonyn nhw, oherwydd mae'n rhaid i ni sicrhau bod y system sy'n cael ei sefydlu gennym ni a'r cronfeydd data yr ydym ni'n eu defnyddio ac argaeledd y wybodaeth a sut y caiff ei chynnal wedyn (1) yn parchu preifatrwydd, ond yn gadarn ac yn cynnal hyder yng ngonestrwydd y system etholiadol.

Mae gennym ni eisoes, wrth gwrs, lawer iawn o gronfeydd data. Mae gan y GIG gronfa ddata enfawr yn barod. Yr hyn y mae hynny'n ei olygu, wrth gwrs—. Un o'r pethau yw y byddai'r gofrestr etholiadol, fel y cyfryw—neu'r gronfa ddata honno—yn rhestr gaeedig. Felly, ni fyddai honno ar gael i'w gwerthu, fel y mae hi ar hyn o bryd mewn rhai ffyrdd. Ac rwy'n credu mai peth da iawn fyddai hynny. Fe fyddai hi ar gael i'r awdurdodau priodol fynd ati hi yn ôl yr angen.

O ran y bwrdd rheoli a chydlyniad etholiadol, wel, wrth gwrs, mae hwnnw'n rhywbeth a sefydlwyd yn gwbl wirfoddol ymhlith swyddogion cofrestru etholiadol. Y ni yw un o'r ychydig leoedd nad oes bwrdd rheoli etholiadol cenedlaethol statudol mewn gwirionedd. Felly, yr hyn y mae'r ddeddfwriaeth yn ei gynnig yw ein bod ni'n creu un felly mewn gwirionedd—creu, mewn gwirionedd, strwythur cenedlaethol addas ydym ni ar gyfer rheoli a chydlynu etholiadau o gwmpas Cymru mewn ffordd wirioneddol, gyda'r holl fanteision a fyddai'n dod o ran gwneud y mwyaf o ddefnyddio technoleg, systemau, cysondeb, cydnerthedd ac yn y blaen.

O ran y bwrdd taliadau, rwy'n credu mai mater mewn gwirionedd yw hwnnw o fod â chyfle i ymgorffori rhywbeth mewn corff arall sydd yn y bôn yn fater o effeithlonrwydd ac effeithiolrwydd yn y ddeddfwriaeth. Felly, fe geir cynnig ynglŷn â hynny hefyd. Rwy'n gobeithio fy mod i wedi ateb y pwyntiau i gyd.

I very much welcome the Minister's statement. I welcome measures to make it easier for disabled voters, both those with physical and sensory disabilities, to be able to get to a polling station. Sometimes, getting into the polling station itself can be very difficult for people who do have those disabilities. And what do people do? They don't bother, because it's too much trouble.

I welcome automatic voter registration. Many of my constituents who had actually turned up to vote for me found out that they weren't registered, which was hugely disappointing to me, though not necessarily to anybody else. But, seriously, that is a problem: people thinking that they are registered and finding out when they go there that they're not. Those tend to be disproportionately younger people; they tend to be disproportionately people from poorer areas.

The one big change that has worked really well, the postal votes on demand, that has really been a huge success. But there are two problems: the number of people who, on their postal vote, get it rejected because they fill in the date they send it in, not their date of birth; and the people whose signature doesn’t match the signature they sent in. Often these people are suffering degenerative conditions, things like multiple sclerosis or things like Parkinson’s, and their signature has changed over time. So, my request is: would it be possible to return these votes to allow people to remedy these errors? Because all you’re doing is taking the outer envelope; you’re not touching the vote whatsoever.

The second one is: I’m afraid it’s not the difficulty in voting that stops people voting—it’s a lack of desire to vote, and that’s a challenge for us on all these benches here, and members of parties who aren’t represented here, to make people think they want to vote for us.

Rwy'n croesawu datganiad y Gweinidog yn fawr iawn. Rwy'n croesawu unrhyw fesurau i'w gwneud hi'n haws i bleidleiswyr anabl, y rhai sydd ag anableddau corfforol a synhwyraidd, wrth fynd i orsaf bleidleisio. Weithiau, mae mynd i'r orsaf bleidleisio yn gallu bod yn anodd iawn ynddo'i hun i bobl sydd ag anableddau fel hyn. A beth mae pobl yn ei wneud? Dydyn nhw ddim yn trafferthu, oherwydd mae hi'n ormod o drafferth.

Rwy'n croesawu cofrestru pleidleiswyr yn awtomatig. Fe wnaeth llawer o fy etholwyr i a oedd wedi dod i bleidleisio i mi ddarganfod nad oedden nhw wedi eu cofrestru, mewn gwirionedd, ac roedd hynny'n hynod siomedig i mi, er nad felly i neb arall o reidrwydd. Ond, mewn difrif, mae honno'n broblem: pobl yn tybio eu bod nhw wedi eu cofrestru ac yna'n darganfod ar ôl cyrraedd yno nad ydyn nhw. Mae'r rhain yn tueddu i fod yn anghymesur o ifanc; ac yn tueddu i fod yn anghymesur yn bobl o ardaloedd mwy tlawd.

Yr un newid mawr sydd wedi gweithio yn dda iawn yw'r pleidleisiau post ar alw, mae'r rhain yn wir wedi bod yn llwyddiant ysgubol. Ond mae dwy broblem yn hyn o beth: niferoedd y bobl sydd, ar eu pleidlais bost nhw, yn cael ei gwrthod hi am eu bod nhw'n llenwi'r dyddiad y maen nhw'n ei anfon i mewn, ac nid dyddiad eu geni; a'r bobl nad yw eu llofnod nhw'n cyfateb i'r llofnod a anfonwyd i mewn ganddyn nhw. Yn aml, mae'r bobl hyn yn dioddef cyflyrau dirywiol, pethau fel sglerosis ymledol neu bethau fel clefyd Parkinson, ac mae eu llofnod nhw wedi newid dros amser. Felly, fy nghais i yw: a fyddai hi'n bosib dychwelyd y pleidleisiau hyn i'r bobl er mwyn caniatáu iddyn nhw gywiro'r gwallau hyn? Oherwydd y cyfan yr ydych chi'n ei wneud yw cymryd yr amlen allanol; nid ydych chi'n ddim yn cyffwrdd â'r bleidlais o gwbl.

Yr ail un yw: Mae gen i ofn nad yr anhawster wrth bleidleisio sy'n atal pobl rhag pleidleisio—ond diffyg awydd i bleidleisio o gwbl, ac mae honno'n her i ni ar y meinciau hyn i gyd sydd yma, ac aelodau pleidiau nad oes â chynrychiolaeth yma, i wneud i bobl ystyried eu bod nhw'n dymuno pleidleisio i ni.

15:25

Thank you. I think the points you made early on about inclusiveness, really, about those with disabilities, whether they be sensory abilities and so on, are actually really important. Digitisation and so on create many opportunities for change and for inclusiveness within those. Those are the ones we want to explore, and there are many examples in countries around the world that I know have been looked at previously, but I think digitisation again creates opportunities there.

I should say one thing, of course, which is that one thing we refer to in the paper—not looking at it for the next set of elections, but in the future—is of course online voting. We think there are issues with regard to technology, security and so on at this stage, but of course digitisation opens the door for that, and I think that’s a really different thing. Many of us have experience of it in many ways already, so it is about the utilisation of the technology, provided it can be done safely, robustly and, I think, absolutely simply.

I think the point you raised in terms of postal votes is absolutely right. Of course, some changes were made after the last elections with regard to the format of the postal vote papers, and I have to confess you’re absolutely right about the confusion. I made a mistake and had to go and seek another paper in order to do that, for exactly the same reason—you sign in the wrong place or whatever. And those are easy mistakes to make. So, one of the things in this area that’s in the paper for consultation is of course that issue of tracking. And that is ensuring that those who want to vote and who use postal votes—if there are reasons why, there are technical errors like that and so on, there are opportunities for them to be corrected and so on. I don’t think that is beyond our abilities at all.

I just thank you for the other comments.

Diolch i chi. Rwy'n credu bod y pwyntiau a wnaethoch chi gyntaf ynghylch cynhwysiant, mewn gwirionedd, am rai sydd ag anableddau, yn alluoedd synhwyraidd efallai ac yn y blaen, yn wirioneddol bwysig. Mae digideiddio ac yn y blaen yn creu llawer o gyfleoedd ar gyfer newid a chynhwysiant wrth eu cymryd. Y rhain yr ydym ni'n awyddus i'w harchwilio, ac fe geir llawer o enghreifftiau mewn gwledydd ledled y byd yr wyf i'n gwybod iddyn nhw gael eu hystyried cyn hyn, ond rwy'n credu bod digideiddio eto yn creu cyfleoedd yn hyn o beth.

Fe ddylwn i ddweud un peth, wrth gwrs, sef yr un peth hwnnw yr ydym ni'n cyfeirio ato yn y papur—nid ei ystyried ar gyfer y gyfres nesaf o etholiadau, ond yn y dyfodol—sef wrth gwrs pleidleisio ar-lein. Rydym ni o'r farn bod yna broblemau o ran technoleg, diogelwch ac yn y blaen ar hyn o bryd, ond wrth gwrs mae digideiddio yn agor y drws i hynny, ac rwy'n credu ei fod yn beth gwahanol iawn. Mae gan lawer ohonom ni brofiad ohono mewn sawl ffordd yn barod, ac felly mae hyn yn ymwneud â'r defnydd o'r dechnoleg, ar yr amod y gellir ei wneud gyda diogelwch, mewn ffordd gadarn ac, yn fy marn i, yn gwbl syml.

