National Assembly for Wales

Yr eitem gyntaf ar yr agenda y prynhawn yma yw'r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Drafnidiaeth a Gogledd Cymru. Dyw'r Ysgrifennydd Cabinet ddim yma. [Torri ar draws.] Mae'r Ysgrifennydd Cabinet yma. [Chwerthin.] Felly, mae'r Ysgrifennydd Cabinet wedi cyrraedd mewn amser i ateb ei gwestiynau. Ac os caf i ddweud hefyd—

Y cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Drafnidiaeth a Gogledd Cymru sydd gyntaf y prynhawn yma. Mae'r cwestiwn cyntaf gan Julie Morgan—

Diolch am yr ateb.

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd Plaid Cymru yn gyntaf—Peredur Owen Griffiths.

Llefarydd y Blaid Geidwadol, Gareth Davies.

Diolch yn fawr i'r Ysgrifennydd Cabinet. 

Yr eitem nesaf, felly, fydd y cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Heledd Fychan.

Diolch yn fawr, Heledd. We have provided £10.9 million to Third Sector Support Wales in 2025–26 to strengthen support for voluntary organisations across Wales. Of this, almost £800,000 has gone to county voluntary councils in Rhondda Cynon Taf and Cardiff and the Vale to help local groups with fundraising, governance, safeguarding and volunteering.

Diolch yn fawr am eich cwestiwn. 

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd Plaid Cymru, Sioned Williams.

Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Altaf Hussain. 

Diolch yn fawr, Mabon ap Gwynfor am eich cwestiwn pwysig iawn. 

Ac yn olaf, cwestiwn 8, Paul Davies.

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet.

Eitem 3 yw'r cwestiynau i Gomisiwn y Senedd. Galwaf ar Samuel Kurtz i ofyn cwestiwn 1.

Mae'r Comisiwn wedi cymryd camau gweithdrefnol ac ymarferol i gefnogi'r seithfed Senedd i ymgymryd â'r busnes. Bydd Aelodau'n ymwybodol o'r gwaith mae'r Pwyllgor Busnes wedi'i gyflawni ynghylch newidiadau i Reolau Sefydlog a'r adroddiad gwaddol. Mawr obeithiaf bydd yr adroddiad o ddefnydd i lywio'r trafodaethau Pwyllgor Busnes nesaf. Yn ogystal, mae'r gwaith i gwblhau'r Siambr yma wedi ei wneud, ac mae swyddogion yn parhau i weithio tu ôl i'r llenni ar fonitro pob agwedd a datblygiadau pellach ar y cyfleusterau ar gyfer y Senedd nesaf.

Diolch yn fawr iawn ichi, Llywydd.

A chwestiwn 3, Hannah Blythyn. 

Mae cynnyrch Cymreig yn ofyniad sy'n rhan o'n contract gwasanaethau arlwyo gydag ESS Compass, ac rydym yn monitro perfformiad yn rheolaidd. Ar hyn o bryd, mae 76 y cant o'r holl fwyd a diod ar ystad y Senedd o gyflenwyr Cymreig. Rydym ni'n parhau i weithio gyda'r contractwr i wella'r lefel honno wrth hyrwyddo bwyd a diod o Gymru, ac rydym yn hyderus y gwelwn gynnydd a bod cyflawni canran o dros 80 y cant yn gyraeddadwy.

Diolch am eich ateb.

Diolch i'r Llywydd a Joyce Watson.

Ni dderbyniwyd unrhyw gwestiynau amserol heddiw.

Felly, symudwn ymlaen at eitem 5, datganiadau 90 eiliad. Dim ond un sydd heddiw, a galwaf ar Heledd Fychan.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Wel, nos Wener diwethaf, fe fynychais noson i ddathlu 75 mlynedd o addysg Gymraeg yn y Rhondda, yng Ngwesty Parc Treftadaeth y Rhondda. Mi oedd o'n gyfle hyfryd i ddathlu'r cwbl sydd wedi'i gyflawni, gan gynnwys y llu o ddisgyblion sydd wedi elwa dros y degawdau.

Fel ein hatgoffwyd gan Cennard Davies, bu'r frwydr i sefydlu addysg Gymraeg yn hir a chwerw, gyda'r llenor Kitchener Davies, a'i wraig, Mair, yn chwarae rhan allweddol wrth gael y cyngor i gytuno i agor Ysgol Gynradd Gymraeg Ynyswen yn 1950. Dim ond yn 1988 y daeth yr ysgol uwchradd. Dechreuodd 38 o blant ar 27 Mehefin 1950; heddiw, mae bron i 2,000 o blant yn derbyn addysg trwy'r Gymraeg. Mi oedd hi'n emosiynol clywed Megan Tudur, un o'r 38 gwreiddiol, a merch i Mair a Kitchener Davies, yn rhannu ei hatgofion hi fel rhan o'r dathliadau, ochr yn ochr â Carys Whelan.