Rwy'n credu bod y pwynt y gwnaethoch chi ei godi o ran pleidleisiau post yn hollol gywir. Wrth gwrs, digwyddodd rhai newidiadau ar ôl yr etholiadau diwethaf o ran fformat y papurau ar gyfer pleidlais bost, ac mae'n rhaid i mi gyfaddef eich bod chi'n hollol iawn o ran y dryswch. Fe wnes i gamgymeriad fy hun ac roedd hi'n rhaid i mi fynd i chwilio am bapur arall ar gyfer gwneud hynny, am yr un rheswm yn union—mae rhywun yn llofnodi yn y lle anghywir neu beth bynnag. Ac mae'r rhain yn gamgymeriadau sy'n hawdd eu gwneud. Felly, un o'r pethau yn y maes yma sy'n cael ei gynnwys yn y papur ar gyfer ymgynghori yw'r mater hwn o olrhain, wrth gwrs. A sicrhau bod y rhai sy'n awyddus i bleidleisio ac sy'n defnyddio pleidleisiau post—os oes rhesymau am hynny, bod gwallau technegol fel hyn ac ati, bod cyfleoedd i'w cywiro nhw ac yn y blaen. Nid wyf i'n credu bod hynny'r tu hwnt i'n gallu ni o gwbl.

Rwyf yn diolch i chi am y sylwadau eraill.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Good afternoon, Counsel General. I’ve got one minute to talk about democracy, when I am the only representative of the Liberal Democrats. But I just want to put on record how I support the principle of these reforms, because democracy in the UK is on life support, trust in politicians is at an all-time low, turnout in elections remains low, participation in democracy continues to fall, and we have a lot to do—unlike the Conservatives in Westminster, who are hell-bent on trashing our democracy and robbing us of our basic democratic freedoms.

Frankly, the attempts to dehumanise prisoners even further I think is unforgiveable. With the greatest of respect, Darren Millar, it is unforgiveable that you want to deny them the right to talk and to vote on things that are so important to them—as important to them as they are to us. So, we must remove barriers and make it simpler for people to vote, and I’m thankful for the advances that have been made in the statement today.

Here are some ideas to really push that Welsh vote out even further. I would like to see a shift where all councils have to elect councillors through STV. I want to see participatory budgeting, I’d like to see more innovation around citizens’ assemblies, and I want to see us lead the way on data and technology, which you have just referred to. There’s so much to welcome here, and I do hope that we can move it forward further here in Wales. Diolch yn fawr iawn.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Prynhawn da, Cwnsler Cyffredinol. Munud sydd gennyf i siarad am ddemocratiaeth, pan mai fi yw'r unig gynrychiolydd gan y Democratiaid Rhyddfrydol. Ond rwy'n dymuno dweud ar goedd fy mod i'n cefnogi egwyddor y diwygiadau hyn, oherwydd mae democratiaeth yn y DU mewn dyfroedd dyfnion, mae ymddiriedaeth mewn gwleidyddion ar ei gwanaf erioed, mae'r niferoedd sy'n pleidleisio mewn etholiadau yn parhau i fod yn isel, mae cyfranogiad mewn democratiaeth yn parhau i leihau, ac mae gennym lawer i'w wneud—yn wahanol i'r Ceidwadwyr yn San Steffan, sy'n benderfynol o ddifetha ein democratiaeth ni a dwyn ein rhyddid democrataidd sylfaenol ni oddi wrthym.

A bod yn onest, mae'r ymdrech i waradwyddo carcharorion hyd yn oed yn fwy yn anfaddeuol yn fy marn i. Gyda'r parch mwyaf, Darren Millar, mae hi'n anfaddeuol eich bod chi'n ceisio gwadu'r hawl iddyn nhw drafod a phleidleisio ar bethau sydd mor bwysig iddyn nhw—mor bwysig iddyn nhw ag yr ydyn nhw i ninnau. Felly, mae'n rhaid i ni ddiddymu rhwystrau a'i gwneud hi'n symlach i bobl bleidleisio, ac rwy'n ddiolchgar am y datblygiadau a gafodd eu gwneud yn y datganiad heddiw.

Dyma rai syniadau i roi hwb wirioneddol hyd yn oed ymhellach o ran pleidleisio yng Nghymru. Fe hoffwn i weld symudiad lle mae'n rhaid i bob cyngor ethol cynghorwyr trwy Bleidlais Sengl Drosglwyddadwy. Rwy'n dymuno gweld cyllidebu cyfranogol, fe hoffwn i weld mwy o arloesi o amgylch cynulliadau dinasyddion, ac rwy'n dymuno ein gweld ni'n arwain y ffordd ar ddata a thechnoleg, yr ydych newydd gyfeirio ato. Mae yna gymaint i'w groesawu yma, ac rwy'n gobeithio y gallwn ni fwrw ymlaen ymhellach â hyn yma yng Nghymru. Diolch yn fawr iawn.

Can I thank you for those comments? I think this is a really exciting consultation, because it has shown that within Wales we can do something different, we can do it better and we can use the powers we have. I think the approach that we’ve had, and something that has been considered over a number of years since 2017, the way we can modernise and drag our voting system into the twenty-first century—. And let's face it, our voting system, essentially, has not changed very much in 100 years. It's still paper votes on lists, with pens and papers and rulers, where you draw lines through and so on, and clearly it's not beyond our wit to actually produce something a lot better, and I look forward to your ideas there. 

Can I just say something on your ideas and the comments you made in terms of local councils and STV? Well, of course, as a result of legislation passed in this place, local councils have the opportunity to choose to introduce STV in their voting systems if they choose to do so. They have to do it, I think, within the first two years, but that is a choice locally that they actually have. Diolch.

A gaf i ddiolch i chi am y sylwadau yna? Rwy'n credu bod hwn yn ymgynghoriad cyffrous iawn, oherwydd mae wedi dangos y gallwn ni, yng Nghymru, wneud rhywbeth gwahanol, y gallwn ni ei wneud yn well ac y gallwn ni ddefnyddio'r pwerau sydd gennym ni. Rwy'n credu mai'r dull sydd wedi bod gennym ni, ac sy'n rhywbeth a gafodd ei ystyried dros nifer o flynyddoedd ers 2017, yw'r ffordd y gallwn ni foderneiddio a thynnu ein system bleidleisio ni i'r unfed ganrif ar hugain—. A gadewch i ni wynebu'r peth, nid yw ein system bleidleisio, yn y bôn, wedi newid rhyw lawer mewn 100 mlynedd. Pleidleisiau ar bapur mewn rhestrau yw hi o hyd, gyda phensiliau a phapurau a phrenau mesur, ac rydych chi'n tynnu llinellau drwodd ac yn y blaen, ac yn amlwg nid yw hi'r tu hwnt i'n gallu ni i gynhyrchu rhywbeth llawer gwell mewn gwirionedd, ac rwy'n edrych ymlaen at eich syniadau chi yn hyn o beth 

A gaf i ddim ond dweud rhywbeth ynglŷn â'r syniadau a'r sylwadau wnaethoch chi o ran cynghorau lleol a Phleidlais Sengl Drosglwyddadwy? Wel, wrth gwrs, o ganlyniad i ddeddfwriaeth a basiwyd yma, mae gan gynghorau lleol gyfle i ddewis cyflwyno Pleidlais Sengl Drosglwyddadwy yn eu systemau pleidleisio nhw os ydyn nhw'n dewis gwneud hynny. Mae'n rhaid iddyn nhw wneud hynny, yn fy marn i, o fewn y ddwy flynedd gyntaf, ond mae hwnnw'n ddewis sydd ganddyn nhw'n lleol mewn gwirionedd. Diolch.

15:30
4. Datganiad gan Weinidog y Gymraeg ac Addysg: Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg
4. Statement by the Minister for Education and Welsh Language: Welsh Language Community Housing

Yr eitem nesaf yw'r datganiad gan Weinidog y Gymraeg ac Addysg ar 'Y Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg'. A galwaf ar y Gweinidog, Jeremy Miles.

The next item is a statement by the Minister for Education and Welsh Language on Welsh Language community housing. And I call on the Minister, Jeremy Miles. 

Diolch, Dirprwy Lywydd. Mae'r niferoedd mawr o ail gartrefi a llety gwyliau tymor byr sydd mewn rhannau o Gymru wedi ysgogi teimladau cryf ers rhai blynyddoedd. Yn y cymunedau hyn, mae'n ddealladwy bod yna deimlad o anghyfiawnder fod pobl yn gallu cael eu prisio mas o'r farchnad dai leol gan rai sy'n prynu ail gartrefi neu gartrefi i'w gosod fel llety gwyliau tymor byr.