Er gwaethaf llwyddiant ysgolion Bodringallt, Ynyswen, Bronllwyn, Llyn y Forwyn, Llwyncelyn ac Ysgol Gyfun Cwm Rhondda, mae'r frwydr yn parhau. Nid yw pob disgybl, hyd heddiw, yn cael y cyfle i gael addysg Gymraeg. Mi hoffwn i ddiolch o galon i bawb a fu'n ymladd dros addysg Gymraeg dros y degawdau, ac i'r athrawon, y disgyblion a'r rhieni, yn enwedig y rhai di-Gymraeg, sydd wedi sicrhau bod eu plant yn cael y cyfle i ddysgu'r iaith.

I gloi gyda geiriau Tudur Dylan Jones, o'i gerdd i ddathlu'r pen-blwydd,

'Mae calon y "cwm culach" / Nawr yn well, yn curo'n iach, / Mae pawb o hyd, mae pob oed / Wir angen yr ieuengoed; / Cof y rhain yw cyfrinach / Rhondda Fawr a Rhondda Fach.'

Diolch, Heledd.

Eitem 6 heddiw yw dadl ar adroddiad y Pwyllgor Safonau Ymddygiad, 'Pumed adroddiad ar hugain i’r chweched Senedd o dan Reol Sefydlog 22.9'. Galwaf ar Gadeirydd y pwyllgor i wneud y cynnig—Hannah Blythyn.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Fel Cadeirydd y Pwyllgor Safonau Ymddygiad, rwy'n gwneud y cynnig yn ffurfiol.

Does dim siaradwyr eraill. Felly, y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Yn unol â Rheol Sefydlog 12.24, oni baid fod Aelod yn gwrthwynebu, caiff y ddau gynnig o dan eitemau 7 ac 8 eu grwpio i'w trafod, ond gyda phleidleisiau ar wahân. Gwelaf nad oes gwrthwynebiad. Felly, galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Safonau Ymddygiad i wneud y cynigion—Hannah Blythyn.

Unwaith eto, does dim siaradwyr eraill. Felly, y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig o dan eitem 7? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Y cwestiwn nesaf yw: a ddylid derbyn y cynnig o dan eitem 8? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Eitem 9 ar ein hagenda ni heddiw yw'r ddadl ar adroddiad y Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg, Chwaraeon a Chysylltiadau Rhyngwladol, 'Cenhadaeth Cymru: Egwyddorion ar gyfer cysylltiadau rhyngwladol'. Galwaf ar Gadeirydd y pwyllgor i wneud y cynnig—Delyth Jewell.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Mae'n bleser gennyf siarad am ein hadroddiad olaf fel pwyllgor ar faterion rhyngwladol, sef 'Mission Cymru'. Hoffwn ddiolch i dîm y pwyllgor am eu cymorth, yn enwedig Sara Moran am baratoi yr adroddiad, a hefyd ein tîm clercio, Richard a Haidee. Diolch yn fawr iawn iddynt, a hefyd i bawb oedd wedi rhoi tystiolaeth.

Mae'n cysylltiadau rhyngwladol fel gwlad yn ôl-ddyddio, wrth gwrs, i gyfnod cyn datganoli, a chyn ffurfio'r deyrnas rydym ni'n rhan ohono. Mae gennym rôl bwysig i'w chwarae ar y llwyfan rhyngwladol, ac mae'n rhaid manteisio ar y cyfleoedd sydd gennym.

Mae croeso mawr i chi.

Gan edrych tua'r dyfodol, rydyn ni'n gosod 12 egwyddor ar gyfer Llywodraethau'r dyfodol yma yng Nghymru. Rwy'n ddiolchgar fod y Prif Weinidog, wrth ymateb i'n hadroddiad, wedi derbyn dau ohonynt a derbyn y lleill mewn egwyddor. Mae hynny yn sicr i'w groesawu.