Mae Cymru wedi bod yn genedl groesawgar erioed, ac rŷn ni eisiau i hynny fod yn wir bob amser. Mae twristiaeth yn ddiwydiant pwysig yng Nghymru, ond mae gormod o lety gwyliau a gormod o ail gartrefi sy'n wag am ran helaeth o'r flwyddyn yn gallu cael effaith negyddol ar iechyd ardaloedd a'r ymdeimlad o gymuned. Yn aml, mae'r ail gartrefi hyn mewn cymunedau Cymraeg ac maen nhw'n gallu lleihau ar y cyfleoedd sydd gennym ni i ddefnyddio'n hiaith yn y cymunedau hynny. Hefyd, os nad yw pobl ifanc yn gallu fforddio byw a gweithio yn ein cymunedau Cymraeg, mae hyn hefyd yn gallu bod yn niweidiol i'r Gymraeg.

Fel arfer, mae'n haws disgrifio'r broblem a galw am weithredu nag yw hi i'w datrys. Ond rŷn ni'n torri tir newydd yma yng Nghymru yn y datrysiadau rŷn ni'n eu cyflwyno i wynebu'r heriau hyn, ac mae sawl un tu hwnt i Gymru wedi dangos diddordeb yn yr hyn rŷn ni'n ei wneud. Rŷn ni'n arloesi. Rŷn ni nawr yn cynnwys ystyriaethau ieithyddol ym materion fforddiadwyedd ac ail gartrefi. A dyna beth dwi'n mynd i siarad amdano fe heddiw.

Dwi am i 'Y Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg' fod yn ganolog i'r ffordd rŷn ni'n ymateb i'r heriau lawer sy'n wynebu cymunedau Cymraeg. Cawsom 800 o ymatebion i'r ymgynghoriad ar y cynllun—y nifer uchaf o ymatebion rŷn ni wedi'u derbyn ar fater sy'n ymwneud â'r Gymraeg, sy'n dangos y teimladau cryf a'r awydd i weithredu. Mae pobl Cymru am warchod a diogelu'r Gymraeg fel iaith gymunedol, fel fi hefyd. Felly, diolch o galon i bawb a wnaeth ateb.

Prif nod y cynllun yw helpu cymunedau i gynllunio drostyn nhw eu hunain, i ddelio ag heriau penodol o fewn eu hardaloedd, gan ddwyn ynghyd gwybodaeth ac egni lleol. Nid cynllun tai yn unig yw hwn. Mae'n tynnu ynghyd, er enghraifft, y gwaith mae'r Gweinidog Newid Hinsawdd, Julie James, wedi bod yn ei wneud ym maes tai, ynghyd â gwaith y Llywodraeth ar yr economi, datblygu cymunedol a chynllunio ieithyddol. Mae'n enghraifft go iawn, Dirprwy Lywydd, o brif ffrydio'r iaith i bolisïau eraill.

Rwy'n cyhoeddi heddiw hefyd becyn o bron i £500,000 sydd ar gael i wireddu rhai o amcanion y cynllun. I roi blas i chi o'r amcanion hyn: rŷn ni am greu mwy o fentrau cydweithredol, wedi eu harwain gan y gymuned. Roedd tipyn o gefnogaeth i'r syniad yma yn ymatebion yr ymgynghoriad. Bydd rhain yn llefydd i bobl weithio a defnyddio'u Cymraeg yn ddirwystr—gofodau uniaith, hynny yw.

Rŷn ni hefyd am weithio gyda'r rheini sydd â rôl allweddol yn y farchnad dai—arwerthwyr tai, cyfreithwyr, cwmnïau morgeisi ac awdurdodau lleol. Mae cyfle gennym ni i weithio gyda'r arbenigedd lleol yma er mwyn i ni rannu gwybodaeth am gymorth i helpu pobl leol i brynu neu i rentu tai yn fforddiadwy.

Byddwn ni hefyd yn creu rhwydwaith o lysgenhadon diwylliannol. Pobl leol fydd y rhain sy'n adnabod eu cymunedau'n dda, yn esbonio'n diwylliant a sefyllfa'n hiaith er mwyn helpu i integreiddio pobl newydd iddyn nhw. Mae pobl yn fwy parod i berthyn i gymuned pan fyddan nhw'n deall y gymuned maen nhw'n byw ynddi.

Rŷn ni'n clywed yn aml am dai yn cael eu gwerthu cyn iddyn nhw gyrraedd y farchnad, neu'n cael eu gwerthu'n sydyn i brynwyr gyda digon o fodd i'w prynu nhw, yn aml heb yr angen am forgais. Rŷn ni'n clywed hefyd am werthwyr yn derbyn prisiau is gan bobl leol, pobl yn rhoi amser digonol i bobl leol drefnu benthyciad. Mae enghreifftiau o werthwyr yn helpu prynwyr, a rhaid cofio nad arwerthwyr tai sy'n penderfynu pwy sy'n prynu eiddo—mae'r penderfyniad terfynol yn nwylo'r gwerthwr. Felly, byddwn ni'n sefydlu cynllun cyfle teg, i godi ymwybyddiaeth ymysg gwerthwyr neu ddarpar werthwyr am y dewisiadau sydd ganddyn nhw i gefnogi pobl sydd am aros neu ddychwelyd i'r cymunedau y cawsant eu magu ynddynt. Bydd hwn yn gynllun gwirfoddol er mwyn amlygu beth y gallwn ni ei wneud i helpu pobl leol i gael tŷ sy'n fforddiadwy i'w brynu neu ei rentu.

Yn ystod yr Eisteddfod Genedlaethol eleni, fe wnes i lansio'r Comisiwn Cymunedau Cymraeg. Bydd y comisiwn yn ymateb i'r heriau sy'n wynebu cymunedau Cymraeg. Drwy ddefnyddio gwybodaeth arbenigwyr yn y maes, bydd y comisiwn yn llunio adroddiad ymhen dwy flynedd a fydd yn gwneud argymhellion polisi. Mae'r comisiwn eisoes wedi cyfarfod, a dwi'n disgwyl y bydd ei ganlyniadau yn heriol i nifer, ond mae'n hanfodol ein bod ni'n gwreiddio ein polisïau ar sail tystiolaeth a realiti.

Rhan bwysig o'r cynllun fydd amddiffyn enwau lleoedd Cymraeg, sydd hefyd wedi ei gynnwys yn ein rhaglen lywodraethu. Cawsom ni ymateb cryf ac adeiladol i'r cwestiwn yma yn yr ymgynghoriad. Rŷn ni'n gwybod bod enwau tai, busnesau, llynnoedd a mynyddoedd yn effeithio ar naws ardal, a bod pobl yn poeni am hyn. Dyna pam y gwnaethom ni ymrwymo i wneud popeth y gallwn ni i warchod enwau lleoedd Cymraeg, fel bod cenedlaethau’r dyfodol yn gallu eu mwynhau. Rŷn ni angen datblygu ein sail tystiolaeth er mwyn gweithredu, nid yn unig am nifer yr enwau sy'n newid, ond am sut a ble y mae hynny'n digwydd. Felly rŷn ni wrthi'n comisiynu ymchwil trylwyr i'n helpu ni yn hynny o beth. Byddwn ni hefyd yn parhau i gydweithio ag awdurdodau lleol i gael gweld beth yn union sy'n mynd ymlaen, a bydd angen gwahanol atebion er mwyn gallu gwneud gwahaniaeth gwirioneddol.

Mae iechyd economaidd ein cymunedau Cymraeg yn bwysig i ffyniant yr iaith. Bydd Aelodau wedi gweld o ddatganiadau yn gynharach yr wythnos hon am gyllid ychwanegol a fydd yn adeiladu ar waith rhaglen flaenorol Arfor. Bydd hyn yn helpu busnesau ac yn creu cyfleoedd gwaith o fewn rhai o'n cymunedau Cymraeg, sy'n ychwanegu gwerth i'n rhaglenni prif ffrwd ac i 'Y Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg' hefyd wrth gwrs.

Os ydym ni am i bobl leol gael cyfle gwirioneddol i fyw yn ein cymunedau Cymraeg, i gynnal bywiogrwydd yr iaith fel rhan naturiol o fywyd cymdeithasol ac economaidd bob dydd, er mwyn sicrhau bod yr iaith yn ffynnu yn ein cymunedau ac ar draws ein gwlad, rhaid i ni fod yn feiddgar wrth weithredu. Mae Llywodraeth Cymru, drwy gydweithio â Phlaid Cymru, wedi gwneud hynny. Cyhoeddi 'Y Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg' heddiw yw'r cam diweddaraf ar y daith, ochr yn ochr ag ystod o fesurau eraill rŷn ni wedi eu cymryd i wireddu realiti ymarferol yr hawl i fyw adref.

Thank you, Dirprwy Lywydd. The large number of second homes and short-term holiday accommodation we have in some parts of Wales have provoked strong feelings for some years. In these communities, there is an understandable sense of injustice that people can be priced out of their local housing market by those purchasing second homes or homes bought as short-term lets.

Wales has always been a welcoming nation, and we always want that to be the case. Tourism is an important industry in Wales, but too much holiday accommodation and too many second homes that are empty for much of the year can have a negative impact on the vibrancy of these areas and the sense of community. Often, second homes are concentrated in Welsh-speaking communities and can reduce our opportunities to use our language in those communities. Also, if young people cannot afford to live and work in our Welsh-speaking communities, that can also be to the detriment of the language.

As ever, it's easier to describe the problem and call for action than it is to solve it. But we are breaking new ground here in Wales in the solutions that we are bringing forward to face these challenges, and many beyond Wales have expressed an interest in what we are doing. We are pioneering, with linguistic considerations now included in discussions surrounding affordability and second homes. And that is what I am going to talk about today.

I want the 'Welsh Language Communities Housing Plan' to play a central part in our response to the numerous challenges facing Welsh-speaking communities. We received 800 responses to the consultation on the plan—the largest number we have received on an issue relating to the Welsh language, which shows the strength of feeling and the desire to act. The people of Wales want to safeguard and protect the Welsh language as a community language, as do I. So, diolch o galon to everyone who responded.

The main aim of this plan is to help communities to plan for themselves, to address particular challenges in their areas, drawing on local insight and energy. This is not just a housing plan. It draws together, for example, the work that the Minister for Climate Change, Julie James, has been doing in housing, as well as the work of Government on the economy, community development and language planning. It really is an example, Dirprwy Lywydd, of mainstreaming the language within other policies.

I am also announcing today a package of almost £500,000 to realise some of the plan’s objectives. To give you a flavour of these objectives: we want to create more co-operative enterprises, led by the community. There was considerable support for this idea in the consultation responses. These will be spaces where people can work and use the language freely—specifically Welsh-speaking spaces.

We also want to work with those who have a key role within the housing market—estate agents, solicitors, mortgage companies and local authorities. We have an opportunity to work with these local experts in order to share information about support available to help local people to purchase or rent properties that are affordable.

We will also create a network of cultural ambassadors. These will be local people who know their communities well. They will explain cultural issues and the language situation in order to help integrate newcomers. People are more willing to be part of a community when they understand the community in which they live.

We frequently hear of houses being sold before reaching the market, or being sold quickly to buyers who have the means to purchase them, often without the need for a mortgage. We also hear of sellers accepting lower prices from local people, and allowing adequate time for a loan to be arranged. There are examples of sellers helping buyers, and we must bear in mind that it is not estate agents who decide who buys a property—the ultimate decision is in the hands of the seller. We will therefore establish a fair chance scheme, to raise awareness among sellers or prospective sellers of the options they have to support people who want to remain in or return to the communities where they were brought up. This will be a voluntary scheme, highlighting what can be done to help local people access an affordable house to purchase or rent.

During the National Eisteddfod this year, I launched the Commission for Welsh-speaking Communities. The commission will respond to challenges facing Welsh-speaking communities. Based on information provided by experts in the field, the commission will compile a report within two years, making policy recommendations. The commission has already met, and I expect its conclusions may be challenging to many, but it is essential that we ground our policies in evidence and reality.

An important part of the plan will be to safeguard Welsh place names, which also features in our programme for government. We received a strong and constructive consultation response to this issue. We know that the names of houses, businesses, lakes and mountains impact the character of an area, and that people are concerned about this. And that is why we committed to do all we can to safeguard Welsh place names, so that future generations may enjoy them too. We need to develop our evidence base for action, not only concerning the number of names that are changing, but how and where they are changing. So, we are commissioning rigorous research to help us in that regard. We will also continue to work with local authorities to establish the exact state of affairs, and a variety of solutions will be needed in order to make a real difference.

The economic health of Welsh-speaking communities is important to the flourishing of the language. Members will have seen from announcements earlier this week that further funding will be provided to build on the work of the previous Arfor programme. This will support businesses and create employment opportunities in some of our Welsh-speaking communities, adding value to our mainstream programmes and to the 'Welsh Language Communities Housing Plan'.

If we want local people to have a realistic chance to live in our Welsh-speaking communities, to maintain the vibrancy of the language as a natural part of everyday social and economic life, to ensure the flourishing of Welsh in our communities and across our nation, we must act boldly. The Welsh Government, in co-operation with Plaid Cymru, has done so, and today’s announcement of the 'Welsh Language Communities Housing Plan', alongside the range of other measures we have taken, is the latest step in that journey to make a practical reality of the hawl i fyw adref.

15:35

I refer Members to my declaration of interest forms published, in terms of property ownership.

Rwy'n cyfeirio'r Aelodau at fy ffurflenni a gyhoeddwyd yn datgan buddiant, o ran perchnogaeth eiddo.

Diolch am y datganiad. Dwi'n meddwl bod pob un Aelod o'r Senedd yn gefnogol o'r targed i gael miliwn o siaradwyr erbyn 2050. [Torri ar draws.]

Thank you for the statement. I think that every Member of the Senedd is supportive of the target of having a million Welsh speakers by 2050. [Interruption.]

Thank you. It's a start. [Laughter.]

Importantly, our First Minister has called Wales a nation of sanctuary. So, for me, I have to start off my contribution today that there must not be here in Wales, at any time, any bias or prejudice to interfere against any person looking to buy a house in Wales. Now, I do respect the fact that the fair chance scheme, which may allow properties to be marketed locally only, for a fixed period, is voluntary, but by no means should this be made compulsory, because, after all, we do live in a free market.

Now, if we take Ireland, for instance, there are technically a million people who mention in the census and things that they can speak Irish, but, in reality, there are fewer than 80,000 who do speak that every day. That is the situation we're all working to avoid here, and we all want the Welsh language to thrive. However, we need sustainable communities and much better paid job opportunities in those areas where this plan is designed to support. At present, the two main sectors though, agriculture and tourism, have actually come under significant pressure from your Government, with all the regulations set on our farmers and also with tourism, with some of the moves now in tourism, and this is mainly as a result of the Labour and Plaid Cymru co-operation agreement.

Your plan quite rightly states that you've changed the rules around short-term holiday accommodation, introducing the 182 days barrier. Now, the case has been made against this so eloquently by the sector, and even the farming unions, so you've got to be a bit careful that what you're designing doesn't have unintended consequences, because it is completely illogical that farmers are likely to be charged a premium on their holiday let because they do not have enough customers or visitors to meet the 182 threshold, and planning conditions stop them from being rented in the private sector on the open market. These properties were only ever designed to be holiday let accommodation, and, when farmers have diversified, you should not be looking to pull that rug from under them.

Thankfully, the Conservative UK Government are backing schemes that will boost economic and community growth in west Wales, such as 200 jobs with His Majesty's Revenue and Customs at Holyhead. So, I would be pleased, Minister, if you could clarify how many jobs in west Wales—. The Arfor 2, which will be costing £11 million, how many jobs is that expected to deliver? And what kind of jobs? Are we talking now about higher paid roles? Because we mustn't forget here that, in Wales, the average median wage is £3,000 to £4,000 less than in England. So, if our local Welsh people were earning more money with better jobs, greater pay, then surely they would find it easier to actually then look to own their own homes.

We could also replicate our Prime Minister's low-tax investment zones. I know that the commission that you've set up is to help develop future policies too, but it could take two years for that commission to publish their report. So, is there any chance you'll be bringing that back any sooner, given the crisis facing some of our communities?

I was, however, disappointed to read in the plan that there is no evidence base currently of the problem of place names being changed. And I see this a lot, actually, in my own constituency. When we know of examples, such as farms—long, traditional Welsh family-owned farms—renamed Hakuna Matata, it seems unnecessary to commission specific research before you're prepared to take some kind of action.

It's going to take years before we see any progress at all on seeing local people more able to afford houses in their communities, because, fundamentally, this isn't the problem of second home owners or holiday let owners or guest house owners or anything. The fact is that the Welsh Labour Government have simply failed to build enough houses. In the first part of this year, the number is 1,236, I think it is, and that's considerably lower than the year before, so where is your dynamism to actually solve these problems in our Welsh communities by building houses? 

Diolch i chi. Dyna ddechrau arni. [Chwerthin.]

Yn bwysig mae ein Prif Weinidog ni wedi galw Cymru yn genedl noddfa. Felly, i mi, mae'n rhaid i mi ddechrau fy nghyfraniad heddiw na ddylid dal yma yng Nghymru, ar unrhyw adeg, unrhyw ragfarn neu ragdybiaeth sy'n aflonyddu ar unrhyw unigolyn sy'n bwriadu prynu tŷ yng Nghymru. Nawr, rwy'n parchu'r ffaith bod y cynllun siawns teg, a allai ganiatáu i eiddo gael ei farchnata yn lleol yn unig, am gyfnod penodol, yn wirfoddol, ond ni ddylid gwneud hwnnw'n orfodol mewn unrhyw ffordd o gwbl, oherwydd, wedi'r cyfan, rydym ni'n byw mewn marchnad rydd.