Fel aelod o'r pwyllgor, dwi'n falch i gymryd rhan yn y ddadl heddiw, ac mi hoffwn innau ddechrau drwy ddiolch i bawb roddodd dystiolaeth i'r pwyllgor, a hefyd, wrth gwrs, i'r tîm ymchwil a'r clercod sydd wedi cefnogi ein gwaith craffu. Mi hoffwn ddiolch hefyd i’r Prif Weinidog am ymateb i'n hadroddiad ac am fod yma heddiw. Mae'n dda cael y cyfle i drafod materion rhyngwladol ar lawr y Senedd a gyda'r Aelod Cabinet sydd â chyfrifoldeb am y maes. Dwi'n falch iawn bod y Cadeirydd, wrth ddechrau'r ddadl hon hefyd, wedi cyfeirio at y ffaith mai hi hefyd oedd y Gweinidog â chyfrifoldeb am faterion rhyngwladol. Doeddwn i ddim yn Aelod o'r Senedd hon bryd hynny, ond dwi'n cofio'r cyffro a oedd yna ein bod ni'n mynd i gael strategaeth ryngwladol, ac ymroddiad hefyd y Prif Weinidog, fel y Gweinidog â chyfrifoldeb ar y pryd, i sicrhau bod gennym ni strategaeth ryngwladol.

Fodd bynnag, Dirprwy Lywydd, dwi ddim yn medru croesawu mai'r ymateb i'r mwyafrif o'n hargymhellion heddiw ydy 'derbyn mewn egwyddor', nac ychwaith rhai o sylwadau'r Prif Weinidog i'r pwyllgor yn y llythyr sy'n cyd-fynd â'r ymateb. Ein bwriad oedd bod yn adeiladol a gwneud ein gwaith craffu mewn modd trylwyr. Mae hynny wedi bod yn anodd heb gyfle i gwrdd gyda, a chraffu, yn rheolaidd. Fel sydd wedi'i nodi'n barod, mae'r pwyllgor yn galw am fwy o eglurder, mwy o atebolrwydd a mwy o gysondeb yn y ffordd y mae Cymru'n gweithredu ar y llwyfan rhyngwladol. Ond yn rhy aml, mae ymateb y Llywodraeth yn pwysleisio hyblygrwydd y gweithredu heb werthfawrogi hefyd yr angen sydd gan y Senedd i graffu'n effeithiol.

Dirprwy Lywydd, gadewch imi droi'n benodol at fater craffu gweinidogol. Mae'r Llywodraeth yn derbyn mewn egwyddor y dylai trefniadau craffu ar gyfer cysylltiadau rhyngwladol fod yn gyfartal â phob portffolio arall, ond wedyn yn amddiffyn trefniant lle mae'r cyfrifoldeb yn gorwedd gyda'r Prif Weinidog, gan gyfyngu'n ymarferol ar amser i ymddangos gerbron pwyllgor perthnasol y Senedd. Nid yw craffu drwy gwestiynau'r Prif Weinidog unwaith yr wythnos yr un fath â chraffu pwrpasol, manwl ac amserol. Fel rydyn ni eisoes wedi'i glywed, mae safbwynt y pwyllgor yn glir, ac mae'n siomedig nad yw'r ymateb yn symud y drafodaeth honno ymlaen yn ymarferol.

Yn yr un modd, o ran adrodd a gwerthuso, mae'r Llywodraeth yn derbyn bod angen trefniadau adrodd cliriach yn y dyfodol, ond eto'n pwysleisio cyfyngiadau adnoddau fel rheswm dros beidio â gwneud mwy rŵan. Mae'r pwyllgor yn cydnabod yn llawn fod adnoddau'n brin, ond dyna'n union pam mae angen system gliriach o flaenoriaethu gyda thargedau mesuradwy a thryloyw, fel bod y Senedd a'r cyhoedd yn deall ble mae gwerth yn cael ei greu.

O ran cytundebau dwyochrog, mae'r Llywodraeth yn honni bod gwybodaeth wedi'i chyhoeddi, ond mae'r pwyllgor wedi bod yn glir bod y wybodaeth honno'n aml yn anghyflawn, yn anodd ei chanfod, neu heb gyd-destun clir. Mae derbyn mewn egwyddor yr angen am well argaeledd gwybodaeth, ond heb ymrwymiad pendant i fframwaith clir, yn tanseilio pwrpas yr egwyddorion eu hunain.