Nawr, os cymerwn ni Iwerddon, er enghraifft, mae yna filiwn o bobl yn nodi yn y cyfrifiad ac mewn pethau eraill o'r fath eu bod nhw'n medru'r Wyddeleg, ond, mewn gwirionedd, llai nag 80,000 sy'n ei siarad hi bob dydd. Rydym ni i gyd yn gweithio i osgoi sefyllfa o'r fath yma, ac rydym ni i gyd yn awyddus i'r Gymraeg ffynnu. Fodd bynnag, mae angen cymunedau cynaliadwy a chyfleoedd gwaith sy'n talu yn llawer gwell yn yr ardaloedd hynny y dyluniwyd y cynllun hwn i'w cefnogi. Ar hyn o bryd, mae'r ddau brif sector er hynny, sef amaethyddiaeth a thwristiaeth, wedi dod o dan bwysau sylweddol mewn gwirionedd oherwydd eich Llywodraeth chi, gyda'r holl reoliadau sy'n cael eu gosod ar ein ffermwyr ni a chyda twristiaeth hefyd, gyda rhai o'r symudiadau nawr ym maes twristiaeth, ac mae hyn yn bennaf o ganlyniad i'r cytundeb cydweithredu rhwng Llafur a Phlaid Cymru.

Mae eich cynllun yn gwbl gywir i nodi eich bod chi wedi newid y rheolau ynghylch llety gwyliau tymor byr, gan gyflwyno'r trothwy 182 diwrnod. Nawr, cafodd yr achos yn erbyn hynny ei ddadlau yn huawdl iawn gan y sector, a'r undebau ffermio hyd yn oed, felly mae'n rhaid i chi fod ychydig yn ofalus nad yw'r hyn yr ydych chi'n ei ddylunio â chanlyniadau anfwriadol, oherwydd mae hi'n gwbl afresymegol ei bod yn debygol y bydd tâl yn cael ei godi ar ffermwyr am logi eu llety gwyliau oherwydd nad oes digon o gwsmeriaid nac ymwelwyr ganddyn nhw i allu cyrraedd y trothwy o 182, ac mae amodau cynllunio yn eu hatal nhw rhag cael eu rhoi ar rent yn y sector breifat ar y farchnad agored. Dim ond llety i'w osod ar gyfer gwyliau a fu'r rhain erioed, a phan mae ffermwyr wedi arallgyfeirio, ni ddylech chi fod yn ceisio eu tanseilio nhw.

Diolch byth, mae Llywodraeth Geidwadol y DU yn cefnogi cynlluniau a fydd yn hybu twf economaidd a chymunedol yn y gorllewin, fel 200 o swyddi gyda Chyllid a Thollau Ei Fawrhydi yng Nghaergybi. Felly, fe fyddwn i'n falch, Gweinidog, pe byddech chi'n egluro faint o swyddi yn y gorllewin—. Cynllun Arfor 2, a fydd yn costio £11 miliwn, faint o swyddi y mae disgwyl i hwnnw eu darparu? A sut fath o swyddi? A ydym ni'n siarad nawr am swyddi sy'n talu yn well? Oherwydd ni ddylem anghofio yn y fan hon fod cyflog cyfartalog canolrifol, yng Nghymru, yn £3,000 i £4,000 yn llai nag yn Lloegr. Felly, pe bai ein Cymry lleol ni'n ennill mwy o arian gyda swyddi gwell, mwy o gyflog, yna siawns y bydden nhw'n ei chael hi'n haws mewn gwirionedd i ystyried bod yn berchnogion ar eu cartrefi eu hunain wedyn.

Fe allem ni efelychu parthau buddsoddi treth isel Prif Weinidog y DU hefyd. Rwy'n gwybod hefyd mai ar gyfer helpu i ddatblygu polisïau'r dyfodol yw'r comisiwn y gwnaethoch chi ei sefydlu, ond fe allai hi gymryd dwy flynedd i'r comisiwn hwnnw gyhoeddi ei adroddiad. Felly, a oes yna unrhyw obaith y byddwch chi'n cyflymu hynny, o ystyried yr argyfwng sy'n wynebu rhai o'n cymunedau ni?

Roeddwn i, serch hynny, yn siomedig i ddarllen yn y cynllun nad oes sail tystiolaeth ar hyn o bryd o ran y broblem o newid enwau lleoedd. Ac rwy'n gweld hynny'n aml, mewn gwirionedd, yn fy etholaeth i fy hun. Pan fyddwn ni'n gwybod am enghreifftiau, fel ffermydd—hen ffermydd traddodiadol teuluoedd Cymru—yn cael eu henwi o'r newydd yn Hakuna Matata, mae hi'n ymddangos nad oes unrhyw angen i chi gomisiynu ymchwil penodol cyn paratoi i gymryd camau o ryw fath.

Fe fydd hi'n cymryd blynyddoedd cyn i ni weld unrhyw gynnydd o gwbl o ran gweld pobl leol mewn sefyllfa well i fforddio tai yn eu cymunedau nhw, oherwydd, yn y bôn, nid y broblem wirioneddol yw perchnogaeth ail gartrefi na llety gwyliau na pherchnogion tai llety na dim byd o'r fath. Y gwir amdani yw bod Lywodraeth Lafur Cymru wedi methu â chodi digon o dai. Yn rhan gyntaf eleni, y nifer yw 1,236, rwy'n credu, ac mae hynny gryn dipyn yn is na'r flwyddyn cyn hynny, felly ble mae eich brwdfrydedd chi i wir ddatrys y problemau hyn yn ein cymunedau ni yng Nghymru drwy adeiladu tai? 

15:40

Janet, you will need to conclude now, please.

Janet, fe fydd angen i chi orffen nawr, os gwelwch chi'n dda.

Yes. So, I have a couple of questions for you. Can you explain how many new builds are you hoping to see in Welsh language speaking areas? Whilst you are pursuing planning changes, in terms of categorisation, will you be focusing on planning reform that will boost house building and infrastructure projects, as our Prime Minister is doing? And, finally, where you have these Welsh-speaking only spaces, where we welcome people in as a nation of sanctuary, how will you find these communities remaining cohesive, rather than having exclusive bubbles, where that may then prevent communities from joining up together? Thank you.

Iawn. Felly, mae gen i ychydig o gwestiynau i chi. A wnewch chi egluro faint o adeiladau newydd yr ydych chi'n gobeithio eu gweld yn y fro Gymraeg? Pan fyddwch chi'n mynd ar ôl newidiadau mewn cynllunio, o ran categoreiddio, a fyddwch chi'n canolbwyntio ar ddiwygio cynllunio sy'n hybu prosiectau i adeiladu tai a seilwaith, fel mae ein Prif Weinidog ni'n ei wneud yn y DU? Ac, yn olaf, lle mae'r mannau hyn gennych chi ar gyfer siarad Cymraeg yn unig, lle fyddwn ni'n croesawu pobl fel cenedl noddfa, sut fyddwch chi'n canfod y cymunedau hyn yn parhau i fod yn gydlynus, yn hytrach na bod â swigod sy'n allgáu pobl eraill, lle gallai hynny wedyn atal cymunedau rhag ymuno â'i gilydd? Diolch i chi.

Well, can I just firstly say that I thought very much that the Member's contribution started off better than it ended? I congratulate her on her use of Welsh in the Chamber, and encourage much more of that.

So, she made a number of wide-ranging points, some of which were germane to the statement, some of which were in relation to other areas. I think it's really important that we establish from the start that there is no tension between welcoming people into our communities and the success of the Welsh language. We see every day people from all parts of the world who've chosen to come to live here in Wales and we open our arms to them learning Welsh. I think that's really to be celebrated. It's a really fantastic thing to see. We've seen Ukrainian children learning Welsh. We see it with people coming from other parts of the UK and further afield. 

The role of the llysgenhadon diwylliannol is really important in this, in bringing people into the community, explaining the cultural context of the place that they've chosen to live. I think that's a really important part of creating that welcoming environment. I detect in the Member's question signs of having read the speech I gave at the Eisteddfod, so I'll thank her for the implicit compliment in that, but she's right to say that the headline numbers aren't sufficient if people aren't using the language every day. That's why we absolutely want to see local economies that are flourishing. I hear the point that she's made consistently about the threshold for self-catering accommodation. We need to make sure that property in that part of the sector is being used productively for the economy. We don't want to see those properties being empty for a long time and detracting from the ability of the community to flourish economically, socially and from a linguistic point of view. 

She is making many of the points in relation to employment opportunities in parts of Wales that I was making in the last Senedd when I was the Brexit Minister. I'm glad to see that she's finally realised the consequence of some of the decisions that she was happy to support at the tail end of the last Senedd. I think it's very welcome to see that Damascene conversion, which today's contribution was evidence of. I do also genuinely welcome the support that she gives for an ambitious approach in relation to place names. I do recognise that's probably in tension with her other commitment to the free market, so I think it's particularly significant that she sees that as part of the solution.

What I will say, though, in seriousness, in closing in response to her points, is that we have ambitious targets to build 20,000 social homes for rent, but she will know that the consequences of the economic collapse of the last 10 days has been to push up interest rates very considerably, and that will put incredible pressure on our Government's house-building targets and the targets of every other Government in the UK in that space as well. That's why it's so important that UK Government economic policy is set with these broader social objectives in mind. I share with her the ambition to make sure that we build plenty of homes in Wales for people to be able to live in them affordably, but the actions of her colleagues in Westminster are actually making that harder rather than easier.

Wel, a gaf i ddweud i gychwyn fy mod i o'r farn gref fod cyfraniad yr Aelod wedi dechrau yn well nag y gorffennodd? Rydw i'n ei llongyfarch hi ar ei defnydd o'r Gymraeg yn y Siambr, ac rwy'n annog llawer mwy o hynny.

Felly, fe wnaeth hi nifer o bwyntiau eang, rhai ohonyn nhw'n berthnasol i'r datganiad, a rhai ohonyn nhw yn berthnasol i feysydd eraill. Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn ein bod ni'n dangos o'r dechrau nad oes unrhyw wrthdaro rhwng croesawu pobl i'n cymunedau ni a ffyniant y Gymraeg. Rydym ni'n gweld pobl bob dydd o bob rhan o'r byd sydd wedi dewis dod i fyw yma yng Nghymru ac rydym ni wrth ein boddau iddyn nhw ddysgu Cymraeg. Rwy'n credu bod hynny i'w ddathlu wir. Mae hynny'n rhywbeth cwbl anhygoel i'w weld. Rydym ni wedi gweld plant o Wcráin yn dysgu Cymraeg. Rydym ni'n gweld hynny gyda phobl sy'n dod o rannau eraill o'r DU ac ymhellach i ffwrdd.

Mae swyddogaeth y llysgenhadon diwylliannol yn bwysig iawn yn hyn o beth, wrth gynnwys pobl yn y gymuned, gan esbonio'r cyd-destun diwylliannol yn y lle maen nhw wedi dewis byw ynddo. Rwy'n credu bod hynny'n rhan bwysig iawn o greu'r amgylchedd croesawgar hwnnw. Rwy'n canfod arwyddion yng nghwestiwn yr Aelod o'i bod hi wedi darllen yr araith a roddais i yn yr Eisteddfod, felly rwyf yn diolch iddi hi am y ganmoliaeth ymhlyg yn hynny, ond mae hi'n iawn i ddweud nad yw'r prif rifau yn ddigonol os nad yw pobl yn defnyddio'r iaith bob dydd. Dyna pam rydyn ni'n lwyr awyddus i weld economïau lleol sy'n ffynnu. Rwy'n clywed y pwynt y mae hi'n ei wneud yn gyson ynglŷn â'r trothwy ar gyfer llety hunan-arlwyo. Mae angen i ni wneud yn siŵr fod eiddo yn y rhan honno o'r sector yn cael ei ddefnyddio mewn ffordd sy'n gynhyrchiol i'r economi. Nid ydym ni'n dymuno gweld y tai hynny'n wag am gyfnod maith a thynnu oddi wrth allu'r gymuned i ffynnu yn economaidd, yn gymdeithasol ac o safbwynt ieithyddol.

Mae hi'n gwneud llawer o'r pwyntiau o ran cyfleoedd gwaith mewn rhannau o Gymru yr oeddwn innau'n eu gwneud yn y Senedd ddiwethaf pan oeddwn i'n Weinidog Brexit. Rwy'n falch o weld ei bod hi o'r diwedd wedi sylweddoli canlyniad rhai o'r penderfyniadau yr oedd hi'n hapus i'w cefnogi nhw yn nyddiau olaf y Senedd ddiwethaf. Rwy'n credu y dylid croesawu'r dröedigaeth fel honno ar y ffordd i Ddamascus yn fawr, yr oedd cyfraniad heddiw yn tystiolaethu ohoni. Rwyf i'n wir yn croesawu'r gefnogaeth hefyd y mae hi'n ei rhoi ar gyfer dull uchelgeisiol o ymdrin ag enwau lleoedd. Rwy'n cydnabod bod tyndra yn hynny o beth, mae'n debyg, gyda'i hymrwymiad arall hi i farchnad rydd, felly rwy'n credu mai rhywbeth arbennig o arwyddocaol yw ei bod hi'n gweld hynny'n rhan o'r datrysiad.

Yr hyn y byddwn i'n ei ddweud, er hynny, mewn difrif, wrth gloi fy ymateb i'w phwyntiau hi, yw bod gennym ni nodau uchelgeisiol o ran adeiladu 20,000 o gartrefi cymdeithasol i'w rhentu, ond mae hi'n gwybod mai canlyniadau chwalfa economaidd y 10 diwrnod diwethaf fu gwthio cyfraddau llog yn uwch yn sylweddol iawn, ac fe fydd hynny'n rhoi pwysau anhygoel ar nodau adeiladu tai ein Llywodraeth ni a nodau pob Llywodraeth arall yn y DU yn y maes hwnnw hefyd. Dyna pam mae hi mor bwysig bod polisi economaidd Llywodraeth y DU yn cael ei phennu gyda'r amcanion cymdeithasol ehangach hyn mewn golwg. Rwy'n rhannu'r uchelgais o sicrhau ein bod ni'n adeiladu digon o gartrefi yng Nghymru i bobl allu byw ynddyn nhw'n fforddiadwy, ond mae camau ei chydweithwyr hi yn San Steffan yn gwneud hynny'n fwy anodd yn hytrach nag yn haws, mewn gwirionedd.

15:45

Diolch i’r Gweinidog am y datganiad. Diolch hefyd am gael golwg arno cyn y cyhoeddiad yma heddiw. Mae’r Gweinidog, wrth gwrs, yn llygad ei le wrth ddweud fod ail dai wedi achosi trafferthion mawr i’n cymunedau gwledig ac arfordirol, yn enwedig yn yr ardaloedd lle mae’r Gymraeg ar ei chryfhaf, a hynny ers degawdau. Mae’r niferoedd mawr o ail gartrefi a llety gwyliau tymor byr wedi arwain at y Gymraeg yn colli tir, pobl yn gadael eu cymunedau, a’r colledion cymdeithasol a chymunedol a ddaw yn sgil hynny. Dyna, wrth gwrs, y cefndir trist, ond dwi'n falch, trwy gydweithio efo Plaid Cymru a thrwy wrando ar lais ymgyrchwyr sydd wedi bod mor huawdl yn cyflwyno'r broblem a chynnig atebion ers degawdau, fod yna olau ar ben draw y twnnel.

Dwi’n cytuno efo datganiad y Gweinidog wrth iddo ddweud ein bod ni’n torri tir newydd yma yng Nghymru. Fe hoffwn gymryd y cyfle i groesawu’r pecyn o fesurau sydd eisoes wedi’u cyhoeddi, y 'Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg' newydd yma, a bod yna gyllid sydd am gynorthwyo er mwyn cyrraedd y nod. Mae yna gwestiwn, wrth gwrs, a ydy'r cyllid yma am fod yn ddigonol, oherwydd mae’r argyfwng tai yn anferthol. Felly, dwi'n chwilio am sicrwydd ynghylch hirhoedledd y cyllid tuag at yr amcanion yma. Hoffwn i ofyn i’r Gweinidog sut yn union y mae o’n rhagweld y bydd y cynllun yma yn helpu i wireddu amcanion y pecyn o fesurau ehangach ar gyfer delio efo'r argyfwng ail gartrefi yr ydym wedi sôn amdano'n barod.

Hoffwn i bwysleisio, er gwaethaf fod yna rai ardaloedd efo nifer uchel o siaradwyr Cymraeg a rhai ardaloedd efo nifer isel o siaradwyr Cymraeg, fod yr iaith yn perthyn i Gymru gyfan ac i bawb yng Nghymru, o Fôn i Fynwy. Dwi’n nodi eich bod yn sôn am ardal Arfor, sydd yn mynd o Fôn i sir Gâr, ond mi fyddwch chi’n gwybod fod yna ardaloedd eraill, megis ardal eich magwraeth chi yng nghwm Tawe, sydd efo nifer uchel o siaradwyr Cymraeg, hefyd yr hen fro ym Maesteg, neu ddyffrynnoedd Clwyd a Cheiriog. Felly, sut mae’r Gweinidog yn rhagweld y bydd y cynllun yn amddiffyn yr iaith a'r diwylliant ar draws Cymru, nid yn unig yng nghadarnleoedd traddodiadol y Gymraeg? 

Wrth i ni aros am ganlyniadau’r cyfrifiad i gael eu dadansoddi, mae’n amlwg y bydd gan y data ar yr iaith oblygiadau i unrhyw gynllun gan y Llywodraeth er mwyn amddiffyn y Gymraeg. Hynny ydy, mi fydd y cyfrifiad yn rhoi darlun mwy clir o statws y Gymraeg, ac mi fydd angen i ni ystyried y data wrth i ni symud ymlaen gydag unrhyw bolisïau newydd. Felly, ydy’r Gweinidog yn hyderus y bydd y cynllun yma yn addas i’r diben, ac yn medru cymryd i ystyriaeth canlyniadau’r cyfrifiad? 

Soniodd y Gweinidog am y mater o dai yn cael eu gwerthu cyn iddyn nhw gyrraedd y farchnad, neu’n cael eu gwerthu’n sydyn i brynwyr oedd â’r gallu ariannol i’w prynu'n ddi-droi. Fe soniodd am sefydlu cynllun cyfle teg, fel soniodd Janet Finch-Saunders yn ei gylch. Doedd hi ddim am weld hyn yn dod yn statudol, ond dwi'n awyddus i weld a oes gennych chi syniadau i ddatblygu'r cynllun gwirfoddol yma i fod yn gynllun statudol a fydd yn parhau ar gyfer y blynyddoedd i ddod, ac yn ei ymestyn ar gyfer ardaloedd eraill hefyd, er mwyn sicrhau bod gan bawb gyfle i fyw yn eu cymunedau. 