Mi ydw i hefyd am gyffwrdd â thôn yr ymateb mewn rhai mannau. Mae'n peri pryder gweld bod craffu democrataidd yn cael ei fframio weithiau fel rhwystr i gyflawni yn hytrach na fel rhan annatod o lywodraethiant effeithiol. Mae'r pwyllgor hwn wedi gweithredu'n adeiladol drwy gydol y tymor ac mae'n bwysig nad ydy hyn yn cael ei bortreadu fel ein bod yn gweithredu dim ond i fod yn lletchwith, fel y mae'r ymateb yn awgrymu o bryd i'w gilydd. Mae yna sylw penodol yn llythyr y Prif Weinidog i'r Cadeirydd o ran partneriaid, a dwi'n cael hynny'n arbennig o siomedig, gan fod yr hyn rydyn ni'n ei nodi yn yr adroddiad yn deillio o'r hyn y clywsom ni gan randdeiliaid, gan y partneriaid eu hunain. Oes, fel gwnaeth y Cadeirydd gydnabod, mae yna enghreifftiau gwych o gydweithio fel tîm Cymru, ond yr hyn rydym ni wedi'i glywed gan bartneriaid ydy y gallai fod hyd yn oed yn well pe byddai'r Llywodraeth yn gweithredu ar yr hyn y dywedodd y rhanddeiliaid wrthym ni.

Dirprwy Lywydd, mae 'Cenhadaeth Cymru' yn cynnig cyfle go iawn, cyfle i osod sylfaen gadarn ar gyfer cysylltiadau rhyngwladol Cymru dros Lywodraethau’r dyfodol, beth bynnag fo’u lliw gwleidyddol. Ond ni ellir manteisio’n llawn ar y cyfle hwnnw os yw’r Llywodraeth yn dewis parhau i dderbyn egwyddorion yn ddamcaniaethol heb ymrwymo’n glir i’w gweithredu. Mae’n glir i ni o'n craffu bod angen trefniadau craffu cliriach a thecach, mwy o dryloywder ar gytundebau a chyllid, a dull strategol sydd wir yn atebol i’r Senedd. Mae Cymru’n haeddu polisi rhyngwladol uchelgeisiol, ond hefyd un sy’n dryloyw, yn ddemocrataidd ac yn destun craffu ystyrlon. Dyna ydy 'Cenhadaeth Cymru'.

Ishte lawr, gwd boi—

Galwaf ar y Prif Weinidog, Eluned Morgan.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Hoffwn i ddechrau drwy ddiolch i'r pwyllgor am ei adroddiad terfynol ar ymgysylltu rhyngwladol ac am ei ymrwymiad diflino i graffu ar y maes pwysig hwn o waith. Dwi eisiau diolch hefyd i Delyth am ei harweinyddiaeth o'r pwyllgor. Dwi'n gwybod bod hwnnw wedi cael ei werthfawrogi gan Aelodau.

Mewn cyfnod o ansicrwydd, rhaniad a gwrthdaro ar lefel byd-eang, mae Cymru'n parhau i anfon neges glir a hyderus ein bod ni yn wlad sy'n edrych allan i'r byd, yn ymrwymedig i bartneriaethau rhyngwladol ystyrlon, ac yn benderfynol o sicrhau manteision gwirioneddol i'n cymunedau cartref.

Nawr, ers 2020, mae Cymru wedi denu 280 o brosiectau buddsoddi gan gwmnïau sy'n berchnogion tramor, gan greu a diogelu mwy na 24,000 o swyddi. Heddiw, mae 176,000 o bobl yn cael eu cyflogi gan fwy na 1,500 o gwmnïau o berchnogaeth dramor ledled Cymru, a dwi eisiau gweld mwy ohonyn nhw.

A galwaf ar Delyth Jewell i ymateb i'r ddadl.

Cawsom ddathliad o lwyddiannau gwaith a phrojectau rhyngwladol, ac, ie, dyna'r hyn dŷn ni wedi eisiau bod yn ei weld.

Diolch i John am eich sylwadau.

Felly, diolch yn fawr iawn, Gareth, ac am eich geiriau caredig.

Diolch i'r ddau ohonoch chi. 

Soniodd Heledd am y rhwystredigaeth gyda rhai o'r elfennau o'r ymatebion a gawsom. Bod yn adeiladol—wrth gwrs, dyna sydd wedi bod yn nod i ni erioed, ac mae angen cael craffu pwrpasol ar y materion hyn, sydd efallai hefyd yn rheswm dros edrych ar hyn ac nid dim ond asesu hyn ymhob Senedd, ond mae'n rhaid inni sicrhau, oherwydd y llwyddiannau dŷn ni'n clywed amdanyn nhw, oherwydd pwysigrwydd hyn, beth sydd yn y fantol. Ac, ydyn, rŷn ni'n cydnabod, wrth gwrs, fod adnoddau yn brin, a dyna pam dŷn ni angen deall yn gliriach ble mae'r enillion wedi bod. Diolch, Heledd, unwaith eto am hynny.