Agwedd arall hoffwn i gyffwrdd arni ydy’r mater o enwau lleoedd, fel ddaru chi sôn amdano ar ddiwedd eich cyfraniad diwethaf. Dwi’n croesawu’r ffaith bod y cynllun yma am helpu i amddiffyn enwau lleoedd, rhywbeth mae'r blaid hon wedi sôn amdano sawl tro. Rydyn ni'n cofio, wrth gwrs, cynnig Dr Dai Lloyd i amddiffyn enwau lleoedd yng Nghymru. I ailadrodd y pwynt a wnaed ynghynt, mae’r iaith a'r diwylliant Cymreig yn berchen i bob un ohonom ni, ac yn rhan o'n hanes a'n hetifeddiaeth cyffredin yma. Felly, sut mae’r Gweinidog yn rhagweld y bydd y cynllun yn mynd ati i amddiffyn yr iaith trwy enwau lleoedd ar lefel statudol? 

Yn olaf, mae'r 'Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg' yn sôn am fentrau cymdeithasol a chwmnïau cydweithredol. Ond, o ystyried cyndynrwydd y Llywodrareth i ddatblygu fframwaith statudol i alluogi cymunedau i gymryd perchnogaeth ar asedau cymunedol, pa ran mae'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol wedi ei chwarae yn hyn? Ac a wnewch chi gydweithio efo hi er mwyn cryfhau'r fframwaith statudol er mwyn galluogi cymunedau i gymryd perchnogaeth ar asedau cymunedol er mwyn cyrraedd eich dibenion? Diolch yn fawr iawn.  

Thank you, Minister, for the statement and thank you for the opportunity to have a look at the statement before the announcement today. The Minister is entirely right to say that second homes have caused major problems for our rural and coastal communities, particularly in those areas where the Welsh language is at its strongest, and have done for decades. A large number of second homes and short-term holiday lets has led to the Welsh language losing ground and to people leaving their communities, along with the associated detrimental social impact on communities. That, of course, is the sad context, but I am pleased, in co-operation with Plaid Cymru and by listening to the voice of campaigners who have, for decades, been so eloquent in expressing their concerns and putting forward possible solutions, that there is now light at the end of the tunnel.

I agree with the Minister’s statement that we are breaking new ground here in Wales. I would like to take this opportunity to welcome the package of measures already announced, namely the new 'Welsh Language Communities Housing Plan', and that there is funding to support delivery in achieving this aim. There is a question, of course, as to whether this funding is sufficient, because the housing crisis is vast. So, I'd like to seek assurance about the sufficiency of the plan. I'd like to ask the Minister how exactly he foresees that this plan will help us achieve the aims of the wider package of measures to deal with the second homes crisis that we've all talked about this afternoon.

I'd like to emphasise that, whilst there are areas with large numbers of Welsh speakers and some with fewer Welsh speakers in them, the Welsh language and Welsh culture belong to everyone in Wales, from Môn to Monmouth. I note that you mentioned the Arfor region, which runs from Môn to Carmarthenshire, but you will know that there are other areas, such as the area where you grew up in the Swansea valley, that have a large number of Welsh speakers, also Maesteg, or the vales of Clwyd and Ceiriog. So, how does the Minister foresee that the plan will safeguard the language and culture across Wales, not just in the traditional strongholds of the Welsh language?

As we await a full analysis of the census results, it's clear that data related to the language will have implications for any Government plan to safeguard the Welsh language. In other words, the census will give a clearer picture of the Welsh language’s status, and we will need to consider this data as we move ahead with any new policies. So, is the Minister confident that this plan will be fit for purpose, and that it will be able to take into account the census results?

The Minister mentioned the matter of properties being sold before they reach the market, or being sold quickly to a buyer who has the financial means to buy it outright. The Minister mentioned the establishment of a fair chance scheme, as Janet Finch-Saunders also mentioned. She didn't want to see this being put on a statutory footing, but I'm eager to see whether you have ideas to develop this voluntary scheme to be on a statutory footing that will continue for years to come, and will be extended for other areas as well, to ensure that everyone has an opportunity to live in their communities.  

Another aspect that I would like to touch upon is the issue of place names, as you mentioned at the end of your previous contribution. I welcome the fact that this plan aims to help protect place names, something that this party has talked about several times. We remember the legislative proposal of Dai Lloyd to safeguard place names in Wales. To reiterate the point made earlier, the Welsh language and culture belong to every one of us, and are part of our history and inheritance as a whole nation. So, how does the Minister foresee that the plan will help to protect the language, via place names, on a statutory level?

Finally, the 'Welsh Language Communities Housing Plan' talks about co-operatives and mutuals. But, bearing in mind the reticence of the Government to develop a statutory framework to enable communities to take ownership of community assets, what role has the Minister for Social Justice played in developing this plan? And will you collaborate with her to strengthen the statutory framework to enable communities to take ownership of community assets to meet your objectives? Thank you. 

15:50

Diolch am y cwestiynau pellach hynny. I gychwyn ar y cwestiwn o gyllid, dwi ddim wedi datgan yn y datganiad heddiw yr holl ffynonellau o arian sydd yn berthnasol i'r gwaith rwyf wedi sôn amdano heddiw. Mae yna fuddsoddiad rydym ni wedi ei ddarparu i Cwmpas i gefnogi'r gwaith o ran darparu cynlluniau mentrau cydweithredol a thai, fel ein bod ni'n dwyn o brofiad mentrau cydweithredol fel PLANED, Partneriaeth Ogwen a Chwmni Bro Ffestiniog. Mae lot o botensial yn y maes hwnnw hefyd sy'n cael ei ariannu trwy'r cynllun. Mae Cwmpas yn gweithio gyda ni ynghylch hynny ar hyn o bryd. 

Rwy'n cytuno'n llwyr gyda beth mae'r Aelod wedi dweud; wrth gwrs bod y Gymraeg yn perthyn i bawb. Un o'r elfennau cyffrous, rwy'n credu, yng ngwaith y comisiwn newydd fydd edrych ar safle'r Gymraeg ym mhob rhan o Gymru, a'n helpu ni i ddeall impact economaidd a chymdeithasol ar yr iaith. Bydd hynny yn ein helpu ni i lunio polisïau fydd yn gymwys ar gyfer bob rhan o Gymru, maes o law. Bydd hyn yn digwydd mewn cyfnodau yng ngwaith y comisiwn. Un o'r elfennau sydd o dan ystyriaeth ar hyn o bryd yw'r cysyniad o ardaloedd o sensitifrwydd ieithyddol, lle efallai bod posibilrwydd i bolisi addysg, polisi cynllunio, polisïau mewn meysydd eraill gael gogwydd sydd yn berthnasol i amgylchiadau'r Gymraeg yn y gymuned honno. Bydd gwaith y comisiwn yn bwysig iawn yn creu sail o dystiolaeth ar gyfer hynny. Bydd hynny'n gweithio mewn ffyrdd gwahanol yng nghadarnleoedd y Gymraeg, ar yr un llaw, o'u cymharu ag ardaloedd eraill yng Nghymru ar y llaw arall. Felly, mae hwn yn rhan o waith y comisiwn yn y tymor canol hefyd. 

Rŷm ni'n disgwyl i weld beth fydd canlyniadau'r cyfrifiad, fel gwnaeth yr Aelod ddweud. Dwi ddim yn gwybod beth fyddan nhw ar hyn o bryd. Beth rŷm ni wedi ceisio ei wneud yn hyn a gyda'r camau eraill rydym ni wedi eu cymryd o ran yr ymateb i'r her ail gartrefi—ac hefyd, gyda llaw, yng nghyd-destun polisi addysg yn y Gymraeg—yw ein bod ni mor uchelgeisiol ag y gallwn ni fod. Dydyn ni ddim yn gwybod beth fydd y canlyniadau pan ddown nhw atom ni cyn diwedd y flwyddyn, gobeithio, ond beth bynnag fyddan nhw, mae gennym ni fwy o waith i'w wneud. Felly, dyna'r bwriad yn hyn—ein bod ni'n bod mor uchelgeisiol ag y gallwn ni. Mae'r camau rydym ni wedi'u cymryd fan hyn, yn y maes cynllunio, yn y maes trethi, ac ati, wedi bod yn gamau breision, fel roedd yr Aelod yn cydnabod yn ei gyfraniad. Ond, byddwn ni yn edrych eto ar y taflwybr pan gawn ni'r canlyniadau yn y cyfrifiad, i weld os yw'n gymwys ar gyfer y pum mlynedd a'r 10 mlynedd nesaf. Felly, mae cyfle inni ailedrych ar y taflwybr i 2050 yn y cyd-destun hwnnw.

O ran y cynllun cyfle teg, mae'r cwestiwn o beth sydd wedi cael ei ddatganoli a beth sydd wedi cael ei gadw yn ôl, wrth gwrs, yn berthnasol o ran ein gallu ni fel Llywodraeth i fynd i'r afael â hyn. Ond, rŷn ni yn edrych ar un elfen gyfreithiol, hynny yw beth mwy y gall gwerthwyr ei wneud o ran cyfamodau ar eu heiddo, i weld os oes gyda ni botensial yn y maes hwnnw. Felly, mae'r gwaith yna'n mynd i fod yn digwydd cyn bo hir, ac mae elfen gyfreithiol i hynny a fydd efallai'n cynnig rhyw fath o gyfle.

Ar yr un testun, gwnaeth e ofyn ynglŷn â sail ddeddfwriaethol i'r gwaith ar enwau lleoedd. Dwi ddim yn diystyru'r posibilrwydd o wneud rhywbeth deddfwriaethol, ond mae agenda deddfwriaethol y Senedd hon yn un lawn iawn. Dŷn ni ddim eto mewn man i allu gwybod yn union beth fydd angen i'r Ddeddf honno i wneud. Mae'r sefyllfa'n wahanol o ran enwau lleoedd, enwau tai, enwau busnesau, ac mae hynny'n faes eithaf cymhleth o ran pwerau ac o ran hefyd beth sy'n digwydd ar lawr gwlad. Ond, y pwrpas wrth edrych ar y sail dystiolaeth, o gomisiynu'r ymchwil yna, yw ein bod ni'n gallu gweld yn glir beth sydd angen deddfwriaeth i ni allu symud y maen i'r wal, a beth y gallwn ni wneud heb ddeddfwriaeth. Dŷn ni ddim yn gwybod yr ateb i'r cwestiynau hynny eto.

Thank you for those further questions. If I could begin on the issue of funding, I haven't outlined all funding sources related to the work that we're dealing with today. We have provided funding to Cwmpas to support co-operative enterprises and housing so that we can bring in the experience of co-operatives such as PLANED, Partneriaeth Ogwen and Cwmni Bro Ffestiniog. There's a lot of that that has been funded through the programme that Cwmpas is working with us on at the moment. 

I agree entirely with what the Member said; the Welsh language belongs to everyone. One of the exciting elements in the work of the new commission, I think, will be to look at the position of the Welsh language in all parts of Wales, and that will help us to understand the economic and social impact on the language. That will help us to draw up policies that will be applicable in all parts of Wales in due time. This will happen as part of the work of the commission. One of the elements currently under consideration is this concept of areas of linguistic sensitivity, where there is a possibility that education policy, planning policy and other areas may have an impact on the Welsh language in that community. The work of the commission will be very important in creating an evidence base for that, and that will work in different ways in the Welsh-speaking heartlands on the one hand, as compared to other areas of Wales on the other. So, that's part of the work of the commission in the medium term, too.

We await the census results, as the Member said. I don't know what they will be at the moment. What we've endeavoured to do in this and with the other steps that we've taken in terms of our response to the challenge of second homes—and, by the way, in the context of education policy in relation to the Welsh language—is that we are as ambitious as we can be. We don't know what the census results will be; we will know by the end of the year, hopefully. Whatever they are, we have more work to do, and that's the intention here—to be as ambitious as possible. The steps we've taken here, in planning, and in taxation, have been major steps forward, as the Member acknowledged in his contribution. But, we will look again at the trajectory when we get the census results to see if it's applicable for the next five or 10 years. So, we'll have an opportunity to review the trajectory to 2050 in that context.

In terms of the fair chance scheme, the question of what's devolved and what's not devolved is pertinent in terms of our ability as a Government to tackle this, but we are looking at one legal element, namely what more can sellers do in terms of covenants on their properties. So, that work will be ongoing, and there's a legal element to that, which will perhaps offer some kind of opportunity.

In a similar vein, he asked about the legislative basis for the work on place names. I'm not putting to one side the possibility of doing something legislative, but the legislative programme for this Senedd is very full indeed. We wouldn't yet know what we'd need that legislation to do. The situation is different in terms of place names, the names of houses, and business names, and that's quite a complex area in terms of powers and in terms of what happens on the ground. But the purpose of looking at the evidence base and commissioning that research is that we can see exactly where we need legislation to achieve our objectives, and what we can do without legislation. We don't yet know the answers to those questions. 

15:55

Dwi'n tynnu sylw at fy natganiad i o fuddiant o ran perchnogaeth eiddo. Mi fydd y Gweinidog yn ymwybodol o'r sylw dwi wedi'i roi yn ddiweddar i'r tenantiaid sydd wedi dweud wrthym ni fod eu landlord nhw yn stad Bodorgan wedi gofyn iddyn nhw adael eu cartrefi er mwyn eu troi nhw'n dai gwyliau. Mae fy mhryder i fan hyn, wrth gwrs, am yr unigolion a'r teuluoedd hynny sy'n wynebu colli eu cartref, ond mae fy mhryder i hefyd ynglŷn â'r impact ar y stoc dai yn lleol. Dwi'n tynnu sylw'r Gweinidog heddiw at lythyr mae etholwr wedi'i anfon ataf i ddoe, wedi'i bostio drwy ddrws ffrynt ym Menllech:

I draw attention to my declaration of interest in terms of property ownership. The Minister will be aware of the attention that I've paid recently to the tenants who told us that their landlord in the Bodorgan estate has asked them to leave their homes, to turn them into holiday accommodation. My concern here is for the individuals and families who face losing their homes, but I'm also concerned about the impact on the housing stock locally. May I draw the Minister's attention today to a letter that a constituent sent me yesterday? It was posted through a front door in Benllech:

'I do hope you don't mind me contacting you. I'm looking for a property in your area and wondered if you might be interested in selling or renting your property long term.'

'Rwy'n gobeithio nad oes ots gennych fy mod yn cysylltu â chi. Rwy'n chwilio am eiddo yn eich ardal a meddwl oeddwn i tybed a fyddai diddordeb gennych mewn gwerthu neu rentu eich eiddo yn y tymor hir.'

Cwmni o'r enw Coastal Holidays a oedd wedi postio'r llythyr hwnnw—nid cwmni twristiaeth leol, mae'n rhaid dweud, ond cwmni sydd o Warwick, yn ôl eu gwefan nhw. Yn bwysig iawn, cwmni ydy o sydd yn trio mynd ati'n bwrpasol i dynnu tai allan o'r stoc dai lleol, yn amddifadu pobl o fewn y gymuned rhag y gallu i brynu'r tai yna, yn gwthio prisiau i fyny. 

Mae'r Gweinidog heddiw wedi sôn am yr arfer da mae o eisiau ei ddatblygu. Ydy'r Gweinidog yn cytuno efo fi bod yr hyn yr ydym ni wedi'i weld yn y llythyr yma yn arfer gwael—dydy o ddim yn unigryw, wrth gwrs—a'i fod o'n brawf pam bod angen y mesurau o'r fath sydd wedi cael eu crybwyll heddiw ac sy'n deillio allan o'r cytundeb cydweithio efo Plaid Cymru, a pham bod angen gweithredu'n gadarn, yn cynnwys deddfwriaeth, er mwyn gwarchod y farchnad dai, a thrwy hynny warchod y Gymraeg?

A company called Coastal Holidays was responsible for sending that letter—not a local tourism company, I have to say, but a company from Warwick, according to their website. Very importantly, it's a company that is trying purposefully to take properties out of the local housing stock, disenfranchising people in the community from being able to buy those houses and driving prices up.

The Minister today has talked about good practice that he wants to see developing. Does the Minister agree with me that what we see in this letter is poor practice? It's not unique, of course, but it is testimony to why we need the kinds of measures that are being mentioned today that emanate from the co-operation agreement, and why we need to take robust action, including legislation, to safeguard the housing market, and through that safeguard the Welsh language.

Dwi'n sicr yn derbyn ei bod hi'n arfer drwg. Dyna'r union fath o beth rŷn ni eisiau mynd i'r afael ag e yn y cynlluniau ehangach sydd gyda ni. Mae'r hyn rŷn ni'n datgan heddiw yn gwneud cyfraniad. Dyw arfer da ddim wastad yn ddigon; mae angen newid deddfwriaeth a newid trethi ar gyfer gwneud hynny. Rydyn ni, wrth gwrs, yn gwneud hynny o ran cynllunio, o ran treth LTT ac ati. Felly, mae'r ystod ehangach o bethau hynny i gyd, ar y cyd, rwy'n gobeithio, rwy'n ffyddiog, yn mynd i wneud gwahaniaeth.

I accept that that's bad practice. That's the very kind of thing that we want to tackle in the broader plans that we have. What I've said today will make a contribution. Good practice isn't always enough; we sometimes will need to change legislation or taxation. We're doing that in terms of planning and LTT and so on. So, that broader range of things will make a difference, hopefully. 

5. Datganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol: Ymdrin â Feirysau Anadlol
5. Statement by the Minister for Health and Social Services: Approach to Respiratory Viruses

Symudwn ymlaen y prynhawn yma i'r eitem nesaf, sef datganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar ymdrin â feirysau anadlol. Galwaf ar y Gweinidog i wneud y datganiad—Eluned Morgan.

We're moving on this afternoon to the next item, which is a statement by the Minister for Health and Social Services on the approach to respiratory viruses. I call on the Minister to make her statement—Eluned Morgan.