Diolch, Brif Weinidog, am eich ymateb, wrth gwrs, a'ch geiriau caredig. Gwlad fechan ydym sydd yn edrych mas o hyd.

Felly, diolch yn fawr iawn.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Eitem 10 heddiw yw'r ddadl ar adroddiad y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus, 'Ystyried Adroddiad Modiwl 1 Ymchwiliad COVID-19 y DU'. Galwaf ar Gadeirydd y pwyllgor i wneud y cynnig—Mark Isherwood.

Yn gyntaf, hoffwn fynegi fy nghydymdeimladau dwysaf gyda phawb a gollodd anwyliaid yn ystod y pandemig a hefyd gyda'r rhai hynny sy'n parhau i fyw gyda'i ganlyniadau, gan gynnwys y miloedd sy'n dioddef o COVID hir.

Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol sydd yn cyfrannu nawr. Jane Hutt.

Mark Isherwood nawr i ymateb i'r ddadl. 

Y cwestiwn yw: a ddylid nodi'r cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes, felly mae hwnna wedi'i dderbyn.

Dadl Plaid Cymru sydd nesaf, ar wariant Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol yng Nghymru. Heledd Fychan sy'n gwneud y cynnig.

Rwyf i wedi dethol y gwelliant i'r cynnig, a dwi'n galw ar y Dirprwy Brif Weinidog i gynnig y gwelliant yn ffurfiol.

Yn ffurfiol.

Ydy, mae e wedi ei gyflwyno, felly. Paul Davies nesaf.

Er gwaethaf geiriau Gerallt, mi wnaeth sŵn ennill Senedd. Ac wedi'r canrifoedd mudan, yn wir, chwedl, Waldo, fe ddaeth gorfoledd, ac wedi tawlech, elwch fu. Ond mae'r hyn a enillwyd nawr yn y fantol. I rai, mae'r frwydr heb ei hennill yn llawn.

Galwaf ar y Dirprwy Brif Weinidog ac Ysgrifennydd y Cabinet dros Newid Hinsawdd a Materion Gwledig, Huw Irranca-Davies.

Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. Rwy'n dechrau fy ymateb i'r ddadl y prynhawn yma drwy ddatgan yn bendant y dylai'r penderfyniadau am sut i wario arian mewn meysydd cyfrifoldeb sydd wedi eu datganoli gael eu gwneud yng Nghymru gan Lywodraeth Cymru a'r Senedd hon.

Rwy'n cloi, Dirprwy Lywydd, drwy ailadrodd mai egwyddor sylfaenol datganoli yw bod penderfyniadau yn cael eu gwneud mor agos â phosib at y bobl sy'n cael eu heffeithio, a bod gan y Senedd hon rôl gyfansoddiadol wrth graffu ar y penderfyniadau hynny. Rhaid parchu ein setliad datganoli. Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd.

Galwaf ar Adam Price i ymateb i'r ddadl.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly gohirir y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.

Dyma ni'n cyrraedd y cyfnod pleidleisio. Oni bai bod tri Aelod yn dymuno i mi ganu'r gloch, symudaf yn syth i'r cyfnod pleidleisio.

Dim ond ar eitem 11 byddwn yn pleidleisio heno, dadl Plaid Cymru, gwariant Llywodraeth y DU yng Nghymru. Galwaf am bleidlais ar y cynnig yn enw Heledd Fychan. Os gwrthodir y cynnig, byddwn yn pleidleisio ar y gwelliant a gyflwynwyd i'r cynnig. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 11, neb yn ymatal, 36 yn erbyn, felly mae'r cynnig wedi ei wrthod.

Galwaf nesaf am bleidlais ar welliant 1 yn enw Jane Hutt. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 23, neb yn ymatal, a 24 yn erbyn, felly mae gwelliant 1 wedi ei wrthod. 

Gan nad yw'r Senedd wedi derbyn y cynnig heb ei ddiwygio, nac wedi derbyn y gwelliant i'r cynnig, caiff y cynnig ei wrthod. Diolch yn fawr.

Byddwn yn symud ymlaen i'r ddadl fer, a galwaf ar Hannah Blythyn.

Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Lywodraeth Leol a Thai, Jayne Bryant.

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet, a daw hynny â thrafodion heddiw i ben. Diolch yn fawr.