16314 7 2026-10-07T13:30:01 776592 0 Cy 2026-10-07T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=-46443&l=cy 261007-0 C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776593 1 Cy 2026-10-07T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=-46443&l=cy 261007-0 C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 778066 2 Cy 261007-0 I Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny. Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant wrth gyflwyno’r busnes. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776591 3 Cy 261007-0 I Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) yn y Gadair.  16314 7 2026-10-07T13:30:01 776602 4 Cy 2026-10-07T13:30:01 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=2158&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Prynhawn da a chroeso i'r Siambr. Eitem 1 ar yr agenda, cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal. Cwestiwn 1, Anna Nicholl. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776594 5 Cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal B Gofal Integredig mewn Ardaloedd Gwledig 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776595 6 Cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal O 12178 12178 Anna Nicholl AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12178 Nicholl, Anna 1. Pa gamau y mae'r Llywodraeth yn eu cymryd i gefnogi gofal integredig mewn ardaloedd gwledig? OQ64669 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776596 7 Cy 2026-10-07T13:30:20 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=2177&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 Y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal ap Gwynfor, Mabon Diolch am y cwestiwn. Yn unol â'n hymrwymiad ni yn y rhaglen lywodraethu, mae ein fframwaith system gofal cymunedol integredig yn dod â phartneriaid o'r sectorau iechyd, gofal cymdeithasol, tai a'r trydydd sector ynghyd i edrych ar anghenion lleol. Drwy'r gronfa integreiddio rhanbarthol a'r gronfa gyfalaf integreiddio ac ailgydbwyso, rydyn ni’n cefnogi gwasanaethau ataliol, gofal yn agosach at y cartref a chanolfannau lles integredig, gan gynnwys mewn cymunedau gwledig. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776612 8 Cy 2026-10-07T13:30:50 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=2207&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 12178 12178 Anna Nicholl AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12178 Nicholl, Anna Diolch. Weinidog Cabinet, dwi eisoes wedi codi pa mor bwysig yw canolfannau gofal integredig wrth ddarparu gofal yn agosach i gartref. Ond gall system integredig ddim llwyddo heb isadeiledd gofal sylfaenol cynaliadwy. Yn rhy aml, mae meddygfeydd yn gweithio o hen adeiladau sydd ddim wedi eu dylunio ar gyfer gwasanaethau rydym ni bellach yn ei disgwyl. Ac mae fy etholwyr yn cysylltu nid yn unig ynglŷn â'r anhawster o gael apwyntiad meddyg, ond am feddygfeydd yn cau i lawr yn gyfan gwbl. Dwi wedi clywed y gofidion yma gan etholwyr yn Nhyddewi, Cei Newydd, Solfach, Doc Penfro, ac ar draws Ceredigion Penfro. O ystyried ymrwymiad y Llywodraeth i atal a lleihau pwysau ar ysbytai, ydy'r Gweinidog Cabinet yn cytuno y dylid gweld buddsoddiad mewn gofal sylfaenol fel rhan greiddiol o ofal integredig? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776615 9 Cy 2026-10-07T13:31:52 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=2269&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Diolch. Ddirprwy Lywydd, mae'r Aelod yn gwneud pwynt pwysig yn fanna o ran rôl gofal integredig yn agosach i gartref ac, wrth gwrs, dyna rydym ni'n trio ei wneud ar hyn o bryd. Mi rydyn ni wedi delifro ar yr ymrwymiad a wnaethom ni yn ystod y 100 diwrnod cyntaf er mwyn cael y byrddau iechyd i ddatblygu cynlluniau er mwyn sifftio'r adnoddau i'r gymuned—0.5 y cant o'r ariannu blynyddol yna ydy'r gofyniad, ac maen nhw'n dod â chynlluniau ger fy mron i cyn bo hir. Dwi wedi ei wneud yn glir mai'r disgwyliad ydy eu bod nhw'n gwneud hynny yn fuan. Un o'r ymrwymiadau wnaethom ni yn y rhaglen lywodraethu, os ydych chi'n cofio, Ddirprwy Lywydd, ydy sicrhau bod mwy o ofal integredig yn cael ei ddelifro yn agosach i gartref er mwyn sicrhau gofal yn agosach i gartref, gofal ataliol yna, mwy o gefnogaeth diagnosis cynt, ac atal pobl rhag mynd i'r ysbyty. Felly, mae hynna'n rhan ganolog o'r hyn rydym ni'n ei wneud. Mi ydyn ni wedi sicrhau bod yna ddatblygiad yn mynd i fod yn sir Benfro, yn ardal yr Aelod, gydag arian cyfalaf o £1.6 miliwn yn cael ei roi i Fwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda er mwyn datblygu cynllun busnes ar gyfer canolfan o'r fath yn Abergwaun, a dwi'n edrych ymlaen at weld y cynlluniau yn dod ger fy mron. Byddwn i'n hapus i gadw'r Aelod yn wybyddus o beth sy'n digwydd os ydy hi'n dymuno. Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776648 10 En 2026-10-07T13:33:24 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=2361&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 12179 12179 Claire Archibald AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12179 Archibald, Claire Diolch, Weinidog, ac mae'n dda eich clywed yn sôn am ofal integredig, gan y gwyddoch fod hynny'n rhywbeth rwy'n angerddol iawn amdano, gan ein bod wedi siarad amdano. Ond heddiw, yn amlwg, hoffwn sôn am rywbeth ychydig yn wahanol, sef eich bod chi wedi hyrwyddo gwasanaethau iechyd digidol ac o bell yn gynyddol fel llwybr i wella mynediad at ofal. Fodd bynnag, mae llawer o drigolion mewn rhannau gwledig o Geredigion Penfro yn parhau i wynebu signal ffonau symudol gwael a band eang annibynadwy, gan arwain at rwystrau i ddefnyddio technoleg ddigidol. A all y Gweinidog esbonio sut y mae'r Llywodraeth yn sicrhau nad yw'r broses o ehangu gofal iechyd digidol yn rhoi cleifion gwledig o dan anfantais? A pha asesiad a wnaed o allu pobl yn y gorllewin i gael mynediad cyfartal at wasanaethau, ble bynnag y maent yn byw? Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776649 11 En 2026-10-07T13:34:08 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=2405&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Diolch am hynny. Rydych chi'n gwneud pwynt pwysig iawn ynglŷn â hygyrchedd mewn cymunedau gwledig, neu ddiffyg hygyrchedd. Dyna pam y mae'r Llywodraeth hon wedi cyflwyno'r cynllun prawfesur gwledig, er mwyn sicrhau, pryd bynnag y datblygir polisi neu y cychwynnir unrhyw beth gan y Llywodraeth hon, ei fod yn addas ar gyfer cefn gwlad—rydym yn sicrhau bod gwledigrwydd yn cael ei ystyried wrth ei gyflwyno. Ac mae hynny'n berthnasol i drafodaethau ynghylch signal ffonau symudol yn ogystal â phopeth arall. O ran cysylltedd digidol, mae bwrdd Hywel Dda ar y blaen mewn sawl ffordd o ran sicrhau bod gennym well cysylltedd digidol a systemau digidol yn y bwrdd iechyd. Yr hyn sydd angen i ni ei weld yw bod y systemau digidol sydd gennym ym mwrdd Hywel Dda wedi'u cysylltu â gofal cymdeithasol hefyd ac wedi'u cysylltu â gwasanaethau iechyd gwladol eraill. Mae hynny'n wendid yn y system. Mae hynny'n rhywbeth rydym yn edrych arno yn rhan o'r rhaglen iechyd ddigidol 10 mlynedd. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776604 12 En 2026-10-07T13:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=2457&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776605 13 En 2026-10-07T13:35:05 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=2462&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. Weinidog, mae'r pwysau ynni sy'n effeithio ar yr economi gyfan yn aruthrol ar hyn o bryd. Mae'r sector gofal ac iechyd yn teimlo'r pwysau hwnnw'n fwy difrifol na'r rhan fwyaf o bobl, o ystyried yr amgylchedd y maent yn gweithio ynddo, ac yn enwedig mewn lleoliad gwledig, lle mae tanwydd ar gyfer cludiant ysbyty, er enghraifft, yn elfen fawr o ddarparu'r gwasanaeth hwnnw. Yn 2022, pan gawsom y cynnydd sydyn diwethaf yng nghostau ynni, dywedodd y Gweinidog iechyd ar y pryd fod y sector iechyd a gofal cymdeithasol newydd gael bil ynni annisgwyl o dros £200 miliwn oherwydd yr argyfwng yn Wcráin. A ydych chi'n gweld y mathau hynny o ffigurau'n codi oherwydd yr argyfwng yn y gwlff, o ystyried eu bod wedi digwydd bron ar yr un adeg o'r flwyddyn, ym mis Chwefror y flwyddyn honno, ac rydym nawr yn yr hydref? Ac os yw'r pwysau ynni hwnnw'n cynyddu, ac yn costio cymaint o arian i'r sector iechyd a gofal cymdeithasol, a ydych chi'n gwneud cais i'r Gweinidog cyllid i gefnogi byrddau iechyd a darparwyr gofal cymdeithasol i dalu am y costau ynni hyn, neu a fydd disgwyl iddynt ddefnyddio eu cyllidebau fel y'u dyrannwyd? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776607 14 En 2026-10-07T13:36:11 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=2528&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Diolch am eich cwestiwn, ac rydym yn gwerthfawrogi ac yn deall y bydd llawer o bobl, sefydliadau a busnesau ledled Cymru yn teimlo'r pwysau dros y misoedd nesaf wrth i gostau ynni gynyddu. Mae fy swyddogion yn monitro'r sefyllfa'n barhaus. Ar hyn o bryd, nid yw'n edrych fel pe bai gennym unrhyw godiadau sydyn i brisiau na galwadau wedi bod o'r sector iechyd. Ond fel y dywedais, rydym yn monitro hynny, ac os yw'r mater yn codi, byddaf yn delio â'r achos ar unwaith ac yn siarad gyda fy nghyd-Aelodau yma yn y Llywodraeth. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776608 15 Cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal B Cludiant Cleifion nad yw’n Gludiant Brys 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776609 16 Cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal O 12160 12160 Stephen Senior AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12160 Senior, Stephen 2. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn monitro achosion lle mae Ymddiriedolaeth GIG Gwasanaethau Ambiwlans Cymru yn canslo cludiant cleifion nad yw’n gludiant brys ar fyr rybudd yn Sir Fynwy Torfaen? OQ64614 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776610 17 En 2026-10-07T13:36:59 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=2576&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Diolch am eich cwestiwn. Mae Cyd-bwyllgor Comisiynu GIG Cymru yn dwyn Ymddiriedolaeth Brifysgol GIG Gwasanaethau Ambiwlans Cymru i gyfrif drwy graffu'n gyson ar berfformiad, gan gynnwys tueddiadau canslo, achosion a phatrymau daearyddol. Mae rhaglen wella Ymddiriedolaeth Gwasanaethau Ambiwlans Cymru yn cryfhau adrodd a chamau gweithredu i leihau nifer yr achosion o ganslo'n hwyr, gwella cyfathrebu a darparu gwasanaeth mwy dibynadwy i gleifion yn Sir Fynwy Torfaen a ledled Cymru. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776611 18 En 2026-10-07T13:37:22 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=2599&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 12160 12160 Stephen Senior AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12160 Senior, Stephen Weinidog Cabinet, mae gwasanaeth ambiwlans Cymru yn cwyno, yn gywir ddigon, fod cleifion yn canslo cludiant mewn achosion nad ydynt yn rhai brys ar y funud olaf, gan nodi bod 20,000 wedi’u canslo hyd at fis Gorffennaf, ac oddeutu 60,000 y llynedd. Fodd bynnag, ymddengys nad oes unrhyw fonitro o’r fath pan fydd y gwasanaeth ei hun yn canslo cludiant. Yn wir, roedd ymgynghoriad diweddar ar y newidiadau arfaethedig i’r gwasanaeth yn cynnwys y datganiad hwn: 'Mae'r galw am drafnidiaeth yn parhau i gynyddu ac mae'n rhaid canslo teithiau'n rheolaidd oherwydd bod y galw'n fwy na'r capasiti sydd ar gael.' Mewn geiriau eraill, mae archebion yn cael eu cymryd ar gyfer seddau nad ydynt yn bodoli hyd yn oed o bosibl. Mae hynny'n fethiant trefniadol ac yn fethiant gwirioneddol gan y GIG. Yn ddiweddar iawn, dywedwyd wrth gartref gofal yn fy etholaeth y byddai'n rhaid i breswylydd gael ei chasglu'n gynharach nag a gynlluniwyd, neu byddai'n rhaid canslo'r cludiant. Llwyddodd y cartref i gydymffurfio, ond roedd yn llawer o straen, a chyrhaeddodd y claf ddwy awr yn gynnar ar gyfer ei hapwyntiad ac roedd allan o'r cartref gofal am dros bum awr. Mae hyn yn gwbl annerbyniol. Weinidog Cabinet, mae cludiant wedi'i ganslo yn golygu gwastraffu amser apwyntiadau'r GIG, a straen gormodol ar gleifion a gofalwyr. A wnewch chi gyfarwyddo eich swyddogion i geisio deall maint y broblem, yr achosion a'r atebion? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776613 19 En 2026-10-07T13:38:37 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=2674&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Rydych chi'n llygad eich lle i dynnu sylw at yr effaith y gall canslo apwyntiadau ei chael ar rai o'r bobl fwyaf agored i niwed yn ein cymunedau. Mae a wnelo mynediad at ofal iechyd â mwy na'r apwyntiad ei hun, fel y dywedwch yn gywir ddigon; mae a wnelo hefyd â sicrhau y gall pobl deithio'n ddiogel ac yn ddibynadwy i'r apwyntiad hwnnw ac oddi yno. Dyma'n union pam y mae Cyd-bwyllgor Comisiynu GIG Cymru, ac Ymddiriedolaeth GIG Gwasanaethau Ambiwlans Cymru wedi derbyn yr angen am welliant pellach mewn gwasanaethau cludo cleifion mewn achosion nad ydynt yn rhai brys. I lawer o bobl, nid cyfleustra yw cludiant dibynadwy; dyma sy'n gwneud mynediad at ofal iechyd yn bosibl. Felly, mae rhaglen wella'r ymddiriedolaeth yn canolbwyntio ar wella dibynadwyedd, lleihau achosion o ganslo y gellir ei osgoi, a sicrhau bod y rhai sydd â'r angen mwyaf ac sy'n bodloni'r meini prawf cymhwystra ar gyfer cludiant yn gallu cyrraedd apwyntiadau a dychwelyd adref yn ddiogel, a chydag urddas. Mae'r rhaglen hon yn cynnwys ymarfer ymgysylltu â'r cyhoedd sy'n mynd rhagddo ar hyn o bryd, ac rwy'n annog defnyddwyr gwasanaeth i gyfrannu i sicrhau bod pob llais yn cael ei glywed. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776619 20 En 2026-10-07T13:39:36 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=2733&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 12151 12151 Matthew Jones AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12151 Jones, Matthew Weinidog, mae mynd i apwyntiadau ac yn ôl gan ddefnyddio cludiant a ddarperir gan y GIG neu gludiant cyhoeddus yn her sylweddol yn Sir Fynwy Torfaen, fel rydym newydd ei glywed, ac yn effeithio ar y rhai sydd fwyaf agored i niwed eisoes. Rwyf wedi clywed straeon am etholwyr sydd wedi methu sicrhau cludiant adref o ysbytai ar ôl triniaeth, a hyd yn oed wedi gorfod talu am westai er mwyn cyrraedd apwyntiadau cynnar. I'r rhai nad oes ganddynt ddigon o arian i dalu, neu ffrindiau a theulu cefnogol, gallant fethu apwyntiadau, ac efallai y bydd yn rhaid i bobl sydd eisoes o dan bwysau dalu llawer o arian am dacsis. I'r rhai llai cefnog, mae'r effeithiau'n ddifrifol. Felly, pa gamau y mae'r Llywodraeth yn eu cymryd i sicrhau y gall y rhai mwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas fynd a dod yn ddiogel o apwyntiadau a thriniaethau hanfodol? Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776606 21 En 2026-10-07T13:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=2757&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776614 22 En 2026-10-07T13:40:29 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=2786&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Diolch am eich cwestiwn atodol, sy'n gwneud pwynt hollbwysig ynglŷn â mynediad at drafnidiaeth gyhoeddus a chysylltiadau trafnidiaeth gyhoeddus â'n sefydliadau iechyd. Roeddwn ym Mharc Iechyd Llantrisant yn ddiweddar—efallai eich bod wedi gweld y datblygiad newydd yno—ac roedd un o'r cwestiynau cyntaf a ofynnais yn ymwneud â mynediad at drafnidiaeth gyhoeddus er mwyn i bobl fynychu apwyntiadau ym Mharc Iechyd newydd Llantrisant pan fydd yn weithredol. Mae hyn yr un mor berthnasol i ysbytai cyffredinol dosbarth ledled Cymru, a phan feddyliwch am yr ardal rydych chi'n ei chynrychioli a'r bobl yno a wasanaethir gan ysbyty'r Faenor, Nevill Hall, Ysbyty Brenhinol Gwent, ac mewn gwirionedd, mae Ysbyty Nevill Hall yn gwasanaethu eraill hefyd, ym Mhowys. Felly, mae'n hanfodol ein bod yn cael hyn yn iawn. Dyna pam y mae ystyried mynediad at ofal iechyd yn rhan o'r model masnachfreinio newydd sy'n cael ei gyflwyno ar gyfer bysiau yma yng Nghymru. Mae fy nghyd-Aelodau a minnau'n gweithio'n agos gyda'r Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth, Mark Hooper, ac yn trafod hyn yn rheolaidd. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776618 23 En 2026-10-07T13:41:26 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=2843&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 4787 4787 Peter Fox AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4787 Fox, Peter Weinidog Cabinet, rydych chi wedi ateb llawer o fy mhwyntiau, ond rwyf am adleisio rhai o'r pryderon a godwyd gan Mr Senior a Mr Jones. Yn ein cymuned ni, mae llawer o bobl sy'n aml yn teimlo dan anfantais, oherwydd pan fydd y gwasanaethau cludo cleifion mewn achosion nad ydynt yn rhai brys yn cael eu canslo ar fyr rybudd, mae'n gadael llawer o bobl agored i niwed sy'n gorfod mynychu apwyntiadau. Mae gennym un etholwr sy'n gorfod mynd i weld meddyg yn rheolaidd, ni all yrru, ac weithiau mae ei chludiant yn cael ei ganslo ac ni all gael mynediad at ei thriniaeth. Mae hyn wedi arwain at ffioedd tacsi o £100. Nawr, mae'n rhaid iddi gael y driniaeth, ond yn amlwg, ni all fforddio tacsi bob amser. Felly, sut y mae Llywodraeth Cymru’n mynd i sicrhau nad yw cleifion mewn ardaloedd gwledig yn cael eu heffeithio'n anghymesur o ganlyniad i ganslo cludiant ar fyr rybudd? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776622 24 En 2026-10-07T13:42:26 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=2903&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Diolch. Rydych chi'n gwneud pwynt pwysig yno ynglŷn â'r ffaith, os na all pobl gael mynediad at eu gofal iechyd, yna mae'n rhaid iddynt dalu, ac nid yw am ddim pryd a lle bynnag y caiff ei ddarparu bryd hynny. Fel y dywedais, mae hwn yn fater lle mae Ymddiriedolaeth Gwasanaethau Ambiwlans Cymru yn cynnal adolygiad ar hyn o bryd, a buaswn yn annog yr Aelod ac eraill i gyfrannu at yr adolygiad o'r gwasanaeth cludo cleifion mewn achosion nad ydynt yn rhai brys fel y gallwn asesu'r sefyllfa a gwella'r sefyllfa wrth symud ymlaen. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776627 25 Cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal B Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776628 26 Cy 2026-10-07T13:42:54 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=2931&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Galwaf yn awr ar lefarwyr y pleidiau i holi'r Gweinidog Cabinet. Llefarydd Reform UK, Benjamin Hodge Mckenna. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776631 27 En 2026-10-07T13:43:02 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=2939&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 12142 12142 Benjamin Hodge Mckenna AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12142 Hodge Mckenna, Benjamin Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, roeddwn yn mwynhau gwaith y Gweinidog dros effeithiolrwydd llywodraeth yn gynharach yr wythnos hon wrth iddo edrych ar y dangosfyrddau digidol newydd. Yn yr adran restrau aros, rwy'n siŵr y byddwch yn ymwybodol, yn anffodus, eu bod yn mynd i'r cyfeiriad anghywir: mae cyfanswm y rhestrau aros a'r arosiadau dwy flynedd wedi cynyddu. Nawr, rwy'n cydnabod eich bod wedi derbyn etifeddiaeth ofnadwy gan Lafur Cymru, ond mae 100 diwrnod cyntaf eich Llywodraeth wedi mynd heibio bellach, rydym yn agosáu at chwe mis, ac rydym yn mynd i mewn i'r gaeaf, lle gŵyr pob un ohonom y bydd y pwysau'n gwaethygu. Nawr, i ddechrau, dywedodd y Prif Weinidog y byddai arosiadau dwy flynedd yn cael eu dileu o fewn misoedd i ethol Llywodraeth Plaid Cymru, ac yna newidiodd i fod o fewn y flwyddyn gyntaf. Felly, a wnewch chi achub ar y cyfle heddiw i ymrwymo y bydd arosiadau dwy flynedd yn cael eu dileu erbyn mis Mai y flwyddyn nesaf, neu a ydych chi'n mynd i symud pyst y gôl eto ar y mater hwn? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776639 28 En 2026-10-07T13:43:54 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=2991&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Diolch i'r Aelod am roi'r cyfle imi ymateb unwaith eto i gwestiynau ynghylch rhestrau aros, rhywbeth rwyf wedi'i wneud yn eithaf aml dros yr ychydig fisoedd diwethaf, felly beth bynnag a ddywedaf, ni fydd yn newydd. Rydych chi'n llygad eich lle fod y niferoedd yn codi ar hyn o bryd. Mae hynny'n rhan o'r gwaddol rydym yn delio ag ef gan y Llywodraeth flaenorol. Felly, yr hyn a wnaethom dros gyfnod yr haf oedd cyhoeddi'r £145 miliwn, sy'n mynd tuag at fynd i'r afael â'r rhestrau aros—£45 miliwn mewn cyfalaf a £100 miliwn o gyllid refeniw. Yna, yn ystod y toriad, cawsom sgyrsiau gyda'r byrddau iechyd a chlinigwyr i lunio'r cynlluniau ar gyfer sut y byddai'r cyllid hwnnw'n mynd i mewn i'r system, sut olwg fyddai ar y cynlluniau. Darparodd y byrddau iechyd y cynlluniau terfynol i mi ddechrau'r mis, a dyna pryd y dechreuodd yr arian gael ei bwmpio i mewn i'r system. Bydd byrddau iechyd yn cael eu talu ar ôl i'r canlyniadau gael eu cyflawni, nid ymlaen llaw. Felly, er y gallwn ddisgwyl gweld y rhestrau aros yn cynyddu pan gânt eu cyhoeddi unwaith eto y mis hwn, ar gyfer mis Awst, pan fydd yr arian yn mynd i mewn i'r system, gallwn ddisgwyl gweld y rhestrau aros hynny'n lleihau. Ac ydw, rwy'n hyderus y byddwn yn cyrraedd y targed ar yr arosiadau dwy flynedd. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776616 29 En 2026-10-07T13:45:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3057&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776617 30 En 2026-10-07T13:45:09 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3066&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 12142 12142 Benjamin Hodge Mckenna AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12142 Hodge Mckenna, Benjamin Rwy'n falch o glywed yr ymrwymiad gennych y byddwch yn dileu arosiadau dwy flynedd ym mis Mai. Gobeithio na fyddaf yn sefyll yma yn eich dwyn i gyfrif am hynny y flwyddyn nesaf. Un peth a fydd yn cael effaith ar restrau aros yw mynediad at feddygfeydd teulu. Mae nifer y meddygon teulu yng Nghymru wedi gostwng 106 dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf, ac mae nifer y bobl sydd angen triniaeth fesul meddyg teulu wedi cynyddu 30 y cant. Yr wythnos diwethaf, siaradais â Chymdeithas Feddygol Prydain, a lansiodd ymgyrch Achubwch ein Meddygfeydd. Lansiodd Natasha Asghar o'r Ceidwadwyr Cymreig ddatganiad barn ar y mater hwn. Rwyf wedi'i gefnogi, ynghyd â chyd-Aelodau o Reform, mae Llafur Cymru wedi'i gefnogi, ac mae'r Democratiaid Rhyddfrydol wedi'i gefnogi, ond nid oes unrhyw un o Blaid Cymru wedi cefnogi'r datganiad barn hwnnw, Weinidog. Pam? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776620 31 En 2026-10-07T13:45:54 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3111&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Am ein bod yn gweithredu ar hyn. Rwyf wedi siarad â Chymdeithas Feddygol Prydain sawl gwaith cyn dod i'r swydd hon ac ers hynny ynglŷn â phwysigrwydd gofal sylfaenol a meddygon teulu a'u rolau. Maent yn hanfodol, rydych chi'n llygad eich lle. Os ydym am fynd i'r afael â'ch cwestiwn cyntaf ynghylch y rhestrau aros, mae angen inni gael pethau'n iawn yn y meddygfeydd teulu. Dyna pam ein bod wedi ymrwymo i recriwtio 100 o feddygon teulu cyn diwedd tymor y Senedd hon, gan sicrhau eu bod yn cael eu defnyddio yn yr ardaloedd lle mae eu hangen fwyaf. Mae gennym raglen lle byddwn yn cefnogi meddygon teulu ac yn sicrhau ein bod yn adeiladu ar y strwythurau presennol sydd gennym er mwyn cael mwy o fodelau cydweithredol fel y gallwn helpu i gael gwared ar y costau ystafell gefn a chaniatáu iddynt fuddsoddi yn y gwasanaethau meddygol y maent am eu darparu. Felly, ydw, rwy'n fwy na pharod i weithio gyda Chymdeithas Feddygol Prydain ac eraill ar hyn. Mae'n un o'n blaenoriaethau, a dyna pam y byddwch yn ein gweld yn cyflawni hyn a phethau'n gwella erbyn diwedd ein tymor. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776625 32 En 2026-10-07T13:46:56 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3173&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 12142 12142 Benjamin Hodge Mckenna AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12142 Hodge Mckenna, Benjamin Wel, nid wyf yn deall pam y mae hynny'n golygu na allai eich plaid gefnogi'r datganiad barn. Un maes rydym yn cytuno arno yw'r angen am hybiau llawfeddygol yng Nghymru a'r defnydd ohonynt. Rwy'n falch eich bod wedi sôn am Barc Iechyd Llantrisant, gan fod hwnnw'n safle yr ymwelais ag ef yn ddiweddar, ynghyd ag ASau eraill yn y Siambr. Dywedwyd wrth yr holl ASau yn glir iawn ar yr ymweliad hwnnw na fydd Llywodraeth Plaid Cymru yn gweld yr un rhaw yn y ddaear o fewn tymor y Senedd hon o ran adeiladu unrhyw hybiau llawfeddygol pellach oherwydd y prosesau cynllunio a chymeradwyo, heb sôn am adeiladu'r 10 y mae eich Llywodraeth yn eu targedu. Felly, beth rydych chi'n ei wneud i gyflymu'r broses gynllunio a chymeradwyo honno fel y gallwn fynd ati i adeiladu'r seilwaith iechyd y mae ei angen mor daer arnom yma yng Nghymru? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776626 33 En 2026-10-07T13:47:44 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3221&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Mae'r Aelod yn llygad ei le; mae'n rhwystredig fod y broses gynllunio'n gallu arafu pethau. Dyna pam y byddwn yn gweithio gyda'r Gweinidog cynllunio, Siân Gwenllian, yma, ar nodi sut y gallwn wella'r broses gynllunio honno ar gyfer seilwaith hanfodol. Ond yn bwysicach fyth, rwy'n credu, pan fyddwn yn siarad am hyd at 10 hyb llawfeddygol, nid yw o reidrwydd yn golygu adeiladu rhai newydd drwy'r amser, mae'n golygu gwell defnydd o'r theatrau sydd gennym, gan ddefnyddio rhai o'r mannau sydd yn yr ysbytai ar hyn o bryd y gellid eu defnyddio fel theatrau. Roeddwn yn ysbyty Nevill Hall yn ddiweddar, ac roedd un theatr yno'n cael ei defnyddio fel ystafell aros i gleifion. Nawr, ni all hynny fod yn iawn. Felly, gallech ychwanegu rhywbeth at yr ysbyty hwnnw fel ystafell aros ac ailddefnyddio honno fel theatr i leihau'r rhestrau aros. Felly, mae cymysgedd o bethau y gallwn eu gwneud yn y cyswllt hwn, a dyna rydym yn edrych arno a pham y gwnaethom sefydlu'r grŵp arbenigol i nodi'r ffordd orau o gyflwyno'r hybiau llawfeddygol hynny ledled Cymru. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776630 34 Cy 2026-10-07T13:48:49 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3286&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Llefarydd Llafur Cymru, Ken Skates. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776634 35 En 2026-10-07T13:48:51 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3288&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 267 267 Ken Skates AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Arweinydd Llafur Cymru Skates, Ken Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, a oes unrhyw ymchwiliadau chwythu'r chwiban yn ymwneud â phersonél yn GIG Cymru ar y gweill neu wedi'u cwblhau'n ddiweddar gan Lywodraeth Cymru? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776636 36 En 2026-10-07T13:49:04 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3301&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Nid hyd y gwn i, Ken, ond os ydych chi'n ymwybodol o unrhyw faterion y credwch y dylid eu dwyn i fy sylw, gwnewch hynny ar bob cyfrif. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776638 37 En 2026-10-07T13:49:14 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3311&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 267 267 Ken Skates AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Skates, Ken Diolch, Weinidog. Dros flynyddoedd lawer, dywedwyd wrthym mai lle'r byrddau iechyd yw penodi a diswyddo uwch-swyddogion gweithredol, ond nid yw prif weithredwyr byrddau iechyd yn atebol i'w byrddau iechyd eu hunain am ddefnyddio arian cyhoeddus yn briodol neu am gyflawni yn erbyn gofynion perfformiad. Yn hytrach, maent yn atebol i brif weithredwr GIG Cymru. Prif Swyddog Gweithredol GIG Cymru sydd hefyd yn rhoi statws swyddog atebol i bob bwrdd iechyd lleol yng Nghymru, a gall ei ddileu hefyd. Mae hynny'n amlwg yn arwain at raniad lletchwith o ran atebolrwydd a chyfrifoldebau, ac mae'n sicr o greu tensiynau. A fyddech chi'n cytuno ei bod yn bryd datganoli'r cyfrifoldebau sydd wedi'u canoli yn GIG Cymru i fyrddau iechyd lleol, fel y gall rheolaeth ac atebolrwydd lleol ffynnu? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776621 38 En 2026-10-07T13:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3357&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776623 39 En 2026-10-07T13:50:09 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3366&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Mae hwnnw'n gwestiwn diddorol, gan fod y strwythur sydd gennym o amgylch y fframwaith atebolrwydd wedi'i etifeddu gan eich Llywodraeth chi, rhywbeth a sefydlwyd gan fy rhagflaenydd, Edwina Hart, yn wreiddiol yn ôl yn 2009. Nid wyf yn fodlon ar y fframwaith atebolrwydd presennol. Ni chredaf ei fod yn caniatáu atebolrwydd tryloyw, a dyna pam y gwnaethom gyflwyno'r fframwaith newydd ar gyfer uwchgyfeirio yr wythnos diwethaf. Credaf fod angen inni edrych ar y strwythur atebolrwydd o fewn y GIG fel y gall pobl gael hyder. Mae'r ffaith mai dim ond cadeirydd bwrdd iechyd y gallaf ei benodi fel Gweinidog yn golygu nad oes gennyf lawer o rym i'w dwyn i gyfrif. Felly, rwy'n fwy na pharod i edrych ar y strwythur hwnnw. Mewn gwirionedd, rwyf wedi gofyn i swyddogion edrych ar y fframwaith atebolrwydd, ac rwy'n fwy na pharod i weithio gyda chi, pe baech chi eisiau gwneud hynny. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776629 40 Cy 2026-10-07T13:51:03 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3420&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Natasha Asghar. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776635 41 En 2026-10-07T13:51:06 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3423&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 336 336 Natasha Asghar AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, gwrandewais ar eich ymateb i'r Aelod Reform, a chyn imi ddechrau gofyn fy nghwestiynau, os ydych chi eisiau dargyfeirio eich sylw i hybiau llawfeddygol a'i roi i Ysbyty Brenhinol Gwent yng Nghasnewydd, ni fyddwch yn clywed unrhyw gwynion gennyf i. I ddod at fy nghwestiwn cyntaf, cefais i, fel cynifer o bobl eraill yn y Siambr hon, y profiad gwirioneddol annifyr, mae arnaf ofn, o orfod darllen drwy raglen lywodraethu eich Llywodraeth. Nawr, er ei bod yn llawn uchelgais—na, nid oedd yn 'hwrê' o gwbl—roedd yn brin iawn o fanylion, sef ffordd Plaid Cymru o fynd o'i chwmpas hi, mae'n debyg. Nawr, fe greodd lawer o ffanffer gyda chyhoeddiadau deniadol, ond ni wnaeth egluro sut y byddai pethau'n cael eu cyflawni. Weinidog Cabinet, mae bron i hanner miliwn o ofalwyr di-dâl yng Nghymru sy'n gofalu am eu hanwyliaid ddydd ar ôl dydd, gan arbed biliynau—ac rwy'n golygu biliynau—o bunnoedd i'r Llywodraeth. I roi hynny mewn persbectif, ledled y DU, byddai'n costio £185 biliwn y flwyddyn pe bai'r wladwriaeth yn darparu cymorth gofal proffesiynol am dâl yn lle'r gofal a ddarperir gan ofalwyr di-dâl. Nawr, er gwaethaf y cyfraniad enfawr y mae gofalwyr di-dâl yn ei wneud, mae eu gwaith yn aml yn cael ei ddiystyru, heb ddigon o gymorth ar gael. Mae'n amlwg fod angen i'r Llywodraeth hon wneud llawer mwy i helpu gofalwyr di-dâl, ond nid yw'n edrych fel pe bai hynny'n digwydd, yn enwedig ar ôl darllen eich rhaglen lywodraethu. Weinidog Cabinet, a allwch chi egluro i mi, ac i'r Siambr hon, pam roedd mwy o ymrwymiadau yn eich rhaglen lywodraethu i Ewro 2026, annibyniaeth a'r Tour de France nag i wella bywydau gofalwyr di-dâl yng Nghymru? A pham y mae gofalwyr di-dâl wedi cael eu dadflaenoriaethu gan y Llywodraeth hon? Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776646 42 En 2026-10-07T13:52:29 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3506&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Ddirprwy Lywydd, hoffwn ddiolch i'r Aelod am ei chwestiynau. Nawr, mae'r rhaglen lywodraethu'n ddogfen ragorol—byddai llawer yma'n cytuno. Ond nid diben y rhaglen lywodraethu yw nodi holl fanylion yr holl ddeddfwriaeth na phob rhan o'r gwaith y byddwn yn ei wneud; ei nod yw gosod y cyfeiriad. Ac mae'r un peth yn wir am y cyhoeddiadau rydym ni fel Gweinidogion wedi'u gwneud. Nawr, mae'r cwestiwn hwn ym mhortffolio fy nghyd-Aelod y Dirprwy Weinidog. Mae hi wedi nodi'r blaenoriaethau sydd ganddi yn ei phortffolio, ac fe soniodd am bwysigrwydd gofalwyr di-dâl. Mewn gwirionedd, mae llawer o'r hyn rydym wedi bod yn ei wneud gyda gofalwyr di-dâl yn seiliedig ar yr adroddiad gwych gan bwyllgor iechyd—pwyllgor iechyd a gofal, dylwn ddweud—y Senedd ddiwethaf, yr oeddwn yn aelod ohono. Ac rydym bellach yn mynd ati'n weithredol i weithio ar yr argymhellion hynny er mwyn sicrhau bod gofalwyr di-dâl yma'n cael yr urddas a'r parch y maent yn eu haeddu. Ond carwn awgrymu eich bod yn codi hyn gyda fy Nirprwy Weinidog er mwyn gwthio'r agenda ar hyn yn ei blaen. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776651 43 En 2026-10-07T13:53:31 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3568&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 336 336 Natasha Asghar AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha Diolch yn fawr iawn. Roeddwn yn rhagweld yr ymateb hwnnw gennych, Weinidog Cabinet—dim syndod. Ac rwy'n sylweddoli bod gofalwyr yn rhan o friff y Dirprwy Weinidog, ond rwy'n sôn yn benodol am y rhaglen lywodraethu. Ac fel y Gweinidog Cabinet, mae arnaf ofn mai chi sy'n gyfrifol yn y pen draw. Weinidog Cabinet, yn anffodus, nid gofalwyr di-dâl yn unig sydd fel pe baent wedi cael eu hanwybyddu gan eich Llywodraeth. Mae'r rhaglen lywodraethu, yn gywir ddigon, yn gwneud ymrwymiadau penodol ynghylch clefyd cardiofasgwlaidd, strôc, iechyd meddwl a diabetes, ond nid yw'n dweud unrhyw beth penodol am glefyd yr ysgyfaint, er mai dyma'r trydydd lladdwr mwyaf yma yng Nghymru. Nid yn unig hynny, ond Cymru sydd â'r gyfradd farwolaethau uchaf o glefyd yr ysgyfaint yng ngorllewin Ewrop. O ystyried pa mor gyffredin yw clefyd yr ysgyfaint yng Nghymru, pam nad oes cyfeiriad ato yn y rhaglen lywodraethu? A pha neges y mae hyn yn ei hanfon at y cannoedd o filoedd o bobl sy'n byw gyda chyflyrau'r ysgyfaint ac sy'n parhau i brofi rhai o'r canlyniadau gwaethaf yn unrhyw le yng ngorllewin Ewrop? Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776659 44 En 2026-10-07T13:54:27 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3624&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Diolch. Rwy'n credu eich bod yn llygad eich lle, roedd y rhaglen lywodraethu yn cynnwys rhestr anghyflawn o nifer o faterion iechyd mewn perthynas â phobl Cymru. Pan ddywedaf 'anghyflawn', mae'n golygu bod yna rai eraill y byddwn yn mynd i'r afael â nhw ac yn edrych arnynt. Mae clefyd yr ysgyfaint yn amlwg yn un ohonynt, a gwyddom, o ran canser yr ysgyfaint, ei fod yn un o'r lladdwyr mwyaf yng Nghymru o hyd. Dyna pam mai un o flaenoriaethau ein Llywodraeth yw'r maes ataliol, fel ein bod yn atal pobl rhag cyrraedd y cam lle maent yn byw gyda chanser yr ysgyfaint neu'n dioddef ohono. A dyna pam mai un o'n huchelgeisiau yw cyflwyno rhaglen sgrinio ar gyfer yr ysgyfaint yng Nghymru. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776632 45 En 2026-10-07T13:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3657&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776640 46 En 2026-10-07T13:55:01 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3658&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776641 47 Cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal B Wythnos Ymwybyddiaeth Colli Babanod 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776642 48 Cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal O 12157 12157 Art Wright AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12157 Wright, Art 3. Pa gamau y mae'r Gweinidog Cabinet yn eu cymryd i nodi Wythnos Ymwybyddiaeth Colli Babanod? OQ64635 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776643 49 En 2026-10-07T13:55:20 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3677&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Y Dirprwy Weinidog Gofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod Jewell, Delyth Diolch, Art. Mae Wythnos Ymwybyddiaeth Colli Babanod yn gyfle pwysig iawn i gofio babanod annwyl ac i gydnabod profiadau teuluoedd mewn profedigaeth. Ochr yn ochr â chamau gweithredu parhaus i wella cefnogaeth i deuluoedd, mae cynlluniau ar waith i oleuo adeilad Llywodraeth Cymru yng Nghaerdydd ar gyfer y don o olau ar 15 Hydref. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776650 50 En 2026-10-07T13:55:43 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3700&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 12157 12157 Art Wright AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12157 Wright, Art Weinidog Cabinet, mae un o bob dau ohonom, neu rywun rydym yn eu hadnabod, wedi colli babi neu golli babi yn ystod beichiogrwydd. Yn ystod Wythnos Ymwybyddiaeth Colli Babanod, o 9 Hydref i 15 Hydref, rydym yn cofio bywydau babanod, gan gynnwys y rhai a gollwyd cyn 24 wythnos. O fis Ebrill 2027, bydd gan y rhieni hyn hawl i bythefnos o absenoldeb di-dâl, ond mae rhai teuluoedd yn dal i wynebu dewis rhwng amser i alaru a thalu'r biliau. Dyma eiriau rhiant sydd wedi colli plentyn: 'Mae llawer ohonom yn rhannu ein profiadau fel teuluoedd sydd wedi colli plentyn gan ein bod eisiau i bethau fod yn well i eraill. Yn aml, gwyddom ble cafodd pethau eu methu a sut y gellid gwella gofal, ond mae llawer ohonom yn ei chael hi'n anodd cael ein clywed. Dywedir wrthym fod ein profiadau'n bwysig, ond gall fod yn anodd dod o hyd i ffordd i'w rhannu gyda'r rhai a all wneud gwahaniaeth. Mae ein profiadau ni a phrofiadau ein babanod yn rhan bwysig o'r ddealltwriaeth o'r hyn sydd angen newid i deuluoedd eraill.' Yn dilyn adroddiad 'Y llwybr tuag at ddechrau mwy diogel yng Nghymru', a wnaiff y Gweinidog ymrwymo i sicrhau bod lleisiau rhieni sydd wedi colli plentyn yn cael eu cynnwys yng ngwaith y bwrdd trosolwg cenedlaethol, ac a wnaiff hi annog cyflogwyr i fynd y tu hwnt i'r gofynion cyfreithiol yn yr amgylchiadau trawmatig hyn? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776665 51 En 2026-10-07T13:56:58 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3775&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Art. Rwy'n ddiolchgar iawn eich bod wedi codi'r mater arwyddocaol iawn hwn. Ac o ran y pwynt penodol a wnaethoch yno, gwn y byddai rhai o'r meysydd hyn o dan reolaeth Llywodraeth San Steffan a rhai o dan reolaeth Llywodraeth Cymru, ond unrhyw beth y gallwn ei wneud i annog hynny i ddigwydd, yn bendant, byddwn yn cefnogi hynny. Ni allaf ddechrau dychmygu'r boen y mae mam neu dad yn ei phrofi pan fyddant yn colli babi. Mae Wythnos Ymwybyddiaeth Colli Babanod yn foment amserol iawn i bob un ohonom gofio'r galar cudd y mae gormod o rieni yn byw gydag ef o dan wyneb eu bywydau bob dydd: y golled nad yw'n lleihau gydag amser, y penblwyddi neu'r dyddiadau geni disgwyliedig y byddant yn eu nodi bob blwyddyn, y bywydau bach na ddechreuodd, ond sydd wedi aros gyda nhw bob dydd ers eu colli. Ni allwn ddirnad y galar y mae unigolyn arall yn ei brofi. Ein dyletswydd i'r rhieni hynny yw gwneud yn siŵr bod eu babanod yn cael eu cofio. Mae'r Aelod wedi sôn am yr angen i weithio gyda theuluoedd mewn profedigaeth. Rwy'n cefnogi'r syniad hwnnw'n llwyr. Rwyf wedi cynnal sawl cyfarfod gyda Sands a theuluoedd mewn profedigaeth, ac rwy'n benderfynol o barhau i weithio gyda nhw i sicrhau bod teuluoedd mewn profedigaeth yn helpu i siapio'r hyn a wnawn yn y maes hwn. Ni all unrhyw beth—unrhyw beth—leihau'r golled y maent wedi'i dioddef, ond maent eisiau ymladd i wneud pethau'n well i deuluoedd eraill yn y dyfodol. Ac rwy'n bendant eisiau eu helpu i wneud hynny. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776674 52 En 2026-10-07T13:58:37 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3874&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 5107 5107 Vikki Howells AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5107 Howells, Vikki Hoffwn gytuno â'r sylwadau sydd eisoes wedi'u gwneud gan yr Aelod a gyflwynodd y cwestiwn hwn, ac i fynd yn ôl at y mater hwnnw, o fis Ebrill ymlaen, bydd menywod a phartneriaid sydd wedi colli babi yn ystod beichiogrwydd mewn unrhyw ffordd yn gymwys i gael y cyfnod absenoldeb hwnnw o bythefnos o dan y newidiadau mawr a gyhoeddwyd gan Adran Fusnes a Masnach Llywodraeth Lafur y DU, gan nad oes hawl statudol ar hyn o bryd wrth gwrs, os yw'r golled yn digwydd cyn 24 wythnos. Nid yw dinistr colli babi yn ystod beichiogrwydd wedi'i ddiffinio gan y calendr, felly mae'r newidiadau hyn yn synhwyrol ac yn angenrheidiol. Nodaf yr ystod o ymyriadau a gyhoeddwyd gennych, Ddirprwy Weinidog, wrth ymateb i ddadl yr Aelodau ym mis Mehefin ar golli babanod. Ond yr hyn yr hoffwn ei ofyn i chi ynglŷn â'r mater penodol hwn yw: pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod pobl sy'n colli babi yn ystod beichiogrwydd yn ymwybodol o'r hawliau absenoldeb newydd hyn pan ddaw'r newidiadau i rym? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776692 53 En 2026-10-07T13:59:33 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3930&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Vikki. Mae hwnnw hefyd yn gwestiwn amserol a phwysig iawn, a chytunaf yn llwyr â'r hyn a ddywedoch chi, na ellir byth ddiffinio'r dinistr a'r galar y mae rhiant, teulu, yn mynd drwyddo yn ôl rhywbeth mor fympwyol â chalendr. Rwy'n credu bod yna lawer o ffyrdd y gallwn sicrhau, boed hynny—. Byddai gennyf ddiddordeb mewn gweld beth y gallwn ei wneud o ran arwyddion ac ati ar wardiau ysbytai. Ond rwy'n credu bod honno'n her bwysig iawn, mewn gwirionedd, a hoffwn feddwl mwy ynglŷn â sut y gallwn ddefnyddio pob cyfle posibl i sicrhau bod teuluoedd yn gwybod bod hynny ar gael. Oherwydd nid oes pwynt iddo fod yno os—. Mae'r thema hon yn codi'n aml iawn yn y Siambr. Os nad yw pobl yn gwybod ei fod ar gael, beth ar y ddaear yw pwynt ei gael yno yn y lle cyntaf? Rwy'n derbyn yr her honno. Diolch am godi hynny i weld sut y gallwn ddefnyddio pob cyfle i sicrhau bod teuluoedd yn gwybod amdano. Diolch, Vikki. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776624 54 En 2026-10-07T14:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3957&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776633 55 Cy 2026-10-07T14:00:36 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=3993&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 12150 12150 Sara Crowley AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12150 Crowley, Sara Dwi'n moyn rhoi ar y cofnod fy mod i'n estyn fy nghariad tuag at unrhyw riant neu deulu estynedig sydd wedi delio â hwn. Wythnos diwethaf, mynychais uwch-gynhadledd Colli Babi a Thu Hwnt yma yn y Senedd, a drefnwyd gan Better Maternity Cymru. Hoffwn gydnabod yr ymgyrchwyr, yr elusennau a'r bydwragedd profedigaeth a oedd yn bresennol o fy etholaeth fy hun, gan gynnwys Danika o William's Embrace, Jade o Sefydliad Mitchell a Ruth o Sands Merthyr. Mae llawer ohonynt yn rhieni mewn profedigaeth eu hunain ac yn defnyddio eu profiad personol a'u harbenigedd i wella'r gofal a ddarperir i deuluoedd eraill. Rwy'n croesawu ymrwymiad y Gweinidog i wella gofal mamolaeth a gofal profedigaeth, a'n huchelgais ar y cyd i sicrhau bod teuluoedd yn cael y cymorth sydd ei angen arnynt. Wrth wrando ar rieni a gweithwyr proffesiynol, daeth yn amlwg pa mor bwysig yw sicrhau bod gan y rhai sy'n cefnogi teuluoedd yr adnoddau sydd eu hangen i barhau â'r gwaith hwn. Mae bydwragedd profedigaeth yn darparu gofal arbenigol hanfodol a chymorth parhaus, ond lle mae'r gwaith hwn yn gyfrifoldeb ar un unigolyn neu ddau unigolyn yn rhannu'r un swydd, mae capasiti yn gyfyngedig.  16314 7 2026-10-07T13:30:01 776654 56 Cy 2026-10-07T14:01:56 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4073&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Allwn ni gael y cwestiwn, plis? Sori. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776655 57 Cy 2026-10-07T14:01:57 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4074&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 12150 12150 Sara Crowley AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12150 Crowley, Sara Wrth gwrs. A all y Gweinidog nodi sut y bydd y Llywodraeth yn sicrhau bod pob bwrdd iechyd yn darparu cymorth profedigaeth cyson o ansawdd uchel, gan sicrhau lefelau staffio a chapasiti bydwragedd profedigaeth safonol, fel bod pob teulu yn cael profiad cyson o'r un safon ym mhob cwr o Gymru? Diolch yn fawr. Sori am fynd dros amser. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776660 58 Cy 2026-10-07T14:02:18 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4095&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch am hwnna, Sara, ac ymddiheuriadau unwaith eto fy mod i'n gorfod cael fy nghefn tuag atoch chi pan dwi'n eich ateb chi. Fel roedd Sara'n dweud, byddwn i eisiau estyn fy nghariad innau hefyd at y rhieni hynny sydd yn gwylio, ac i ddiolch i drefnwyr nid yn unig y digwyddiad mae Sara wedi sôn amdano, ond trefnwyr digwyddiadau dros Gymru sydd yn digwydd ac sy'n rhoi cymaint o gefnogaeth i rieni sydd yn dioddef. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776663 59 En 2026-10-07T14:02:41 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4118&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Mae angen i bob teulu sy'n wynebu colli babi yn ystod beichiogrwydd neu golli babi gael cymorth sy'n dangos tosturi ac yn gyson ble bynnag y maent yn byw, fel y nododd yr Aelod. Mae'r 'Llwybr gofal profedigaeth cenedlaethol' a gyhoeddwyd gennym yn nodi'r safonau gofal y dylai teuluoedd eu cael ledled Cymru, ac maent yn cynnwys llwybrau ar farwolaeth sydyn ac annisgwyl, ar blant a phobl ifanc, ar golli babi yn ystod beichiogrwydd a cholli babi, ac mae'r rhain yno i hyrwyddo mwy o gysondeb ledled y wlad. Rydym yn gweithio gyda byrddau iechyd, GIG Cymru a'r Gymdeithas Marw-enedigaethau a Marwolaethau Newyddanedigion (Sands) i gefnogi'r broses o'u cyflwyno ac i fonitro sut y cânt eu gweithredu. Bellach, mae gan bob bwrdd iechyd arweinydd wedi'i enwi ar gyfer materion profedigaeth, ac rydym yn parhau i gydweithio â'r GIG, awdurdodau lleol a'r trydydd sector i gryfhau'r gwasanaethau profedigaeth hynny ac i sicrhau nad oes amrywiadau. Rhaid i deuluoedd gael y gofal sydd ei angen arnynt, ac rwy'n gwybod nad yw'r angen hwnnw'n diflannu pan fydd rhywun yn gadael yr ysbyty. Mae taith galar yn un y byddant arni trwy gydol eu bywydau, ac mae'n ddyletswydd arnom i gyd-gerdded gyda nhw wrth iddynt droedio'r llwybr anodd hwnnw. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776666 60 Cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal B Clefydau Cardiofasgwlaidd 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776667 61 Cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal O 4491 4491 Alun Cox AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4491 Cox, Alun 4. A wnaiff y Gweinidog Cabinet amlinellu cynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer mynd i'r afael â chlefydau cardiofasgwlaidd yn Afan Ogwr Rhondda? OQ64659 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776668 62 En 2026-10-07T14:04:04 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4201&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Mae ein rhaglen lywodraethu yn ymrwymo i flaenoriaethu atal salwch drwy ddull trawslywodraethol a datblygu strategaeth iechyd y cyhoedd. Mae hefyd yn cynnwys ymrwymiad i gryfhau llwybrau clinigol cenedlaethol ar gyfer gofal cardiofasgwlaidd, gan sicrhau mynediad teg at wasanaethau o ansawdd uchel sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn, yn lleihau amrywiad na ellir ei gyfiawnhau, ac yn gwella canlyniadau a phrofiadau. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776670 63 En 2026-10-07T14:04:27 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4224&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 4491 4491 Alun Cox AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4491 Cox, Alun Diolch, Weinidog. Yn ddiweddar, cyfarfûm â British Heart Foundation Cymru, ac maent yn amcangyfrif bod clefyd cardiofasgwlaidd yn costio tua £1.7 biliwn y flwyddyn i economi Cymru. Gyda thua 27,000 o bobl yn Afan Ogwr Rhondda yn byw gyda chlefyd cardiofasgwlaidd, mae arweinyddiaeth glinigol genedlaethol effeithiol yn allweddol i sicrhau eu bod yn cael gofal cyson o ansawdd uchel. Ym mis Mawrth, cadarnhaodd y Llywodraeth flaenorol y byddai rôl arweinydd clinigol cenedlaethol ar gyfer cardioleg yn cael ei hysbysebu, ac agorwyd y broses recriwtio ym mis Ebrill ar gyfer secondiad dwy flynedd. Fodd bynnag, mae gwefan y rhwydwaith gweithredu ar gyfer gofal y galon yn dal i restru ei swydd arweinydd clinigol cenedlaethol a nifer o rolau clinigol eraill fel rhai gwag. Pa gamau y mae'r Llywodraeth yn eu cymryd i sicrhau bod gan y rhwydwaith gweithredu ar gyfer gofal y galon yr arweinyddiaeth glinigol sydd ei hangen arno i gyflawni'r datganiad ansawdd ar gyfer cyflyrau’r galon? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776637 64 En 2026-10-07T14:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4257&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776680 65 Cy 2026-10-07T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=-46443&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776681 66 Cy 2026-10-07T14:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4257&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776682 67 Cy 2026-10-07T14:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4257&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776647 68 En 2026-10-07T14:05:25 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4282&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Diolch. Ddirprwy Lywydd, nid wyf yn siŵr a ddylwn ddatgan buddiant: roeddwn i'n arfer bod yn aelod o staff y British Heart Foundation flynyddoedd lawer yn ôl, gan fod yr Aelod wedi cyfeirio at y British Heart Foundation yn ei gwestiwn. Ond ar y prif bwynt, rwy'n cydnabod y cyfraniad pwysig y mae rhwydweithiau clinigol cenedlaethol yn ei wneud yn cefnogi’r broses o wella gwasanaethau'r GIG. Mae Perfformiad a Gwella GIG Cymru yn adolygu'r model arweinyddiaeth glinigol ar gyfer pob rhwydwaith clinigol cenedlaethol, gan gynnwys y rhwydwaith gweithredu ar gyfer gofal y galon. Mae'r adolygiad yn canolbwyntio ar bennu'r trefniadau arweinyddiaeth glinigol mwyaf effeithiol i gefnogi trawsnewidiad gwasanaethau clinigol yng Nghymru, ac mae disgwyl iddo gael ei gwblhau ym mis Rhagfyr eleni. Tra bod yr adolygiad hwn ar y gweill, ceisiodd Perfformiad a Gwella GIG Cymru wneud penodiadau dros dro i rolau arweinyddiaeth glinigol yn y rhwydwaith cardiaidd, ond yn anffodus, ni lwyddwyd i wneud penodiad. Yn y cyfamser, mae Perfformiad a Gwella GIG Cymru yn darparu cymorth gan ei dîm gweithredol uwch, gan gynnwys y cyfarwyddwr meddygol, mewn perthynas â chynllun gwaith y rhwydwaith gweithredu ar gyfer gofal y galon. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776653 69 En 2026-10-07T14:06:29 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4346&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 8696 8696 Steve Bayliss AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8696 Bayliss, Steve Hoffwn ddatgan buddiant, gan fod fy mhartner yn gweithio yn y GIG. Weinidog Cabinet, yn Afan Ogwr Rhondda, mae tua 27,000 o bobl yn byw gyda chlefyd cardiofasgwlaidd, a dyna sy’n achosi mwy nag un ym mhob pedair marwolaeth—tua 630 o bobl bob blwyddyn. Mae mwy na 36,000 o bobl yn byw gyda diagnosis o bwysedd gwaed uchel, un o'r ffactorau risg mwyaf ar gyfer trawiadau ar y galon a strôc. Mae eich rhaglen lywodraethu yn ymrwymo i gryfhau gofal cardiofasgwlaidd a lleihau amrywiad rhanbarthol. Mae fy etholaeth yn cael ei gwasanaethu gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg a Bwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe, felly mae lleihau amrywiad rhanbarthol yn uniongyrchol berthnasol yma. Nid cynllun arall sydd ei angen arnom, ond gweithredu i leihau trawiadau ar y galon, strôc a marwolaethau cynamserol y gellir eu hatal. Felly, erbyn 31 Mawrth 2027, a wnewch chi gyhoeddi targed mesuradwy i'r ddau fwrdd iechyd i gynyddu cyfran y cleifion â phwysedd gwaed uchel y mae eu cyflwr dan reolaeth—gwnewch neu na wnewch? Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776664 70 En 2026-10-07T14:07:38 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4415&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Mae'n siŵr ei bod hi'n bwysig nodi nad wyf i, fel Gweinidog, yn pennu targedau ar gyfer pob bwrdd iechyd unigol; y byrddau iechyd eu hunain sy'n cyflawni’n glinigol yn eu hardaloedd, felly mater iddynt hwy yw cyflawni hynny yn seiliedig ar eu gallu i wneud hynny. Ond rydych chi'n gwneud pwynt pwysig iawn ynghylch y gwahaniaethau rhanbarthol sydd gennym yng Nghymru; fod rhywun yn gallu byw mewn un rhan o Gymru a disgwyl gwasanaeth gwahanol, a chanlyniad gwahanol yn wir, i rywun mewn rhan arall o Gymru. Dyna pam mai un o'n huchelgeisiau ac un o'n blaenoriaethau yn y Llywodraeth hon yw chwalu'r rhwystrau rhanbarthol sy'n atal sefydliadau rhag gweithio gyda'i gilydd. Roeddwn i a fy nghyd-Aelodau—y ddau Ddirprwy Weinidog—yn bresennol mewn cyfarfod o Gydffederasiwn y GIG ddoe gyda chadeiryddion a phrif weithredwyr y byrddau iechyd a'r ymddiriedolaethau ledled Cymru, ac roeddem yn trafod yr union bwynt hwn ynglŷn â sut y gallwn sicrhau eu bod yn gweithio gyda'i gilydd yn well er mwyn gwasanaethu pobl Cymru a mabwysiadu dull Cymru gyfan o ddarparu gwasanaethau. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776683 71 Cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal B Cyfathrebu rhwng Sefydliadau'r GIG a Chleifion 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776684 72 Cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal O 5196 5196 Sarah Rees https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5196 Rees, Sarah 5. Pa gamau y mae'r Gweinidog Cabinet yn eu cymryd i wella cyfathrebu rhwng sefydliadau'r GIG a chleifion ym Mhen-y-bont Bro Morgannwg a ledled Cymru? OQ64657 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776685 73 En 2026-10-07T14:08:55 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4492&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Mae cleifion yn haeddu cyfathrebu clir, amserol a thosturiol trwy gydol eu gofal. Rydym yn cryfhau atebolrwydd am brofiad cleifion, yn gwella sut y mae cyrff y GIG yn rhannu gwybodaeth ac yn ehangu ap GIG Cymru a chofnodion cydgysylltiedig fel y gall pobl gael mynediad at apwyntiadau, gwybodaeth am restrau aros a manylion gofal yn haws. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776697 74 En 2026-10-07T14:09:18 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4515&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 5196 5196 Sarah Rees https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5196 Rees, Sarah Diolch, Weinidog. Mae cleifion ym Mhen-y-bont Bro Morgannwg yn dweud wrthyf eu bod yn gorfod mynd ar ôl y byrddau iechyd i gael gwybodaeth sylfaenol am apwyntiadau, rhestrau aros a chynlluniau triniaeth, ac weithiau'n cael gwybodaeth wahanol gan wahanol rannau o'r GIG. Nid yw cyfathrebu gwael yn gyfyngedig i gleifion a darparwyr gwasanaeth. Mewn achos diweddar y deliais ag ef, cafodd claf canser ei atgyfeirio gan eu bwrdd iechyd, Cwm Taf Morgannwg, i fae Abertawe i gael biopsi. Pan godwyd pryderon ynghylch oedi cyn cael eu canlyniadau, ni chymerodd y naill fwrdd iechyd na'r llall unrhyw gyfrifoldeb dros ddarparu'r diweddariad. A yw'r Gweinidog Cabinet yn derbyn nad anghyfleustra'n unig yw hyn, ond methiant annerbyniol o ran gofal cleifion? Pa gamau y gellir eu cymryd i sicrhau bod cleifion yn cael eu hysbysu'n briodol trwy gydol eu triniaeth? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776644 75 En 2026-10-07T14:10:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4557&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776645 76 En 2026-10-07T14:10:04 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4561&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Ddirprwy Lywydd, rwy'n cytuno bod hyn yn fwy nag anghyfleustra. Pan fydd cleifion yn aros am ddiagnosis neu driniaeth, gall cyfathrebu gwael ychwanegu trallod ac ansicrwydd sylweddol. Ni ddylid trosglwyddo cleifion rhwng sefydliadau i gael gwybodaeth am eu gofal. Pan fydd gwasanaethau'n cael eu rhannu, rhaid i sefydliadau'r GIG gymryd cyfrifoldeb ar y cyd am roi gwybodaeth i gleifion a sicrhau bod cyfathrebu'n glir, yn amserol ac yn gydgysylltiedig. Dyna pam ein bod yn gwella prosesau rhannu gwybodaeth, yn ehangu mynediad digidol trwy ap GIG Cymru, ac yn dwyn sefydliadau'r GIG i gyfrif am y profiad y mae cleifion yn ei gael drwy gydol eu gofal. Ar ganser, rydym yn datblygu strategaeth ganser newydd sy'n edrych yn benodol ar hyn, ac roeddwn i'n siarad am y pwynt hwn yn gynharach heddiw gyda Macmillan, gan edrych ar ffyrdd o wella cyfathrebu rhwng y lleoliad acíwt, y lleoliad gofal sylfaenol a'r claf, er mwyn sicrhau gwell profiad ar hyd y llwybr canser cyfan. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776656 77 Cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal B Datgarboneiddio'r Sector Iechyd a Gofal 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776657 78 Cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal O 12154 12154 Catherine Cullen AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12154 Cullen, Catherine 6. Pa gamau y mae'r Llywodraeth wedi'u cymryd i ddatgarboneiddio'r sector iechyd a gofal? OQ64662 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776658 79 En 2026-10-07T14:11:16 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4633&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Rydym yn gweithredu'n bendant i ddatgarboneiddio'r system iechyd a gofal a chryfhau gwydnwch hinsawdd. Mae 'Cynllun cyflenwi strategol datgarboneiddio GIG Cymru' a 'Datgarboneiddio Gofal Cymdeithasol yng Nghymru' yn nodi sut y bydd y sector yn cyfrannu at darged sero net statudol Cymru 2050, tra'n diogelu gwasanaethau a gwella iechyd y boblogaeth. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776661 80 En 2026-10-07T14:11:36 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4653&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 12154 12154 Catherine Cullen AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12154 Cullen, Catherine Diolch am yr ateb hwnnw. Mae mwy na 540,000 o gleifion ar restrau aros y GIG yng Nghymru. Y tu ôl i'r ffigurau hynny mae pobl mewn poen, teuluoedd yn byw gydag ansicrwydd, a chleifion yn aros yn daer am y driniaeth sydd ei hangen arnynt. Mae rhaglen ddatgarboneiddio'r sector cyhoeddus yn costio'r ffigur syfrdanol o £38.7 miliwn, ynghyd â'r £40 miliwn a dargedwyd at y GIG. Yn seiliedig ar gyflogau cyfartalog Cymru, gallai'r arian hwnnw gyflogi nyrsys, meddygon, llawfeddygon, heb anghofio'r myfyrwyr sy'n dod allan o'r brifysgol ac sy'n dal i fethu cael swyddi. Nid wyf yn awgrymu ein bod yn anwybyddu'r amgylchedd, ond pan fydd ein hysbytai yn ei chael hi'n anodd, rhestrau aros yn cynyddu a staff rheng flaen o dan bwysau enfawr, rhaid inni ofyn a yw arian trethdalwyr yn cael ei wario ar y blaenoriaethau cywir. A wnaiff y Llywodraeth adolygu ei gwariant GIG sy'n gysylltiedig â'r hinsawdd ac ailgyfeirio cyllid, lle bynnag y bo'n bosibl, tuag at glirio rhestrau aros a recriwtio mwy o'r staff rheng flaen sydd ei angen mor daer ar ein gwasanaeth iechyd? Oherwydd mae cleifion sy'n aros mewn poen yn haeddu mwy na thargedau ac addewidion; maent yn haeddu triniaeth ac maent yn haeddu gwasanaeth iechyd sy'n rhoi eu hanghenion nhw yn gyntaf. Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776669 81 En 2026-10-07T14:12:42 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4719&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Diolch am y cwestiwn. Rwy'n ofni bod edrych arno drwy'r lens honno'n rhy syml. Mae'n gyfystyr â dweud, 'Gadewch inni roi'r gorau i ddatblygiadau yn yr ystadau am fod angen inni roi mwy o arian tuag at nyrsio, neu fwy o arian tuag at y sector clinigol.' Nid yw mor syml â hynny. Pan edrychwn ar ddatgarboneiddio'r GIG, yn gyntaf oll, rhaid inni dderbyn bod newid hinsawdd yn digwydd, ac mae dyletswydd arnom i ymateb i'r her enfawr honno. Mae newid hinsawdd ynddo'i hun—fe'i gwelsom dros yr haf diwethaf—yn arwain at ganlyniadau iechyd gwaeth i bobl yng Nghymru. Ond nid mater o roi pethau ar bapur yn unig yw datgarboneiddio'r GIG, neu newid rhai ffyrdd o weithio; mae'n ymwneud â gwella'r gwasanaethau. Mae'n ymwneud â gwneud yn siŵr bod gennym wasanaethau sy'n addas ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain, fod gennym ystad sy'n addas ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain, fod gennym offer sy'n addas ar gyfer yr heriau modern sydd o'n blaenau. Felly, ni fyddwn yn rhoi'r gorau i'r prosiect datgarboneiddio. Mae'n rhan o sicrhau bod gennym GIG sy'n gallu ateb anghenion yr oes fodern. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776675 82 Cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal B Hybiau Llawfeddygol 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776676 83 Cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal O 12168 12168 Donna Cushing AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12168 Cushing, Donna 7. A wnaiff y Gweinidog Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gynlluniau'r Llywodraeth i ddatblygu hybiau llawfeddygol? OQ64654 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776677 84 En 2026-10-07T14:14:07 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4804&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Ddirprwy Lywydd, mae hybiau llawfeddygol yn ganolog i'n cynlluniau i leihau amseroedd aros a gwella mynediad at ofal a gynlluniwyd. Rydym wedi ymrwymo £25 miliwn o gyllid cyfalaf i gefnogi'r gwaith o ddatblygu hybiau gofal a gynlluniwyd, gofal llawfeddygol a diagnosteg ledled Cymru. Bydd grŵp arbenigol yn cynghori ar gyfluniad hybiau yn y dyfodol ac yn adrodd yn ôl yn ddiweddarach eleni. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776672 85 En 2026-10-07T14:14:27 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4824&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 12168 12168 Donna Cushing AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12168 Cushing, Donna Diolch, Weinidog Cabinet. Clywais gan fy etholwyr yn Sir Fynwy Torfaen am amser aros cyfartalog o 73 wythnos ar gyfer apwyntiadau rheolaidd gyda'r prif feddyg ymgynghorol orthopaedig, a 50 wythnos o aros am apwyntiad cleifion allanol ar gyfer atgyfeiriadau dermatoleg safonol. Mae cymaint o'r pwysau ar restr aros y GIG yn deillio o'r llawdriniaethau rheolaidd hyn, felly gall unrhyw beth y gallwn ei wneud i helpu gyda hyn fod yn beth da, gan wella ansawdd bywyd pobl, lleihau'r straen o ansicrwydd hirdymor i gleifion sy'n aros am driniaethau ac apwyntiadau, a gwella safon gyffredinol y gwasanaeth iechyd. A yw'r grŵp gorchwyl a gorffen ar ofal a gynlluniwyd wedi dechrau ei waith ar nodi'r lleoliadau gorau ar gyfer y 10 hyb gofal llawfeddygol newydd ledled Cymru, fel y gallwn ddechrau mynd i'r afael ag anghydraddoldeb mynediad at ofal rheolaidd a thynnu'r pwysau oddi ar amseroedd aros? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776652 86 En 2026-10-07T14:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4857&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776696 87 En 2026-10-07T14:16:37 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4954&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776710 88 Cy 2026-10-07T14:19:59 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=5156&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776662 89 En 2026-10-07T14:15:22 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4879&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Mae'r grŵp arbenigol ar ofal a gynlluniwyd wedi dechrau ar ei waith ac yn datblygu cynllun cyflawni ar gyfer hyd at 10 hyb gofal a gynlluniwyd ledled Cymru, gydag argymhellion i'w cyflwyno erbyn diwedd 2026. Mae'r grŵp yn cael ei arwain yn glinigol ac yn dod â llawfeddygon uwch, nyrsys, anesthetyddion ac arweinwyr gweithredol ynghyd. Bydd yn penderfynu faint o hybiau sydd eu hangen, ble y dylid eu lleoli a sut y gallant ychwanegu'r capasiti mwyaf. Rydym yn cefnogi'r rhaglen gyda buddsoddiad cyfalaf o £25 miliwn. Drwy wahanu llawdriniaethau a gynlluniwyd a diagnosteg oddi wrth bwysau gofal argyfwng, bydd yr hybiau'n cynyddu capasiti, yn lleihau nifer y llawdriniaethau a gaiff eu canslo ac yn helpu cleifion i gael gofal yn gynt. Rydym eisoes yn rhoi'r dull hwn ar waith. Bydd yr hyb orthopedig ranbarthol gwerth £121 miliwn yn Llantrisant yn darparu chwe theatr a 54 o welyau, a disgwylir iddo gynnal tua 3,000 o lawdriniaethau y flwyddyn. Bwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan yw un o'r tri bwrdd iechyd sy'n cydweithio ar y prosiect. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776679 90 Cy 2026-10-07T14:16:17 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4934&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Y cwestiwn olaf, cwestiwn 8, John Davies. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776689 91 Cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal B Seilwaith Digidol a Data y GIG 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776690 92 Cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal O 4650 4650 John Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4650 Davies, John 8. Sut mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau diogelwch seilwaith digidol a data y GIG? OQ64658 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776691 93 En 2026-10-07T14:16:36 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4953&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Mae Llywodraeth Cymru'n gweithio gyda Iechyd a Gofal Digidol Cymru a holl gyrff y GIG i ddiogelu seilwaith digidol a data cleifion. Mae monitro cenedlaethol, sicrwydd annibynnol, dyletswyddau cyfreithiol clir, ymateb i ddigwyddiadau a chynlluniau gwella yn cefnogi dull 'amddiffyniad unedig' o weithredu, tra bod buddsoddi parhaus yn cryfhau gwydnwch, gallu'r gweithlu ac atebolrwydd ar draws GIG Cymru. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776699 94 Cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal I Daeth y Llywydd (Huw Irranca-Davies) i’r Gadair. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776695 95 En 2026-10-07T14:16:58 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=4975&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 4650 4650 John Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4650 Davies, John Diolch, Weinidog. Weinidog Cabinet, mae GIG Cymru yn hollol ddibynnol ar wasanaethau cwmwl Microsoft, ac felly hefyd gweddill adrannau ein Llywodraeth. Yn syml, mae hyn yn golygu y gellid diffodd gweithrediadau ein GIG ar amrantiad, gan achosi anhrefn, yn amlwg. Yn y byd ansicr sydd ohoni, mae'r angen am systemau a seilwaith digidol gwydn yn fwy nag erioed. Yn ddiweddar, mabwysiadodd y Comisiwn Ewropeaidd y pecyn sofraniaeth dechnolegol, set o fesurau strategol i leihau dibyniaeth ar gyflenwyr technoleg nad ydynt yn Ewropeaidd ac i fuddsoddi mewn meddalwedd ffynhonnell agored, gan gryfhau ymreolaeth, sofraniaeth a pherchnogaeth ddigidol. Mae sawl gwladwriaeth a gweinyddiaeth ranbarthol ledled Ewrop eisoes yn symud tuag at atebion ffynhonnell agored a lleol. A all y Gweinidog Cabinet wneud datganiad ar sut y bydd Llywodraeth Cymru’n gwella gwydnwch digidol ein GIG ac ar ddiogelu mesurau rheoli data systemau Cymru, gan sicrhau na ellir byth ddal ein GIG yn wystl ac i gynnal perchnogaeth ar yr holl ddata systemau yng Nghymru lle mae'n perthyn? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776701 96 En 2026-10-07T14:18:19 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=5056&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Ddirprwy Lywydd—o, Lywydd, mae'n ddrwg gennyf. Rwy'n plygu pen am ddwy funud ac mae popeth yn newid. Lywydd, mae'r rhaglen adnoddau data cenedlaethol a reolir gan Iechyd a Gofal Digidol Cymru yn defnyddio platfform Google Cloud i storio data, yn dilyn proses gaffael marchnad agored. Mae'r trefniant hwn yn gweithredu o dan amodau contract llym lle mae'r GIG yn parhau i fod yn berchennog ar y data. Nid yw'r broses drosfwaol o ddatblygu, defnyddio a chyflwyno platfform y rhaglen adnoddau data cenedlaethol yn ei hanfod yn rhwymo sefydliadau i Google fel darparwr cwmwl. Mae'r safonau a ddefnyddir i reoli data, megis adnoddau rhyngweithredu gofal iechyd cyflym (FHIR), yn safonau agored ac nid yn fformatau perchnogol Google, felly, mae'r data sy'n cael ei storio yn gludadwy yn ôl ei ddiffiniad. Fodd bynnag, mae enghraifft yr Aelod o'r hyn sy'n cael ei wneud gyda datrysiadau ffynhonnell agored yn Ewrop yn ddiddorol, a hoffwn barhau â'r sgwrs hon wrth inni edrych ar ddatblygu ein cynlluniau a'n hadnoddau. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776703 97 Cy 2026-10-07T14:19:24 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=5121&l=cy 261007-1 1. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Weinidog Cabinet. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776705 98 Cy 2026-10-07T14:19:26 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=5123&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn nawr at eitem 2, cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Lleol, Tai a Chynllunio. Cwestiwn 1, John Davies. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776708 99 Cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio B Datblygwyr Tai 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776709 100 Cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio O 4650 4650 John Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4650 Davies, John 1. Pa asesiad y mae'r Gweinidog Cabinet wedi'i wneud o ddigonolrwydd mecanweithiau atebolrwydd ar gyfer datblygwyr tai? OQ64667 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776706 101 En 2026-10-07T14:21:35 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=5252&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776698 102 Cy 2026-10-07T14:20:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=5157&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio Gwenllian, Sian Prynhawn da. Rydyn ni'n credu y dylai cartrefi fodloni'r safonau disgwyliedig, fod yn ddiogel ac o ansawdd da ar y diwrnod y mae unigolion neu deuluoedd yn symud i'w cartref newydd. Rhaid i berchnogion tai allu cael mynediad at drefniadau effeithiol a syml. Os oes angen datrys problem, rhaid i ddatblygwyr, darparwyr gwarant, asiantau rheoli a chwmnïau rheoli i gyd chwarae eu rhan i fod yn atebol am eu gwasanaethau. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776700 103 En 2026-10-07T14:20:34 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=5191&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4650 4650 John Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4650 Davies, John Diolch. Weinidog Cabinet, roeddwn wrth fy modd yn clywed eich cyhoeddiad bythefnos yn ôl, gan gynnwys lansio grant larymau mesur interim Cymru, a'ch ymrwymiad i ddwyn datblygwyr esgeulus i gyfrif. Bythefnos yn ôl, cyfarfûm â Chymdeithas Perchnogion a Phreswylwyr Swansea Point, cymdeithas breswylwyr hynod ysbrydoledig yn Abertawe, sy'n ymladd yn galed i gael cyfiawnder i'r rhai sy'n byw mewn adeiladau sy'n anniogel rhag tân. Mae dwyn datblygwyr esgeulus i gyfrif yn frwydr galed. Rydym yn disgwyl iddynt oedi, amddiffyn a gwadu ar bob cyfle posibl. Yr hyn sy'n gwneud hyn yn anos eto, o'r hyn rwy’n ei ddeall, yw’r dirwedd gyfreithiol annigonol mewn perthynas â diogelwch tân a etifeddwyd gan y Llywodraeth Lafur flaenorol—un yn llawn bylchau, eithriadau ac achosion ymylol, gan ei gwneud hi'n haws i ddatblygwyr osgoi cyfiawnder. Weinidog Cabinet, a wnewch chi nodi sut rydych chi'n mynd i sicrhau nad yw datblygwyr yn osgoi atebolrwydd a bod dioddefwyr adeiladau sy'n anniogel rhag tân yn cael y cyfiawnder y maent yn ei haeddu cyn gynted â phosibl? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776707 104 Cy 2026-10-07T14:21:42 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=5259&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr am dynnu sylw at y mater pwysig yma. Hoffwn i ymuno efo chi yn canmol cymdeithas trigolion Swansea Point. Mi ges i'r pleser o gwrdd ag un o'u cynrychiolwyr nhw bythefnos yn ôl, a dwi'n cofio yn glir ei ddisgrifiad o o'r straen a'r sefyllfa hynod rwystredig mae lesddeiliaid Swansea Point wedi profi ers rhagor na 18 mis. Diolch hefyd am groesawu grant larymau mesur interim Cymru. Roeddwn i'n falch o allu cynnig rhywfaint o gysur o leiaf i'r cynrychiolydd o Swansea Point a ddaeth i mewn i'n gweld ni—rhywfaint o gysur iddo fo a lesddeiliaid eraill Swansea Point a rheini ledled Cymru sy'n wynebu biliau echrydus am fesurau interim tra bod gwaith cyweirio rhag tân yn cael ei wneud. Mae'r grant ar agor i geisiadau, felly dwi'n annog pobl i edrych ar hynny. O ran eich cwestiwn pwysig am atebolrwydd datblygwyr yn yr holl faes diogelwch adeiladau, mi wnes i gwrdd efo nhw i gyd, yr holl ddatblygwyr sydd wedi arwyddo contract Llywodraeth Cymru. Mi wnes i gyfarfod â nhw bythefnos yn ôl. Roeddwn i'n hollol glir efo nhw yn y cyfarfod yna bod angen cyflymu'r gwaith cyweirio. Mi wnes i eu rhybuddio nhw yn y cyfarfod hwnnw y byddwn i'n rhoi adroddiad cynnydd i chi yma yn y Senedd yn y flwyddyn newydd. Dwi'n edrych ymlaen at gael yr adroddiad cynnydd yna. Mi fydda i'n fwy na pharod i enwi unrhyw ddatblygwyr sydd ddim yn gwneud eu dyletswydd i gyweirio yn unol â'r contract, yn unol â'r disgwyliad bod y gwaith yn dechrau cyn diwedd y flwyddyn yma. Os nad ydyn nhw wedi cyrraedd y sefyllfa yna, mi fydd yn rhaid i fi enwi pobl yn y Siambr yn fan hyn. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776759 105 En 2026-10-07T14:24:01 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=5398&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 12161 12161 Sarah Edwards AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12161 Edwards, Sarah Mae cynllun datblygu diwygiedig sir Gaerfyrddin yn dyrannu bron i 9,000 o gartrefi newydd yn y sir, ac mae angen y cartrefi newydd hynny ac maent i’w croesawu. Fodd bynnag, nid yw'r seilwaith i'w cefnogi yn digwydd yn ddigon cyflym. Mae Glangwili ar fin ysgwyddo'r cyfrifoldeb am ofal critigol arbenigol ar gyfer ardal gyfan Hywel Dda, ac ni all pobl weld meddyg teulu na deintydd GIG. Felly, fy nghwestiwn i yw hwn: pa fesurau y gall Llywodraeth Cymru neu'r awdurdod cynllunio lleol eu defnyddio i sicrhau bod y seilwaith lleol yn digwydd ar yr un cyflymder â datblygiadau? Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776761 106 Cy 2026-10-07T14:24:44 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=5441&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn. Dydw i ddim yn gyfarwydd â'r enghraifft benodol yna, ond mae 'Polisi Cynllunio Cymru' yn nodi y dylai awdurdodau cynllunio lleol gynllunio ar gyfer darparu'r seilwaith sydd ei angen i ddiwallu anghenion cymunedau pan fydd datblygiadau tai newydd yn cael eu hystyried. Felly, mae hi yn ofyniad ar awdurdodau lleol i edrych ar y seilwaith. Mae seilwaith digonol ac effeithlon, gan gynnwys y mathau o bethau rydych chi'n sôn amdanyn nhw, yn hanfodol i ddarparu datblygiadau tai newydd sydd yn diwallu'r anghenion ar gyfer y preswylwyr presennol, a hefyd i'r dyfodol. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776671 107 Cy 2026-10-07T14:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=5457&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776673 108 En 2026-10-07T14:25:35 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=5492&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 5107 5107 Vikki Howells AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5107 Howells, Vikki Fe wnaeth trigolion Coed Dyffryn a Tir Founder Fields yng Nghwm-bach ddathlu o'r diwedd fis diwethaf wrth i'w hystad gael ei mabwysiadu gan y cyngor lleol. Cymerodd 15 mlynedd i'r datblygwr, Persimmon, ddatblygu’r ystad i safon addas i'w mabwysiadu, rhywbeth y bûm yn ymgyrchu drosto ac yn gweithio gyda chyngor RhCT i'w gyflawni ers imi gael fy ethol am y tro cyntaf yn 2016. Hefyd, trwy bwyso’n ddi-baid, llwyddais i gael yr un datblygwr, Persimmon, i wneud y gwaith fel y gellid mabwysiadu dwy ystad yn Hirwaun yn nhymor diwethaf y Senedd, bron i 20 mlynedd ar ôl iddynt gael eu hadeiladu. Rwy'n gweithio nawr ar ystadau Persimmon ym Mhentre’r Eglwys, Aberpennar, Pont-y-clun a Llantrisant. Adeiladwyd yr olaf o’r rhain chwarter canrif yn ôl. Weinidog Cabinet, nid yw'n dderbyniol o gwbl fod datblygwyr yn gadael ystadau heb eu mabwysiadu, yn enwedig y pedwar datblygwr mawr sy'n gwneud elw o filiynau lawer o bunnoedd, tra'u bod nhw'n symud ymlaen i wneud arian gyda phrosiectau pellach. A all y Llywodraeth newydd roi blaenoriaeth i ystyried sut y gellir unioni hyn? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776678 109 Cy 2026-10-07T14:26:40 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=5557&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn yna a diolch yn fawr iawn i chi am y gwaith rydych chi'n ei wneud ac yn parhau i wneud yn eich etholaeth chi. Dwi'n gyfarwydd, fel Aelod lleol, â'r math yma o sefyllfa hefyd, o ran y datblygiadau yma ddim yn cael eu cwblhau'n briodol, ac yn enwedig y mater yma o lonydd ddim yn cael eu mabwysiadu'n iawn a'r gwaith ddim yn cael ei orffen ar amser, ac weithiau ddim yn cael ei orffen i'r safon angenrheidiol chwaith. Mae'r Llywodraeth yma yn awyddus iawn i weithio efo chi ac efo Aelodau eraill i geisio mynd i'r afael â'r broblem yma. Yn sicr, mi fyddwn i'n hoffi cael sgwrs efo chi ymhellach, i weld os oes gennych chi syniadau penodol ynglyn â sut i gael y maen i'r wal yn gynt yn yr achosion yma. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776686 110 Cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio B Gwella Effeithlonrwydd Ynni Cartrefi 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776687 111 Cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio O 12150 12150 Sara Crowley AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12150 Crowley, Sara 2. Pa gynnydd mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o ran gwella effeithlonrwydd ynni cartrefi ym Mhontypridd Cynon Merthyr? OQ64660 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776688 112 Cy 2026-10-07T14:27:55 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=5632&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch am y cwestiwn. Rydyn ni’n cefnogi aelwydydd ledled Pontypridd Cynon Merthyr i wella perfformiad eu cartrefi o ran ynni, gwella safonau byw, mynd i'r afael â thlodi tanwydd a lleihau allyriadau carbon. Dwi wedi dyrannu £17 miliwn o gyllid ychwanegol yn ystod y flwyddyn yma i hybu hyn ledled Cymru, gan gynnwys o leiaf £1.6 miliwn o fuddsoddiad yn eich etholaeth chi. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776693 113 Cy 2026-10-07T14:28:25 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=5662&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 12150 12150 Sara Crowley AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12150 Crowley, Sara Diolch, Weinidog Cabinet. Rwy'n croesawu ymrwymiad Llywodraeth Cymru ynghylch cartrefi cynnes ac effeithlonrwydd ynni. Gwyddom fod cartref cynnes, diogel a fforddiadwy yn sylfaenol i fywyd iach a hapus, ac eto mae tlodi tanwydd yn parhau i fod yn her sylweddol mewn cymunedau ledled Pontypridd Cynon Merthyr. Mae cyngor Rhondda Cynon Taf wedi nodi bod tua 65 y cant o gartrefi yn ynni aneffeithlon, sy'n adlewyrchu'r stoc dai hŷn yn yr ardal, tra bod tlodi tanwydd yn parhau i effeithio'n anghymesur ar deuluoedd incwm isel, pobl anabl a phreswylwyr hŷn. Sut y bydd cynlluniau Llywodraeth Cymru o fudd i aelwydydd ym Mhontypridd Cynon Merthyr yn benodol? A pha gamau sy'n cael eu cymryd i sicrhau y bydd y gwaith o wella effeithlonrwydd ynni yn helpu i ostwng biliau ynni, gwella iechyd a lles pobl a sicrhau gostyngiad parhaol mewn tlodi tanwydd? Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776694 114 Cy 2026-10-07T14:29:19 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=5716&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn am amlinellu mwy am eich cwestiwn yn y fanna. Tra bod rhai o'r cynlluniau sydd yn bodoli'n barod wedi dod â rhai deilliannau positif—rydym ni i gyd yn gwybod am rai enghreifftiau da lle mae cynlluniau ynni effeithiol wedi creu gwahaniaeth mawr ac wedi llwyddo i ddod â biliau i lawr i bobl—mae yna lot mwy i wneud, ac mae yna ormod o dai yn parhau i fod yn aneffeithiol ac felly efo biliau sydd yn llawer iawn rhy uchel. Mewn argyfwng costau byw, mae'n hollbwysig ein bod ni'n rhoi sylw penodol i hynny i gyd. Ar hyn o bryd, efallai nad ydy pobl yn hollol siŵr pa ddulliau o wella effeithlonrwydd yn eu cartrefi nhw sydd orau ar gyfer eu cartrefi nhw. Dŷn nhw ddim yn gwybod lle i fynd i gael cyllid na pha gontractwyr i ddefnyddio yn lleol chwaith. Ond dwi yn benderfynol o gael gwared ar y rhwystrau yma, fel bod pobl yn teimlo eu bod nhw'n hyderus i fedru buddsoddi mewn uwchraddio eu cartrefi i fod yn llawer mwy effeithiol o ran ynni, tra hefyd, wrth gwrs, mae yna gynlluniau ar gyfer cartrefi sydd ar incwm isel. Mae cartrefi Nyth, Nest, wedi profi'n llwyddiannus yn hynny o beth. Ond dŷch chi'n sôn am ehangu, onid ydych, i mewn i gynlluniau ar draws ardaloedd ac ar draws gwahanol denantiaethau, ac mae hwnna'n ganolog i'r gwaith dŷn ni'n ei ddatblygu rŵan o fewn y Llywodraeth. A dwi'n awyddus i'r broses orau oll ar gyfer cymunedau gael ei rhoi ar waith, a dyna pam y byddaf yn gweithio—wel, dwi yn ar hyn o bryd—efo partneriaid i fod yn meddwl ymlaen am y rhaglen sydd angen dod ymlaen. Roeddwn i'n sôn am fuddsoddiad newydd, ac yn rhan o'r buddsoddiad newydd, mae yna £4 miliwn wedi cael ei neilltuo i gefnogi cynlluniau peilot, sydd yn edrych ar fodelau ar sail ardal. Ac mae yna un yng Nghaerdydd ar hyn o bryd yn symud ymlaen. Mae ceisiadau ar agor ar gyfer y cynllun peilot yma i awdurdodau lleol, landlordiaid cymdeithasol a chyrff llywodraethu rhanbarthol. Mae'r pot yna o arian ar agor tan 14 Hydref, a dwi'n annog unrhyw sefydliad cymwys i wneud cais i gymryd rhan yn y peilot yma. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776702 115 Cy 2026-10-07T14:30:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=5757&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776715 116 En 2026-10-07T14:32:28 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=5905&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Jason O'Connell. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776716 117 En 2026-10-07T14:32:35 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=5912&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 12158 12158 Jason O'Connell AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12158 O'Connell, Jason Nid wyf yn dymuno siarad, Lywydd. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776717 118 En 2026-10-07T14:32:38 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=5915&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Iawn, symudwn ymlaen felly. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776845 119 Cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio B Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776718 120 Cy 2026-10-07T14:32:40 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=5917&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf nawr ar lafarwyr y pleidiau i holi'r Gweinidog Cabinet. Yn gyntaf, llefarydd Reform UK, Francesca O'Brien. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776719 121 En 2026-10-07T14:32:49 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=5926&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca Diolch, Lywydd. Weinidog Cabinet, mae'n ddrwg gennyf eich siomi drwy ddychwelyd at bwnc y mae'n amlwg nad yw'r Llywodraeth eisiau siarad amdano, ond credaf fod pobl Cymru eisiau atebion. Mae fy swyddfa wedi gofyn i bob un o'r 22 cyngor yng Nghymru am genedligrwydd mewn perthynas â thai cymdeithasol. Y llynedd, dyrannodd Cyngor Caerdydd bron i 30 y cant o dai cymdeithasol newydd i wladolion tramor. Yng Nghasnewydd, aeth bron i 20 y cant o dai cymdeithasol i wladolion tramor. A yw Llywodraeth Cymru’n casglu data ar genedligrwydd pobl sy'n cael tai cymdeithasol gan gynghorau, a beth yw'r ffigur ar gyfer Cymru gyfan? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776722 122 En 2026-10-07T14:33:27 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=5964&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Blaenoriaeth y Llywodraeth hon yw sicrhau y gall pobl sy'n byw yma yng Nghymru gael mynediad at gartrefi diogel a fforddiadwy, ac mae hynny'n wir am bawb sy'n byw yma yng Nghymru. Mae'r polisi dyraniadau, y polisi dyraniadau cenedlaethol, yn fframwaith a osodir gan Lywodraeth Cymru. Yna, mae'r polisïau lleol yn cael eu gosod gan yr awdurdodau lleol. Nid ydym yn casglu gwybodaeth o fewn y trefniadau hynny am genedligrwydd pobl. Mae tai yn cael eu dyrannu yn ôl angen. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776724 123 En 2026-10-07T14:34:04 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=6001&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca Roeddwn yn disgwyl yr ateb hwnnw, Weinidog Cabinet, gan nad yw llawer o gynghorau'n cadw'r data hwnnw chwaith. Naill ai na allent neu eu bod yn gwrthod dweud y gwir wrthyf. O Abertawe i Wrecsam, gwrthododd llawer ohonynt ddweud wrthym ar sail cost, neu'n fwy syfrdanol fyth, nid oeddent yn casglu data cenedligrwydd o gwbl. A lle mae'r stoc dai wedi'i throsglwyddo i gymdeithasau tai, nid ydynt yn ddarostyngedig i geisiadau rhyddid gwybodaeth o gwbl. Weinidog, pan oeddech chi mewn gwrthblaid, fe gyflwynoch chi welliannau ar gyhoeddi data cofrestrau tai. A fyddwch chi'n ei gwneud hi'n ofynnol nawr i bob cyngor a chymdeithas dai yng Nghymru gofnodi a chyhoeddi cenedligrwydd ymgeiswyr, tenantiaid newydd ac aelwydydd mewn llety dros dro? Mae'r cwestiynau hyn yn bwysig pan fo'n pobl ni ein hunain yn aros am flynyddoedd am dai cymdeithasol—dylent fod ar gyfer pobl y wlad hon. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776726 124 En 2026-10-07T14:34:59 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=6056&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Pam y mae angen inni gasglu'r data hwnnw? Nid wyf yn gwbl sicr. Oherwydd mae pawb yng Nghymru yn haeddu cartref diogel a fforddiadwy, ac mae hynny'n cynnwys tai cymdeithasol yn ogystal â mathau eraill o dai. Felly, nid wyf yn gweld pam y mae angen inni gasglu gwybodaeth ar yr hyn rydych chi'n eu galw'n 'wladolion tramor'. Nawr, mae 'gwladolion tramor' yn derm eang iawn, ac mae'r mwyafrif helaeth o denantiaid tai cymdeithasol yng Nghymru yn wladolion y DU, fel y mae'n digwydd. Ond wedyn mae gwladolion tramor yn rhan o'n cymdeithas. Maent yn bobl bwysig yn ein cymdeithas. Maent yn bobl â phlant. Maent yn bobl sy'n gweithio yn y GIG. Maent yn weithwyr cartrefi gofal. Ac wrth gwrs, mae croeso iddynt yma ac maent yn cyfrannu at ein heconomi. Rwy'n credu bod gennym agendâu gwahanol iawn yma, ac nid wyf yn gwbl sicr fod yr hyn rydych chi'n ceisio siarad amdano ar yr un dudalen â'r un rwyf i arni. Yn sicr, nid yw ar yr un dudalen. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776713 125 En 2026-10-07T14:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=6057&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776720 126 En 2026-10-07T14:36:09 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=6126&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca Wel, Weinidog, rwy'n credu bod data'n bwysig pan ydym yn trafod arian trethdalwyr, ac mae angen inni wybod pwy sydd yn ein tai cymdeithasol. Pan fydd gennym rieni'n aros am flynyddoedd am dai cymdeithasol, mae angen inni flaenoriaethu ein pobl ein hunain. Felly, Weinidog, mae camau y gallwch eu cymryd os ydych chi eisiau datrys y broblem ar unwaith a rhoi ein pobl ein hunain yn gyntaf. Mae angen y data a'r pwerau ar gynghorau i weithredu. Fis Rhagfyr diwethaf, cyflwynwyd gwelliant gennych a oedd yn dileu adran 35 o Fil Digartrefedd a Dyrannu Tai Cymdeithasol (Cymru). Fe ddywedoch chi fod tai cymdeithasol—ac rydych chi wedi dweud hyn—yn adnodd cyffredinol. Byddai'r ddarpariaeth honno wedi caniatáu i gynghorau benderfynu pwy sy'n gymwys a phwy nad yw'n gymwys ar gyfer tai cymdeithasol yn eu hardal—yr un math o bŵer ag y mae cynghorau Lloegr yn ei ddefnyddio i gymhwyso profion preswylio. A wnewch chi ailgyflwyno’r pŵer hwnnw nawr i gynghorau Cymru, fel bod tai cymdeithasol yng Nghymru yn mynd i bobl y wlad hon, pobl sydd wedi bod yn aros ers blynyddoedd am dai cymdeithasol? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776728 127 En 2026-10-07T14:37:08 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=6185&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Mae'r broblem yn un sylfaenol. Nid oes gennym ddigon o dai cymdeithasol yng Nghymru. Nid oes gennym ddigon i ateb y galw, i ddiwallu'r angen sydd yma—yn sicr, yn amlwg, nid oes digon ar gael. Mae'r ciw am dai cymdeithasol yn llawer rhy hir, ac nid creu rhaniadau ymhlith y bobl sydd yn y ciw, sef yr hyn rydych chi'n ei wneud, yw'r ffordd ymlaen. Y ffordd ymlaen yw adeiladu mwy o dai cymdeithasol. A dyna pam y mae gan y Llywodraeth hon ffocws di-baid ar adeiladu a chreu 20,000 o dai cymdeithasol newydd cyn diwedd tymor y Senedd hon. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776732 128 Cy 2026-10-07T14:37:54 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=6231&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Llefarydd Llafur Cymru, Jayne Bryant.  16314 7 2026-10-07T13:30:01 776735 129 En 2026-10-07T14:37:56 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=6233&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 5038 5038 Jayne Bryant AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne Diolch, Lywydd. Wedi'i lansio gan Lywodraeth Lafur Cymru yn 2022, a'i reoli gan gynghorau unigol, mae Cynllun Lesio Cymru yn caniatáu i gynghorau lesio eiddo gan landlordiaid preifat. Mae'n helpu cynghorau i symud tenantiaid allan o lety dros dro, a chynigir cymorth tenantiaeth fel rhan o'r cynllun. Canfu gwerthusiad annibynnol fod dros 60 y cant o'r eiddo sy'n rhan o'r cynllun yn wag, a chanfu'r gwerthusiad hefyd fod y cynghorau'n werthfawrogol iawn o'r cydgysylltu a'r cyfathrebu a sefydlwyd gan Lywodraeth flaenorol Cymru, ac mewn gwirionedd, roedd pob un o'r 22 awdurdod lleol yng Nghymru wedi ymuno â'r cynllun. Fodd bynnag, mae cynghorau a landlordiaid bellach yn wynebu ansicrwydd gan ei bod yn ymddangos na fydd Llywodraeth Plaid Cymru yn parhau â'r cynllun y tu hwnt i fis Mawrth y flwyddyn nesaf, heb unrhyw eiddo newydd yn cael eu cofrestru ar ôl mis Rhagfyr eleni. Felly, Weinidog Cabinet, a allwch chi roi eglurder ynghylch dyfodol y cynllun hwn i gynghorau, landlordiaid a thenantiaid, a beth a ddaw yn lle Cynllun Lesio Cymru? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776745 130 Cy 2026-10-07T14:39:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=6297&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn. A dwi’n cofio pan ddaeth y cynllun yma i mewn, ac, ar y pryd, roedd o’n cael ei ddisgrifio fel cynllun pum mlynedd a oedd efo pwrpas penodol o fedru dod â mwy o dai i fyny i safon fel eu bod nhw’n gallu cael eu defnyddio i helpu efo’r sefyllfa ddigartrefedd. Mae’r cynllun i ddod i ben yn fuan, ond mae’r eiddo sydd o fewn y cynllun yna’n barod a’r ceisiadau sydd o fewn y pipeline yna yn dal i fodoli. Y gwir amdani ydy bod y cynllun yna wedi dod â phwrpas iddo fo, ac o fewn y cyfyngiadau ariannol y mae’r Llywodraeth yma’n eu hwynebu, mae o’n un o’r pethau dŷn ni’n edrych arno fo o ddifrif rŵan, ynglŷn â dyfodol y cynllun. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776711 131 Cy 2026-10-07T14:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=6357&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776712 132 En 2026-10-07T14:40:04 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=6361&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 5038 5038 Jayne Bryant AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne Diolch, Weinidog Cabinet. Buaswn yn argymell eich bod yn edrych ar y cynllun hwnnw, oherwydd fel y dywedais, roedd yr adborth gan lawer yn dangos pa mor effeithiol y bu, yn enwedig i landlordiaid amharod. Er bod gan ganol pob tref a dinas ei hunaniaeth unigryw ei hun, mae llawer yn wynebu her debyg o ran y newid yn nifer yr ymwelwyr ac eiddo gwag. Dyna pam y rhoddodd rhaglen Trawsnewid Trefi Llywodraeth Lafur Cymru hwb i adfywio canol trefi a dinasoedd ledled Cymru, gyda mwy na £300 miliwn ers 2020. Yn hytrach na chadarnhau parhad y rhaglen hon, Weinidog Cabinet, rydych chi wedi creu tasglu canol trefi, ac nid oes gennyf unrhyw amheuaeth fod gan y ddau gyd-gadeirydd a'r 17 aelod a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf arbenigedd helaeth. Ond hoffwn wybod beth y mae'r Llywodraeth yn ei ddisgwyl gan y tasglu a beth y mae'n disgwyl ei gyflawni. Sut y bydd y tasglu'n wahanol i adolygiadau ac argymhellion blaenorol, pryd y bydd yn adrodd a faint y mae'n mynd i'w gostio i gynnull y tasglu canol trefi? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776723 133 Cy 2026-10-07T14:41:03 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=6420&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn yna. Fel mae'n digwydd, dwi'n mynd i fod yn cyhoeddi yfory gyllid ychwanegol ar gyfer nifer o drefi, ac un ddinas, yng Nghymru o dan gyllid Transforming Towns. Felly, mae'r cyllid yna wedi bod yn fodd arbennig o effeithiol o fedru caniatáu i drefi a dinasoedd wella canol eu trefi. Ar hyn o bryd, dŷn ni wedi, fel dŷch chi'n gwybod, sefydlu'r tasglu sydd yn edrych ar bob agwedd o'r hyn sydd angen ei wneud wrth inni ailddychmygu canol ein trefi. Roeddech chi'n gofyn beth fydd cwmpas gwaith y tasglu. Bydd y tasglu yn edrych ar bopeth, yn mynd ar draws ffiniau traddodiadol, efallai, ond yn dod â phopeth at ei gilydd, o ran cynllunio, o ran trethi busnes, o ran canfod cyfalaf ychwanegol—yr holl faterion yna. Mae'r tasglu wedi cyfarfod. Mi wnes i fynd atyn nhw ar ddechrau eu cyfarfod nhw yr wythnos diwethaf. Yr adborth dwi wedi ei gael o'r cyfarfod yna ydy eu bod nhw wedi bod wrthi drwy'r dydd yn adnabod y themâu pwysig yma sydd angen eu rhoi ar waith. Fy neges i ar ddechrau eu cyfarfod nhw oedd hyn: dwi ddim eisiau i chi ddisgrifio'r broblem i fi, dwi ishio ichi ddod â datrysiadau. Dwi ishio ichi ddod ag argymhellion clir ymlaen o beth fedrwn ni ei wneud fel Llywodraeth yng Nghymru. Mae rhai materion—yn ymwneud efo'r economi ac ati—y tu hwnt i'n gallu ymarferol ni yn fan hyn. Felly, roeddwn i'n rhoi'r pwyslais yn glir ar beth fedrwn ni ei wneud yng Nghymru i wella'r ffordd y mae canol ein trefi ni'n datblygu ac i roi bywyd newydd iddyn nhw. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776736 134 Cy 2026-10-07T14:43:19 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=6556&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Peter Fox. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776738 135 En 2026-10-07T14:43:22 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=6559&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4787 4787 Peter Fox AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4787 Fox, Peter Diolch, Lywydd. Weinidog Cabinet, mae Cymru’n parhau i wynebu pwysau sylweddol o ran tai. Rydym yn clywed hynny drwy'r amser yn y Siambr hon: digartrefedd cynyddol, galw cynyddol am dai fforddiadwy. Nawr, yng nghynhadledd y Ceidwadwyr yr wythnos hon, y byddwch chi wedi bod yn ei dilyn, rwy'n siŵr, cyhoeddodd canghellor yr wrthblaid gynigion rhagorol, gyda'r nod o leihau costau adeiladu tai newydd a diwygio rheolau cynllunio i gefnogi'r ddarpariaeth dai. Weinidog Cabinet, a yw Llywodraeth Cymru yn derbyn y gall oedi yn y broses gynllunio, biwrocratiaeth a gofynion cyfraniadau datblygwyr weithredu fel rhwystr i'r gwaith o ddarparu'r cartrefi sydd eu hangen ar Gymru? Yn Lloegr, mae'r Ceidwadwyr eisiau cael gwared ar gytundebau adran 106 gan eu bod yn rhwystr gwirioneddol i ddatblygwyr. A wnewch chi adolygu dull Cymru o weithredu, a chyflwyno newidiadau mewn ffordd debyg lle mae gofynion cynllunio'n atal neu'n gohirio'r ddarpariaeth o dai fforddiadwy a chymdeithasol y mae eu hangen yn fawr? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776747 136 Cy 2026-10-07T14:44:20 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=6617&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch am y cwestiwn. Yn ein rhaglen lywodraethu ni, fe welwch chi fod yna ymrwymiad yn y fan yna i ddiwygio'r system gynllunio, i wneud y system gynllunio yn fwy atebol i gymunedau, a hefyd i weld sut y medrwn ni gyflymu'r broses o ganiatâd cynllunio a thynnu rhai o'r rhwystrau oddi yno. Felly, mae cynllunio yn faes allweddol, a dŷn ni'n cydnabod bod ganddo fo rôl allweddol o ran cyflawni nifer o bolisïau eraill—tai yn enwedig. Ond hefyd, mae cynllunio yn medru ein helpu ni i fynd i'r afael â gwrthdaro rhwng polisïau, lle mae'n codi. Felly, dwi'n grediniol fod angen i ni roi sylw penodol i hyn. Dwi wedi cyhoeddi yr wythnos diwethaf ein bod ni'n ymgynghori ar y fframwaith datblygu cenedlaethol. O dan hwnna mae 'Polisi Cynllunio Cymru' yn gorwedd. Mi fyddaf i hefyd yn gwneud galwad am dystiolaeth o gwmpas sut y medrwn ni'n wirioneddol symud ymlaen efo'r hyn rydyn ni'n cytuno efo'n gilydd arno fo, sef yr angen i ddiwygio ymhellach y system gynllunio. Mi fyddwn i wrth fy modd petaech chi yn dod â rhai o'ch syniadau ymlaen, o gwmpas 106, yn sicr, ond am faterion eraill hefyd. Dwi'n annog pawb yn y Siambr yma sydd efo syniadau ar sut i wneud y system yn fwy atebol i ddod â syniadau ymlaen. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776721 137 Cy 2026-10-07T14:45:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=6657&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776727 138 En 2026-10-07T14:46:11 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=6728&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4787 4787 Peter Fox AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4787 Fox, Peter Diolch, Weinidog Cabinet. Mae hynny'n galonogol, ac rwy'n fwy na pharod i gyfrannu rhai o'n syniadau. Yn amlwg, os yw cynllunio'n rhwystr i ddarparu'r tai sydd eu hangen arnom, mae angen inni gael gwared â rhai o'r rhwystrau hynny. Os caf symud ymlaen at bwnc gwahanol rydych chi'n gyfrifol amdano, Weinidog Cabinet, sef gwasanaeth tân Cymru. Maent wedi parhau i hyrwyddo ymgyrch Bwrdd Tanau Gwyllt Cymru, Llosgi i Amddiffyn. Mae Gwasanaeth Tân ac Achub Canolbarth a Gorllewin Cymru a Gwasanaeth Tân ac Achub Gogledd Cymru wedi tynnu sylw at yr angen am gamau ataliol yn dilyn y golygfeydd erchyll a welsom drwy gydol yr haf. Mae gwaith craffu diweddar gan Archwilio Cymru wedi tynnu sylw at bryderon ehangach ynghylch cynaliadwyedd ariannol ein gwasanaeth tân a'r costau sy'n gysylltiedig â rhaglenni gwell. O ystyried bygythiad cynyddol amodau tywydd eithafol, pa asesiad a wnaethoch i weld a oes gan wasanaethau tân ac achub Cymru ddigon o adnoddau a chyllid i ymateb i danau gwyllt cynyddol, yn enwedig yn y de, yn dilyn y tymor tanau gwyllt difrifol rydym newydd ei brofi? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776731 139 Cy 2026-10-07T14:47:24 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=6801&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch i chi am y cwestiwn. Dwi am gymryd y cyfle i ddiolch unwaith eto i'n diffoddwyr tân ni, i'r heddlu, Cyfoeth Naturiol Cymru, cymunedau a'r asiantaethau i gyd a wnaeth weithio mor, mor galed yn ystod y tanau gwyllt dros yr haf. Cefais i gyfle i fynd yn uniongyrchol i sefyllfa anodd iawn, iawn a gweld y diffoddwyr tân wrthi mewn amgylchiadau anodd iawn yn ceisio diffodd y fflamau. Rydych chi'n hollol iawn, mae'r gwaith ataliol sydd yn digwydd drwy'r gwasanaethau tân ac achub yn holl, holl bwysig. Maen nhw'n mynd i mewn i'n hysgolion ni ac mae ganddyn nhw wasanaeth cymunedol. Nid Llywodraeth Cymru sy'n ariannu'r gwasanaeth tân ac achub, wrth gwrs. Jest i'ch atgoffa chi, ar 22 Hydref, bydd Llywodraeth Cymru yn cynnal uwchgynhadledd, summit, am y tanau gwyllt. Bydd y Prif Weinidog yn cadeirio hwnnw ac mi fyddaf i a'r Gweinidogion eraill a fuodd ynghlwm wrth yr holl danau gwyllt dros yr haf yn rhan o'r summit yna. Yn sicr, mae yna themâu pwysig i'w trafod yn sgil y tanau a ddigwyddodd. Mae angen cynllunio yn ofalus ar gyfer y ffordd ymlaen, gan gynnwys y ffordd ymlaen ar gyfer y gwasanaethau tân ac achub. Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776737 140 En 2026-10-07T14:49:09 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=6906&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch. Rydym am symud ymlaen nawr, ond cyn inni wneud hynny, a gaf i nodi ein bod dros ddwy ran o dair o'r ffordd drwy'r amser a neilltuwyd ar gyfer hyn, ac eto dim ond nawr rydym yn symud at gwestiwn gan lefarydd? Felly, os gall y Gweinidog helpu gydag atebion byr ar hyn. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776741 141 Cy 2026-10-07T14:49:22 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=6919&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Cwestiwn 3, Marc Jones. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776742 142 Cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio B Cynlluniau Datblygu Lleol 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776746 143 Cy 2026-10-07T14:49:25 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=6922&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 350 350 Marc Jones AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=350 Jones, Marc Diolch. Mi wnaf i gadw hwn yn fyr. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776743 144 Cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio O 350 350 Marc Jones AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=350 Jones, Marc 3. Sut mae'r Gweinidog Cabinet yn gwella gwaith ymgysylltu â'r gymuned ar gynlluniau datblygu lleol? OQ64665 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776744 145 Cy 2026-10-07T14:49:32 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=6929&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Dwi wedi ymrwymo i ymgysylltu'n fwy effeithlon â'r gymuned am y broses cynlluniau datblygu lleol. Mi fyddaf i’n dechrau sgwrs cyn hir ar sut i ailddychmygu cynlluniau datblygu lleol fel eu bod nhw'n adlewyrchu dyheadau ein cymunedau'n well. Fe fydd ymgynghoriad ar opsiynau a chynigion ar gyfer newid yn dilyn maes o law. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776750 146 En 2026-10-07T14:49:54 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=6951&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 350 350 Marc Jones AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=350 Jones, Marc Diolch yn fawr. Ym mis Rhagfyr 2023, gorfodwyd cynghorwyr Wrecsam, dan fygythiad o garchar, i bleidleisio dros gynllun datblygu lleol nad oedd yn addas i’r diben. Roedd y cynllun yn seiliedig ar ragolygon poblogaeth a oedd yn gwbl anghywir. Yn dilyn brwydr gyfreithiol hir, a gychwynnwyd gan gynghorwyr, gan fy nghynnwys i, yn erbyn Llywodraeth flaenorol Cymru a datblygwyr tai, diddymodd yr Uchel Lys benderfyniad y cyngor i fabwysiadu ei gynllun datblygu lleol. I dorri stori hir yn fyr, i fodloni'r Llywydd, mae'r CDLl bellach wedi'i ddiddymu ac mae'r cyngor yn paratoi cynllun newydd. Fel cyn-gynghorydd, hoffwn wella'r system gynllunio ledled Cymru drwy sicrhau mwy o ymgysylltiad a chyfranogiad cymunedol yn y broses. I brofi hynny, a wnaiff y Gweinidog ystyried Wrecsam fel cynllun peilot i sicrhau bod y llais lleol yn cael ei glywed yn glir yn y broses gynllunio, ac na fyddwn ni byth eto'n gweld cynrychiolwyr etholedig lleol yn cael eu bygwth â charchar am sefyll dros eu cymunedau? Diolch yn fawr. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776714 147 En 2026-10-07T14:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=6957&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776725 148 Cy 2026-10-07T14:51:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7017&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn i chi, Marc, ac i Carrie Harper sy'n eistedd drws nesaf i chi. Dwi'n gwybod am y gwaith pwysig wnaethoch chi ei wneud yn ystod yn cyfnod yna, a ddylai neb, byth eto, fod yn wynebu carchar ac yn wynebu'r math yna o sefyllfa am fod yn llais i ddemocratiaeth yn lleol. Felly, dwi'n gobeithio eich bod chi'n cymryd hynny a bod pawb yn deall pwysigrwydd y neges yna. Mae hi'n bwysig, wrth i'r LDP newydd gael ei chreu, bod gwersi o'r profiad blaenorol yn cael eu dysgu, gan adeiladu ar yr hyn wnaeth weithio ac yn edrych yn benodol ynglŷn â beth wnaeth ddim gweithio fel bod y plan newydd yn ennyn mwy o gefnogaeth a mwy o hyder ymhlith y cymunedau, ac yn rhoi sylfaen gref ar gyfer dyfodol Wrecsam. Gan fod gen i bwerau o fewn y broses LDP, fedraf i ddim cymryd rhan uniongyrchol yn y broses o ddatblygu'r cynllun newydd yma, ond dwi'n hapus i roi cefnogaeth ymarferol i'r broses yna, a buaswn i'n hapus iawn i gyfarfod efo chi i glywed sut ydych chi'n meddwl y gall yr ymgysylltu cymunedol yna weithio. Mae'r Design Commission for Wales hefyd yn gallu bod o gymorth, ac mi fyddaf i'n cyfarfod efo nhw yr wythnos nesaf, felly mae'n siŵr bod yna syniadau yn fanna hefyd y gallwn ni eu cymryd i fyny. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776758 149 En 2026-10-07T14:52:56 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7133&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 5113 5113 Nigel Williams AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5113 Williams, Nigel Weinidog, os yw ymgysylltiad cymunedol yn mynd i olygu unrhyw beth, rhaid i drigolion mewn cymunedau ledled y Fflint a Wrecsam weld eu lleisiau lleol yn cael eu hadlewyrchu'n iawn ar lawr gwlad. Rwyf am fynd â'r hyn a ddywedodd Sarah Edwards, fy nghyd-Aelod, ychydig ymhellach. Felly, a wnaiff y Gweinidog sicrhau bod cynlluniau bro a chynlluniau tref a baratowyd yn lleol yn cael eu hystyried yn llawn yn y broses gynllunio a bod gwelliannau seilwaith ar draws yr ardal gyfan, fel rhwydweithiau ffyrdd, capasiti meddygfeydd teulu a lleoedd ysgol, yn cael eu prisio a'u hariannu'n llawn cyn cymeradwyo datblygiadau tai ar raddfa fawr? Rwyf am roi enghraifft o le yn fy ardal i lle mae datblygiad enfawr ar y gweill, sef Oakenholt, lle mae llawer o dai'n cael eu hadeiladu, ond mae capasiti'r meddygfeydd teulu o dan bwysau mawr oherwydd hynny. Roedd yn rhywbeth y soniodd fy nghyd-Aelod Ben Hodge McKenna amdano yn gynt. Felly, ar ben hynny, a yw'r Gweinidog yn cytuno, lle na ellir gwarantu seilwaith lleol hanfodol, y dylai awdurdodau cynllunio lleol gael cefnogaeth Llywodraeth Cymru i wrthod ceisiadau? Diolch, Lywydd. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776763 150 En 2026-10-07T14:53:59 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7196&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Wel, rwyf am ailadrodd yr hyn a ddywedais yn gynharach mewn gwirionedd, fod angen i'r seilwaith fod wrth wraidd y broses gynllunio ac wrth ddod â chynlluniau datblygu lleol at ei gilydd. Maent yn fater i'r cynghorau lleol, ond mae fy neges yn eithaf clir ac mae'r neges yn 'Polisi Cynllunio Cymru' hefyd yn eithaf clir fod yn rhaid i'r seilwaith o amgylch unrhyw ddatblygiadau tai ac ati ddiwallu'r angen hwnnw hefyd. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776764 151 En 2026-10-07T14:54:30 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7227&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 12156 12156 Huw Thomas AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Fe geisiaf fod yn gryno. Weinidog, fe fyddwch yn ymwybodol fod un o gynlluniau adeiladu tai cyngor mwyaf uchelgeisiol ac arobryn y DU ar waith gan Gyngor Caerdydd. Un ffactor allweddol wrth gyflawni hynny oedd cael CDLl ar waith a oedd yn galluogi'r cyngor i sicrhau mwy o gyfraniadau tai cymdeithasol o ddatblygiadau mawr. Heb gynllun ar waith, byddai Caerdydd wedi colli rheolaeth ar y broses ac wedi gweld datblygiadau tameidiog yn cael eu gwasgaru ledled y ddinas. Yn rhy aml, fodd bynnag, mae'r broses ymgysylltu ar gynlluniau datblygu lleol yn cael ei llywio gan leisiau trefnedig sy'n gwrthwynebu datblygu. Felly, Weinidog, wrth ailystyried cynlluniau datblygu lleol, sut y byddwch chi'n sicrhau bod lleisiau'r rhai sydd ar restrau aros am dai, y rhai sy'n byw mewn llety dros dro ac y mae taer angen tai cymdeithasol arnynt, hefyd yn cael eu clywed, o ystyried eu bod yn llawer llai tebygol o gymryd rhan yn yr ymgynghoriadau hyn o gymharu â grwpiau trefnedig sydd â digon o adnoddau nad ydynt am i unrhyw dai gael eu hadeiladu? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776730 152 En 2026-10-07T14:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7257&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776733 153 En 2026-10-07T14:55:25 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7282&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr. Mae eich pwynt wedi'i wneud yn dda, Huw. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776734 154 Cy 2026-10-07T14:55:39 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7296&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn. Mae hi'n bwysig bod y broses o greu cynllun lleol yn cynnwys pawb, onid ydy, ac anghenion pawb o fewn y gymdeithas yna. O brofiad personol, o fod yn rhan o ddatblygu cynllun datblygu lleol yn fy mhentref i, roedd y broses o ymgysylltu efo'r gymuned gyfan a dangos i'r gymuned gyfan fod yna anghenion tai, er enghraifft, yn y gymuned honno, roedd hynny'n sicrhau bod gennym ni gynllun a oedd yn gadarn ar gyfer y dyfodol. A phan ddaeth cynlluniau tai ymlaen a oedd yn rhai cymesur—ac, wrth gwrs, dyna ydy'r broblem, onid e, dydyn nhw ddim bob tro yn gymesur—ond pan oedd cynlluniau yn dod ymlaen oedd yn gymesur efo maint y pentref ond hefyd efo'r angen lleol, doedd yna ddim cwyno amdano fo. Felly, dwi'n meddwl ei bod hi'n bwysig cynnwys pawb, gan gynnwys y lleisiau hynny sydd ddim yn cael eu clywed. Rydw i'n meddwl bod gennym ni fel cynghorwyr lleol le i arwain a bod yn llais i'r anghenion yna sydd yn aml yn cael eu hanghofio. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776740 155 En 2026-10-07T14:56:43 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7360&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. Cyfeiriaf yr Aelodau at fy natganiad o fuddiant. Yn y rhaglen lywodraethu, Weinidog, mae darn sy'n sôn am y Llywodraeth yn edrych ar archwilio'r hawliau datblygu a ganiateir a defnyddio adeiladau fferm diangen mewn ffordd fuddiol at ddibenion tai. Pan fydd cynghorau'n datblygu cynlluniau datblygu, mae angen canllawiau clir arnynt gan y Llywodraeth ganolog fel y gellir rhoi'r cynlluniau hynny ar waith a darparu'r tai y mae eu hangen yn fawr ar lawer o gymunedau lleol. Pe bai'r mesur hwnnw'n cael ei gyflwyno, byddai'n cael effaith fawr ar ryddhau adeiladau diangen at ddibenion buddiol a chreu eiddo y gallai pobl fyw ynddynt mewn lleoliadau gwledig. Mae hyn eisoes wedi'i ddeddfu mewn sawl rhan o'r Deyrnas Unedig. Pryd y bydd Llywodraeth Cymru’n rhoi'r cyfarwyddyd hwnnw i gynghorau ailddatblygu'r adeiladau diangen sy'n bodoli yng nghefn gwlad? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776748 156 En 2026-10-07T14:57:37 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7414&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Wel, rwy'n cytuno â'ch uchelgais i greu cefn gwlad mwy cadarn a gwydn yma yng Nghymru. Rwy'n cael trafodaethau gweithredol gyda Llyr Gruffydd, y Gweinidog materion gwledig—beth bynnag yw'r teitl nawr— 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776749 157 En 2026-10-07T14:57:59 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7436&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. Gwydnwch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776751 158 En 2026-10-07T14:58:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7437&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian —ac rydym yn edrych ar hyn ac yn cael trafodaethau gweithredol yn ei gylch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776754 159 Cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio B Hawliau Rhentwyr 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776755 160 Cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio O 5025 5025 Anthony Slaughter AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5025 Slaughter, Anthony 4. Pa gynnydd y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o ran ei chynlluniau i amddiffyn hawliau rhentwyr? OQ64622 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776756 161 Cy 2026-10-07T14:58:17 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7454&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Mae cryfhau hawliau tenantiaid yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth yma. Mae rhentwyr yn haeddu cartref diogel, cynnes a fforddiadwy, ac fe ddylen nhw deimlo'n hyderus yn herio amodau gwael. Mae newid cadarnhaol yn gofyn am gyfraith dda, a bydd cam cyntaf ein rhaglen ddeddfwriaethol yn amddiffyn tenantiaid yn well, yn mynd i'r afael â landlordiaid gwael ac yn gwneud rhentu yn fwy diogel. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776760 162 En 2026-10-07T14:58:44 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7481&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 5025 5025 Anthony Slaughter AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5025 Slaughter, Anthony Diolch, Weinidog. Mae cryfhau hawliau ac amddiffyniadau i rentwyr, fel y gwyddoch, yn hanfodol ar gyfer dod â'r argyfwng tai yng Nghymru i ben. Nid yw ymateb y Llywodraeth hyd yn hyn yn cyfateb i faint yr her. Rydym yn agosáu at aeaf arall lle bydd pobl yn byw mewn cartrefi oer, rhewllyd, llaith ac annigonol, ac mae hyn eisoes yn argyfwng. Mae teuluoedd yng Nghymru yn gwario dros draean o'u hincwm ar rent yn y sector preifat, ac maent yn dal i fod mewn perygl o gael eu troi allan heb fai, rhywbeth sydd wedi'i wahardd yn Lloegr a'r Alban ond nid yng Nghymru. Mae angen sicrwydd ar bobl ledled Cymru y byddwch chi'n sefyll dros eu hawliau ac yn eu diogelu rhag landlordiaid diegwyddor. A wnewch chi ymrwymo i wahardd troi allan heb fai cyn gynted â phosibl, ac a wnewch chi ymrwymo nawr i rewi rhenti ar unwaith yn y sector rhentu preifat er mwyn rhoi'r lle i anadlu y mae pobl gymaint o'i angen yn ystod yr argyfwng costau byw? Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776762 163 Cy 2026-10-07T14:59:48 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7545&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn am y cwestiynau yna. Mae'r sector rhentu preifat yn chwarae rhan hanfodol yn ein system dai ni, efo tua un rhan o chwech o aelwydydd yn rhentu, ac felly mae hi'n bwysig iawn ein bod ni'n rhoi sylw penodol i bobl sydd yn wynebu costau cynyddol yn y rhent ac felly yn eu costau byw. Mi ydym ni, fel Llywodraeth, yn bwriadu gwneud hyn fesul cam. Fe fyddwch chi'n sylweddoli mai Llywodraeth leiafrifol ydym ni, ac felly efallai fydd yr uchelgais yr ydych chi a fi yn ei rannu ddim yn mynd i fod yn bosib yn llwyr, ond dwi'n benderfynol o wella amodau ar gyfer rhentwyr. Y Bil rhentwyr cyntaf fydd y cam cyntaf mewn rhaglen fydd yn datblygu wrth i ni symud ymlaen. Mi fydd y Bil rhentwyr cyntaf yn ein galluogi ni i gasglu'r data angenrheidiol sydd ei angen ar gyfer gweld beth yn union ydy'r sefyllfa rhentu ar draws Cymru mewn gwahanol ardaloedd. Bydd hwnna wedyn yn rhoi sylfaen i ni adeiladu arni ar gyfer ail a thrydydd Bil. A'r nod yn y pen draw, wrth gwrs, ydy ein bod ni'n rhoi mewn cyfraith yng Nghymru yr hawl i gartref digonol, a bod hwnna'n rhan bwysig o gyfraith a deddfwriaeth yng Nghymru. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776729 164 Cy 2026-10-07T15:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7557&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776766 165 Cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio B Darpariaeth Tai 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776767 166 Cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio O 330 330 Sera Evans AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera 5. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o effaith gofynion ansawdd datblygu ar ddarpariaeth tai? OQ64666 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776768 167 Cy 2026-10-07T15:01:33 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7650&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Mae gofynion ansawdd datblygu Cymru yn sicrhau bod cartrefi cymdeithasol newydd yn darparu amgylchedd lle gall aelwydydd ffynnu, ac sy'n addasu i'w hanghenion newidiol. Mae gennym ni gyflenwad cryf o dai sy'n bodloni'r safonau yma, gan ddarparu cartrefi sy'n gynaliadwy, yn fforddiadwy i'w rhedeg, gan helpu i greu cymunedau bywiog ledled Cymru. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776773 168 Cy 2026-10-07T15:01:56 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7673&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 330 330 Sera Evans AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera Diolch am yr ymateb, Weinidog. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776776 169 En 2026-10-07T15:01:58 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7675&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 330 330 Sera Evans AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera Dros yr haf, cefais gyfle i gyfarfod â Trivallis, sy'n cyflawni datblygiad ym Mhenrhys, yn y Rhondda, i ddarparu tua 1,000 o gartrefi newydd dros y 10 mlynedd nesaf. Fe wnaethant ddweud wrthyf am rai o'r heriau sy'n deillio o'r gofynion ansawdd datblygu presennol. Roedd Trivallis yn dweud bod y gofynion ansawdd datblygu presennol yn ei gwneud yn ofynnol i gymdeithasau tai adeiladu i safonau uwch na'r rhai a osodir gan reoliadau adeiladu, gan gynnwys cyflawni tystysgrif perfformiad ynni A neu gynllun amgen cymeradwy. Ym Mhenrhys, dywedwyd wrthyf fod hyn yn ychwanegu tua 15 y cant at gostau adeiladu a gall cyflawni'r safon angenrheidiol fod yn heriol yn dechnegol ar gyfer datblygiadau adeiladau uchel iawn a chartrefi eraill mewn ardaloedd trefol. Rwy'n awyddus i glywed eich barn ar hyn, Weinidog Cabinet, yn enwedig ynglŷn ag a ydym yn taro'r cydbwysedd cywir rhwng sicrhau cartrefi o ansawdd uchel, effeithlon o ran eu defnydd o ynni, a chosteffeithiolrwydd. Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776786 170 En 2026-10-07T15:02:51 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7728&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr. Rwyf wedi clywed landlordiaid cymdeithasol eraill yn cyfeirio at hyn fel rhywbeth y mae angen inni edrych arno, a'u bod yn meddwl efallai y dylid unioni'r cydbwysedd ychydig. Felly, mae fy swyddogion ar gael i drafod unrhyw heriau y mae Trivallis neu landlordiaid cymdeithasol eraill yn eu hwynebu wrth gyflwyno cynigion. Rwyf wedi gofyn i fy swyddogion edrych yn benodol ar y mater a godwyd ynghylch EPC A, ac felly rwy'n gobeithio gweld y gwaith hwnnw'n cael ei gyflwyno yn y dyfodol agos. Ar ddatblygiadau adeiladau uchel iawn, rydym yn bragmatig, cyn belled â bod pob ymdrech i gydymffurfio â'r safon, byddwn yn derbyn cynlluniau sy'n cyflawni islaw EPC A—er enghraifft, EPC B uchel gyda lefelau da o aerglosrwydd. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776791 171 Cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio B Twf Tai 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776792 172 Cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio O 4562 4562 Laura Anne Jones AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562 Jones, Laura Anne 6. Sut mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod seilwaith yn cadw i fyny â thwf tai? OQ64672 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776793 173 Cy 2026-10-07T15:03:53 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7790&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch. Mae'r polisi cynllunio yn nodi bod angen i awdurdodau cynllunio lleol gefnogi'r gwaith o ddarparu pob math o seilwaith sydd ei angen i ddiwallu anghenion cymunedau pan fydd datblygiadau tai newydd yn cael eu hystyried. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776794 174 En 2026-10-07T15:04:13 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7810&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4562 4562 Laura Anne Jones AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562 Jones, Laura Anne Diolch. Weinidog, mae'r rhan fwyaf o gymunedau yn fy etholaeth eisoes wedi'u hymestyn i'r eithaf. Mae eisoes yn anodd cael apwyntiad meddyg teulu, mae gweld deintydd y GIG bron yn amhosibl, ac mae gan ysgolion ormod o blant yn yr ystafell ddosbarth heb y gefnogaeth gywir, eto i gyd mae mwy o gartrefi'n cael eu cymeradwyo heb y seilwaith yno i'w cefnogi. Rydym i gyd eisiau gweld mwy o dai cyn gynted â phosibl, fel y dywedwyd heddiw, ond rhaid bod rhywfaint o synnwyr cyffredin ynghlwm wrth hynny. Rwy'n gwybod bod hyn wedi codi sawl gwaith heddiw yn y Senedd, ac rwyf am ailadrodd pwyntiau a wnaed gan yr Aelod dros Sir Gaerfyrddin a'r Aelod dros Fflint Wrecsam, oherwydd mae fy etholaeth yn rhannu'r un pwysau, a dyna pam rwy'n croesawu'r ymgynghoriad sydd ar y gweill ar hyn o bryd. Ond sut ydych chi'n rhagweld gwell cynllunio seilwaith o amgylch datblygiadau tai newydd? Ac wrth i chi ddatblygu'r fframwaith datblygu cenedlaethol newydd yn dilyn yr ymgynghoriad, a wnewch chi weithio gydag awdurdodau lleol i edrych ar ddiwygio polisi cynllunio i sicrhau bod unrhyw ddatblygiadau tai mawr ond yn cael eu cymeradwyo lle mae'r seilwaith angenrheidiol eisoes yn ei le, neu fod ymrwymiad cyllido clir i'w gyflawni ochr yn ochr â'r tai? Fel y dywedoch chi heddiw, dylai hynny fod yn digwydd, ond fel y gwyddoch chi a minnau a'r Siambr hon— 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776739 175 En 2026-10-07T15:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7857&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776752 176 Cy 2026-10-07T15:05:22 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7879&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Gweinidog Cabinet. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776753 177 En 2026-10-07T15:05:22 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7879&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4562 4562 Laura Anne Jones AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562 Jones, Laura Anne —nid yw'n digwydd. Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776757 178 Cy 2026-10-07T15:05:24 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7881&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Fel rydych chi'n dweud, mi ddylai hynna fod yn digwydd, a dwi yn cyd-fynd efo lot o'r hyn roeddech chi'n ei ddweud ar hyn. Mi ddylai awdurdodau cynllunio, ar y cyd â darparwyr allweddol, gymryd agwedd strategol a hirdymor tuag at ddarparu seilwaith wrth lunio cynlluniau. Gall hynny, wrth gwrs, gynnwys cydweithio rhwng awdurdodau lleol a darparwyr seilwaith allweddol i sicrhau bod hwnnw'n gynaliadwy ac yn addas i ddiben. Felly, mae fy neges i'n glir, ond, wrth gwrs, gwaith yr awdurdodau lleol ydy creu'r cynlluniau datblygu lleol. Dwi yn meddwl y dylai pob un ohonom ni gymryd llawer mwy o sylw pan fo'r cynlluniau datblygu lleol yma yn cael eu creu, ac yn cymryd rhan yn y broses fel Aelodau o'r Senedd, fel cynghorwyr, fel cynghorwyr cymuned, fel ein bod ni, ein llais ni, ynglŷn â seilwaith ac ynglŷn â materion eraill, yn cael ei glywed. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776770 179 Cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio B Adeiladu Tai 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776771 180 Cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio O 12191 12191 Steven Rodaway AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12191 Rodaway, Steven 7. Pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i gefnogi gwaith adeiladu tai yng Ngŵyr Abertawe? OQ64671 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776772 181 Cy 2026-10-07T15:06:41 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7958&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch. Mae Cyngor Abertawe wedi cael dros £38 miliwn o'r grant tai cymdeithasol a £9.5 miliwn drwy raglen gyfalaf llety trosiannol eleni yn unig. Efo'i gilydd, bydd hynna yn cyfrannu at ddarparu 541 o gartrefi ychwanegol ar draws y tymor seneddol hwn. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776775 182 En 2026-10-07T15:07:05 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=7982&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 12191 12191 Steven Rodaway AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12191 Rodaway, Steven Diolch, Weinidog. Weinidog, fe addawodd eich Llywodraeth 20,000 o gartrefi cymdeithasol ychwanegol erbyn 2030, er bod cenedl noddfa Cymru a statws dinas noddfa Abertawe o bosibl yn denu hawlwyr pellach i'n gwlad, ac fe wnaethoch chi ddweud nawr nad oes gennym ddigon o dai cymdeithasol. Fy nealltwriaeth i yw nad yw Cyngor Abertawe'n casglu data statws mewnfudo ar gyfer ymgeiswyr am dai cymdeithasol. Rwy'n ystyried hynny'n esgeulus. Roeddwn yn synnu hefyd eich bod wedi dweud nad oeddech chi'n siŵr pam y byddem yn casglu'r data hwnnw. Mae pobl Abertawe a Chymru'n haeddu tryloywder i ddeall graddfa lawn y sefyllfa. A wnaiff eich Llywodraeth roi cymryd camau pendant ar waith i gau'r bwlch annerbyniol hwn yn y data a chyhoeddi cymariaethau clir o ddyraniadau tai cymdeithasol ac amseroedd aros i drigolion lleol sefydledig yn hytrach na phobl sydd newydd gyrraedd a sut y caiff penderfyniadau dyrannu allweddol eu gwneud? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776780 183 Cy 2026-10-07T15:07:58 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8035&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Dwi jest yn mynd i ddweud unwaith eto fod tai cymdeithasol yn cael eu dyrannu yn ôl angen, ddim yn ôl cenedligrwydd. Pan ydych chi'n defnyddio y term 'foreign nationals', dwi ddim yn siŵr yn union beth rydych chi'n cyfeirio ato fo yn fanna. Mae 'foreign nationals' yn cynnwys pobl, teuluoedd, plant, sydd yn gweithio yn ein NHS ni, sydd yn gweithio yn ein cartrefi gofal ni, sydd yn dreifio'n bysys ni, sydd yn gwneud gwaith arbennig, gwaith pwysig sydd angen ei gyflawni yma yng Nghymru. Mae eu hanghenion nhw ar gyfer tai cymdeithasol yn cael eu hystyried yn union yr un fath ag anghenion pawb arall. Mae pawb sydd yn byw yng Nghymru yn haeddu cael cartref digonol, waeth beth ydy eu cenedligrwydd nhw, waeth beth fo'u cefndir nhw neu waeth beth fo'u rhywedd nhw. Mae pawb sydd yn byw yng Nghymru yn haeddu cael tŷ cymdeithasol. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776788 184 Cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio B Ceisiadau Cynllunio 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776789 185 Cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio O 12159 12159 David Hughes AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12159 Hughes, David 8. Pa gamau y mae'r Gweinidog Cabinet yn eu cymryd i gyflymu'r gwaith o brosesu ceisiadau cynllunio gan awdurdodau lleol? OQ64640  16314 7 2026-10-07T13:30:01 776790 186 Cy 2026-10-07T15:09:13 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8110&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr. Mae yna dipyn o ddiddordeb yn hyn heddiw. Rhaid i’n system gynllunio ni weithredu mewn modd amserol, ond rhaid iddi hefyd, wrth gwrs, wneud penderfyniadau cadarn i gyflawni ein huchelgeisiau ni ar gyfer Cymru, yn arbennig o ran yr economi a chymunedau. Dyna pam mae ein rhaglen lywodraethu ni yn ein hymrwymo ni i ddiwygio’r system gynllunio. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776796 187 En 2026-10-07T15:09:37 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8134&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 12159 12159 David Hughes AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12159 Hughes, David Weinidog, mae pobl ym Mhontypridd Cynon Merthyr wedi bod yn gofyn i mi faint o flynyddoedd eto y bydd yn rhaid i gymunedau a busnesau aros am system gynllunio sy'n darparu penderfyniadau'n brydlon. A wnewch chi ymrwymo i dargedau clir, mesuradwy ar gyfer lleihau oedi? A wnewch chi gyflwyno targedau perfformiad cynllunio clir ar gyfer cynghorau a Llywodraeth Cymru, a chyhoeddi'r canlyniadau fel y gall y cyhoedd ddwyn cynghorau a'r Llywodraeth i gyfrif am yr oedi? Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776765 188 En 2026-10-07T15:10:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8157&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776769 189 En 2026-10-07T15:10:11 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8168&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Nid wyf yn credu ei fod mor syml â'r hyn a nodwch. Mae oedi yn y system, ond mae pob math o resymau dros oedi o'r fath. Rwy'n sicr yn awyddus i glywed eich safbwyntiau yn yr alwad am dystiolaeth a gynhelir gennym, ac rydych chi wedi siarad am rai ohonynt nawr, ond mae yna lawer o faterion eraill y gellir eu hystyried i geisio gwneud y system yn symlach. Ond rwy'n rhoi rhybudd: mae'r capasiti o fewn yr awdurdodau cynllunio wedi lleihau. Mae wedi mynd yn llai ac yn llai oherwydd cyni, oherwydd toriadau sydd wedi digwydd lle mae cynghorau wedi gorfod ceisio diogelu addysg, gwasanaethau cymdeithasol. Yn aml, y cynllunio a'r cynllunwyr sy'n cael eu heffeithio. Felly, a gawn ni gadw hynny mewn cof hefyd pan fyddwn yn siarad am symleiddio'r broses gynllunio? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776777 190 Cy 2026-10-07T15:11:04 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8221&l=cy 261007-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Weinidog Cabinet.  16314 7 2026-10-07T13:30:01 776779 191 Cy 2026-10-07T15:11:06 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8223&l=cy 261007-3 3. Cwestiynau Amserol C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn yn awr at eitem 3, cwestiynau amserol. Ni dderbyniwyd unrhyw gwestiynau amserol heddiw.  16314 7 2026-10-07T13:30:01 776784 192 Cy 2026-10-07T15:11:13 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8230&l=cy 261007-4 4. Datganiadau 90 eiliad C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Eitem 4 nesaf, datganiadau 90 eiliad. Yn gyntaf, Elwyn Vaughan.  16314 7 2026-10-07T13:30:01 776787 193 Cy 2026-10-07T15:11:23 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8240&l=cy 261007-4 4. Datganiadau 90 eiliad C 8371 8371 Elwyn Vaughan https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8371 Vaughan, Elwyn Diolch, Lywydd. 'Go, Elfyn, go': dyna oedd y gri wythnos yma ym mhentref Dinas Mawddwy, ac ar hyd a lled Cymru y benwythnos hon. Wrth i genedl gyfan ddal eu gwynt, croesi bysedd a gwylio pob car a phob cornel, daeth y freuddwyd yn realiti yn haul Sardinia: Elfyn Evans a Scott Martin, pencampwyr ralio’r byd. Llongyfarchiadau iddynt. Ac am ddiweddglo. Ar ôl blynyddoedd o ddod mor agos—ar ôl boddi wrth y lan dro ar ôl tro ar ôl tro—am bleser oedd hi o’r diwedd gweld Elfyn yn codi’r tlws arbennig, a hynny o dan yr amgylchiadau mwyaf dramatig posib. A thra mor felys fu’r fuddugoliaeth, am wych oedd gweld y ddrama’n datblygu’n fyw ar S4C, gan ganiatáu i genedl gyfan rannu’r cyffro, y nerfau a’r dathlu drwy gyfrwng y Gymraeg. 'Drama yn y diwedd' ebychodd sylwebydd Ralio, Howard Davies, geiriau sydd bellach wedi eu clywed ledled y byd. Llongyfarchiadau mawr, Elfyn, Cymro a'r Prydeiniwr cyntaf i gyflawni’r gamp ers chwarter canrif. Rydym i gyd mor falch o dy lwyddiant haeddiannol—neb llai, wrth gwrs, na dy dad, Gwyndaf, yntau’n gyn-bencampwr rali Prydain, ac sydd wedi dy ddilyn ar hyd y daith. O Ddinas Mawddwy i binacl y byd—am stori, am dymor, ac am fuddugoliaeth. Y Cymro balch o wlad y Gwylliaid bellach yn bencampwr y byd. Diolch.  16314 7 2026-10-07T13:30:01 776825 194 En 2026-10-07T15:12:54 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8331&l=cy 261007-4 4. Datganiadau 90 eiliad C 12154 12154 Catherine Cullen AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12154 Cullen, Catherine Heddiw, rwy'n codi i gofio dioddefwyr yr ymosodiadau erchyll yn Israel ar 7 Hydref 2023. Rydym yn cofio'r 1,200 o bobl a gollodd eu bywydau. Rydym yn cofio'r teuluoedd a chwalwyd, y cymunedau a ddinistriwyd a phawb a gafodd eu cymryd yn wystlon. A heddiw, rwyf eisiau cofio dau fachgen bach, Ariel a Kfir Bibas. Efallai y byddwch chi'n cofio Ariel, bachgen ifanc prydferth yn ei wisg Batman yn rhedeg trwy'r strydoedd, ac rwy'n gwisgo fy mathodyn er cof amdano heddiw ac unrhyw un a gollwyd yn yr ymosodiad hwn. Pedair oed oedd Ariel pan gafodd ei gymryd, a dim ond naw mis oed oedd Kfir. Daeth eu hwynebau'n adnabyddus ledled y byd fel symbol torcalonnus o fywydau diniwed wedi'u dal yn arswyd y diwrnod hwnnw. Rydym yn cofio eu mam, Shiri, hefyd. Rydym yn meddwl am eu tad, Yarden, a'r golled anhygoel a ddioddefodd y teulu Bibas. Beth bynnag yw ein gwleidyddiaeth, dylai fod lle bob amser yn y Siambr hon i ddynoliaeth. Dylai fod lle i alaru am bobl ddiniwed, i gondemnio terfysgaeth ac i ddweud yn glir na ellir cyfiawnhau targedu a chymryd gwystlon sifil yn fwriadol. Felly, heddiw, o Senedd Cymru, rwyf i, rydym ni'n cofio Ariel a Kfir a Shiri a Yarden a phob bywyd diniwed a gymerwyd ar y diwrnod hwnnw o ganlyniad. Boed i'r cof amdanynt fod yn fendith a boed i bawb sy'n galaru ddod o hyd i nerth a heddwch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776831 195 En 2026-10-07T15:14:28 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8425&l=cy 261007-4 4. Datganiadau 90 eiliad C 12187 12187 Andrew Griffin AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12187 Griffin, Andrew Yr wythnos hon yw'r Wythnos Genedlaethol Cadetiaid gyntaf, ac roeddwn i eisiau manteisio ar y cyfle i gydnabod y bobl ifanc sy'n ymwneud â'r lluoedd cadetiaid a'r gwirfoddolwyr sy'n rhoi cymaint o'u hamser i'w cefnogi. Bûm yn ymwneud â Chadetiaid Awyr yr Awyrlu Brenhinol ers dros 40 mlynedd, yn gyntaf mewn lifrai fel cadet ac aelod o staff, a nawr fel ymddiriedolwr sifil, felly mae hyn yn rhywbeth sy'n agos iawn at fy nghalon. Dros y blynyddoedd hynny, gwelais lawer o bobl ifanc yn dod trwy'r sefydliad. Mae rhai wedi mynd yn eu blaenau i ymuno â'r lluoedd arfog, ond mae yna lawer nad ydynt wedi gwneud hynny, ac nid dyna'r pwynt. Yr hyn y mae'r mudiad cadetiaid yn ei wneud yn arbennig o dda yw rhoi cyfleoedd i bobl ifanc; mae'n rhoi hyder, cyfrifoldeb, cyfeillgarwch a phrofiadau iddynt na fyddent wedi'u cael fel arall. Ac nid oes dim o hyn yn digwydd heb yr oedolion sy'n gwirfoddoli a ddaw yno wythnos ar ôl wythnos, yn aml ar ôl diwrnod llawn o waith, ac sy'n rhoi eu nosweithiau a'u penwythnosau i wneud iddo ddigwydd. Mae Ei Fawrhydi y Brenin wedi cydnabod eu cyfraniad yn ystod Wythnos Genedlaethol y Cadetiaid, a hoffwn ychwanegu fy niolch. Ar ôl mwy na 40 mlynedd, rwy'n dal i fod yn falch iawn o gymryd rhan. Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776774 196 En 2026-10-07T15:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8457&l=cy 261007-4 4. Datganiadau 90 eiliad C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776816 197 Cy 2026-10-07T15:18:06 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8643&l=cy 261007-4 4. Datganiadau 90 eiliad C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776799 198 Cy 2026-10-07T15:17:09 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8586&l=cy 261007-4 4. Datganiadau 90 eiliad C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776822 199 Cy 2026-10-07T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=-46443&l=cy 261007-4 4. Datganiadau 90 eiliad C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776826 200 Cy 2026-10-07T15:18:55 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8692&l=cy 261007-4 4. Datganiadau 90 eiliad C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776785 201 En 2026-10-07T15:15:40 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8497&l=cy 261007-4 4. Datganiadau 90 eiliad C 12186 12186 Beca Brown AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12186 Brown, Beca Ychydig dros 18 wythnos yn ôl, daeth Venus Lamey i parkrun Nova Prestatyn wedi'i gwisgo fel iâr. Ers hynny, mae hi wedi rhedeg 16 parkrun gwahanol ar draws gogledd Cymru wedi'i gwisgo mewn amrywiaeth o wisgoedd, gan gynnwys dinosor, uncorn a Winnie the Pooh. Mae sawl un o'r parkruns hyn wedi bod yn fy etholaeth i, Pont y Bala, Dolgellau a Hafan Pwllheli, pan euthum i'w chyfarfod ac i glywed ei stori pam ei bod yn dewis rhedeg mewn gwisgoedd trawiadol iawn. Mae Venus yn credu mewn symud baich cywilydd. Mae hi'n rhedeg am fod hynny'n ei helpu ac i godi arian ar gyfer Canolfan Gymorth Trais a Cham-drin Rhywiol Gogledd Cymru, sy'n cefnogi dioddefwyr trais rhywiol. Dywed Venus, 'Drwy'r cannoedd o sgyrsiau a gefais, mae wedi amlygu i mi faint o bobl yng ngogledd Cymru sydd naill ai wedi cael eu heffeithio gan drais rhywiol eu hunain neu sy'n adnabod rhywun a effeithiwyd ganddo.' Mae Venus eisiau symud baich cywilydd oddi ar ddioddefwyr cam-drin rhywiol i'r troseddwyr. Yr wythnos diwethaf, rhedodd y parkrun Nova Prestatyn eto, gan wisgo gwisg Teletubbies, ond y tro hwn, nid hi oedd yr unig un mewn gwisg wirion: fe wisgodd 64 o bobl i fyny ar gyfer ymgyrch Shift the Shame Venus. Bydd Venus yn rhedeg ei parkrun olaf ddydd Sadwrn yma ar y prom yn Abermaw. Felly, os ydych chi yn yr ardal, ewch i'w chefnogi. Diolch, Venus, am bopeth rydych chi'n ei wneud. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776795 202 Cy 2026-10-07T15:17:06 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8583&l=cy 261007-4 4. Datganiadau 90 eiliad C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, bawb.  16314 7 2026-10-07T13:30:01 778067 203 En 2026-10-07T15:17:08 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8585&l=cy 261007-4 4. Datganiadau 90 eiliad C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn at y cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau. Yn unol â Rheolau Sefydlog 12.24 a 12.40, oni bai bod unrhyw wrthwynebiadau, rwy'n cynnig bod y cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau yn cael eu grwpio ar gyfer dadl ac ar gyfer pleidleisio. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Rwy'n gweld nad oes unrhyw wrthwynebiadau. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776797 204 En 2026-10-07T15:17:28 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8605&l=cy 261007-5 Cynigion i Ethol Aelodau i Bwyllgorau C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf felly ar aelod o'r Pwyllgor Busnes i wneud y cynigion yn ffurfiol. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776800 205 Cy 261007-5 Cynigion i Ethol Aelodau i Bwyllgorau I Cynnig NNDM9315 Huw Irranca-Davies Cefnogwyd gan Art Wright, Gareth Beer Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol Gareth Beer (Reform UK) yn lle Helen Jenner (Reform UK) yn aelod o’r Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg a Chwaraeon. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776801 206 Cy 261007-5 Cynigion i Ethol Aelodau i Bwyllgorau I Cynnig NNDM9316 Huw Irranca-Davies Cefnogwyd gan Art Wright, Gareth Beer Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol Laura Anne Jones (Reform UK) yn lle Gareth Beer (Reform UK) yn aelod o’r Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd, Cynaliadwyedd a Materion Gwledig. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776802 207 Cy 261007-5 Cynigion i Ethol Aelodau i Bwyllgorau I Cynnig NNDM9318 Huw Irranca-Davies Cefnogwyd gan Art Wright, Gareth Beer Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol Gareth Thomas (Reform UK) yn lle John Clark (Reform UK) yn aelod o Bwyllgor yr Economi, Ynni a Chysylltedd. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776803 208 Cy 261007-5 Cynigion i Ethol Aelodau i Bwyllgorau I Cynnig NNDM9319 Huw Irranca-Davies Cefnogwyd gan Art Wright, Gareth Beer Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol John Clark (Reform UK) yn lle Laura Anne Jones (Reform UK) yn aelod o’r Pwyllgor Cydraddoldeb, Hawliau Dynol a Chyfiawnder Cymdeithasol. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776804 209 Cy 261007-5 Cynigion i Ethol Aelodau i Bwyllgorau I Cynnig NNDM9322 Huw Irranca-Davies Cefnogwyd gan Art Wright, Gareth Beer Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol Benjamin Hodge Mckenna (Reform UK) yn lle Gareth Thomas (Reform UK) yn aelod o’r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776805 210 Cy 261007-5 Cynigion i Ethol Aelodau i Bwyllgorau I Cynnig NNDM9323 Huw Irranca-Davies Cefnogwyd gan Art Wright, Gareth Beer Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol Llŷr Powell (Reform UK) yn lle Joe Martin (Reform UK) yn aelod o’r Pwyllgor Deisebau. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776806 211 Cy 261007-5 Cynigion i Ethol Aelodau i Bwyllgorau I Cynnig NNDM9324 Huw Irranca-Davies Cefnogwyd gan Art Wright, Gareth Beer Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol Iain McIntosh (Reform UK) yn lle Cai Parry-Jones (Reform UK) yn aelod o’r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776807 212 Cy 261007-5 Cynigion i Ethol Aelodau i Bwyllgorau I Cynnig NNDM9325 Huw Irranca-Davies Cefnogwyd gan Art Wright, Gareth Beer Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol Cai Parry-Jones (Reform UK) yn lle Iain McIntosh (Reform UK), a Dan Thomas (Reform UK) yn lle  Benjamin Hodge McKenna (Reform UK) yn aelodau o’r Pwyllgor Cyllid. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776808 213 Cy 261007-5 Cynigion i Ethol Aelodau i Bwyllgorau I Cynnig NNDM9326 Huw Irranca-Davies Cefnogwyd gan Art Wright, Gareth Beer Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol John Clark (Reform UK) yn lle Cristiana Emsley (Reform UK), ac Art Wright (Reform UK) yn lle Paul Marr (Reform UK) yn aelodau o Bwyllgor y Cyfansoddiad, Cyfiawnder a Materion Allanol. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776809 214 Cy 261007-5 Cynigion i Ethol Aelodau i Bwyllgorau I Cynigiwyd y cynigion. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776810 215 En 2026-10-07T15:17:33 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8610&l=cy 261007-5 Cynigion i Ethol Aelodau i Bwyllgorau C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Rwy'n gwneud y cynigion yn ffurfiol. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776811 216 En 2026-10-07T15:17:35 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8612&l=cy 261007-5 Cynigion i Ethol Aelodau i Bwyllgorau C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Llŷr. Y cynnig yw cytuno ar y cynigion. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Derbyniwyd y cynigion felly yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776812 217 Cy 261007-5 Cynigion i Ethol Aelodau i Bwyllgorau I Derbyniwyd y cynigion yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776813 218 Cy 2026-10-07T15:18:05 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8642&l=cy 261007-6 5. Cynnig i ddirprwyo awdurdod ar gyfer gwneud y trefniadau i recriwtio Comisiynydd Safonau newydd i'r Pwyllgor Safonau Ymddygiad C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn at eitem 5 nawr, cynnig i ddirprwyo awdurdod ar gyfer gwneud y trefniadau i recriwtio comisiynydd safonau newydd i'r Pwyllgor Safonau Ymddygiad. Galwaf ar Elyn Stephens i wneud y cynnig yn ffurfiol ar ran y Pwyllgor Safonau Ymddygiad. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776817 219 Cy 261007-6 5. Cynnig i ddirprwyo awdurdod ar gyfer gwneud y trefniadau i recriwtio Comisiynydd Safonau newydd i'r Pwyllgor Safonau Ymddygiad I Cynnig NDM9308 Lindsay Whittle Cynnig bod y Senedd, yn unol ag adran 3 o Fesur Comisiynydd Safonau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2009, a pharagraffau 1 a 2 o’r Atodlen i’r Mesur hwnnw, yn dirprwyo’r gwaith o wneud trefniadau fel y nodir ym mharagraff 1 ar gyfer recriwtio’r Comisiynydd Safonau (ond nid ar gyfer penodi’r person a nodir) i’r Pwyllgor Safonau Ymddygiad. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776818 220 Cy 261007-6 5. Cynnig i ddirprwyo awdurdod ar gyfer gwneud y trefniadau i recriwtio Comisiynydd Safonau newydd i'r Pwyllgor Safonau Ymddygiad I Cynigiwyd y cynnig. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776819 221 Cy 2026-10-07T15:18:30 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8667&l=cy 261007-6 5. Cynnig i ddirprwyo awdurdod ar gyfer gwneud y trefniadau i recriwtio Comisiynydd Safonau newydd i'r Pwyllgor Safonau Ymddygiad C 12164 12164 Elyn Stephens AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12164 Stephens, Elyn Symudaf y cynnig yn ffurfiol yn enw Lindsay Whittle. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776821 222 Cy 2026-10-07T15:18:34 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8671&l=cy 261007-6 5. Cynnig i ddirprwyo awdurdod ar gyfer gwneud y trefniadau i recriwtio Comisiynydd Safonau newydd i'r Pwyllgor Safonau Ymddygiad C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr. Y cwestiwn: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776823 223 Cy 261007-6 5. Cynnig i ddirprwyo awdurdod ar gyfer gwneud y trefniadau i recriwtio Comisiynydd Safonau newydd i'r Pwyllgor Safonau Ymddygiad I Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776824 224 Cy 2026-10-07T15:18:54 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8691&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn nawr at eitem 6, dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol. Galwaf ar Tom Montgomery i wneud y cynnig. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776827 225 Cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol I Cynnig NDM9297 Tom Montgomery, Jane Dodds, Natasha Asghar, Sarah Cooper-Lesadd Cefnogwyd gan Art Wright, Helen Jenner, Iain McIntosh, John Clark, Louise Emery Cynnig bod y Senedd: 1. Yn gresynu nad oes Llys Teulu Cyffuriau ac Alcohol (FDAC) wedi bod yng Nghymru ers mis Tachwedd 2023. 2. Yn nodi argymhelliad 35 yn yr adroddiad Cyfiawnder yng Nghymru dros Bobl Cymru ym mis Hydref 2019, sef y dylid sefydlu Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol yng Nghymru. 3. Yn cydnabod yr argymhelliad yn adroddiad Gwerthusiad o Gynllun Peilot y Llys Cyffuriau ac Alcohol i Deuluoedd yng Nghymru ym mis Mawrth 2024, sef y dylai cynlluniau i ehangu FDAC ymhellach yng Nghymru gael eu datblygu. 4. Yn croesawu’r canfyddiadau o’r treial yng Nghymru: a) bod rhieni yn hynod gadarnhaol ynghylch eu profiad o fod yn rhan o achos FDAC; b) bod nifer y rhieni oedd yn camddefnyddio sylweddau ar ddechrau achos FDAC wedi gostwng o 83 y cant i 54 y cant; ac c) bod nifer y plant oedd yng ngofal un neu’r ddau o’u rhieni wedi mwy na dyblu. 5. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i: a) gweithredu’r argymhelliad i fwrw ymlaen â chreu FDACs ledled Cymru; b) sicrhau bod FDACs yn rhan o strategaeth sy’n helpu i gadw plant allan o ofal; ac c) dysgu o brofiad y 13 tîm FDAC arbenigol sy’n gweithredu ar hyn o bryd, sy'n gweithio mewn 18 llys ac yn cefnogi teuluoedd mewn 35 awdurdod lleol yn Lloegr. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776828 226 Cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol I Cynigiwyd y cynnig. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776830 227 En 2026-10-07T15:19:15 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8712&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 12183 12183 Tom Montgomery AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12183 Montomery, Tom Diolch, Lywydd. Cyn cael yr anrhydedd o gael fy ethol, gweithiais gyda rhai o'r bobl fwyaf agored i niwed yng ngogledd Cymru. Fel Aelod o'r Senedd, rwyf wedi parhau i hyrwyddo eu hachos. Aelodau, dylem fod yn bryderus iawn fod gan ein gwlad gyfradd lawer uwch o blant mewn gofal nag yn Lloegr. Yn 2025, roedd 114 o blant ym mhob 10,000 yng ngofal awdurdodau lleol Cymru, o'i gymharu â 67 o blant ym mhob 10,000 yng ngofal yr awdurdodau lleol yn Lloegr. Ar hyn o bryd mae tua 7,000 o blant wedi'u lleoli mewn gofal. Yn Wrecsam, mae dros 300 o bobl ifanc yn byw mewn sefyllfa o'r fath; mae gan Abertawe 475 ac yng Nghaerdydd, mae'r ffigur bron yn 1,000. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776908 228 Cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol I Daeth y Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) i’r Gadair. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776782 229 En 2026-10-07T15:20:02 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=8759&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 12183 12183 Tom Montgomery AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12183 Montomery, Tom Mae'r ffigurau hyn yn frawychus, ond nid rhifau yn unig ydynt; maent yn fodau dynol y gall eu profiad effeithio'n ddifrifol ar eu bywydau. Dywedodd pobl ifanc â phrofiad o ofal wrth y Senedd flaenorol, er enghraifft, fod rhai athrawon ysgol wedi ei gwneud hi'n amlwg iawn eu bod mewn gofal, sy'n golygu na fyddent byth yn cael seibiant o'u profiad o'r system ofal. Fe wnaethant ddweud wrth y Senedd flaenorol mai ychydig iawn o gefnogaeth a gawsant i'w helpu i symud ymlaen o leoliadau maeth ac nad oedd ganddynt y sgiliau sylfaenol sydd eu hangen i fyw'n annibynnol. Gwyddom fod pobl sy'n gadael gofal wedi eu tangynrychioli mewn prifysgolion ac maent ar yr hyn y mae Crisis yn ei ddisgrifio fel 'llwybr rhagweladwy' i ddigartrefedd. Yn ôl y Gymdeithas Genedlaethol er Atal Creulondeb i Blant, maent oddeutu pedair gwaith yn fwy tebygol o fod ag angen iechyd meddwl o'i gymharu â phlant sy'n byw gyda'u teuluoedd biolegol. Mae gweithwyr proffesiynol ac academyddion wedi dweud yn glir iawn nad yw rhianta corfforaethol wedi bod yn cyflawni ar gyfer plant a phobl ifanc sydd â phrofiad o ofal. Mae rhieni'n cael cam hefyd. Mae ymchwil yn dangos bod rhieni sy'n mynd trwy achos gofal unwaith yn fwy tebygol o wynebu achos eto gyda phlant dilynol. Cafodd 47 y cant o fabanod newydd-anedig sy'n destunau achos gofal yn Lloegr eu geni i famau a oedd wedi cael plant a oedd yn destunau achos gofal o'r blaen. Canfu Arsyllfa Cyfiawnder Teuluol Nuffield fod mamau a thadau sydd â chysylltiad mynych ag achos gofal yn delio â thrawma cymhleth a heb ei ddatrys, a gaiff ei waethygu gan y profiad yn y llys. Mae'r dadleuon ymosodol, iaith ffurfiol a phroses amhersonol yn gwaethygu pryderon ac yn sbarduno ymddygiadau hunan-amddiffynnol, sy'n effeithio'n negyddol ar y berthynas rhwng yr uned broffesiynol a'r uned deuluol. Mae rhieni'n teimlo na chânt eu clywed. Fel y canfu'r adolygiad annibynnol o ofal cymdeithasol plant yn 2022, mae achosion llys, yn ôl eu natur, yn ymosodol ac mae iddynt gost ddynol ac economaidd uchel. Aelodau, nid oes raid iddi fod fel hyn. Mae yna ffordd arall: llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol (FDAC). Sut y mae'r rhain yn wahanol? Rwyf am ateb trwy ddyfynnu geiriau rhiant yr oedd eu plant wedi'u cymryd o'u gofal cyn hynny, gan gymharu proses FDAC â'r broses safonol. Am y broses safonol, dywedodd, 'Roeddem yn teimlo nad oedd gennym lais a'n bod ni'n ddi-rym, a'n bod yn cael ein cyhuddo o bethau ac nad oedd cyfle i amddiffyn ein hunain.' Wrth siarad am broses y llys teulu cyffuriau ac alcohol, dywedodd yr un rhiant, 'Mae'n teimlo fel pe bai gennym bŵer i ddweud ein dweud, cael pethau wedi'u gwneud, cael ein hochr ni wedi ei chlywed, ac yna maent yn ceisio gweithio gyda ni i wella pethau a chwrdd yn y canol.' Yn wahanol i achos safonol, mae FDAC yn defnyddio dull sy'n ystyriol o drawma, sy'n cynnwys gwrando ar rieni heb farnu, canolbwyntio ar gryfderau rhieni a'r adnoddau sydd ganddynt ar gael iddynt ar hyn o bryd, a chaniatáu hyblygrwydd. Mae rhieni'n cael gweithiwr allweddol o dîm FDAC a barnwr sy'n rhoi cymorth iddynt a dull datrys problemau. Mae yna brofion camddefnyddio sylweddau wythnosol, sy'n cynnwys y rhieni, ac adolygiadau bob pythefnos gan rai nad ydynt yn gyfreithwyr gyda monitro cyfreithiol cyson sy'n creu fforwm i farnwyr a gweithwyr proffesiynol ddatrys problemau gyda'r rhieni, gosod nodau clir a dirprwyo tasgau ar gyfer y pythefnos nesaf. Mae gan rieni dîm amlddisgyblaethol i'w cefnogi, sy'n eu helpu i gael mynediad at wasanaethau ac asiantaethau. Maent yn darparu gwybodaeth dryloyw ac yn sefydlu sawl sesiwn yr wythnos i fynd i'r afael â'r cynllun ymyrraeth. Yn amlwg, mae'n fodel gwahanol iawn i'r broses safonol, ond sut y mae cael teuluoedd yno? Un her a gododd o'r treial yng Nghymru oedd bod nifer yr atgyfeiriadau'n cael ei lesteirio gan ddryswch ynghylch y trothwy. Credid bod gweithwyr proffesiynol yn sgrinio atgyfeiriadau eu hunain rhag blaen a dim ond yn atgyfeirio os oedd camddefnydd rhieni o sylweddau'n arbennig o ddifrifol. Roedd rhai cynrychiolwyr cyfreithiol o dan yr argraff mai'r awdurdod lleol oedd yn gyfrifol am benderfynu pa achos oedd yn cyrraedd y trothwy, ac awgrymodd y barnwr fod diffyg ymwybyddiaeth a sylw cyffredinol i'r model. Gellir goresgyn y diffyg ymwybyddiaeth pan fyddwn yn dilyn y model a ddefnyddir yn Llundain, sef bod y trothwy arferol ar gyfer achos yn berthnasol, sy'n golygu os nad yw teulu'n cael ei ddewis ar gyfer y model, byddant yn wynebu'r llys achosion teulu arferol yn lle hynny, a bydd teulu'n gymwys os oes ganddynt hanes o gamddefnyddio cyffuriau neu alcohol gan rieni. Felly, gan ein bod yn gwybod bellach beth yw'r llysoedd hyn, rwyf am ddangos i chi pam y mae'r llysoedd FDAC yn fodel mwy effeithiol. Canfu'r gwerthusiad o'r llys teulu cyffuriau ac alcohol yng Nghymru fod nifer y rhieni sy'n camddefnyddio sylweddau wedi gostwng o 83 y cant ar ddechrau'r broses i 54 y cant. Gostyngodd nifer y rhieni sy'n camddefnyddio alcohol, diolch i'r achosion FDAC, o 91 y cant i 60 y cant. Nid yw'n berffaith, ond mae'n welliant amlwg. Gostyngodd nifer y rhieni a gofnodwyd fel rhai a oedd yn camddefnyddio cyffuriau o 94 y cant i 51 y cant. Canfu'r rhai a gefnogwyd gan brofiad o lysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn Lloegr, ac yn fwy diweddar, gwerthusiad o effaith FDAC yn genedlaethol, fod cyfran uwch o rieni wedi rhoi'r gorau i gamddefnyddio cyffuriau neu alcohol erbyn diwedd yr achos FDAC. Dangosodd y cynllun peilot yng Nghymru fod nifer y plant yng ngofal un neu'r ddau riant wedi mwy na dyblu o ddechrau achos FDAC i'w ddiwedd. Caiff hynny ei gefnogi, unwaith eto, gan astudiaeth yn Lloegr, a ganfu fod 52 y cant o blant wedi cael eu dychwelyd at eu rhieni, o'i gymharu â dim ond 13 y cant yn y broses safonol. Fe wnaeth y timau teuluol bron â haneru nifer y plant a gafodd eu rhoi yng ngofal awdurdodau lleol. Dyna fwy o unedau teuluol wedi'u cadw gyda'i gilydd. Ceir manteision profedig eraill hefyd. Nid yw'n syndod fod yr adborth gan rieni'n hynod gadarnhaol. Gwelodd gwerthusiad tîm swydd Bedford rieni'n disgrifio'r broses fel un anfeirniadol a chynhwysol, tra bod rhieni yn Llundain yn disgrifio'r system fel un drawsnewidiol. Ac yma yng Nghymru, disgrifiodd rhiant a gafodd eu haduno â'u plentyn ar ddiwedd yr achos FDAC y gwasanaeth fel achubwr bywyd a dywedodd, 'Mae fy mywyd yn ôl ar y trywydd iawn oherwydd tîm FDAC. Ni allaf eu hargymell ddigon.' 'Ni allaf eu hargymell ddigon'—am gyferbyniad â'r ffordd y mae rhieni'n teimlo am y broses safonol. Er bod gan Loegr 13 o'r timau arbenigol hyn, mae'n fethiant difrifol nad oes gennym ni un yng Nghymru. Mae'r sefyllfa bresennol yn mynd yn groes i argymhelliad 35 yr adroddiad 'Cyfiawnder yng Nghymru i Bobl Cymru'. Mae'n mynd yn groes i'r argymhelliad yn y gwerthusiad o'r cynllun peilot Cymreig. Mae'n mynd yn groes i fuddiannau gorau plant, pobl ifanc a'u rhieni. Nid oes unrhyw reswm pam na ellir atal yr anghyfiawnder hwn. Caiff hyn ei gadarnhau wrth ystyried yr achos economaidd hefyd. Mae dadansoddiad economaidd y Ganolfan Arloesi ym maes Cyfiawnder a Mutual Ventures yn dangos bod £3 yn cael ei gynhyrchu mewn arbedion i'r trethdalwr am bob £1 a werir ar weithrediadau FDAC. Mae'n bwysig iawn ystyried gostyngiad yng nghost gwasanaethau plant, yn enwedig pan ystyriwn fod gorwariant mewn awdurdodau lleol yng Nghymru yn deillio o ofal cymdeithasol plant y llynedd yn unig bron yn £30 miliwn. Gan gofio'r budd i'r trethdalwr, y budd i rai o'n plant mwyaf agored i niwed a'r budd i rai o'n rhieni mwyaf agored i niwed, rwy'n annog y Senedd i gefnogi fy nghynnig heddiw. Gadewch inni greu system ofal gyda'n gilydd sy'n adeiladu, nid yn chwalu teuluoedd. Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776781 230 En 2026-10-07T15:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=9057&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776820 231 En 2026-10-07T15:28:27 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=9264&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 12167 12167 Sarah Cooper-Lesadd AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12167 Cooper-Lesadd, Sarah Roeddwn i'n dair wythnos oed pan gefais fy nerbyn i ofal yng Nghasnewydd. Roeddwn i'n saith oed pan gefais fy mabwysiadu. Felly, pan fo'r Senedd yn sôn am blant nad yw eu rhieni'n gallu gofalu amdanynt, nid wyf yn siarad am faes polisi, rwy'n sôn am y peth a benderfynodd lwybr fy mywyd i cyn imi allu siarad. Nid yw hynny'n fy ngwneud i'n arbenigwr ar deulu unrhyw un arall, ond rwy'n meddwl llawer am y foment cyn i blentyn gael ei dderbyn i ofal, oherwydd mae bron bopeth a wnawn i blant fel fi yn digwydd wedyn, pan fo'r peth anoddaf wedi digwydd. Ym mis Rhagfyr 2021, agorodd Cymru lys a luniwyd ar gyfer yr union foment honno, llys teulu cyffuriau ac alcohol yng Nghaerdydd, i wasanaethu teuluoedd o Gaerdydd a'r Fro, gyda thri barnwr wedi'u hyfforddi ar ei gyfer. Costiodd £450,000. Ym mis Tachwedd 2023, fe gaeodd, ond nid oherwydd ei fod wedi methu. Edrychodd ymchwilwyr ym Mhrifysgol Caerdydd arno a chanfod ei fod yn gweithio yma, fod rhieni'n gwella, fod bywydau plant yn newid. Fe wnaethant ddweud y dylai Cymru ei gadw ac adeiladu arno. Ysgrifennodd y barnwr a eisteddai ynddo ei fod yn gresynu ynghylch y penderfyniad. Gallai weld beth oedd yn ei olygu i'r teuluoedd a oedd yn dal o'i flaen. Fe gaeodd am fod yr arian wedi dod i ben. Gadewch imi ddweud wrthych beth oedd y llys hwnnw'n ei wneud mewn gwirionedd. Barnwr a wrandawai'n iawn ar eich achos, yn hytrach na phwy bynnag sy'n digwydd bod yn eistedd y diwrnod hwnnw. Tîm o bobl o'ch cwmpas a oedd yno i helpu, nid i farnu. Rhoddwyd cyfle i rieni roi'r gorau i gamddefnyddio sylweddau tra bod yr achos yn dal ar y gweill, yn hytrach na chael eu gwylio a'u mesur a'u barnu. A phan weithiai, byddai plentyn yn aros gartref. Ni chaent eu symud, ni chaent eu lleoli, ni chaent eu gwahanu oddi wrth eu brodyr a'u chwiorydd—gartref gyda mam a oedd wedi cael yr help yr oedd hi ei angen mor daer. Ym mhob man arall, mae'r achosion hyn yn cymryd tua blwyddyn. Meddyliwch beth yw blwyddyn i blentyn tair oed. Mae'n draean o bopeth y maent erioed wedi'i wybod yn cael ei dreulio'n aros i gael gwybod ble byddant yn byw. Gadewch inni fod yn glir am yr hyn nad wyf yn ei ddweud. Nid wyf yn dweud y gellir achub pob teulu. Mae rhai plant yn anochel yn fwy diogel allan o ofal eu rhieni, ac mae'r llysoedd yn iawn pan fyddant yn dweud hynny. Rwy'n un o'r plant hynny. Ond dylai gofal fod y peth olaf y ceisiwn ei wneud, nid y peth cyntaf sy'n digwydd. Mae plentyn sy'n aros yn ddiogel gartref yn cadw eu teulu, eu hysgol a'u grŵp cyfoedion, eu brodyr a'u chwiorydd. Mae plentyn sy'n mynd i ofal yn colli'r tri, ac rydym ni'n dod yn rhiant iddynt yn lle hynny. Cytunodd y Senedd yn unfrydol ar draws pedair plaid ein bod o ddifrif ynghylch rhianta corfforaethol—pan fydd y wladwriaeth yn camu i le rhiant, mae'n derbyn cyfrifoldeb rhiant. Rwy'n credu hynny, ond nid yw rhiant da yn aros nes bod plentyn eisoes wedi colli eu teulu cyn penderfynu helpu. Os ydym yn golygu'r hyn a ddywedasom am rianta corfforaethol, ni all ddechrau y foment y caiff plentyn ei dderbyn i ofal; rhaid iddo ddechrau cyn hynny. Nid a yw hyn yn gweithio yw'r cwestiwn. Mae gan Loegr lawer o'r timau hyn, ond nid oes un gan Gymru. Y cwestiwn yw pam na allai Cymru ei gadw. Talodd Cymru am y llys hwn; talodd Cymru am lys mewn system gyfiawnder nad yw'n ei rheoli. Mae'r llysoedd yn perthyn i San Steffan—y barnwyr, y rheolau, yr holl strwythur. Ond yr hyn sy'n perthyn i ni yw'r gweithwyr cymdeithasol, y gwasanaethau iechyd, y timau cyffuriau ac alcohol—y bobl a wnaeth i'r llys weithio, wedi'u hariannu o'r fan hon. Gallai Cymru dalu am gynllun peilot; yr hyn na allai Cymru ei wneud oedd ei roi ar sail statudol, oherwydd nid yw hynny'n rhywbeth y cawn ni ei adeiladu ar hyn o bryd. Gallai Cymru ariannu'r tîm flwyddyn ar ôl blwyddyn a dal i fethu gwneud y llys ei hun yn rhan barhaol o'r system gyfiawnder. Pan ddaeth yr arian i ben, nid oedd unrhyw beth oddi tano—nid oedd ar sail statudol. Felly, dyma beth a ddigwyddodd—nid penderfyniad a gymerwyd gan unrhyw un, nid dyfarniad fod hyn yn anghywir i Gymru, dim ond llys a oedd yn bodoli ar amser benthyg ac a ddaeth i ben. Treuliodd y Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru bedair blynedd yn edrych ar hyn. Dywedodd yn 2019 y dylai'r llysoedd hyn gael eu sefydlu yng Nghymru. Dywedodd hefyd y dylid datganoli cyfiawnder a phlismona, oherwydd nid yw system sydd wedi'i rhannu i lawr y canol yn gwasanaethu neb, llai fyth y bobl sy'n cael eu dal yn y canol. Rwy'n credu eu bod yn iawn, ac nid wyf yn gwybod am enghraifft gliriach na'r un hon. Fe dalodd Cymru am y llys hwn. Roedd yn gweithio, fe gaeodd, ac ni chafodd Cymru bŵer i'w wneud yn barhaol yn y gyfraith. Ni allai byth mo'i roi ar sail statudol—nid oes enghraifft gliriach na hon. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776814 232 En 2026-10-07T15:30:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=9357&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776832 233 En 2026-10-07T15:33:29 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=9566&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 336 336 Natasha Asghar AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha A gaf i ddiolch i Tom Montgomery am gyflwyno'r ddadl hon heddiw? Rwy'n falch o'r cyfle i gyd-gyflwyno’r cynnig hwn. Gall llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol chwarae rhan hollbwysig yn creu canlyniadau gwell i blant a rhieni. Drwy fabwysiadu dull o weithredu gwahanol i lysoedd arferol, gyda thriniaeth a chymorth ymarferol, gallant helpu rhieni i oresgyn problemau camddefnyddio sylweddau a helpu i gadw teuluoedd gyda'i gilydd yn y pen draw. Yn fy marn i, gwneud popeth yn ein gallu i gadw teuluoedd gyda'i gilydd, yn hytrach na'u chwalu, ddylai fod y cam cyntaf. Wrth gwrs, bydd achosion lle nad yw hynny'n briodol, nac yn ddiogel yn wir, ond dylid rhoi pob cyfle rhesymol i deuluoedd aros gyda'i gilydd. Yn hytrach na bod y llys yn penderfynu a ddylai plentyn aros neu fynd i ofal, nod y llysoedd arbenigol hyn yw rhoi cyfle strwythuredig i'r rhiant fynd i'r afael â'r problemau parhaus. Ac mae'r dystiolaeth yn gryf iawn. Yn Lloegr, fel rydym newydd ei glywed, canfu gwerthusiad mawr o 106 o deuluoedd a aeth drwy lysoedd teulu cyffuriau ac alcohol fod 40 y cant o famau a 25 y cant o dadau wedi rhoi'r gorau i gamddefnyddio sylweddau. Mewn cymhariaeth, dim ond 25 y cant o famau a 5 y cant o dadau a aeth drwy achosion gofal cyffredin a roddodd y gorau i gamddefnyddio sylweddau. Mae'r data hirdymor yn addawol yn wir. Bum mlynedd ar ôl diwedd eu hachosion, canfu'r gwerthusiad fod 46 y cant o famau wedi rhoi'r gorau i gamddefnyddio sylweddau a bod 37 y cant o deuluoedd a aeth drwy lysoedd teulu cyffuriau ac alcohol wedi dod yn ôl at ei gilydd neu wedi parhau i fyw gyda'i gilydd. Yn ogystal â darparu manteision teuluol, mae hefyd yn cyd-fynd ag agenda iechyd ataliol y Llywodraeth a gall arbed arian i bwrs y wlad yn y tymor hir. Yn ôl y Ganolfan Arloesi ym maes Cyfiawnder, mae gan y llysoedd hyn botensial i arbed bron i £10,000 yr achos i awdurdodau lleol mewn costau cyfreithiol o gymharu â’r achosion gofal safonol. Adleisiodd yr Adran Addysg y canfyddiadau hyn gyda’u dadansoddiad eu hunain, gan ddod i’r casgliad fod llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn cynhyrchu arbedion sylweddol gan gyflawni canlyniadau llawer gwell i blant a theuluoedd ar yr un pryd. Mae gan wledydd ledled y byd, gan gynnwys America ac Awstralia, ryw fath o system llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol ar waith, ond yn anffodus, yma yng Nghymru, nid oes gennym unrhyw beth. Ymrwymodd Llywodraeth Lafur flaenorol Cymru i gyflwyno'r llysoedd hyn yma yng Nghymru a lansiodd gynllun peilot. Canfu'r cynllun peilot, a gynhaliwyd yng Nghaerdydd a'r Fro, fod lefel camddefnyddio sylweddau gan rieni wedi gostwng o 83 y cant i 54 y cant, a bod nifer y plant sy'n byw gydag un neu'r ddau riant ar ddiwedd eu hachos yn fwy na dwbl y nifer ar y dechrau. Y llynedd, sefydlodd Llywodraeth flaenorol Cymru weithgor i ystyried ehangu, ariannu a gwneud defnydd ehangach o lysoedd teulu cyffuriau ac alcohol. Ers hynny, nid ydym wedi clywed unrhyw beth. O ystyried bod y cynnig i gyflwyno llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yma yng Nghymru i'w weld yn denu cefnogaeth drawsbleidiol, o'r hyn a glywaf ac o'r hyn a welaf, mae'n bryd i Lywodraeth Plaid Cymru ysgwyddo'r cyfrifoldeb a rhoi hyn yn ôl ar yr agenda. Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776834 234 En 2026-10-07T15:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=9657&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776837 235 En 2026-10-07T15:36:15 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=9732&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 12182 12182 Louise Emery AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12182 Emery, Louise Rwy'n siarad i gefnogi'r cynnig hwn a'r achos cryf y mae fy nghyd-Aelodau eisoes wedi'i sefydlu yn y Siambr hon. Roedd llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn rhywbeth nad oeddwn yn ymwybodol iawn ohonynt cyn i Tom gyflwyno hyn, felly rwy'n falch iawn ein bod yn siarad amdanynt heddiw. Wrth gwrs, ni chafodd hyn ei lunio mewn melin drafod; mae'n deillio o rwystredigaeth barnwr. Eisteddai'r barnwr rhanbarth Nicholas Crichton mewn llys teulu yn Llundain a gwelodd yr un mamau'n dychwelyd dro ar ôl tro. Gofynnodd gwestiwn syml: 'Beth yn union yw pwrpas llysoedd teulu? Ai dim ond i fynd â phlant oddi ar eu rhieni?' 'Os ydym yn bwriadu mynd â'r 8fed, 9fed neu 10fed plentyn, ni all y llysoedd teulu fod yn gwneud llawer o les i'r teulu hwn'. Wedi'i ysbrydoli gan lysoedd triniaeth teulu yn yr Unol Daleithiau, sefydlodd y barnwr y llys teulu cyffuriau ac alcohol cyntaf yn Llundain yn 2008. Fel rydym eisoes wedi'i glywed yn y Siambr, canfu adolygiad rhyngwladol o 17 astudiaeth o lysoedd triniaeth cyffuriau teuluol fod teuluoedd yn llawer mwy tebygol o gael eu hailuno. O Awstralia i Seland Newydd, mae hyn yn gweithio. Dywedodd y barnwr teulu uchaf yng Nghymru a Lloegr, Syr Andrew McFarlane: 'Y nod yn y pen draw yw bod llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol ar gael ym mhob ardal o Gymru a Lloegr.' Cymru a Lloegr. Aelodau, mae'r farnwriaeth yn barod, ac mae'n aros amdanom. Roedd mamau a adunwyd drwy lysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn fwy tebygol o fod oddi ar gyffuriau neu alcohol bum mlynedd yn ddiweddarach. Nid perfformiad ar gyfer y llys yw hwn. Mae hwn yn fywyd wedi'i ailadeiladu. Hyd yn oed pan na all plant fynd adref, mae llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn cadw rhieni mewn triniaeth fel y gallant barhau i chwarae rhan iach ym mywydau eu plant, fel nad yw'r babi nesaf yn mynd i'r llys ac efallai'n cael eu cymryd oddi wrth y teulu. Mae'r cynnig yn galw am wneud llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn rhan o strategaeth i gadw plant allan o ofal. Mae swydd Bedford yn arwain y ffordd, ac rydym wedi clywed dyfyniadau o swydd Bedford ar draws y Siambr heddiw. Mae swydd Bedford yn sicrhau bod mwy na gwasanaethau plant yn rhedeg hyn. Caiff ei gefnogi hefyd gan y bwrdd gofal integredig lleol, sy'n gwerthuso ei waith ac yn dod â chefnogaeth gan bob partner. Yma yng Nghymru, mae gennym bartneriaid o amgylch y bwrdd yn barod. Mae gennym fyrddau iechyd, mae gennym fyrddau cynllunio ardal camddefnyddio sylweddau, mae gennym fyrddau partneriaeth rhanbarthol, ac mae gennym gomisiynwyr heddlu a throseddu—am nawr. Mae pob un ohonynt yn elwa pan fydd rhiant yn gwella a theulu'n aros gyda'i gilydd. Dylai pob un o'r sefydliadau hynny, a ninnau, helpu i sicrhau hyn. Rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi'r cynnig hwn. Fel y dywedodd Tom, mae angen inni adeiladu system ofal yng Nghymru sy'n adeiladu, nid yn chwalu, teuluoedd. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776858 236 En 2026-10-07T15:38:47 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=9884&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 4983 4983 Jane Dodds AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Diolch yn fawr iawn i Tom am godi'r mater hwn. Dyma'r Senedd ar ei gorau, pan fyddwn yn clywed safbwyntiau ar rywbeth sy'n wirioneddol bwysig i'n dinasyddion, ond yn yr achos hwn, yn wirioneddol bwysig i'n plant. Rwyf wedi gweithio mewn achosion gofal plant am dros 25 mlynedd, o dan lysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn Llundain a llysoedd nad ydynt yn llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol hefyd. Fel y clywsoch, yn Lloegr, mae 13 tîm yn gweithio mewn 18 llys. Yng Nghymru, nid oes gennym un. Fe wnaeth Rhys ab Owen a minnau, yn y Senedd flaenorol, godi'r angen am lysoedd teulu cyffuriau ac alcohol. Rydym wedi gwneud hyn ers 2023. A dyma ni, dair blynedd yn ddiweddarach, heb lys teulu cyffuriau ac alcohol yng Nghymru. Felly, rwy'n rhoi rhybudd, os caf: mae angen inni glywed cynllun ar gyfer sut rydym yn mynd i gael llys teulu cyffuriau ac alcohol yng Nghymru. Nid oes amheuaeth fod llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn arbed arian, yn achub bywydau, ac yn rhoi'r cyfle gorau i'n plant. Hoffwn baentio darlun o rywfaint o'r gwaith a wneuthum fel gweithiwr cymdeithasol amddiffyn plant. Gwyddom mai'r lle gorau i blentyn yw gyda'u rhieni. Ond dychmygwch pe baech yn rhiant, â chefndir gofal o bosibl, o bosibl yn wynebu anawsterau iechyd meddwl, o dan straen, yn byw mewn tlodi. Rwyf wedi'i ddisgrifio fel pe baech chi'n ymdrechu'n daer i ddringo grisiau symudol sy'n dod i lawr—nid oes gennych fawr o obaith. Felly, rydych chi'n dechrau defnyddio cyffuriau ac alcohol fel ffordd o anghofio am y peth a cheisio tynnu eich hun allan o'r byd rydych chi ynddo. Nid ydych yn bwriadu mynd yn gaeth, ond mae'n digwydd. Mae gennych eich plant eich hun, ac ni allwch ofalu amdanynt. Yna mae gwasanaethau cymdeithasol—pobl fel fi—yn dod yn rhan o bethau. Fel rhiant, rydych chi'n ymladd—wrth gwrs eich bod; mae pob rhiant eisiau cadw eu plentyn. Nid oes unrhyw amheuaeth o gwbl ynglŷn â hynny, yn fy 25 mlynedd o brofiad. Ond nid oes gennych unrhyw adnoddau. Nid oes gennych unrhyw wasanaethau sy'n gweithio gyda chi. Yn hytrach, mae gwasanaethau'n eich rhoi drwy'r felin. Mwy o straen, mwy o gyffuriau, mwy o alcohol. Dyna sy'n digwydd mewn achosion llys teulu arferol. Nid oes gennych y gwasanaethau yno yn barod i chi. Maent yno i geisio gwneud ichi ddangos eich bod eisiau cadw eich plentyn, ac mae hynny'n eich rhoi dan fwy fyth o straen. Neu rydych chi'n mynd i lys teulu cyffuriau ac alcohol, ac mae gennych gyfle, ac yn bwysicaf oll, mae gan eich plant gyfle. Mae ganddynt y cyfle gorau y gallant ei gael mewn bywyd i aros gyda chi. Rwyf am gloi drwy ddweud bod y dystiolaeth yno. Mae'n ddiymwad. Mae barnwyr teulu y gweithiais gyda nhw—gan fy mod yn arfer gweithio ym mhrif gofrestrfa Llundain—wedi dweud hyn yn glir iawn. Nid wyf yn gwybod beth arall sydd angen i Lywodraeth Cymru ei glywed. Ond mae angen ichi glywed y dystiolaeth ac mae angen ichi weithredu arni, gan na all plant aros yn hwy. Os gwelwch yn dda, gwnewch hynny. Diolch yn fawr iawn. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776833 237 En 2026-10-07T15:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=9957&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776838 238 En 2026-10-07T15:42:03 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=10080&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 12157 12157 Art Wright AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12157 Wright, Art Rwy'n codi heddiw i gefnogi'r cynnig hwn, oherwydd yn y bôn, mae a wnelo'r ddadl hon ag un peth ac un peth yn unig: plant. Rydym wedi clywed llawer, a hynny'n gwbl briodol, am brosesau llys, gwasanaethau cymdeithasol, caethiwed, gwariant cyhoeddus. Ond y tu ôl i bob ystadegyn, mae plentyn y gall eu dyfodol gael ei siapio gan y penderfyniadau a wnawn yn y Siambr hon heddiw. Pan fydd plentyn yn mynd i ofal, mae hynny'n aml yn digwydd am fod yr oedolion o'u cwmpas yn ymrafael â phroblemau cymhleth: camddefnyddio sylweddau, iechyd meddwl gwael, trawma, ansefydlogrwydd domestig. Ni ddylid bychanu unrhyw un o'r heriau hynny. Ond ni ddylem anghofio chwaith, lle bynnag y bo'n ddiogel ac yn bosibl, fod y rhan fwyaf o blant eisiau'r un peth: maent eisiau cariad, maent eisiau sefydlogrwydd, ac maent eisiau cyfle i aros yn gysylltiedig â'u teulu. Y gwir amdani yw bod plant sy'n mynd i ofal yn aml yn wynebu anfanteision sylweddol yn nes ymlaen mewn bywyd. Gwyddom fod pobl ifanc sydd wedi cael profiad o ofal yn llai tebygol o fynychu prifysgol, o ennill cymhwyster ar y lefel y gallent fod wedi'i chyrraedd, ac yn fwy tebygol o brofi digartrefedd, a hyd yn oed yn fwy tebygol o brofi anawsterau iechyd meddwl wrth iddynt dyfu i fyny. Nid yw'r canlyniadau hynny'n anochel, ond maent yn peri cryn bryder, a dylent orfodi pob un ohonom i ofyn cwestiwn syml: a oes ffordd well o helpu teuluoedd i oresgyn y problemau sy'n dod â nhw i mewn i'r system llysoedd yn y lle cyntaf, ac os oes, pam na fyddem yn mynd ar ei thrywydd? Yr hyn sy'n fy nharo am lysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yw nad ydynt yn gostwng y safonau nac yn peryglu diogelwch plant; maent yn gwneud y gwrthwyneb yn llwyr. Maent yn cydnabod y ffordd orau o amddiffyn plant, ac yn aml, mae a wnelo hynny â mynd i'r afael â'r achosion sylfaenol sy'n rhoi teuluoedd mewn argyfwng yn hytrach na delio â'r canlyniadau yn unig. Mae'r dystiolaeth a gyflwynir heddiw yn dangos, pan fydd rhieni'n cael cymorth dwys i oresgyn caethiwed a delio â thrawma, a budd-dal plant hefyd, fod mwy o rieni'n llwyddo i roi'r gorau i gamddefnyddio cyffuriau ac alcohol, fod mwy o deuluoedd yn cael sefydlogrwydd, a bod mwy o blant yn gallu aros yn ddiogel neu ddychwelyd yn ddiogel at eu rhieni a'u teulu. Mae hynny'n bwysig, gan fod pob plentyn sy'n gallu aros yn ddiogel mewn amgylchedd teuluol cariadus yn cael rhywbeth na all unrhyw sefydliad na gwasanaeth byth gymryd ei le'n iawn—ymdeimlad o berthyn, ymdeimlad o hunaniaeth, ymdeimlad o sefydlogrwydd. Dangosodd y cynllun peilot yng Nghymru fod cyfran y plant sydd yng ngofal un neu'r ddau riant wedi mwy na dyblu yn ystod achosion llys teulu cyffuriau ac alcohol. Mae tystiolaeth o Loegr yn dangos bod llawer mwy o blant yn cael eu huno â'u teuluoedd o gymharu ag achosion llys confensiynol. Nid llwyddiannau polisi yn unig yw'r canlyniadau hynny, maent yn gyfleoedd sy'n newid bywydau plant. Plant a allai aros yn yr un ysgol, cadw ffrindiau, cadw'r cysylltiad â brodyr a chwiorydd, cadw perthynas â neiniau a theidiau a rhwydweithiau teuluol ehangach, ac osgoi'r trawma ychwanegol a all fynd law yn llaw â chael eu gwahanu oddi wrth eu teulu. Wrth gwrs, bydd yna achosion bob amser lle na all plant aros gartref yn ddiogel. Yn yr amgylchiadau hynny, rhaid i ddiogelu'r plentyn barhau i fod yn brif flaenoriaeth i ni. Ond lle mae adferiad yn bosibl, lle mae rhieni'n barod i ymgysylltu, a lle mae tystiolaeth yn dangos canlyniadau gwell, dylem sicrhau bod y cyfleoedd hynny'n bodoli. Yr hyn sy'n peri pryder i mi yw bod Cymru wedi cynnal rhaglen beilot ar hyn yn barod, ond heddiw, nid oes gennym unrhyw beth—dim llys teulu cyffuriau ac alcohol yn gweithredu yn ein gwlad o gwbl. Yn y cyfamser, mae Lloegr wedi parhau ar y daith ac wedi ehangu'r model. Mae hynny'n golygu bod llai o gyfleoedd i blant Cymru elwa o ddull sydd wedi dangos addewid dro ar ôl tro. Rydym yn aml yn siarad yn y Siambr hon am ymyrryd yn gynnar, am atal, am dorri cylchoedd sy'n cael eu hetifeddu o genhedlaeth i genhedlaeth. Mae llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn ymgorffori'r egwyddorion hynny'n fwy perffaith nag unrhyw beth a welais erioed. Nid ymateb i gaethiwed yn unig a wnânt, maent yn rhoi'r cyfle gorau posibl i blant gael dyfodol sefydlog, maent yn atal trawma yn hytrach na delio â'r canlyniad yn unig, ac maent yn cydnabod y gall helpu rhiant i ymadfer drawsnewid llwybr bywyd cyfan plentyn. Aelodau, mae pob plentyn yn haeddu diogelwch, mae pob plentyn yn haeddu sefydlogrwydd ac mae pob plentyn yn haeddu cyfle i dyfu i fyny mewn amgylchedd teuluol meithringar lle gellir cyflawni hynny'n ddiogel. Dyna pam fy mod yn cefnogi'r cynnig hwn, a dyna pam fy mod yn annog fy nghyd-Aelodau ar draws y Siambr i gefnogi ehangu llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yng Nghymru. Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776835 239 En 2026-10-07T15:45:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=10257&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776840 240 Cy 2026-10-07T15:47:19 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=10396&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch i chi. Galwaf ar y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod, Delyth Jewell.  16314 7 2026-10-07T13:30:01 776843 241 Cy 2026-10-07T15:47:26 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=10403&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Y Dirprwy Weinidog Gofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod Jewell, Delyth Diolch, Ddirprwy Lywydd. A diolch i Tom am ddod â'r ddadl yma gerbron y Senedd, a diolch i'r Aelodau sydd wedi cymryd rhan yn y ddadl eithriadol o bwysig yma. Fel pobl eraill, fe wnes i ddilyn datblygiad y cynllun peilot a chael fy hun yn gofyn cwestiynau tebyg i rai o'r cwestiynau sydd wedi cael eu codi heddiw. Mae'r dystiolaeth i gefnogi'r model yn gryf. Daeth gwerthusiad y cynllun peilot i'r casgliad y dylid ehangu'r ddarpariaeth yng Nghymru, fel rydyn ni wedi clywed. Mae'r profiad o'r llysoedd hyn yn Lloegr yn dangos canlyniadau cadarnhaol tu hwnt. Fe wnaeth comisiwn Thomas hefyd argymell y dylai dulliau datrys problemau gael eu defnyddio fel mater o drefn, ac y dylai llysoedd o'r fath gael eu sefydlu yng Nghymru. Wrth gwrs, roedd y gwerthusiad hefyd yn nodi bod sawl rhwystr a chymhlethdod yn perthyn i fodel y llysoedd. Mae hynny yn arbennig o wir yng Nghymru oherwydd y cyfuniad o gyfrifoldebau wedi eu datganoli a heb eu datganoli. Fe wnaeth y comisiwn argymell y dylai'r gyfraith sydd yn ymwneud â phlant a chyfiawnder teuluol yng Nghymru gael ei dwyn ynghyd mewn un system gyfreithiol gydlynol sy'n cyd-fynd â swyddogaethau ym maes iechyd, addysg a lles. Byddai datganoli cyfiawnder yn creu cyfleoedd i gynllunio gwasanaethau o amgylch anghenion Cymru, yn hytrach na dim ond atgynhyrchu trefniadau sydd wedi'u datblygu mewn mannau eraill. Mae'r profiad gyda'r llysoedd hyn yn dangos mai dim ond un ystyriaeth yw effeithiolrwydd, mae'n rhaid hefyd pwyso a mesur cynaliadwyedd, gofynion y gweithlu a chostau cyfle wrth benderfynu ar y ffordd fwyaf priodol o ddefnyddio adnoddau. Felly, nid yw hyn yn syml, ond mae gwaith yn mynd yn ei flaen yn y cyd-destun yma. Mae'r model yn gofyn am ymrwymiad gan awdurdodau lleol, y farnwriaeth a'r llysoedd. Mae'n gofyn hefyd am flaenoriaeth gan lawer o wasanaethau, gan gynnwys camddefnyddio sylweddau, cam-drin domestig ac iechyd meddwl. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776854 242 En 2026-10-07T15:49:28 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=10525&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Mae angen inni sicrhau, wrth gwrs, fod cyllid ar gael a'i fod yn gynaliadwy ar gyfer unrhyw fodel a ddefnyddiwn, oherwydd yn Lloegr, yn anffodus, mae colli cyllid wedi arwain at rai timau'n chwalu. Nid penderfyniad i Lywodraeth Cymru yn unig yw hwn, ond rydym yn chwarae rhan hollbwysig mewn sgyrsiau perthnasol yng Nghymru ac wrth ddatblygu'r strategaeth cyfiawnder teuluol gyda'r Weinyddiaeth Gyfiawnder. Ein blaenoriaeth yw symud y system cyfiawnder teuluol gyfan i amgylchedd mwy empathetig a chydymdeimladol, lle mae teuluoedd yn teimlo eu bod yn cael eu cefnogi, ac yn hollbwysig, fod ganddynt obaith. Nawr, mae hynny'n galw am newid diwylliannol a systemig sy'n ehangach na llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn unig wrth gwrs, ac mae hynny eisoes ar y gweill. Mae cymaint mwy y gellir ei wneud. Y llynedd, argymhellodd y gweithgor llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol y dylai gwaith barhau ar ddulliau datrys problemau a chymorth dwys i deuluoedd sy'n mynd drwy achosion llys. Ddirprwy Lywydd, mae hwn yn ddarlun sy'n esblygu. Fe'i trafodwyd mewn mwy o fanylder mewn gweithdai rhanbarthol a hwyluswyd gan y Ganolfan Arloesi ym maes Cyfiawnder yn gynharach eleni. Tynnodd adroddiad dilynol y ganolfan sylw at yr awydd clir gan y tri rhanbarth i archwilio ymhellach a datblygu dulliau datrys problemau ac ystyriol o drawma'r llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol mewn achosion cyfraith gyhoeddus yng Nghymru. Aeth yr adroddiad ymlaen i gydnabod amrywiadau rhanbarthol, pwysau yn y system a'r angen i adeiladu ar arferion da presennol. At ei gilydd, nododd y gweithdai set gyffredin o argymhellion i arwain y camau nesaf, a fydd yn symud ymlaen o dan oruchwyliaeth y rhwydwaith cyfiawnder teuluol. Yn ddiweddar, cyfarfûm â'r Dirprwy Brif Weinidog a'r Gweinidog dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad, sy'n rhannu diddordebau polisi mewn cyfiawnder teuluol. Rydym yn bwriadu cydweithio'n agos ar ddiwygiadau i'r system cyfiawnder teuluol, a bydd rhai ohonynt yn cyd-fynd yn agos â rhai swyddogion cyfatebol yn Llywodraeth y DU wrth gwrs, drwy'r strategaeth cyfiawnder teuluol. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776836 243 En 2026-10-07T15:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=10557&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776839 244 En 2026-10-07T15:51:21 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=10638&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 4983 4983 Jane Dodds AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane A wnewch chi dderbyn ymyriad? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776842 245 En 2026-10-07T15:51:22 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=10639&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Wrth gwrs. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776841 246 En 2026-10-07T15:51:23 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=10640&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 4983 4983 Jane Dodds AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Diolch yn fawr iawn, Weinidog, am wneud hynny. Rwy'n clywed yn union beth rydych chi'n ei ddweud, a gallaf glywed bod gennych gynllun mawr, sydd, yn fy marn i, yn ddehongliad rhesymol o hynny. Fodd bynnag, nid wyf yn clywed amserlen glir—efallai eich bod yn dod at hynny ar y diwedd. Rwy'n awyddus iawn hefyd i wybod pam nad ydych chi'n bwrw ymlaen â llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol, o ystyried yr holl dystiolaeth, a'ch bod mewn gwirionedd yn niweidio plant wrth aros i'ch cynllun mawr ddod at ei gilydd. Diolch yn fawr iawn. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776844 247 En 2026-10-07T15:51:53 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=10670&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Rwy'n gresynu at ail ran y cyfraniad hwnnw. Edrychwch, rwy'n deall wrth gwrs nad oes yr un ohonom eisiau achosi niwed i blant, ac mae’n rhaid inni sicrhau bod y penderfyniad a wneir yn ystyried yr holl gymhlethdodau gwahanol hyn. Pe bawn mewn sefyllfa heddiw i ddweud, 'Iawn, gallwn wneud hyn', wrth gwrs y buaswn eisiau gwneud hynny. Rwy'n cydnabod bod tystiolaeth gadarnhaol iawn ynghylch llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol. Mae angen i'r opsiynau y mae angen inni eu hystyried yng nghyd-destun Cymru, sef yr hyn y mae'r gweithgor wedi bod yn edrych arno, edrych ar strwythurau ychwanegol ac ai dyna fyddai'r opsiwn gorau, gan edrych hefyd ar rai o'r dulliau gweithredu a ddefnyddiwyd yn yr Alban, sy'n dilyn modelau gwahanol ond cymharol o bosib, ac edrych i weld a fyddai hynny'n bosibl. Wrth gwrs, mae angen inni sicrhau bod unrhyw ddull a ddefnyddir yn y dyfodol yn ategu'r ddarpariaeth bresennol, yn hytrach nag ychwanegu unrhyw gymhlethdod pellach. Mae angen inni edrych ar gynaliadwyedd, capasiti'r gweithlu. Nid ydym yn oedi er mwyn oedi, ond er mwyn sicrhau ein bod yn gwneud hyn yn iawn, er fy mod yn llwyr werthfawrogi'r brwdfrydedd yn y Siambr ynglŷn â bod eisiau symud yn gyflym. Rwy'n deall hynny'n llwyr. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776846 248 Cy 2026-10-07T15:53:12 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=10749&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth So, diolch, Jane, am hwnna. Mae ein rhaglen lywodraethu yn nodi bod atal ac ymyrryd yn gynnar yn ganolog i bob proses o ddatblygu polisi. Rŷn ni am weld system cyfiawnder teuluol sy'n cefnogi teuluoedd i aros gyda'i gilydd ac sy'n atal plant, eu rhieni a'u teuluoedd ehangach rhag mynd trwy drawma achosion llys. Mae llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn cynnig model o gymorth dwys i deuluoedd pan fydd achosion llys wedi cael eu cychwyn. Ond yng Nghymru, mae ein Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 eisoes yn cynnwys model tebyg, sef y gwasanaeth integredig cymorth i deuluoedd. Mae hwnna'n ymyrryd yn gynharach drwy roi cymorth dwys i deuluoedd sydd ag anghenion lluosog. Mae'r model hwn wedi esblygu ac mae yna ffurfiau gwahanol ohono ar gael ar draws Cymru. Felly, rwy'n bwriadu adolygu'r gwasanaeth hwn a chael trafodaeth agored am ba elfennau sy'n gweithio'n dda a beth sydd angen gweithio yn well. Mae'n amlwg fod rhai o'r rheini. Byddwn ni hefyd yn gweithio gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig i ddatblygu dull o ddatrys problemau mewn llysoedd teulu. Rŷn ni wedi dangos sut y gallwn ni sbarduno newid drwy gyflwyno llysoedd sy'n canolbwyntio ar y plentyn ledled Cymru, ac mae'r data wedi dangos bod hyn yn llwyddiannus. Fe wnaeth hyn sefydlu ffordd o weithio sy'n rhoi'r plentyn wrth galon y broses ac yn defnyddio dull datrys problemau. Mae hynny'n ein rhoi mewn sefyllfa dda i fanteisio ar y profiad a'r dysgu hwnnw yn y dyfodol. Dwi eisiau sicrhau yr Aelodau, Ddirprwy Lywydd, y bydd ein system cyfiawnder teuluol yn parhau i ganolbwyntio ar gadw plant yn ddiogel gyda'u teuluoedd ble bynnag mae hynny yn bosibl. Bydd gwasanaethau yn gweithio gyda'i gilydd i atal anghenion rhag dwysáu ac i helpu teuluoedd i wneud newidiadau y gellir eu cynnal. Pan fydd teuluoedd yn dod i gysylltiad â'r llysoedd, rydyn ni eisiau profiad mwy empathetig sy'n canolbwyntio ar y canlyniadau gorau i'r plentyn. Wrth gwrs, mae'r cyfrifoldebau hyn yn ymestyn ar draws gwahanol rannau o'r Llywodraeth a bydd angen cyfraniad gan y farnwriaeth a Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Bydd angen manteisio hefyd ar yr hyn sy'n cael ei ddysgu o'r model llys teulu cyffuriau alcohol a theuluoedd sydd â phrofiad uniongyrchol, a dwi'n dod i ben yma. Er bod y newid hwn yn gymhleth, dwi'n credu bod ein partneriaid yn rhannu'r un brwdfrydedd dwi wedi ei glywed ar draws y Siambr y prynhawn yma i gydweithio ac i symud y gwaith hwn yn ei flaen ar frys. Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776857 249 Cy 2026-10-07T15:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=10857&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776875 250 Cy 2026-10-07T15:55:44 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=10901&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch, Ddirprwy Weinidog. Galwaf ar Tom Montgomery i ymateb i'r ddadl. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776877 251 En 2026-10-07T15:55:51 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=10908&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 12183 12183 Tom Montgomery AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12183 Montomery, Tom Diolch. Rwy'n ddiolchgar i bawb sydd wedi siarad heddiw, i'r Aelodau ar draws y pleidiau sydd wedi rhoi eu hamser i ddeall maes polisi eithaf cymhleth ac sydd wedi dangos parodrwydd i weithio gyda mi i gyflwyno'r cynnig hwn heddiw i geisio creu newid cadarnhaol i blant, rhieni a theuluoedd mewn argyfwng yng Nghymru. Fel y nodais yn fy sylwadau agoriadol, cynhaliodd y Ganolfan Arloesi ym maes Cyfiawnder ddadansoddiad ariannol o'r llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn 2024. Mae'r dadansoddiad hwnnw'n dangos bod llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn cynhyrchu arbedion sylweddol o gymharu â gweithdrefnau gofal safonol, yn ogystal â bod yn ffordd well o helpu plant i gael gofal diogel gan eu rhieni. Mae'r gwaith yn dangos bod llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn opsiwn buddsoddi i arbed, gan gynnig y posibilrwydd o arbedion refeniw sylweddol i awdurdodau lleol. Mae'r budd cyllidol posibl yn anhygoel: am bob £1 a wariwn ar lysoedd teulu, cyffuriau ac alcohol, gellir sicrhau £3.20 o arbedion net. A yw'n werth buddsoddi nawr er mwyn arbed yn y dyfodol agos? Rwy'n credu hynny. Mae hyn yn arbennig o wir pan ystyriwn yr effaith well y mae llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yn ei chael ar fywydau pobl a phlant: cadw teuluoedd gyda'i gilydd yn un uned, lleihau lefelau camddefnyddio cyffuriau, lleihau lefelau camddefnyddio alcohol, gwella iechyd meddwl a lleihau lefelau ailadrodd achosion. Rwyf wedi clywed gan sawl Aelod, a byddaf yn gwneud fy ngorau i sôn am bob un ohonoch. Clywsom gan Sarah Cooper-Lesadd. Diolch am rannu eich profiad personol, fel rydych wedi'i wneud dro ar ôl tro yn y Siambr hon. Mae'r profiad bywyd a gyfrannwch i'r ddadl yn wirioneddol fuddiol, a diolch am dynnu sylw at yr effaith a gafodd y model Cymreig ar deuluoedd ac achosion. Er fy mod yn derbyn y pwynt rydych chi'n ceisio'i wneud am bwerau'r lle hwn, yr hyn a ddywedaf yw nad oes angen mwy o bwerau arnom. Gallwn wneud hyn, gan ein bod eisoes wedi gwneud hyn. Rydym eisoes wedi creu'r cynllun peilot ac wedi gwario'r arian. Felly, rwy'n pryderu bod perygl y gallai'r pwynt rydych chi'n ei wneud ein llusgo i ddadl gyfansoddiadol gyda San Steffan yn hytrach na bwrw ymlaen a chyflwyno'r newid hwn i deuluoedd a phobl ifanc. Natasha, diolch yn fawr iawn am eich cyfraniad pwerus ac am dynnu sylw at yr effaith y mae'r llysoedd hyn yn ei chael, nid yn unig ar y teulu ond ar leihau lefelau camddefnyddio sylweddau ac am yr arbedion posibl y gallwn eu gweld i awdurdodau lleol—hyd at £10,000 yr achos. Louise Emery, diolch am dynnu sylw at y ffaith bod y llysoedd yn aros amdanom. Maent yn barod i fynd; mae'r model wedi'i osod gennym. Mae angen inni fod yn ddigon dewr i wneud y penderfyniad yma heddiw. Fe wnaeth Jane Dodds ein hatgoffa o'r effaith ddynol y gall bob un ohonom ei chael drwy gefnogi'r cynnig hwn. Ac Art, diolch am ein hatgoffa pwy sydd wrth wraidd y ddadl hon: y plant y mae'n gyfrifoldeb ar bob un ohonom i ofalu amdanynt. Hoffwn ddweud yn glir wrth y Senedd fod sawl gwendid yng nghynllun peilot Caerdydd a'r Fro. Roedd y dadansoddiad economaidd y tu allan i'w gwmpas. Cafodd tîm y llys teulu cyffuriau ac alcohol ei danseilio ar y dechrau gan ddiffyg lle i weithredu ohono. Ni chafodd swydd wag ar gyfer gweithiwr cymdeithasol cymwys ei llenwi, nid oedd y llwybr atgyfeirio i'r llys yn glir. Arweiniodd nifer isel o aelodau tîm at dderbyn llai o achosion ac achosodd yr amwysedd ynghylch dyfodol y cynllun peilot ansicrwydd difrifol ynglŷn ag a ellid derbyn achosion ychwanegol. Gellir goresgyn yr holl broblemau hynny drwy ddatblygu a gweithredu cynllun peilot gwell yng Nghymru. Weinidog, diolch am siarad mor angerddol unwaith eto am y bobl rydych chi'n gyfrifol am eu diogelu. Ond fel y dywedais wrth Sarah, mae gennym bŵer i wneud hyn. Fe allwn wneud hyn. Mae gennym arian i wneud hyn. Gall cael eich llusgo i mewn i ddadl ehangach ynglŷn â dyfodol cyfansoddiadol Cymru fod yn ganmoladwy i rai, ond mae'n creu risg o ohirio cynllun sy'n ennyn cefnogaeth drawsbleidiol nawr, sydd â model sy'n gweithio nawr, ac un y mae gennym y dystiolaeth i brofi y gall wneud gwahaniaeth gwirioneddol nawr. Dylai'r dystiolaeth a glywsom yn y Siambr hon heddiw, ac sydd i'w chael yn y llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol ledled Lloegr, wneud i bob un ohonom sylweddoli ei bod yn werth eu creu yng Nghymru. Bydd y cynnig yn ein galluogi i adeiladu system sy'n adeiladu, nid yn chwalu, teuluoedd, ac rwy'n gobeithio y gallaf ddibynnu ar gefnogaeth yr Aelodau heddiw. Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776847 252 En 2026-10-07T16:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=11157&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776848 253 Cy 2026-10-07T16:00:27 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=11184&l=cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776860 254 Cy 261007-7 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol I Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776850 255 Cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol I Detholwyd y gwelliant canlynol: gwelliant 1 yn enw Heledd Fychan. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776851 256 Cy 2026-10-07T16:00:43 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=11200&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Symudaf ymlaen i eitem 7, Reform UK, rygbi rhanbarthol. Galwaf ar Louise Emery i wneud y cynnig. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776852 257 Cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol I Cynnig NDM9312 Llŷr Powell Cefnogwyd gan Andrew Griffin, John Clark Cynnig bod y Senedd: 1. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i sicrhau bod Undeb Rygbi Cymru yn diogelu dyfodol pedwar rhanbarth rygbi Cymru. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776853 258 Cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol I Cynigiwyd y cynnig. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776855 259 En 2026-10-07T16:00:53 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=11210&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 12182 12182 Louise Emery AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12182 Emery, Louise Diolch. Rwy'n gwneud y cynnig yn enw grŵp Reform UK. Caerdydd, y Dreigiau, y Gweilch, y Scarlets. Am fwy nag 20 mlynedd, mae'r pedwar rhanbarth hyn wedi cario rygbi Cymru. Maent yn gyflogwyr, maent yn ganolfannau cymunedol, nhw yw'r camau cyntaf ar yr ysgol i'r chwaraewyr ifanc, o sir Benfro i Bont-y-pŵl. A heddiw, mae un ohonynt yn wynebu'r fwyell. Nawr, gadewch iddi fod yn glir beth y mae'r cynnig hwn yn ei wneud. Nid yw'n gofyn i Weinidogion redeg Undeb Rygbi Cymru. Mae'n annibynnol ac fe ddylai fod yn annibynnol. Ond ni ddylai annibyniaeth olygu na ddylid ei graffu. Lle mae arian cyhoeddus wedi mynd i mewn, mae gan y cyhoedd hawl i atebion. A lle bydd penderfyniad yn taro swyddi, busnesau a chymunedau, mae gan y Senedd hon hawl i glywed y dystiolaeth y tu ôl i'r penderfyniad hwnnw. Felly, i'r rhai ohonoch nad ydych yn teimlo mor angerddol am rygbi â fi, ym mis Hydref 2025 cyhoeddodd URC y penderfyniad i dorri gêm broffesiynol y dynion o bedwar tîm i dri. Ym mis Gorffennaf 2026, cyhoeddodd ei gynllun. Byddai Caerdydd yn cael cynnig trwydded y brifddinas; y Dreigiau'n cael trwydded y dwyrain; a byddai'r Gweilch a'r Scarlets yn cael eu gadael i ymladd dros un drwydded yn y gorllewin. Ac ym mis Awst, cadarnhaodd cyfarwyddwr rygbi URC, Dave Reddin, fod yr undeb yn cadw at y cynllun hwnnw. Felly, mae'r nod wedi'i ddewis. Mae un rhanbarth yn mynd i orfod mynd cyn i unrhyw un weld y prawf y caiff ei farnu yn ei erbyn. Dyna'r ffordd anghywir o'i chwmpas hi. Mae URC yn dweud na all fforddio pedwar tîm cystadleuol, felly cyhoeddwch yr achos busnes ar gyfer tri thîm yn erbyn pedwar yn llawn cyn mis Rhagfyr. Ac nid arian URC yn unig yw hwn. Yn 2021, rhoddodd Llywodraeth Cymru £13.5 miliwn mewn cyllid goroesi i rygbi—£2.7 miliwn yr un i'r undeb ac i'r pedwar rhanbarth—a £475,000 arall yn 2022; £1.8 miliwn yn 2024 ar gyfer y stadiwm genedlaethol; ac mae Chwaraeon Cymru wedi rhoi bron i £435,000 i URC eleni. Mae cynghorau wedi camu i mewn hefyd. Mae Abertawe wedi cymeradwyo £5.1 miliwn i ailadeiladu Sain Helen, gyda phrydles 50 mlynedd i'r Gweilch. Mae'r fargen ddinesig wedi ychwanegu £771,000. Cyngor Sir Gaerfyrddin sy'n berchen ar Barc y Scarlets a rhoddodd fenthyg £2.4 miliwn i'r clwb, sy'n dal i gael ei ad-dalu. Felly, pan ddywedodd y Gweinidog wrth y Siambr fis diwethaf nad yw'r Llywodraeth yn ariannu timau chwaraeon proffesiynol, gyda phob parch, mae'r cofnod yn dangos ei bod wedi bod yn gwneud hynny. Felly, p'un a ydych chi'n gefnogwr rygbi ai peidio, mae gan drethdalwyr gyfran yn hyn. Felly, beth sy'n digwydd os bydd rhanbarth yn mynd? Beth sy'n digwydd i Sain Helen, lle mae 90 y cant o argaeledd y tir wedi'i fwriadu at ddefnydd cymunedol? Pwy sy'n talu'r rhent? Pwy sy'n llenwi'r eisteddleoedd? Beth sy'n digwydd i Barc y Scarlets a'r benthyciad gan y cyngor sy'n dal i gael ei ad-dalu? Beth sy'n digwydd i'r caeau hyfforddi, yr academïau, yr hyfforddwyr, y ffisiotherapyddion, i chwaraewyr mewn clybiau sydd ar lwybr rhanbarthol? Beth sy'n digwydd i raglenni fel Gweilch yn y Gymuned, y gwestai, y tafarndai, y caffis a'r tacsis? Mae'n rhestr faith. A beth am y chwaraewyr ifanc yng ngogledd Cymru neu yng nghefn gwlad Cymru? Llai o dimau, llai o gontractau, llai o gyfleoedd, mwy o'n talent wedi'i golli dros y ffin neu heb ei ddarganfod o gwbl. Byddai gwelliant y Llywodraeth yn dileu ein galwad i ddiogelu'r pedwar rhanbarth, ond mae hefyd yn dweud bod yn rhaid i'r penderfyniad hwn gael ei lywio gan asesiad llawn o'r canlyniadau cymdeithasol, cymunedol ac economaidd. Felly, a wnaiff y Gweinidog ofyn i URC gyhoeddi ei achos busnes ar gyfer tri thîm yn erbyn pedwar, wedi'i wirio'n annibynnol, cyn i'r trwyddedu ddechrau ym mis Rhagfyr? A wnaiff y Gweinidog weithio gyda Chwaraeon Cymru a chynghorau i gyhoeddi cofnod llawn o grantiau cyhoeddus, benthyciadau a buddsoddiad mewn stadiymau yn Undeb Rygbi Cymru a'r rhanbarthau, gyda'r amodau ynghlwm, i ddarparu tryloywder yn yr hyn y mae'r trethdalwr wedi'i wario? Ac a yw'r Llywodraeth yn bwriadu gwneud yr asesiad ar yr effaith ar swyddi, busnesau, rhaglenni cymunedol a llwybrau chwaraewyr, heb anghofio'r effaith ar ogledd Cymru a'r Gymru wledig? Mae pawb yn y Siambr hon yn dweud bod rygbi'n bwysig i Gymru. Mae hynny'n sicr, ond ni fydd geiriau cynnes yn achub rhanbarth. Mae URC yn annibynnol, ond mae hefyd yn atebol—mae'n atebol i'w glybiau, ei gefnogwyr, ac yng nghyswllt arian cyhoeddus, i bobl Cymru. Mae hwn yn benderfyniad enfawr. Os na fydd URC yn diogelu dyfodol y pedwar rhanbarth, os nad yw URC yn gallu diogelu dyfodol y pedwar rhanbarth, mae angen i'r cymunedau o amgylch y clybiau hyn, y busnesau sy'n dibynnu ar y clybiau hyn, a'r trethdalwr sy'n ariannu'r rhanbarthau hyn ddeall pam. Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776856 260 En 2026-10-07T16:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=11457&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776871 261 En 2026-10-07T16:05:50 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=11507&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776867 262 Cy 2026-10-07T16:05:35 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=11492&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch. Rwyf wedi dethol y gwelliant i'r cynnig. Galwaf ar y Trefnydd, Prif Chwip, a Gweinidog y Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon i gynnig yn ffurfiol gwelliant 1, a gyflwynwyd yn ei henw ei hun. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776868 263 Cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol I Gwelliant 1—Heledd Fychan Dileu popeth a rhoi yn ei le: Cynnig bod y Senedd: 1. Yn parchu’r ffaith bod Undeb Rygbi Cymru yn sefydliad annibynnol sy’n gyfrifol am wneud ei benderfyniadau ei hun. 2. Yn nodi’r drafodaeth a’r ohebiaeth sy’n parhau rhwng Llywodraeth Cymru ac Undeb Rygbi Cymru, lle mae’r Llywodraeth wedi cynrychioli’n gyson sylwadau a phryderon y cefnogwyr, y cymunedau a’r rhanddeiliaid eraill y bydd y cynigion yn effeithio arnynt. 3. Yn cydnabod pryderon gwirioneddol chwaraewyr, hyfforddwyr, cefnogwyr, staff a gwirfoddolwyr y mae penderfyniad Undeb Rygbi Cymru i leihau nifer y rhanbarthau proffesiynol o bedwar i dri wedi effeithio arnynt. 4. Yn credu bod yn rhaid i benderfyniadau mor arwyddocaol fod yn seiliedig ar ystyriaethau ariannol ac ystyriaethau o ran y gamp a hefyd ar asesiad llawn o’r canlyniadau cymdeithasol, cymunedol ac economaidd. 5. Yn galw ar Undeb Rygbi Cymru i barhau i ymgysylltu mewn modd ystyrlon a thryloyw a chan ystyried yr holl dystiolaeth sydd ar gael, gan gynnwys sylwadau’r cefnogwyr, y cymunedau lleol, y clybiau a’r rhanddeiliaid eraill, wrth iddo ystyried dyfodol y gêm broffesiynol. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776869 264 Cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol I Cynigiwyd gwelliant 1. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776870 265 Cy 2026-10-07T16:05:48 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=11505&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 426 426 Heledd Fychan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Trefnydd, Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon Fychan, Heledd Cynnig yn ffurfiol, Ddirprwy Lywydd. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776873 266 En 2026-10-07T16:05:57 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=11514&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 4650 4650 John Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4650 Davies, John Mae Undeb Rygbi Cymru yn dweud wrthym fod yn rhaid i'r Scarlets neu'r Gweilch fynd am nad yw rygbi Cymru'n gynaliadwy yn ariannol. Rwyf i, o Gŵyr Abertawe, eisiau gofyn y cwestiwn i Undeb Rygbi Cymru, 'Pam?' Pam y mae rygbi Cymru mor anghynaliadwy yn ariannol? O ystyried y goblygiadau enfawr yn sgil torri rhanbarth, dylai'r ateb i'r cwestiwn hwn fod yn hysbys i'r cyhoedd. Yn hytrach, mae eu cyllid a'u penderfyniadau mewn blwch du llwyr. Nid oes rheswm da dros gredu na fyddai corff rygbi proffesiynol Cymreig, pe bai'n cael ei reoli'n gywir, yn gynaliadwy yn ariannol—wrth gwrs y gall fod yn llwyddiannus. Ond os yw Undeb Rygbi Cymru eisiau i ni gredu nad yw rygbi yng Nghymru yn gynaliadwy, rhaid iddynt sicrhau tryloywder llawn. Hoffwn ddiolch i'r Aelod am ddod â'r mater gerbron a'r geiriau a ddywedwyd ychydig funudau yn ôl. Nid oes unrhyw ranbarth rygbi yn haeddu cael ei dorri. Fodd bynnag, rhaid inni wynebu'r ffaith, y realiti, fod URC yn gorff annibynnol, yn annibynnol ar Lywodraeth Cymru, ac yn gyfrifol am lywodraethu ei hun. Nid yw cynnig sy'n galw ar y Llywodraeth i sicrhau bod pob un o'r pedwar rhanbarth yn cael eu cadw yn llawer mwy nag ymarfer mewn sgorio pwyntiau gwleidyddol fel y mae. Fodd bynnag, nid yw'n helpu'r rhanbarthau o gwbl. Yr hyn y mae'n rhaid inni ei wneud yw uno ar draws y pleidiau, gan fynnu atebolrwydd a thryloywder ystyrlon gan URC. Dyma beth fydd yn diogelu gwaddol rygbi yng Nghymru. Diolch i'r Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon am ymgysylltu ag URC hyd yn hyn, gan bwysleisio'r pryderon enfawr sydd gan chwaraewyr, hyfforddwyr, staff, gwirfoddolwyr a chefnogwyr am oblygiadau torri rhanbarth. Mae angen i URC ddeall bod y gêm yn perthyn i'r bobl ac nid i'r bwrdd. Mae cynaliadwyedd ariannol chwaraeon yn seiliedig ar ddau beth yn y pen draw—sut y caiff ei reoli a sut y caiff ei farchnata. Ar hyn o bryd URC sydd â chyfrifoldeb am y  ddau. Mae cyfrinachedd bwriadol URC am faterion ariannol a phenderfyniadau yn gwneud eu barnu ar eu rhinweddau eu hunain yn amhosibl. Ond yr hyn y gallwn ei wneud yw eu cymharu â gwledydd rygbi eraill, Iwerddon er enghraifft. Yn 2024-25, cofnododd undeb rygbi Iwerddon oddeutu £86 miliwn o refeniw; cofnododd URC rywle oddeutu £106 miliwn. Gyda llai o arian a phoblogaeth fwy, byddech chi'n disgwyl i dîm rhyngwladol Iwerddon fod ar ei hôl hi, ond mae'n amlwg mai'r gwrthwyneb yn llwyr sy'n wir. Mae tîm dynion Iwerddon yn drydydd yn y byd, a'r menywod yn bumed. Ni allai'r naill na'r llall o ddau dîm Cymru, yn ddynion a menywod, gyrraedd y 10 uchaf, sy'n golygu bod strategaeth Ymlaen Cymru Undeb Rygbi Cymru ar gyfer y ddau dîm i fod ymhlith y pump uchaf yn bell iawn o gael ei gwireddu. Mae Iwerddon yn perfformio'n llawer gwell na Chymru er bod ganddi tua £20 miliwn y flwyddyn yn llai i'w wario. Felly, pam? Pam y mae hynny'n digwydd? Os mai cynaliadwyedd ariannol yw'r unig broblem, rhaid inni ofyn pam nad oes gan Iwerddon yr un problemau â ni yma yng Nghymru. Mae Cymru, felly—. Nid cael gwared ar un o'r pedwar rhanbarth yw'r unig ateb; ni all fod yr unig ateb. Y diffyg tryloywder gan Undeb Rygbi Cymru sy'n ei gwneud hi'n amhosibl i ni roi ateb, gan ein gadael i ddibynnu ar yr hyn y mae'r bwrdd yn ei ddweud. Os yw Undeb Rygbi Cymru eisiau inni gredu bod rygbi'n amhroffidiol, dangoswch y ffigurau i ni, dangoswch y rhesymau i ni, dangoswch y rhesymeg y mae hyn yn seiliedig arno—mae mor syml â hynny. Os nad oes unrhyw beth i'w guddio, pam eu bod nhw'n cuddio? Mae pobl ledled Cymru, y byd rygbi, yn teimlo eu bod yn y tywyllwch yn llwyr. Mae'r cefnogwyr yn teimlo'u bod wedi eu tramgwyddo. Mae Undeb Rygbi Cymru i fod yn stiwardiaid y gêm ar lawr gwlad. Nid yw Undeb Rygbi Cymru yn ddim byd ond corff corfforaethol chwyddedig sy'n rheoli dirywiad araf y gêm. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776859 267 En 2026-10-07T16:10:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=11757&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776861 268 En 2026-10-07T16:11:05 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=11822&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry A gaf i ofyn i chi ddod i ben, John? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776862 269 En 2026-10-07T16:11:06 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=11823&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 4650 4650 John Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4650 Davies, John Maent yn torri costau yn hytrach na pharhau gwaddol y gêm. Os ydym am achub y gêm, mae angen inni weithredu fel un yn y Siambr hon heddiw. Rhaid iddo fod yn drawsbleidiol. Mae'r ddadl hon yn ymwneud ag arian, ydy, penderfyniadau, ydy, ond mae hefyd yn ymwneud ag iechyd a hapusrwydd. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776874 270 En 2026-10-07T16:11:20 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=11837&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry John. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776876 271 En 2026-10-07T16:11:21 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=11838&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 4650 4650 John Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4650 Davies, John Mae'n gymaint mwy. Mae rygbi'n ein diffinio ni; mae yn ein gwaed, mae yn ein henaid, mae yn ein DNA. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776863 272 En 2026-10-07T16:11:27 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=11844&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Gorffennwch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776864 273 En 2026-10-07T16:11:27 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=11844&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 4650 4650 John Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4650 Davies, John Mae Undeb Rygbi Cymru mewn perygl o ddinistrio hyn i gyd. Yr unig rai a all ei newid yw ni yma heddiw yn y Siambr. Felly, rwy'n gobeithio y bydd pob un ohonom yn sylweddoli mai dyna sydd angen inni ei wneud. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776995 274 En 2026-10-07T16:11:39 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=11856&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch. Paul Davies. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776865 275 En 2026-10-07T16:11:42 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=11859&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 145 145 Paul Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=145 Davies, Paul Diolch, Ddirprwy Lywydd. Byddai'r cynnig gan Undeb Rygbi Cymru i leihau nifer y timau dynion proffesiynol o bedwar i dri yn un o'r newidiadau mwyaf arwyddocaol i'r gêm broffesiynol, ac os caiff y cynnig hwn ei weithredu, byddai'n ailsiapio’r gamp yng Nghymru yn sylfaenol am genhedlaeth. Nawr, yn fy marn i, o ystyried goblygiadau unrhyw benderfyniad i leihau nifer y timau, rhaid i un egwyddor ddod yn gyntaf, sef tryloywder. Ac rwy'n mynd i ddweud hyn mor glir ag y gallaf: rhaid i Undeb Rygbi Cymru gyhoeddi'n llawn yr achos busnes sy'n sail i'r cynigion hyn. Os yw URC yn gofyn i'r gymuned rygbi, cefnogwyr a'r cyhoedd ehangach dderbyn ailstrwythuro mor enfawr i'r gêm broffesiynol,rwy'n credu bod gennym hawl i weld yn union sut y daeth i'r penderfyniad hwnnw. Rhaid i URC gyhoeddi'r dystiolaeth ariannol sy'n cefnogi gostyngiad o bedwar tîm i dri. Rhaid inni ddeall y metrigau a ddefnyddir i bennu safbwynt URC. Pa asesiadau a wnaed o ddaearyddiaeth, effaith y clwb ar ddiwylliant a'n hiaith, gêm y merched, datblygiad ar lawr gwlad, cysylltedd trafnidiaeth, llwyddiant rhyngwladol? Mae'r rhestr yn faith. Ni all URC ddod i benderfyniad y tu ôl i ddrysau caeedig ac yna ei gyflwyno fel fait accompli. Mae dyfodol rygbi Cymru yn rhy bwysig inni beidio â chraffu ar y cynnig hwn. Nawr, gadewch imi fod yn glir, rwy'n cydnabod bod rygbi proffesiynol ledled y byd yn wynebu pwysau ariannol sylweddol. Nid yw Cymru ar ei phen ei hun yn yr ystyr honno, ac fe welsom glybiau'n chwalu, cyllidebau dan bwysau, a chyrff llywodraethu'n gorfod gwneud dewisiadau anodd. Ac nid wyf yn credu y byddai unrhyw sylwedydd difrifol ar y gêm yn honni bod cyllid y gêm mewn iechyd perffaith. Ond nid yw cydnabod yr heriau hynny yn golygu derbyn datrysiad arfaethedig URC heb graffu. Yn fy marn i, mae'r cwestiwn sylfaenol yn parhau: pam na all Cymru fforddio pedwar tîm proffesiynol mwyach? Rhaid inni edrych ar wledydd sy'n gweithredu mewn marchnad rygbi debyg, a rhaid inni ofyn pa wersi y gallwn eu dysgu gan eraill a'u mabwysiadu yma yng Nghymru. A daw hynny'n â mi at fater atebolrwydd. Rwy'n credu y dylem fod yn barod hefyd i ofyn cwestiynau anodd am y corff llywodraethu ei hun. Beth os yw URC, yn rhannol o leiaf, yn rhan o'r broblem? Beth os yw rhai o'r heriau sy'n wynebu rygbi Cymru yn deillio nid yn unig o berfformiad y tîm elitaidd a'r clybiau, ond o benderfyniadau a wneir yn y canol gan y corff llywodraethu? Rhaid inni ofyn i ni'n hunain pa asesiad a wnaed o drefniadau llywodraethu, blaenoriaethau gwariant a phenderfyniadau strategol URC ei hun dros y blynyddoedd diwethaf. Ddirprwy Lywydd, yn fy marn i, ni all atebolrwydd lifo i un cyfeiriad yn unig. Os gofynnir i'r gymuned rygbi dderbyn newid mor enfawr, ac os gofynnir i un ardal golli rhan o'u hunaniaeth chwaraeon a diwylliannol, rhaid i'r corff llywodraethu fod yn barod i ddarostwng ei hun i'r un lefel o graffu. Wrth gwrs, byddai'r rhan fwyaf o bobl yn cytuno y dylai rygbi aros yn annibynnol ar y Llywodraeth. Ni ddylai gweinidogion fod yn dewis timau, yn pennu strwythurau chwaraeon, neu'n cyfarwyddo materion beunyddiol y gamp, ond nid yw annibyniaeth yn golygu absenoldeb atebolrwydd. Rhaid inni gofio hefyd, yn y broses gyfan, fod gan URC wrthdaro buddiannau fel perchennog un o'r pedwar tîm rhanbarthol. Dyna pam y mae tryloywder yn bwysig, dyna pam y mae atebolrwydd yn bwysig a dyna pam y mae cyhoeddi'r achos busnes yn bwysig. Nawr, ychydig a fyddai'n dadlau nad oes angen diwygio rygbi Cymru, ond rwy'n credu bod rhaid i ddiwygio gael ei gyflawni gyda thryloywder, tystiolaeth ac atebolrwydd; nid ei orfodi trwy ragdybiaethau, ansicrwydd a phenderfyniadau caeedig. Ac felly, efallai ei bod hi'n bryd gofyn rhai cwestiynau anodd i URC yn hyn o beth. Ac felly, i gloi, Ddirprwy Lywydd, rwyf am gofnodi cefnogaeth y Ceidwadwyr Cymreig i fodel pedwar tîm. Ac yn ôl pob tebyg, y rheswm nad yw URC wedi cyhoeddi ei achos busnes dros leihau nifer y timau dynion proffesiynol o bedwar i dri yw oherwydd nad yw'r achos busnes yn ddigon cryf. Bydd torri un o'r timau yn amddifadu rhan fawr o'r gymuned rygbi o'r gêm, yn cael effaith niweidiol ar y gêm ar lawr gwlad, a fydd, yn ei dro, yn niweidio ein cystadleurwydd yn y dyfodol. Mae rygbi'n perthyn i ni i gyd. Mae gan lawer o bobl ledled Cymru atgofion o chwarae'r gêm, boed yn yr ysgol neu i glwb. Mae'n rhan o'n cymeriad cenedlaethol ac mae'n rhaid inni ddod o hyd i ffordd ymlaen sy'n diogelu'r gêm broffesiynol ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol, felly fe fyddwn yn cefnogi'r cynnig hwn y prynhawn yma. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776866 276 En 2026-10-07T16:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=12057&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776878 277 En 2026-10-07T16:16:48 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=12165&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 12191 12191 Steven Rodaway AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12191 Rodaway, Steven Rydym yn cefnogi'r Gweilch. Rydym yn cefnogi cadw pob un o'r pedwar tîm rygbi proffesiynol yng Nghymru. Rydym eisiau i Lywodraeth Plaid Cymru ymladd drostynt. Ni ddylai achub y Gweilch byth olygu aberthu'r Scarlets. Rydym eisiau i'r Gweilch, y Scarlets, Caerdydd a'r Dreigiau gael dyfodol—dyfodol cynaliadwy. Mae ein cynnig ni'n gofyn i'r Llywodraeth ddiogelu pob un o'r pedwar rhanbarth. Mae gwelliannau Plaid Cymru, fel arfer, yn lastwraidd ac yn dileu'r ymrwymiad hwnnw. Mae'n sôn yn hirwyntog am drafodaethau, tystiolaeth a phryderon, ond yn hollbwysig, nid yw'n galw am gadw pob un o'r pedwar tîm. Weinidog, pam tynnu'r ymrwymiad hwnnw allan? Rydych chi wedi ysgrifennu pum pwynt heb ateb un cwestiwn syml: a ydych chi eisiau cadw pob un o'r pedwar tîm? Ni ddylai hynny alw am gyfarfod arall. Yn sicr, gall Gweinidogion ddweud wrthym pa ganlyniad y maent yn gweithio tuag ato, neu a ydynt, fel Pontius Peilat, yn golchi eu dwylo o'r sefyllfa? Os mai'r ateb yw pedwar tîm, dywedwch hynny a chefnogwch ein cynnig. Os mai tri yw'r ateb, esboniwch i'r cymunedau yr effeithir arnynt pam y mae Llywodraeth Cymru yn barod i dderbyn hynny. Mae'r Gweinidog wedi cyfarfod â URC ac wedi mynegi pryderon; rydym yn cydnabod hynny, ond beth y mae'r cyfarfodydd hynny wedi'u cyflawni? Pe ceid gwobrau am gynnal cyfarfodydd, byddai angen cwpwrdd tlysau mwy o faint ar y Llywodraeth hon. Yn y cyfamser, mae angen cwsmeriaid ar fusnesau lleol. Dychmygwch benwythnos gêm: cefnogwyr yn archebu ystafelloedd, yn prynu prydau bwyd, yn ymweld â thafarndai a defnyddio tacsis—yn gwario arian yn yr economi leol. Gall y gwariant hwnnw helpu i dalu cyflogau a chadw busnesau'n fyw. Os yw tîm proffesiynol yn diflannu, beth sy'n digwydd i'r fasnach honno? A fydd cefnogwyr sy'n ymweld yn dal i ddod? A fyddant yn archebu ystafelloedd gwesty? A fyddant yn gwario yn ein busnesau lletygarwch? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776880 278 En 2026-10-07T16:18:23 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=12260&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Mae'n ddrwg gennyf, Steven, a gaf i dorri ar eich traws? Rydych chi'n tynnu fy sylw'n llwyr gyda'r sgwrsio. A wnewch chi beidio, tra bod gennym rywun yn siarad? A yw hynny’n iawn? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776882 279 En 2026-10-07T16:18:32 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=12269&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 12191 12191 Steven Rodaway AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12191 Rodaway, Steven Diolch, Ddirprwy Lywydd. Cyn i unrhyw dîm golli ei drwydded, mae angen atebion. Pan ofynnwyd iddi am ganlyniadau economaidd ar 15 Medi, cyfeiriodd y Gweinidog at gymorth ardrethi busnes a phryderon a godwyd ganddi. Nid oedd ei hateb yn rhoi amserlen ar gyfer asesiad effaith gan y Llywodraeth. Mae croeso i gymorth ardrethi busnes, ond mae tafarn angen cwsmeriaid. Dylai Gweinidogion weithio gyda chynghorau a busnesau i gwmpasu beth fyddai'n cael ei golli a sut i ddiogelu swyddi lleol. Mae'r rhain yn fusnesau go iawn sy'n cael eu rhedeg gan bobl sydd angen cynllunio ymlaen llaw. Maent yn haeddu cymorth ymarferol cyn i benderfyniadau gael eu gwneud, tra bod camau amgen yn parhau i fod yn bosibl. Mae buddsoddiad cyhoeddus yn y fantol hefyd. A yw hyn wedi'i ystyried hyd yn oed? Mae Cyngor Abertawe, fel y nododd Louise, wedi buddsoddi £5.1 miliwn—£5.1 miliwn—yn ailddatblygu Sain Helen ar gyfer rygbi proffesiynol a defnydd cymunedol y Gweilch. Beth sy'n digwydd i'w cynlluniau os bydd y Gweilch yn colli eu trwydded broffesiynol cyn i'r cynlluniau a'r cyfleoedd hynny ar gyfer cynhyrchu incwm gael eu gwireddu? Dylai Gweinidogion ofyn y cwestiwn hwnnw nawr. Bydd defnydd cymunedol i'r cae, ac mae hyn yn bwysig. Sut y manteisir i'r eithaf ar agenda iechyd ataliol y Llywodraeth trwy chwaraeon gyda'r golled a'r ansicrwydd posibl ynghylch y tîm proffesiynol? Mae angen inni ddeall sut y mae ansicrwydd yn effeithio ar hyder a buddsoddiadau busnes, incwm stadiwm, ei defnydd yn y dyfodol, y costau suddedig presennol ac wrth gwrs, y buddion a addawyd i bobl leol. Rydym yn cydnabod problemau ariannol URC. Mae'n dweud na all ariannu pedwar tîm cystadleuol y tu hwnt i 2028, ond mae hefyd yn gwneud cyfres o ddewisiadau ariannol. Rydym am weld opsiynau wedi'u hariannu'n briodol, gyda ffigurau ac ymrwymiadau clir. Dylai pob cynnig esbonio ei gostau, ei risgiau, o ble y daw'r arian. Dylai'r un safon fod yn berthnasol i gynllun ar gyfer tri thîm yn ogystal ag ar gyfer pedwar. Gadewch i arbenigwyr annibynnol ei archwilio, gadewch i gefnogwyr weld y sail resymegol. Dylai unrhyw ad-drefnu ar raddfa mor fawr ac mor arwyddocaol fod yn agored i geisio denu cefnogaeth y cyhoedd a rhanddeiliaid. Mae hyn yn amlwg yn rhywbeth y mae URC wedi methu ei wneud. Y cyfan rwy'n ei weld, fel y dywedodd John, yw tramgwydd ac anobaith. Mae URC yn gwneud ei benderfyniadau ei hun, ond mae'n gyfrifoldeb ar Lywodraeth gymwys i'w herio, yn enwedig lle mae swyddi, bywoliaeth pobl ac un o bileri ein cenedl dan fygythiad. Nid oes neb yn gofyn i'r Gweinidog ddewis y tîm; rydym yn gofyn iddi ymladd dros y timau sydd gennym. Disgwylir i'r broses drwyddedu ddechrau ym mis Rhagfyr. Mae amser o hyd i weithredu os yw'r Llywodraeth yn torchi ei llewys. Dewch ag URC, y pedwar tîm, cynghorau, cefnogwyr a busnesau at ei gilydd. Archwiliwch opsiynau, gan gynnwys cynllun wedi'i ariannu i gadw pedwar tîm. Aseswch y canlyniadau i swyddi a chymunedau lleol, a rhowch lais i fusnesau yn y gwaith hwnnw. Gofynnwch i'r gwestywr, y tafarnwr, perchennog y bwyty beth y mae penwythnosau gêm yn ei olygu iddynt hwy mewn gwirionedd. Mae eu bywoliaeth yn haeddu mwy na chyfeiriad wrth basio mewn trafodaeth am rygbi. Dylai'r Llywodraeth wrando ar yr atebion hyn ac esbonio sut y bydd yn siapio ei hymateb, cyn i'r penderfyniadau trwyddedu gael eu gwneud, ac adrodd wedyn gyda chamau gweithredu a dyddiadau clir. Weinidog, mae cefnogwyr wedi gwneud eu safbwynt yn glir. Mae'n bryd i'r Llywodraeth wneud yr un peth. Rydym yn cefnogi'r Gweilch. Rydym yn cefnogi pob un o'r pedwar tîm. Dywedodd Plaid Cymru, tra oedd hi'n wrthblaid, fod perygl i URC golli enaid rygbi Cymru. Ymrwymwch i ddyfodol y timau a chynlluniwch i'w diogelu. Cefnogwch y cynnig. Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776879 280 En 2026-10-07T16:20:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=12357&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776883 281 En 2026-10-07T16:21:53 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=12470&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 12152 12152 Carmelo Colasanto AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12152 Colasanto, Carmelo Ar ôl codi'r mater ar dri achlysur gwahanol, ac ar ôl ysgrifennu at URC, cefais eu hymateb o'r diwedd ar 15 Medi eleni. Yn yr ymateb hwnnw, nododd URC mai Rygbi Caerdydd a'r Dreigiau oedd y deiliaid trwyddedau a ffafrir, o ystyried mai nhw yw'r deiliaid trwyddedau presennol. Wel, mae'r Scarlets a'r Gweilch hefyd yn ddeiliad trwyddedau, felly nid wyf yn gwybod sut y daethant i'r casgliad hwnnw. Ond yn y gorllewin, rhaid i'r ddau glwb presennol gystadlu am un lle. Nid yw'r llythyr yn egluro pam eu bod yn cael eu trin yn wahanol. Fodd bynnag, yn fwy pryderus, fel y soniodd Paul, mae trwydded y brifddinas wedi'i chlustnodi ar gyfer clwb y mae URC ei hun yn berchen arno, clwb y cafodd ei golled o £2.4 miliwn ei eithrio o ffigurau gweithredu addasedig y grŵp ei hun. Nid yw hynny'n deg nac yn dryloyw. Ym mis Hydref y llynedd, dywedodd URC os na ellid dod i gonsensws, y byddai'n cynnal proses dendro deg a thryloyw ar gyfer y tair trwydded. Yn hytrach, mae dwy drwydded wedi'u clustnodi i bob pwrpas a cheir cystadleuaeth ar gyfer un. Nid yw'n sefyllfa deg. Mae fel gêm ail gyfle i'r gorllewin. Lywydd, ar gyfer penderfyniad o'r maint hwn, mae angen y bobl iawn yn y lle iawn ar yr adeg iawn. Roedd honno'n egwyddor a gafodd ei phregethu wrthyf ym myd busnes. Mae'n ddrwg gennyf ddweud, ar hyn o bryd, fod gennym y bobl anghywir yn y lle anghywir ar yr adeg anghywir. Bwrdd a addawodd dendr teg a thryloyw, ac a aeth ati i glustnodi dwy o'r tair trwydded cyn i'r broses ddechrau. Bwrdd sy'n berchen ar un o'r clybiau sy'n trwyddedu, ac fe fydd yn penderfynu ar dynged y lleill. Ar gyllid, mae URC yn dweud bod £20 miliwn y flwyddyn ar gael i'r clybiau proffesiynol ac nad yw'n ddigon o'i rannu'n bedair rhan i bob un allu cystadlu'n gyson. Efallai fod hynny'n wir. Pwy â ŵyr? Ond daw'r dyraniad o £20 miliwn gan grŵp a welodd drosiant o £106 miliwn yn ei gyfrifon cyhoeddedig diwethaf. Mae URC yn dweud bod y bwlch cyllido'n rhy fawr i'w gau trwy dwf masnachol yn unig. Gadewch inni gyhoeddi'r bwlch i bawb ei weld felly, a gadewch inni gael rhywfaint o dryloywder, oherwydd ni fu unrhyw graffu ar ran y cyhoedd nac ar ein rhan ninnau. Dywedodd y Gweinidog wrth y Siambr fis diwethaf mai URC sydd i wneud penderfyniadau ar y gêm broffesiynol. Efallai fod hynny'n disgrifio ymagwedd y Llywodraeth, ond mae'r pwrs cyhoeddus eisoes ynghlwm wrth hyn. Yn 2021, roedd pecyn goroesi Llywodraeth Cymru yn £13.5 miliwn, fel y cadarnhawyd eisoes, a derbyniodd pob un o'r rhanbarthau £2.7 miliwn mewn benthyciad nad yw i'w ad-dalu. Yn sir Gaerfyrddin, benthycodd y cyngor arian i'r Scarlets ac mae'n berchen ar rydd-ddaliad Parc y Scarlets. Felly, mae gan drethdalwyr sir Gaerfyrddin hawl i wybod beth sy'n digwydd i'r benthyciad a'r cae hwnnw os yw'r Scarlets yn colli eu trwydded. Ond mae a wnelo hyn â llawer mwy na benthyciad a rhydd-ddaliad. Pe bai'r Scarlets yn dod i ben, dyma'r hoelen olaf yn yr arch i ganol tref Llanelli, tref sydd eisoes wedi colli gormod. Gormod o siopau wedi cau neu wedi mynd. Mae pob gêm gartref yn dod â miloedd o bobl i mewn i Lanelli. Maent yn llenwi'r tafarndai, y caffis, y bwytai. I rai o'r busnesau hynny, diwrnodau gêm yw'r gwahaniaeth rhwng aros ar agor a chau am byth. Os collwch y Scarlets, nid yw'r fasnach honno'n symud i rywle arall yn Llanelli, mae'n diflannu. Ar welliant y Llywodraeth, rwy'n cytuno â llawer o'r hyn y mae'n galw amdano: asesiad llawn o'r canlyniadau, tryloywder ac ymgysylltu ystyrlon. Dyna'n union beth y bûm innau'n gofyn i URC amdano dros y pedair wythnos diwethaf. Ond mae'r gwelliant yn dileu pwynt canolog y cynnig a gefnogaf: yr alwad i ddiogelu dyfodol y pedwar rhanbarth. Felly, gofynnaf i'r Gweinidog am dri pheth. Yn gyntaf, a wnaiff hi ddod ag URC, y pedwar rhanbarth a'r cynghorau yr effeithir arnynt at ei gilydd i archwilio'r opsiynau cyn i'r broses drwyddedu ddechrau ym mis Rhagfyr? Yn ail, fis diwethaf, fe ymrwymodd i fynd â phryderon y Siambr hon at URC. Pa ymateb a gafodd ganddynt, ac a wnaiff hi bwyso ar URC i gyhoeddi ei adroddiad llawn a thryloyw ei hun? Ac yn drydydd, a wnaiff hi weithio gyda chynghorau sir Gaerfyrddin ac Abertawe i sefydlu beth sy'n digwydd i'r benthyciadau, y caeau a'r rhaglenni cymunedol a gefnogir gan y cyhoedd os bydd y naill neu'r llall o'r clybiau hynny'n colli eu trwydded? Yn olaf, at y rhan rwy'n malio'n fawr amdani, nid yw ffigurau bob amser yn dweud y stori lawn. Ers canrif a hanner, mae rygbi wedi bod yn rhan o hunaniaeth Cymru. Mae wedi'i weu i mewn i'n hanes, ein gwead a'n trefi a'n dinasoedd. Mae'n rhan o'n sgwrs bob dydd mewn tafarndai, ysgolion, siopau trin gwallt, canol trefi. Arwyr y gorffennol fel Mervyn Davies, Scott Gibbs, Scott Quinnell, Ray Gravell, Phil Bennett—gormod o bobl i'w crybwyll a gormod i'w hanrhydeddu yma yn yr araith hon—mae'r cof amdanynt a'r hyn a wnaethant yn fythol. Ac er efallai na welwn mo'u tebyg eto, mae'r cynnig hwn gan URC yn dileu unrhyw gyfle i arwyr yfory ddyheu am gymryd eu lle priodol yn eu plith. Nid masnachfreintiau i'w gwthio o gwmpas map yw'r clybiau hyn; maent yn pontio'r cenedlaethau—neiniau a theidiau a safodd ar derasau Strade a Sain Helen, rhieni sydd bellach yn mynd â'u plant eu hunain i'r gêm. Ni allwch ailadeiladu 150 o flynyddoedd o dreftadaeth chwaraeon. Pan fydd wedi mynd, fe fydd wedi mynd am byth. Nid yw'r gwelliant gan Blaid Cymru'n ateb. Nid yw hyd yn oed yn hanner ateb. Mae'n ildiad llwyr gan blaid sy'n siarad am angerdd, ac yna'n ildio ein gêm genedlaethol i fodel busnes sy'n trin y gêm fel nwydd, ac nid dyna ydyw o gwbl. Rygbi Cymru yw'r angerdd sy'n goleuo ein heneidiau, gobeithion a dyheadau plant ifanc sy'n ysu am efelychu eu harwyr, cof yr hynafgwyr sy'n dymuno gweld y dyddiau gogoneddus yn dychwelyd, ac ni ddylai byth fod yn llinell waelod ar daenlen ariannol. Rwy'n annog yr Aelodau i feddwl heddiw am y penderfyniad a wnânt, a fydd o bosibl yn tynghedu un o'n clybiau rhanbarthol mwyaf i fod yn ddim byd mwy na throednodyn yn y llyfrau hanes. Gyda hynny, rwy'n gwrthod y gwelliant ac yn cefnogi'r cynnig hwn yn llawn. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776872 282 En 2026-10-07T16:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=12657&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776885 283 En 2026-10-07T16:27:13 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=12790&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 8696 8696 Steve Bayliss AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8696 Bayliss, Steve Nid dadl am hiraeth yw'r ddadl hon, na dadl am wleidyddion yn ceisio rhedeg Undeb Rygbi Cymru. Mae'n gofyn a ddylai Cymru golli chwarter gêm broffesiynol y dynion cyn bod neb wedi dangos bod yn rhaid gwneud hynny. Mae'r undeb eisoes wedi gosod y nod: tri thîm o 2028 ymlaen. Mae Caerdydd a'r Dreigiau wedi cael cynnig trwydded y brifddinas a thrwydded y dwyrain, ac mae'r Gweilch a'r Scarlets yn cystadlu am un drwydded yn y gorllewin. Eto i gyd, yn ôl amserlen Undeb Rygbi Cymru ei hun, mae'r broses wedi'i gosod, nid yw'r fframwaith trwyddedu'n dechrau tan fis Rhagfyr. Felly, sut y gellir penderfynu eisoes ar y nod pan nad yw'r fframwaith wedi'i bennu eto? Gwyddom fod yn rhaid i un rhanbarth fynd cyn hynny. Gwyddom beth yw'r prawf y bydd yn cael ei farnu yn ei erbyn. Dyna'r ffordd anghywir o'i chwmpas hi. Rwy'n derbyn yr angen i fod o ddifrif ynghylch y ddadl ariannol. Mae'r undeb yn dweud nad oes unrhyw obaith realistig y bydd y gêm yn cynhyrchu digon o refeniw i ariannu pedwar tîm proffesiynol yn gystadleuol y tu hwnt i 2028. Ni ddylem ddiystyru hynny am nad ydym yn hoffi'r casgliad, ond nid arddangosiad yw'r honiad. Felly, cyhoeddwch y dystiolaeth, yr achos busnes dros dri yn hytrach na phedwar a'r effaith ar y gymuned sy'n colli ei thîm. Oherwydd nid yw Afan Ogwr Rhondda wedi eu heithrio. Mae Aberafan yn chwarae eu 150fed tymor eleni, gyda chwaraewyr i'r Gweilch yn eu carfan. Dyna sut olwg sydd ar lwybr chwaraewr yn ymarferol. A phan gaiff ei ddatgymalu, mae ei ailadeiladu'n llawer anos na chael ei wared. Mae fy etholaeth i a'ch etholaeth chi, Weinidog Cabinet, yn gwybod sut y mae colli rhanbarth yn teimlo. Yn 2004, daeth y Rhyfelwyr Celtaidd, y rhanbarth a adeiladwyd ar Ben-y-bont ar Ogwr a Phontypridd, i ben ar ôl un tymor. Ni all Llywodraeth Cymru ateb fod yr undeb yn annibynnol—wrth gwrs ei fod—ond nid yw annibyniaeth yn golygu ei fod yn rhydd rhag craffu. Yn 2021, aeth £13.5 miliwn o gyllid goroesi Llywodraeth Cymru tuag at rygbi; aeth £2.7 miliwn i'r undeb, a rhannwyd y gweddill yn gyfartal rhwng y pedwar rhanbarth, gan gynnwys y Gweilch a'r Scarlets. A rhoddodd Chwaraeon Cymru £434,945 i Undeb Rygbi Cymru yn 2025-26. Ar 16 Medi, dywedodd y Gweinidog Cabinet wrth y Siambr hon ei bod yn bwysig sicrhau bod unrhyw benderfyniadau'n dryloyw, yn seiliedig ar dystiolaeth ac yn ystyried yn llawn yr effaith ehangach ar rygbi Cymru. Dyna yw ei meini prawf. Ond ni allwch roi ystyriaeth lawn i'r effaith nad oes neb wedi'i mesur. Fel y dywedodd fy nghyd-Aelod Steven Rodaway wrth y Siambr, y diwrnod o'r blaen fe gadarnhaodd ateb y Gweinidog i'w gwestiwn ysgrifenedig nad oedd Llywodraeth Cymru wedi cynnal unrhyw asesiad o'r effaith ar yr economi na'r gymuned. Byddai'r gwelliant a gyflwynwyd gan y Gweinidog Cabinet yn dileu'r alwad i ddiogelu pedwar rhanbarth. Mae'n dweud 'rhaid i benderfyniadau mor arwyddocaol fod yn seiliedig ar... asesiad llawn o'r canlyniadau cymdeithasol, cymunedol ac economaidd ehangach.' Rwy'n croesawu'r gydnabyddiaeth honno, ond os nad yw'r Llywodraeth yn eu hasesu, pwy fydd yn gwneud hynny? Ac a fydd yr asesiad yn digwydd cyn y penderfyniad neu ar ei ôl? Felly, fy nghwestiwn i'r Gweinidog Cabinet yw hwn: mae hi wedi dweud wrth y Siambr bod trafodaethau bob amser rhwng y Llywodraeth a'r undeb. A fydd hi'n defnyddio'r trafodaethau hynny i ofyn i'r undeb, cyn i'r broses drwyddedu ddechrau ym mis Rhagfyr, gyhoeddi'r achos busnes dros dri thîm yn hytrach na phedwar a'i asesiad ar yr effaith ar glybiau cymunedol a llwybrau chwaraewyr, ac a wnaiff hi gyhoeddi'r ateb? Mae gwahaniaeth rhwng gofyn am rownd arall o ymgysylltu a sefyll dros ddyfodol pedwar rhanbarth. Nid yw pobl yn fy etholaeth i'n gofyn i Weinidogion redeg rygbi. Maent yn gofyn iddynt sefyll dros y cymunedau y mae rygbi'n dibynnu arnynt. Dyna pam rwy'n cefnogi'r cynnig fel y'i cyflwynwyd. Diolch yn fawr. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776881 284 En 2026-10-07T16:30:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=12957&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776887 285 Cy 2026-10-07T16:32:03 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=13080&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Galwaf ar y Trefnydd, Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon, Heledd Fychan. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776888 286 Cy 2026-10-07T16:32:10 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=13087&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 426 426 Heledd Fychan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Trefnydd, Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon Fychan, Heledd Diolch, Ddirprwy Lywydd, a diolch i bawb sydd wedi cymryd rhan yn y ddadl y prynhawn yma. Dwi eisiau bod yn glir ar y dechrau nad ydw i'n meddwl bod yna unrhyw wahaniaeth barn wedi'i fynegi yn y Siambr hon, ac yn sicr ni fyddaf yn mynegi unrhyw wahaniaeth barn o ran yr hyn sydd wedi'i nodi. Dwi'n rhannu'r pryderon sydd wedi'u mynegi. Dwi wedi gwneud hynny'n glir dro ar ôl tro. Ond os ydym ni'n edrych ar eiriad y cynnig gan Reform, dyna lle mae'r anghytundeb: 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776978 287 En 2026-10-07T16:32:44 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=13121&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 426 426 Heledd Fychan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd 'i sicrhau bod Undeb Rygbi Cymru yn diogelu dyfodol pedwar rhanbarth rygbi Cymru.' 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776979 288 Cy 2026-10-07T16:32:50 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=13127&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 426 426 Heledd Fychan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Mae'n galw ar Lywodraeth Cymru i wneud hynny. Fedraf i ddim rhoi'r sicrhad hwnnw. Dyna rydych chi'n gofyn imi ei wneud: fy mod i'n rhoi'r sicrhad hwnnw. A dyna pam dwi'n credu bod ein gwelliant ni'n adlewyrchu'r hyn rydyn ni wedi'i glywed heddiw, sydd yn creu cytundeb rhyngom ni i gyd. Rydyn ni i gyd eisiau tryloywder. Rydyn ni i gyd yn mynnu tryloywder. Rydyn ni hefyd, yn iawn, yn craffu ar y penderfyniadau hyn, ond byddwch chi'n ymwybodol hefyd mai fi sydd yma fel Gweinidog a bod nifer o'r cwestiynau sydd wedi codi heddiw yn gwestiynau i Undeb Rygbi Cymru. Yn sicr, mae hi'n iawn bod pawb o bob plaid yn gofyn y cwestiynau hyn, ac mi hoffwn i ei gwneud hi'n glir hefyd fy mod i'n meddwl ei bod hi'n bwysig bod Undeb Rygbi Cymru yn gwrando ar y ddadl hon heddiw ac yn ymateb i'r pryderon hynny. Fel rydyn ni eisoes wedi clywed, mae rygbi yn bwysig iawn i gymunedau ledled Cymru. Mae amryw ohonoch chi wedi sôn ei fod o'n rhan o hunaniaeth cynifer o bobl—eu bod nhw'n rhan o glwb, yn gwirfoddoli, yn chwarae neu'n cefnogi ym mhob cornel o'n gwlad ni. Mae nifer ohonoch chi wedi sôn yn iawn hefyd ei fod o'n rhan o'n hunaniaeth ni fel cenedl. Mae cryfder y teimladau a'r pryderon gwirioneddol am hyn yn glir, a dwi'n eu cydnabod nhw oll. Mae'r newidiadau hyn yn mynd i olygu, os byddan nhw yn dod i rym, fod yna effaith yn gymdeithasol, yn ieithyddol ac yn economaidd. A dyna pam yr ydw i fel Gweinidog wedi herio Undeb Rygbi Cymru i ddangos bod eu penderfyniadau yn dryloyw, eu bod nhw yn seiliedig ar dystiolaeth ac yn gynaliadwy, a bod effaith unrhyw newidiadau ar chwaraewyr, cefnogwyr, staff, cymunedau a'r gêm ehangach wedi'u hystyried yn llawn, a hynny, fel mae nifer wedi gofyn yma, cyn i unrhyw benderfyniad pellach gael ei wneud—nid wedi, ond cyn. Ond fedrwn ni fel Llywodraeth ddim cyfarwyddo Undeb Rygbi Cymru i gadw strwythur penodol ar gyfer y gêm broffesiynol.  16314 7 2026-10-07T13:30:01 776886 289 Cy 2026-10-07T16:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=13257&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 426 426 Heledd Fychan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Dwi wedi clywed nifer ohonoch chi'n dweud nad ydych chi eisiau i mi fod yn gyfrifol am bigo'r tîm, a dwi'n falch nad yw'r cyfrifoldeb hwnnw gen i. Yn sicr, dwi ddim yn arbenigwraig. Ond does gen i ddim ychwaith y grym i gyfarwyddo. Mae Undeb Rygbi Cymru yn gorff llywodraethu annibynnol sy'n atebol drwy ei drefniadau cyfansoddiadol ei hun, ac Undeb Rygbi Cymru sy'n gyfrifol am weinyddu rygbi yng Nghymru. Mae ei annibyniaeth hefyd yn cael ei gydnabod o fewn y fframwaith rhyngwladol a sefydlwyd gan World Rugby. Mae'r annibyniaeth hon yn bwysig, ac mae'n bwysig i'w chydnabod. Byddai cyfarwyddyd gwleidyddol dros benderfyniadau yn ymwneud â chwaraeon yn codi cwestiynau cyfreithiol a llywodraethiant difrifol, ac yn bygwth tanseilio'r annibyniaeth y mae chwaraeon rhyngwladol yn dibynnu arni.  Mae'r ymrwymiad a geisir gan y cynnig hwn, felly, yn un na all Llywodraeth Cymru ei sicrhau. Dyna pam, felly, o ran y gwelliant, rydw i wedi cyfleu'r farn y dylai unrhyw newid sylweddol fel hyn gael ei gefnogi gan achos clir, hirdymor, yn hytrach nag ymateb tymor byr i'r heriau presennol. Rydym yn disgwyl i Undeb Rygbi Cymru egluro sut y byddai unrhyw newid yn cefnogi dyfodol y gêm yng Nghymru, a sut y byddai cynnydd yn cael ei fesur hefyd. Mae'n rhaid i'r undeb ymgysylltu'n ystyrlon â'r rhai y mae eu cynlluniau arfaethedig yn effeithio arnyn nhw, gan ymgynghori'n llawn ac esbonio'r dystiolaeth y tu ôl i'w cynlluniau, a bod yn glir ynghylch sut y bydd y risgiau'n cael eu rheoli. Mae cefnogwyr a chymunedau yn haeddu mwy na sicrwydd drwy eiriau yn unig. Mi ydych yn iawn—mae nifer ohonoch chi wedi sôn bod angen tryloywder am yr opsiynau sydd dan ystyriaeth, ein bod ni angen gwybod y sail ar gyfer unrhyw benderfyniadau a sut y bydd dyfodol hirdymor y gêm broffesiynol a chymunedol yn cael ei ddiogelu. Fel dwi wedi'i ddweud a'i rannu yn y sesiwn gwestiynau flaenorol, mi wnes i gyfarfod â'r undeb ym mis Awst, a defnyddio'r cyfle hwnnw i gyfleu'n uniongyrchol iddynt rai o'r pryderon a godwyd gyda mi drwy ohebiaeth. Yn ychwanegol at hynny, yn dilyn trafodaethau yn y pwyllgor diwylliant a chwaraeon, yr holl gwestiynau a godwyd yn y Siambr hon fis diwethaf, a'r ystod o ohebiaeth sydd wedi fy nghyrraedd gan Aelodau o'r Senedd ar ran eich etholwyr, mi wnes i ysgrifennu at yr undeb yn gofyn am ragor o wybodaeth am eu hymgysylltiad â chefnogwyr a chymunedau, am y dystiolaeth sy'n llywio eu dull gweithredu, a sut y bydd yr undeb yn asesu a chyfathrebu goblygiadau penderfyniadau sy'n effeithio ar y gêm ranbarthol. Dwi dal yn disgwyl ymateb i'r llythyr hwnnw, ac, wrth gwrs, mi fyddaf yn diweddaru'r Senedd unwaith rwyf wedi derbyn unrhyw wybodaeth bellach. Mae angen i ni fod yn glir, felly, nad rôl Llywodraeth Cymru ydy rhedeg rygbi Cymru o ddydd i ddydd, ond dwi eisiau rhoi'r sicrwydd hwn: dydy hyn ddim yn golygu nad ydyn ni'n barod i godi llais, herio a chraffu. Mi fyddwn ni'n parhau i gefnogi cyfranogiad, buddsoddi mewn cyfleusterau a gweithio gyda phartneriaid i gryfhau'r gêm ar bob lefel. O ran y ffigur a nodwyd gan rai, o ran y £434,945 yn 2025-26 a ddarparwyd gan Chwaraeon Cymru, mi oedd hyn, i fod yn glir, i gefnogi datblygiad y gêm ar lawr gwlad. I ni roi hyn mewn cyd-destun, mae hyn yn cynrychioli 0.4 y cant o gyfanswm trosiant Undeb Rygbi Cymru, felly o ran datblygiad y gêm ar lawr gwlad oedd hwnnw. Mae yna sôn hefyd wedi'i wneud ynglŷn â buddsoddiad a wnaed yn ystod COVID. Mi oedd hynny ynglŷn â grant drwy'r gronfa diogelu chwaraeon gwylwyr. Mi gyfeiriwyd hefyd at y benthyciad masnachol o £18 miliwn a gafodd ei ad-dalu'n llawn yn 2025. Felly, dydy Llywodraeth Cymru na Chwaraeon Cymru ddim yn darparu cyllid ar gyfer y gêm broffesiynol. Heddiw, mi ydych chi, fel Aelodau, wedi mynegi ar draws y Siambr hon eich pryderon ac wedi cynnig datrysiadau amrywiol, ond yr un peth dwi'n meddwl sydd yn glir rhyngom ni oll ydy bod yna dir cyffredin a'n bod ni eisiau gweld dyfodol llewyrchus i'r gêm yma yng Nghymru, a'n bod ni'n cydnabod y pryderon gwirioneddol sydd yna. Mae hynny'n gofyn am arweinyddiaeth, ymddiriedaeth a gweledigaeth glir gan yr undeb. Mae'n rhaid iddyn nhw drin cefnogwyr fel partneriaid yn y sgwrs honno, nid dim ond eu hysbysu ar ôl i benderfyniadau gael eu gwneud.  Mae teyrngarwch cefnogwyr wedi cynnal y gêm drwy'r amseroedd da a'r cyfnodau anodd, a dylai eu lleisiau nhw fod yn ganolog i helpu i lunio ei dyfodol. Felly, tra ein bod ni'n cydymdeimlo ag ysbryd y cynnig, ni allwn gefnogi cynnig sy'n gofyn i Lywodraeth Cymru warantu canlyniad nad oes ganddi awdurdod cyfreithlon i'w orfodi. Ond nid yw gwrthod y cynnig hwnnw yr un peth â pheidio â chydnabod y pryderon y tu ôl iddo; mae'r pryderon hynny'n real, maen nhw'n haeddu cael eu clywed ac mae'n hollbwysig i'r undeb eu hateb. Am y rhesymau hynny, gofynnaf i'r Aelodau wrthod y cynnig ond cefnogi gwelliannau Llywodraeth Cymru, fel ein bod yn uno yn ein galwadau ar Undeb Rygbi Cymru i ymgynghori'n drylwyr ac yn dryloyw, a gan gymryd lleisiau'r cefnogwyr, y clybiau a'r cymunedau i ystyriaeth wrth iddyn nhw lunio dyfodol y gêm yma yng Nghymru. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776884 290 Cy 2026-10-07T16:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=13557&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776891 291 Cy 2026-10-07T16:40:43 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=13600&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Galwaf ar Llŷr Powell i ymateb i'r ddadl. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776893 292 En 2026-10-07T16:40:47 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=13604&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Diolch, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn ddiolch i'r holl Aelodau sydd wedi cyfrannu at y ddadl bwysig hon. Fel y dywedodd yr Aelodau yn y Siambr hon, mae rygbi'n llawer mwy. Rwy'n gwybod bod y Gweinidog, yn ei hymateb, wedi dweud nad yw hi eisiau rhoi gorchmynion i'r byd chwaraeon, ond mae Llywodraeth Cymru, yn y gorffennol, wedi camu i mewn pan fo cyflogaeth mewn perygl. Yn ogystal â chefnogi clybiau, mae'r rhanbarthau hyn yn gyflogwyr. Ar hyn o bryd, amcangyfrifir bod y pedwar rhanbarth yn cyfrannu rhwng £50 miliwn a £55 miliwn i rygbi Cymru. Mae hynny'n llawer o arian. Pan ddywedwch yn eich cynnig heddiw fod angen inni siarad ag URC a rhoi mwy o amser iddynt a'r gweddill i gyd, rwy'n credu bod amser yn brin, Weinidog. Mae mis Rhagfyr yn dod yn gyflym, ac mae angen sicrwydd ar y gweithwyr hynny y bydd ganddynt swydd yn y dyfodol. Felly, nid wyf yn ofni pleidleisio dros ein cynnig heddiw sy'n ceisio eglurder ar fywoliaeth pobl, ac ni fyddaf byth yn ymddiheuro am hynny. Rwy'n credu bod gan y Llywodraeth rôl i gamu i mewn a chymryd rhan— 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777027 293 Cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol I Daeth y Llywydd (Huw Irranca-Davies) i’r Gadair. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776894 294 Cy 2026-10-07T16:41:45 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=13662&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 426 426 Heledd Fychan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Gaf i ofyn ar ba sail gyfreithiol ydych chi'n meddwl fy mod i'n gallu gorfodi Undeb Rygbi Cymru i wneud yr hyn rydych chi'n ei ofyn? Dwi'n credu bod y gwelliant yn cynnig popeth rydych chi newydd ei amlinellu. Onid ydy o'n amser i ni uno, yn drawsbleidiol, i sicrhau ein bod ni'n cael yr hyn rydyn ni i gyd yn ei ddeisyfu? Mae'n rhaid ichi adnabod nad oes gen i'r grym cyfreithiol rydych chi newydd ddweud eich bod chi'n credu sydd gen i. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776895 295 En 2026-10-07T16:42:10 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=13687&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Rwy'n credu, Weinidog, fod y rôl y mae'n rhaid inni ei chwarae yr un fath â phan oedd Tata'n methu. Fe wnaethom gamu i mewn i ddiogelu swyddi. Gwelsom Lywodraeth Cymru yn dod â nhw at y bwrdd, yn gweithredu. Dyna beth yr hoffwn ei weld gan Lywodraeth Cymru. Dro ar ôl tro, pan fo fy nghyd-Aelodau wedi gofyn cwestiynau yn y Siambr hon ynglŷn â'r hyn oedd yn digwydd yma gydag URC, ni chawsant ymateb boddhaol. Gofynnais ar ddiwedd y tymor diwethaf am ddatganiad gennych chi, fel y Gweinidog dros chwaraeon, ar URC, ac ni chawsom un. Mae ein hetholwyr yn pryderu nawr am ddyfodol chwaraeon, a chawsom ein gorfodi i ddod â'r ddadl hon yma heddiw i geisio cael atebion i'n hetholwyr. Mae'n fater o dryloywder. Dyna'r pryder yma. Rwy'n credu y gallem fod wedi gweithio gyda'n gilydd. Rwy'n credu y dylem bwyso am oedi cynlluniau URC hyd nes y gallant ddweud wrthym beth yw'r ffigurau mewn gwirionedd. Sut y gwnaethant ddod i'r casgliad hwn? Beth y maent yn ceisio ei guddio? Rwy'n credu ei bod hi'n hanfodol diogelu pedwar rhanbarth hyd nes ein bod yn gwybod yr atebion hynny, a dyna pam ein bod ni'n dweud bod angen inni anfon neges glir. Cododd y Prif Weinidog yn y Siambr hon i arwain dadl gan y Llywodraeth beth amser yn ôl, lle siaradodd am bŵer y Siambr hon, mewn cynnig nad oedd Llywodraeth Cymru yn ei reoli, ar gyllid teg, yn galw am gyllid teg—cynnig tebyg i'n cynnig ni heddiw—a dywedodd y gall y lle hwn anfon neges glir. Dywedodd y gall pŵer pob un ohonom yn yr ystafell hon yn gweithio gyda'n gilydd ac yn pleidleisio gyda'n gilydd anfon esiampl glir. Gallem fod wedi anfon neges glir at URC heddiw fod hyn yn annerbyniol, fod chwaraewyr yn haeddu gwell, cefnogwyr yn haeddu gwell, trethdalwyr yn haeddu gwell, fel yr awdurdodau lleol y gallai fod arian yn ddyledus iddynt am y stadiymau hyn. Yn ôl ym mis Chwefror, dywedodd y Dirprwy Brif Weinidog wrth y Siambr, wrth y Llywodraeth Lafur ddiwethaf, 'Ni allwch olchi eich dwylo o hyn'. Gweinidog Plaid Cymru bellach a ddywedodd y geiriau hynny—na all y Llywodraeth olchi eu dwylo o hyn. Beth oedd hi'n disgwyl i'r Llywodraeth ei wneud? Dyna'r cwestiwn nawr: beth oedd hi'n ei ddisgwyl? Dim byd. Fe'i cofnodwyd yn dweud ei bod hi'n disgwyl gweld gweithredu'n digwydd oherwydd ei bod yn credu y gall y Siambr hon a'r Llywodraeth hon gael llais cryf. Dyna rydym ni'n ei wneud. Yn yr ymgyrch etholiadol, yn The Pembrokeshire Herald, rwy'n siŵr y byddwch chi i gyd wedi darllen: 'Mae ymgeiswyr Plaid Cymru yn etholiad y Senedd yn pwysleisio'r alwad i gadw'r Scarlets'. Cyhoeddodd Plaid Cymru ddatganiad i'r wasg yn ystod yr etholiad yn dweud eu bod am achub y Scarlets. A heddiw, maent yn dweud na all eu Llywodraeth fod yn rhan o'r peth. [Torri ar draws.] Fe wnaethoch chi godi a dweud, 'Beth ydych chi'n disgwyl i mi ei wneud?', Weinidog. Dyna a ddywedoch chi. Ac fe wnaeth eich plaid ryddhau datganiad i'r wasg yn dweud y gallech chi fod yn rhan o'r peth. Mae hynny'n annerbyniol. Mae safon yma lle rydym yn dweud pethau wrth yr etholwyr a dylem eu hanrhydeddu—[Torri ar draws.] Weinidog, bob tro nawr. Dewch, rydych chi newydd gael wyth munud i siarad a dau ymyriad. Rwy'n ceisio mynd i'r afael â'r pwynt roeddech chi'n ei godi, Weinidog. Rwy'n nodi bod eich plaid wedi galw am y camau hyn. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776889 296 En 2026-10-07T16:45:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=13857&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776890 297 En 2026-10-07T16:45:09 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=13866&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 426 426 Heledd Fychan AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Rydych chi'n camgynrychioli hynny. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776892 298 En 2026-10-07T16:45:11 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=13868&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Sut? Dyna'r pennawd y mae'r blaid wedi cyhoeddi datganiad i'r wasg oddi tano, a heddiw rydych chi'n dweud na allwch chi wneud unrhyw beth am y peth. Rwy'n credu bod cwestiwn ynghylch uniondeb yno, yn bendant. Mae rygbi gymaint yn bwysicach, ac mae URC wedi cuddio ar bob cyfle. Maent wedi gwahodd Aelodau yn y lle hwn i gyfarfod briffio. Nid oedd y briff yn glir ac yn dryloyw—fe'i mynychais. Rwyf wedi siarad ag arweinwyr cyngor sydd â phryderon gwirioneddol am yr hyn y gallent orfod ei wynebu yn y pen draw—[Torri ar draws.] —arian difrifol sy'n mynd i—. Na, Weinidog, nid abwyd clicio mohono. Pan fo swyddi go iawn yn y fantol, fe fyddech chi'n meddwl y byddech chi'n gwrando ar hynny. Pan welwn dalent yn gadael Cymru nawr i fynd i chwarae yng nghynghreiriau Lloegr oherwydd yr ansicrwydd yma, rwy'n credu y dylai'r Llywodraeth wrando. Mae hynny'n bryder. Meddyliwch am y swyddi. Meddyliwch am yr hyn rydym yn ei anfon—. Y bobl ifanc sydd wedi dyheu am chwarae rygbi yng Nghymru, wedi edrych i fyny ar eu harwyr, ac ni fydd y crys hwnnw'n bodoli mwyach os bydd URC yn cael eu ffordd. Bydd y dreftadaeth honno wedi mynd. Rwy'n gwrthod camu i'r naill ochr a dweud wrth fy etholwyr nad oeddwn yn fodlon pleidleisio dros y cynnig hwn heddiw. Nid wyf am ddweud wrth etholwyr sydd wedi e-bostio i ddweud wrthyf am ansicrwydd rygbi—ni fyddaf yn dweud, 'Ni wneuthum unrhyw beth, dywedais y byddem yn gadael i URC barhau.' Rwy'n credu y dylem anfon neges glir iddynt. I wneud y pwynt, mae'r economi'n dibynnu'n helaeth ar y rhain. Clywsom gan Aelodau fel Steven yn siarad am ddiwydiannau tafarndai. Clywsom Carmelo yn siarad am Lanelli yn enwedig. Mae ein heconomi yn ei chael hi'n anodd yn yr ardaloedd hyn. Yr hyn y mae'r Scarlets a'r Gweilch yn ei gynrychioli, yn enwedig y Scarlets yng ngorllewin Cymru, ardal sydd heb lawer o ddigwyddiadau chwaraeon—. Yma yng Nghaerdydd, mae'n fendith fod yna lawer. Rydym yn gweld pêl-droed a rygbi'n tyfu yng Nghasnewydd. Ond nid cymaint yng ngorllewin Cymru. Mae'r rhaglenni allgymorth y mae'r Scarlets yn rhan ohonynt yn helpu i gael pobl ifanc oddi ar y strydoedd, yn eu cael i ffwrdd oddi wrth sgrin cyfrifiadur. Maent yn rhan o'r cynllun iechyd ataliol y clywn y Llywodraeth hon yn siarad cymaint amdano. Ond mewn gwirionedd, trwy'r cynnig hwn gan URC, gallem fod yn tynnu pobl oddi ar y rheng flaen sy'n darparu'r gwasanaethau hyn i bobl ifanc. Mae hynny'n bryder, yr effaith ehangach. Nid camp yn unig yw rygbi. Gall rygbi fod yn deulu pan fyddwch chi'n sefyll ar deras, hyd yn oed gyda chefnogwyr y gwrthwynebwyr. Mae'n dda i iechyd meddwl pobl. Mae'n ffordd dda o fynd allan o'r tŷ, mynd allan o'r swyddfa. I'r cefnogwyr sy'n anfon e-byst atom yn rheolaidd, mae'n arwydd o anobaith fod eu rhaff achub, fel y maent yn ei theimlo, yn diflannu. Gallent golli eu hunaniaeth. Pam? Am na wnaiff rhywun o'r enw URC, yr undeb sy'n cael ei redeg waethaf ar hyn o bryd, ddweud wrthynt pam y gallent golli eu clwb, fod rhaid i gystadleuaeth ddigwydd, brwydr rhwng timau'r gorllewin. Mae'n annerbyniol. Ni allwch drin bywoliaeth pobl, hunaniaeth pobl fel hyn. Clywsom gan Steve am y Rhyfelwyr Celtaidd, pan gawsom addewid gan URC, yna, dim mwy o ailstrwythuro, dyma ni. Gwelsom y niwed a wnaeth i Bontypridd a Phen-y-bont ar Ogwr, dwy gymuned rygbi gref a balch nad ydynt yno mwyach. A ydym ni wir yn barod i ddweud— 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776902 299 En 2026-10-07T16:48:27 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14064&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 12149 12149 Lis McLean AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12149 McLean, Lis A gaf i wneud ymyriad nawr? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776907 300 En 2026-10-07T16:48:28 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14065&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Cewch, ar bob cyfrif. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776909 301 En 2026-10-07T16:48:30 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14067&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 12149 12149 Lis McLean AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12149 McLean, Lis Mae'r hyn rydych chi'n ei ddweud yn hollol—. Rydym yn deall hynny. Mae pawb yn cytuno â llawer o'r hyn rydych chi'n ei ddweud, ac rydych chi'n gwybod hynny. Byddai'r rhan fwyaf o'r wlad yn cytuno. Ond y gwir amdani yw nad ydym mewn sefyllfa i allu dweud wrthynt wneud hynny. Nid yw'r hyn rydych chi'n gofyn amdano o fewn ein cylch gorchwyl. Ni allwn ei wneud. Ond yr hyn y mae'r gwelliant yn ei ddweud yw'n union beth y gallwn ni ei wneud, ac mae'r holl bethau hynny wedi'u cynnwys yn y gwelliant. Yr un emosiwn sy'n sail i'r gwelliant hwnnw hefyd. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776910 302 En 2026-10-07T16:49:02 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14099&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Wel, na, mae'r gwelliant yno nawr yn dweud bod URC wedi ymgynghori â phobl ar y tu allan a'u bod yn parhau i wneud hynny. Rwyf wedi siarad â rhanddeiliaid ar hyn. Nid ydynt yn teimlo bod neb wedi ymgynghori â nhw. Rydym yn clywed gan bobl yn y diwydiant sy'n dweud eu bod— 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776911 303 En 2026-10-07T16:49:17 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14114&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 12149 12149 Lis McLean AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12149 McLean, Lis [Anghlywadwy.]—mynd i fod yn ymyriad, mae'n ddrwg gennyf. Mewn gwirionedd, mae URC wedi cael eu craffu i raddau helaeth. Maent yn dod gerbron y pwyllgor eto. Felly, rydym yn gwneud yr hyn sy'n iawn i'n gwlad, i rygbi yn ein gwlad. Yr hyn rydych chi'n ceisio ei wneud yw sgorio pwyntiau yma, i geisio cael rhyw fath o deimlad o, 'Rydym ni'n caru rygbi. Ni yw'r unig bobl—.' Wel, rydym i gyd yn caru rygbi— 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776912 304 En 2026-10-07T16:49:42 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14139&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Ai ymyriad neu gyfraniad yw hwn, Lywydd? A yw'n ymyriad neu'n gyfraniad? Oherwydd hyd yma, fe gawsoch chi gyfle i siarad yn y ddadl hon, ond dim ond un o'ch Aelodau a ddewisodd godi i gyfrannu yn y ddadl 60 munud. Dyna'r gwahaniaeth. Nawr, o ran yr hyn rydych chi'n ei ddweud, mai sgorio pwyntiau yw hyn. Nid dyna ydyw. Rydych chi'n dweud bod URC wedi bod gerbron y pwyllgor. Ble mae'r ffigurau? Beth yw'r sail resymegol dros hyn? Dywedodd hyd yn oed y Gweinidog ei bod hi'n ceisio eu hannog i'w wneud. Rydych chi'n dweud, 'Beth yw pwynt hyn?' Gadewch inni anfon neges glir atynt ei fod yn annerbyniol, nad ydym yn caniatáu iddo barhau. [Torri ar draws.] Na, rydych chi'n cael cymaint o amser nawr. Os oeddech chi eisiau siarad, gallech fod wedi rhoi eich enw gerbron. [Torri ar draws.] O, Lywydd, dewch. Mae hi fel dadl undeb myfyrwyr yma— 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776916 305 En 2026-10-07T16:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14157&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776939 306 En 2026-10-07T16:52:17 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14294&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776926 307 En 2026-10-07T16:50:24 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14181&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Mae'n ddrwg gennyf, yr Aelod—[Torri ar draws.] Ie. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776927 308 En 2026-10-07T16:50:27 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14184&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr [Torri ar draws.] Beth? Ond os oedd hi eisiau cyfrannu—. Gallwch roi eich enw gerbron. Dyna yw Senedd. Fe ddylech wybod. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776928 309 En 2026-10-07T16:50:35 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14192&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Os cawn oedi am eiliad. Mae gan yr Aelod hawl i dderbyn ymyriad os yw'r Aelod eisiau gwneud hynny, ac mae wedi derbyn rhai ymyriadau. Mae ganddo hawl hefyd i barhau â'i gyfraniad. Llŷr. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776930 310 En 2026-10-07T16:50:47 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14204&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Diolch, Lywydd. Ond ar y pwynt, yr eiliad hon, allan yno, pa neges rydym ni'n ei hanfon at bobl Cymru ynghylch beth y mae'r lle hwn yn ei wneud? Gyda mater lle maent yn camu ymlaen ac yn dweud wrthym eu bod yn poeni am rywbeth, ein bod ni'n dweud, 'Nid ein cyfrifoldeb ni yma ydyw.' Dylai'r Llywodraeth gynnig trosolwg. Rydym wedi clywed yr achos. Mae arian y trethdalwyr yn y fantol. Dyna pam y mae'n rhaid inni ymyrryd yma. Dewch â nhw. Nawr, Weinidog, fel y dywedais, ceisiais ofyn i chi am ddatganiad ar hyn. Ni chafwyd un. Cawsom ein gorfodi i gyflwyno'r ddadl. Mae dyddiad cau mis Rhagfyr yn dod. Nid oes gan y rhanbarthau sicrwydd nawr. Felly, os ydych chi'n mynd i bleidleisio dros eich gwelliant, a'ch bod chi'n ceisio atal ein cynnig ni heddiw, a'ch bod chi'n mynd i ddweud nad ydych chi'n cefnogi'r pedwar a'ch bod chi'n mynd i adael i URC barhau i weithredu heb ei oruchwylio, byddwn yn ôl yma pan ddaw'r perygl os nad ydych chi'n eu cefnogi nawr, oherwydd fe wyddom y bydd URC yn gwthio hyn drwodd. Mae ganddynt hanes o'i wneud, byddant yn ei wneud eto. Mae rygbi, rygbi rhanbarthol ledled Cymru, angen i ni ei gefnogi nawr. Rwy'n gobeithio y bydd yr Aelodau yn rhoi'r un gefnogaeth iddynt pan fo'i angen arnynt nawr ag y mae rygbi wedi'i gynnig yn gefnogaeth i gymaint o gymunedau ledled Cymru yn y gorffennol. Rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi ein cynnig. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776932 311 Cy 2026-10-07T16:52:01 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14278&l=cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae gwrthwynebiad. Gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.  16314 7 2026-10-07T13:30:01 777026 312 Cy 261007-8 7. Dadl Reform UK: Rygbi rhanbarthol I Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776945 313 Cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor I Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enwau Heledd Fychan a Lynne Neagle, a gwelliant 2 yn enw Paul Davies. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-ddethol. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776946 314 Cy 2026-10-07T16:52:17 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14294&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn nawr at eitem 8, dadl Reform UK: mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor. Galwaf ar Francesca O'Brien i wneud y cynnig. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776947 315 Cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor I Cynnig NDM9313 Llŷr Powell Cefnogwyd gan Andrew Griffin, John Clark Cynnig bod y Senedd: 1. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i ailwampio trefniadau trwyddedu tai amlfeddiannaeth a rheolau cymhwysedd tai cymdeithasol i roi terfyn ar allu gwladolion tramor i gael mynediad at Dai Amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol, gan gynnwys gweithio gyda Llywodraeth y DU lle bo angen. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776948 316 Cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor I Cynigiwyd y cynnig. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776950 317 En 2026-10-07T16:52:32 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14309&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca Diolch, Lywydd. Rwy'n gwneud y cynnig a gyflwynwyd yn enw Llŷr Powell. Mae tai cymdeithasol yng Nghymru yn gymorthdaledig gan arian cyhoeddus. Dylid eu cadw ar gyfer pobl y wlad hon, ond o dan y Llywodraeth hon, nid yw hynny'n digwydd. Mae Reform UK yn credu y dylid eu cadw ar gyfer pobl Cymru a'r Deyrnas Unedig. Dylem flaenoriaethu ein teuluoedd ein hunain, ein cyn-filwyr a'r rhai sydd wedi cyfrannu at ein gwlad wych. Ni ddylai gwladolion tramor gael mynediad at dai cyngor a thai cymdeithasol, ac ni ddylent gael mynediad at dai amlfeddiannaeth y mae ein cynghorau'n eu trwyddedu. Os na allant gynnal eu hunain, ni ddylid disgwyl i'r trethdalwr wneud hynny drostynt. Gofynnwn i Lywodraeth Cymru newid y rheolau i wneud i hynny ddigwydd ac i fynnu bod Llywodraeth y DU yn gweithredu pryd bynnag y mae'n rhaid i'r gyfraith newid yn San Steffan. Gadewch imi ddweud wrth Aelodau'r Siambr hon a'r cyhoedd beth sy'n digwydd ar hyn o bryd. O brofiad y gorffennol, rwy'n gwybod nad yw Plaid Cymru a Llafur yn hoffi'r ffeithiau rwy'n eu dwyn i'r Siambr hon, ond mae Reform UK yn credu bod gan y bobl hawl i wybod. Hyd yn oed pan fyddwch chi'n tynnu tai myfyrwyr allan yn gyfan gwbl, yn y cyfrifiad diwethaf bum mlynedd yn ôl, cafodd mwy nag un o bob pedwar o bawb sy'n byw mewn llety rhent preifat a rennir eu geni y tu allan i'r Deyrnas Unedig. Yn sir y Fflint, roedd yn fwy na hanner. Yn Wrecsam, mwy na hanner. Yng Nghasnewydd, bron i hanner. Ac yn anffodus, bydd y ffigurau hyn yn llawer gwaeth heddiw, diolch i don Boris o lefelau mewnfudo uwch nag erioed yn y blynyddoedd diwethaf, a'r Swyddfa Gartref yn ymestyn gwasgariad ceiswyr lloches i bob awdurdod lleol yn y wlad. Tai amlfeddiannaeth bellach yw asgwrn cefn ein system geiswyr lloches wallgof. Yng Nghymru, caiff pob lleoliad ei redeg gan un contractwr preifat. Mae'r cwmni'n cystadlu'n uniongyrchol â theuluoedd Cymru am dai. Yr wythnos o'r blaen, fe wnaeth landlordiaid yn ein hetholaeth yng Ngŵyr Abertawe estyn allan ataf, gan ddweud bod yr union gwmni hwn wedi cysylltu â nhw i ofyn am gael defnyddio eu heiddo i gartrefu ceiswyr lloches. Mae'n golygu nad oes cartrefi ar gyfer ein teuluoedd ni. Mae mwy na 3,000 o geiswyr lloches bellach mewn llety gwasgaru, gan gynnwys tai amlfeddiannaeth ledled Cymru: mwy na 1,300 yng Nghaerdydd, 600 yn Abertawe a mwy na 300 yng Nghasnewydd—mewn strydoedd preswyl arferol yn ein cymunedau, ar garreg ein drws. Canfu ymchwil i wasgariad ceiswyr lloches ledled Cymru a Lloegr fod ardaloedd sy'n derbyn mwy o geiswyr lloches wedi gweld cynnydd mewn troseddau eiddo, dwyn a byrgleriaeth. Mae'n wir ac mae wedi'i gofnodi. [Torri ar draws.] Felly, nid ydych chi'n hoffi'r ffeithiau. [Torri ar draws.] Na. Dyna yw'r ffeithiau. Os nad ydych chi'n hoffi'r ffeithiau, peidiwch â gwrando. Mae sefyllfa tai cymdeithasol, a gymorthdelir gan arian trethdalwyr, yr un mor wael. Yr haf hwn, anfonodd fy nhîm a minnau geisiadau rhyddid gwybodaeth at bob cyngor yng Nghymru, gan ofyn iddynt faint o ddinasyddion tramor y maent yn darparu cartref ar eu cyfer. Gadewch inni gymryd Casnewydd, er enghraifft. Yr haf hwn, roedd mwy nag un o bob pedwar o bobl mewn llety dros dro yng Nghasnewydd y cofnodwyd eu cenedligrwydd fel dinasyddion tramor, ac mae bron i 1,000 o wladolion tramor ar eu cofrestr dai. Mae Caerdydd hyd yn oed yn waeth. O'r eiddo cymdeithasol a osodwyd yng Nghaerdydd y llynedd, lle cofnodwyd cenedligrwydd, aeth bron i 30 y cant i ddinasyddion tramor: bron i dair o bob deg tenantiaeth newydd yn ein prifddinas wedi'u trosglwyddo i bobl nad oeddent yn ddinasyddion Prydeinig. Ond dim ond rhan o'r stori yw hyn oherwydd—[Torri ar draws.] Iawn. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776896 318 En 2026-10-07T16:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14457&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776897 319 En 2026-10-07T16:56:12 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14529&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 4983 4983 Jane Dodds AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Diolch am dderbyn yr ymyriad ac am amlinellu'r ddau awdurdod lleol hynny. Mae 21 awdurdod lleol yng Nghymru— 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776913 320 En 2026-10-07T16:56:20 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14537&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca Dau ar hugain. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776914 321 En 2026-10-07T16:56:21 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14538&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 4983 4983 Jane Dodds AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane —felly a allech chi ddweud wrthym beth yw'r data gan y lleill? Mae'r Senedd hon yn dibynnu ar ffeithiau a thystiolaeth. Cawsom ddadl wych yn gynt ar lysoedd teulu cyffuriau ac alcohol, y cyfan am y dystiolaeth, felly os gwelwch yn dda, a allech chi ddweud wrthym beth yw'r dystiolaeth? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776898 322 En 2026-10-07T16:56:36 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14553&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca Cwestiwn da iawn, Jane, ac rydych chi'n gofyn cwestiwn da, oherwydd gofynnais y cwestiynau hynny i'r 22 awdurdod lleol mewn gwirionedd. Nid yw rhai yn cadw'r data hyd yn oed. Felly, pam? Pam nad ydynt yn gwneud hynny? Nid ydynt yn ei gadw. Os edrychwch ar Gastell-nedd Port Talbot, maent yn rhoi eu cofrestr dai ar gontract allanol felly ni allwch—. Os oeddech chi yn y ddadl yn gynharach, neu gwestiynau'r llefarwyr, fe fyddwch chi'n gwybod fy mod wedi sôn am hynny. Maent yn gosod eu tai cymdeithasol ar gontract allanol fel nad ydynt yn destun ceisiadau rhyddid gwybodaeth. [Torri ar draws.] Ie, ewch amdani. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776899 323 En 2026-10-07T16:57:04 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14581&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad Trystan Davies, Dafydd A gaf i ofyn i chi egluro, a ydych chi'n sôn am genedligrwydd hunangofnodedig neu a ydych chi'n sôn am ddinasyddiaeth a deiliaid pasbortau'r DU, oherwydd mae gwahaniaeth rhwng y ddau? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776900 324 En 2026-10-07T16:57:17 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14594&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca Yr ail. Ac fel rwy'n dweud, 22 o gynghorau—nid yw'r data hwnnw ganddynt, y rhan fwyaf ohonynt, a dyma'r hyn sydd wedi'i gofnodi mewn gwirionedd. A dyna oedd fy nghwestiwn: pam nad yw'n cael ei gofnodi? Mae ein trethdalwyr eisiau gwybod. Felly, fe wnaf barhau. Ond rhan o'r stori'n unig yw hyn, oherwydd mae llawer o gynghorau wedi gwrthod ateb fy nghais, naill ai ar sail cost neu am nad ydynt yn cofnodi cenedligrwydd o gwbl. Felly, mae llawer o ardaloedd nad ydynt yn gallu, neu nad ydynt am ddweud y gwir wrth y trethdalwr. Sut y gwnaethom gyrraedd yma? Mae dyraniadau yng Nghymru yn dal i gael eu gweithredu ar Ran VI o Ddeddf Tai 1996. Rhaid i gynghorau roi blaenoriaeth resymol i bobl sydd ag angen o ran tai. Nid oes unrhyw beth yn y fframwaith hwnnw am ba mor hir rydych chi wedi byw yma, dim byd am ddinasyddiaeth. Yn 2011, rhoddodd Lloegr bŵer i'w chynghorau benderfynu pwy sy'n gymwys i gael tai cymdeithasol. Mae cannoedd bellach yn defnyddio prawf preswylio yn Lloegr cyn i unrhyw un fynd ar y rhestr honno. Ni wnaeth Cymru yr un peth. Fis Rhagfyr diwethaf, cafodd Cymru gyfle i ddatrys hyn. Byddai adran 35 o'r Bil Digartrefedd a Dyrannu Tai Cymdeithasol (Cymru) wedi rhoi'r un pŵer i gynghorau Cymru. Cafodd ei ddileu gan welliant a gyflwynwyd gan y Gweinidog sydd bellach yn gyfrifol am dai, a ddisgrifiodd dai cymdeithasol fel 'adnodd cyffredinol', a ddylai fod yn hygyrch i bawb. Nid yw'n adnodd cyffredinol. Mae'n adnodd cenedlaethol, a dylai berthyn i bobl y genedl hon. Felly, dyma beth sy'n rhaid i Lywodraeth Cymru ei wneud— 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776901 325 En 2026-10-07T16:58:55 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14692&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12141 12141 Zaynub Akbar AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12141 Akbar, Zaynub A wnaiff yr Aelod dderbyn ymyriad? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776903 326 En 2026-10-07T16:58:56 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14693&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca Iawn, ewch amdani. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776904 327 En 2026-10-07T16:58:57 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14694&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12141 12141 Zaynub Akbar AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12141 Akbar, Zaynub Fel Aelod o Reform UK, fe wnaethoch chi ysgrifennu ar-lein yn y gorffennol y dylai'r rhai sydd ar fudd-daliadau gael eu 'put down' yn eich geiriau chi, felly a ydych chi'n dweud na ddylai'r rhai sy'n derbyn budd-daliadau fod â hawl i dai nawr hefyd, neu a yw'n seiliedig ar liw croen yn unig? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776905 328 En 2026-10-07T16:59:07 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14704&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca Efallai yr hoffai'r Aelod roi hynny mewn cyd-destun, ac yna gallwch ddod yn ôl ataf ac fe gawn sgwrs am hynny yn nes ymlaen. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776906 329 En 2026-10-07T16:59:15 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14712&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12141 12141 Zaynub Akbar AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12141 Akbar, Zaynub Mae'n iawn. Os na allwch ei ateb nawr, yna ni allwch ei ateb. [Torri ar draws.] Ni allwch ei ateb. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776919 330 En 2026-10-07T16:59:19 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14716&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca Rwyf wedi ei ateb, mae wedi'i gofnodi, yn 2019, felly efallai yr hoffech chi fynd yn ôl a chyfeirio at y post hwnnw bryd hynny. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777034 331 En 2026-10-07T16:59:23 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14720&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12141 12141 Zaynub Akbar AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12141 Akbar, Zaynub Chi a'i dywedodd. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777035 332 En 2026-10-07T16:59:24 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14721&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca Na, ni wneuthum ei ddweud. Dywedais ei roi mewn— 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776934 333 En 2026-10-07T16:59:26 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14723&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12141 12141 Zaynub Akbar AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12141 Akbar, Zaynub Mae ar-lein. Chi a'i dywedodd. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776935 334 En 2026-10-07T16:59:28 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14725&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca Yn hollol, mae wedi'i gofnodi, ac os mai dyna'r gorau y gallwch chi ddod yn ôl ag ef, cymerwch ychydig o amser i feddwl, ac fe dderbyniaf ymyriad arall. Felly, yn gyntaf, dewch ag adran 35 yn ôl, deddfwch i roi pŵer i bob cyngor yng Nghymru osod rheolau cymhwyso ar gyfer ei gofrestr, a defnyddiwch ef i gau'r gofrestr i wladolion tramor. Yn ail, diwygiwch reoliadau dyrannu tai a digartrefedd. Gweinidogion Cymru sy'n penderfynu pwy sy'n gymwys. Torrwch ef yn ôl i'r isafswm absoliwt y mae deddfwriaeth ddatganoledig yn ei ganiatáu. Yn drydydd, ailysgrifennwch y cod canllawiau a'r fframwaith ffafriaeth fel bod dinasyddion Prydeinig sydd â chysylltiad â'u cymunedau yn dod yn gyntaf bob tro. Yn bedwerydd, tai amlfeddiannaeth. Mae cynghorau'n trwyddedu'r eiddo hyn—arhoswch ddwy eiliad, Ken—ac mae Gweinidogion Cymru'n gosod yr amodau sy'n gysylltiedig â'r trwyddedau hynny. Dylid gofyn i bob deiliad trwydded ddilysu a chofnodi cenedligrwydd a statws mewnfudo pob preswylydd, a rhaid dod â'r defnydd o dai amlfeddiannaeth fel llety i geiswyr lloches i ben ledled Cymru. Iawn, ewch amdani. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776917 335 En 2026-10-07T17:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14757&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776923 336 En 2026-10-07T17:00:36 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14793&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 267 267 Ken Skates AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Skates, Ken Felly, maddeuwch i mi os wyf i'n anghywir, ond mae'n ymddangos eich bod chi'n dweud, os nad ydych chi'n Gymro neu'n Sais, na ddylech fod â hawl i dai cymdeithasol. A fyddai hynny'n cynnwys Gurkhas yn y DU? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776924 337 En 2026-10-07T17:00:46 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14803&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca Na, nid os oes ganddynt genedligrwydd deuol—. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776925 338 En 2026-10-07T17:00:47 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14804&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 267 267 Ken Skates AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Skates, Ken Ac a fyddai'n cynnwys Suella Braverman? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776931 339 En 2026-10-07T17:00:51 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14808&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca Wel, os ydych chi eisiau—. Rydych chi'n sôn am sgorio pwyntiau gwleidyddol. Fe fyddaf yn fanwl ynglŷn â ble mae hyn yn cysylltu â chyfraith y DU—[Torri ar draws.] Na na. Oherwydd—[Torri ar draws.] Wel, rydych chi eisiau sgorio pwyntiau gwleidyddol—iawn, ond dyna ni. Oherwydd dyna'n union pam y mae ein cynnig yn enwi Llywodraeth y DU. O dan Ddeddf Cydraddoldeb 2010, mae cenedligrwydd yn rhan o ddiffiniad y fframwaith cyfreithiol o hil. Mae'r Ddeddf eisoes yn cynnwys disgwyliadau ar gyfer gweithredoedd sy'n ofynnol gan gyfraith mewnfudo. Dyna pam y gall landlord yn Lloegr wrthod tenant heb hawl i rentu yn gyfreithlon. Felly, rhaid i Lywodraeth y DU weithredu. Lle mae deddfau cydraddoldeb a hawliau dynol ffug yn sefyll yn y ffordd, rhaid iddi ddeddfu i roi pobl Prydain yn gyntaf. Byddai Reform UK yn rhoi diwedd ar fynediad at dai cymdeithasol i wladolion tramor, gyda thenantiaid yn gorfod dod o hyd i lety preifat heb fod ar draul y trethdalwr. Dylid ailwampio'r meini prawf ar gyfer meddiannaeth tai cymdeithasol newydd a rhai sy'n bodoli'n barod, gyda blaenoriaeth i gyn-filwyr, ein gweithwyr, Prydain y cloc larwm a'n pobl fwyaf agored i niwed. Byddem yn ailwampio trwyddedu tai amlfeddiannaeth i atal tai amlfeddiannaeth mudwyr. Bydd trwyddedau'n cael eu gwrthod, eu dirymu neu eu hatal pan fydd landlord yn cael ei ddal yn rhoi cartref i fewnfudwyr anghyfreithlon gan wybod ei fod yn gwneud hynny. Anfonodd pobl Cymru Reform yma ar addewid i roi ein pobl ein hunain yn gyntaf o ran tai. Mae'r cynnig hwn yn gwneud yn union hynny, ac rwy'n annog yr Aelodau i'w gefnogi. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776937 340 Cy 2026-10-07T17:02:25 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14902&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Rwyf wedi dethol y gwelliannau i'r cynnig. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-ddethol. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio i gynnig yn ffurfiol welliant 1, a gyflwynwyd yn enwau Heledd Fychan a Lynne Neagle. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776943 341 Cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor I Gwelliant 1—Heledd Fychan, Lynne Neagle Dileu popeth a rhoi yn ei le: Cynnig bod y Senedd: 1. Yn nodi bod tai cymdeithasol yn cael eu dyrannu gan awdurdodau lleol yn unol â deddfwriaeth a chynlluniau dyrannu lleol, gyda blaenoriaeth yn cael ei phennu yn ôl yr angen am dai a chategorïau blaenoriaeth statudol. 2. Yn cydnabod bod cymhwysedd ar gyfer tai cymdeithasol a chymorth digartrefedd yn cael ei lywodraethu gan ddeddfwriaeth, gan gynnwys darpariaethau sy'n ymwneud â statws mewnfudo a phreswyliad cyfreithlon yn y Deyrnas Unedig. 3. Yn credu bod penderfyniadau sy'n ymwneud â thrwyddedu a rheoli tai amlfeddiannaeth yn cael eu gwneud orau gan awdurdodau lleol o fewn y fframwaith a sefydlwyd gan ddeddfwriaeth a chanllawiau Llywodraeth Cymru. 4. Yn nodi bod penderfyniadau ynghylch gwasgariad a llety pobl sy'n ceisio lloches yn cael eu cadw i Lywodraeth y DU ac yn credu y dylai trefniadau gwasgaru effeithiol ystyried capasiti lleol, effaith debygol ar gydlyniant cymunedol a’r gwasanaethau cymorth sydd ar gael. 5. Yn cefnogi ymgysylltu rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU i hyrwyddo trefniadau gwasgaru teg a chynaliadwy ac i gefnogi integreiddio a chydlyniant cymunedol llwyddiannus ledled Cymru. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776944 342 Cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor I Cynigiwyd gwelliant 1. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776949 343 Cy 2026-10-07T17:02:45 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14922&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio Gwenllian, Sian Yn ffurfiol. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776951 344 Cy 2026-10-07T17:02:46 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14923&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr iawn. Galwaf nawr ar Peter Fox i gynnig gwelliant 2, a gyflwynwyd yn enw Paul Davies. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776953 345 Cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor I Gwelliant 2—Paul Davies Dileu popeth a rhoi yn ei le: Cynnig bod y Senedd: 1. Yn galw ar Lywodraeth Cymru, gan weithio gyda Llywodraeth y DU lle bo angen, i: a) diwygio rheolau cymhwysedd tai cymdeithasol, tra'n diogelu hawliau dinasyddion Prydain ac Iwerddon a phobl a ddiogelir gan Gytundeb Ymadael â'r UE; a b) rhoi terfyn ar y defnydd o dai amlfeddiannaeth i ddarparu ar gyfer pobl sy'n bresennol yn anghyfreithlon yn y Deyrnas Unedig, gan gynnwys pobl sy'n cyrraedd y DU yn anghyfreithlon. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776954 346 Cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor I Cynigiwyd gwelliant 2. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776955 347 En 2026-10-07T17:02:55 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=14932&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 4787 4787 Peter Fox AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4787 Fox, Peter Diolch, Lywydd. Rwy'n cynnig gwelliant y Ceidwadwyr yn enw Paul Davies. Nawr, nid oes unrhyw amheuaeth fod pobl ledled Cymru yn poeni am bwysau o ran tai. Maent yn gweld rhestrau aros cynyddol, rhenti cynyddol ac anhawster cynyddol i bobl leol gael mynediad at gartrefi fforddiadwy. Maent yn disgwyl i wleidyddion roi ystyriaeth ddifrifol i'r pryderon hynny ac i gynnig atebion ymarferol. Yn anffodus, nid yw'r hyn sydd gennym o'n blaenau gan Reform heddiw yn ymgais ddifrifol i ddatrys problem. Fel arfer, mae'n gynnig i fachu penawdau sy'n chwalu yr eiliad y byddwch chi'n archwilio sut y byddai'n gweithio mewn gwirionedd. Rydym ni'n credu—mae'r Blaid Geidwadol yn credu—fod rhaid i dai cymdeithasol flaenoriaethu'r rhai sydd â chysylltiad dilys a sefydledig â'n gwlad. Rydym hefyd yn cytuno na ddylid darparu llety i bobl sydd yma yn anghyfreithlon. Dyna pam ein bod wedi cyflwyno gwelliant sy'n arfer dull ymarferol a chyflawnadwy o weithredu a safbwynt sy'n cael ei rannu gan Blaid Geidwadol y DU. Yr hyn nad ydym yn ei gefnogi yw polisi sydd wedi'i ddrafftio mor ddiofal fel y byddai'n cynnwys pobl sydd â hawl gyfreithiol i fod yma, pobl sydd â hawl gyfreithiol i weithio yma a hawl gyfreithiol i gymorth tai o dan y trefniadau presennol. Y gwir amdani yw nad y grwpiau y maent hwy'n siarad amdanynt yn unig fyddai cynnig Reform yn effeithio arnynt. Byddai'n effeithio ar fyfyrwyr tramor sy'n rhentu ystafelloedd mewn tai amlfeddiannaeth wrth iddynt astudio mewn prifysgolion yng Nghymru, byddai'n effeithio ar weithwyr sydd wedi dod yma'n gyfreithlon, a byddai'n effeithio ar ddinasyddion Iwerddon y mae eu hawliau wedi'u diogelu o dan yr ardal deithio gyffredin. Yn fwyaf arwyddocaol, byddai hefyd yn effeithio ar ddinasyddion yr UE y rhoddwyd statws preswylwyr sefydlog iddynt ar ôl Brexit. Mae'r rhain yn bobl y dywedwyd wrthynt yn glir na fyddai unrhyw newid i'w hawliau os oeddent eisoes yn preswylio'n gyfreithlon yn y Deyrnas Unedig. Ysgrifennwyd yr ymrwymiadau hynny yn y cytundeb ymadael ac maent yn rhan o'n rhwymedigaethau rhyngwladol. Felly, mae angen i Reform ateb cwestiwn syml: a ydynt o ddifrif yn cynnig y dylai'r Deyrnas Unedig rwygo cytundebau yr ymrwymodd iddynt o'i gwirfodd, a chreu ansicrwydd i ddinasyddion Prydain sy'n byw dramor a risg o ddial gan ein cymdogion Ewropeaidd, a'r cyfan er mwyn dilyn polisi nad oes ganddynt lwybr realistig tuag at ei weithredu? Dyna ganlyniad rhesymegol yr hyn y maent yn ei gynnig. Nawr, roedd llawer o'r union bobl sydd bellach yn hyrwyddo'r cynnig hwn yn gefnogwyr brwdfrydig i'r ymgyrch dros adael a sicrhaodd ddinasyddion yr UE a oedd eisoes yn byw yma dro ar ôl tro y byddai eu hawliau'n cael eu diogelu. Bryd hynny, roeddent yn dweud un peth; heddiw, maent yn dweud rhywbeth arall. Felly, pa safbwynt sy'n gywir? Rydym yn credu mewn mewnfudo dan reolaeth, ffiniau diogel a thegwch wrth ddyrannu gwasanaethau cyhoeddus. Ond credwn hefyd y dylai addewidion a wnaed fod yn addewidion a gedwir. Dyna pam y mae ein gwelliant ni'n dilyn llwybr gwahanol. Rydym yn galw am ddiwygio rheolau cymhwyso ar gyfer tai cymdeithasol lle bo angen, tra'n diogelu hawliau dinasyddion Prydain ac Iwerddon a'r rhai a gwmpesir gan y cytundeb ymadael. Rydym yn galw am weithredu yn erbyn y defnydd o dai amlfeddiannaeth i letya rhai sy'n bresennol yn anghyfreithlon yn y Deyrnas Unedig, gan gynnwys y rhai sydd wedi cyrraedd yn anghyfreithlon. Mae'r rhain yn fesurau y gellir eu gweithredu—maent yn gyfreithiol gadarn, maent yn gymesur ac maent yn mynd i'r afael â phryderon cyhoeddus dilys heb ymroi i wleidyddiaeth ystumiau. Dylem fod yn glir hefyd na all Llywodraeth Cymru ddianc rhag cyfrifoldeb. Mae Llafur wedi goruchwylio dros flynyddoedd o bwysau ar y cyflenwad tai, blynyddoedd o fethiant i ddarparu'r cartrefi sydd eu hangen ar Gymru, a blynyddoedd o ddiffyg gweithredu pan fo awdurdodau lleol a chymunedau wedi codi pryderon am argaeledd tai. Felly, tra bod Reform yn cynnig sloganau, Llafur yn ceisio amddiffyn eu cyflawniad a Phlaid Cymru'n nodi eu 100 diwrnod nesaf o nodau heb eu costio, mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn cynnig atebion—atebion sy'n cydnabod y pwysau ar y cyflenwad tai, sy'n cynnal rheolaeth y gyfraith ac sy'n gyflawnadwy mewn gwirionedd. Am y rhesymau hynny, dylai'r Aelodau wrthod cynnig diffygiol Reform a chefnogi ein cynnig ni. Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776915 348 En 2026-10-07T17:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=15057&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776921 349 En 2026-10-07T17:07:21 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=15198&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12166 12166 Kiera Marshall AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera Hoffwn ddechrau trwy ddatgan buddiant fel tenant diweddar yn y sector rhentu preifat. Gobeithio bod hyn yn ei gwneud hi'n glir o'r dechrau ble mae fy mlaenoriaethau, oherwydd fy mlaenoriaeth yw'r bobl sydd angen cartref, nid pobl sy'n elwa o angen sylfaenol pobl eraill am loches—ac nid wyf yn siŵr y gellir dweud yr un peth am y blaid gyferbyn ar hynny. Fodd bynnag, mae cangen Cymru Nigel Farage wedi nodi problem wirioneddol: nid oes gan Gymru ddigon o dai fforddiadwy. Ond unwaith eto, maent yn cymryd problem go iawn ac yn chwilio am rywun i'w feio. Nid yw pobl sy'n cyrraedd yma'n anghyfreithlon, ceiswyr lloches ac ymfudwyr ar fisâu myfyrwyr neu waith yn gymwys i gael tai cymdeithasol. Yn ôl data'r cyfrifiad, amcangyfrifir bod 28,000 o bobl nad ydynt wedi'u geni yn y DU yn byw mewn tai cymdeithasol yng Nghymru. Yn y cyfamser, amcangyfrifir bod 170,000 o bobl yn aros am dai cymdeithasol yng Nghymru. Mae'r argyfwng tai yn llawer mwy na chwestiwn mudo. Hyd yn oed pe bai'r blaid gyferbyn yn cael eu breuddwyd ynfyd o wneud 28,000 o bobl yn ddigartref, ni fyddai'n dechrau mynd i'r afael â'r broblem. A dyma'r unig ateb sydd ganddynt: gwneud ymfudwyr yn fychod dihangol. Nid yw maniffesto Reform UK Cymru yn ymrwymo i adeiladu un cartref cyngor neu gartref cymdeithasol hyd yn oed. Dim un. Ni cheir ymrwymiad i un. Nid oes ganddynt gynllun i sicrhau cyflenwad digonol o dai cymdeithasol i bawb, tra bod Llywodraeth Plaid Cymru yn parhau â'u hymrwymiad i adeiladu 20,000 o gartrefi cymdeithasol. Byddai'r unig gynllun sydd gan Reform mewn gwirionedd yn gwneud y broblem yn waeth. Fe wnaeth hawl i brynu Thatcher ddinistrio'r cyflenwad o gartrefi cyngor yn y DU, a chyfrannodd hawl i brynu'r Ceidwadwyr yn y 2010au—y bydd llawer ohonynt hwy'n ei gofio gan eu bod yn aelodau o'r blaid honno ar y pryd—yn enfawr at argyfwng tai y DU. Mae mwy na 40 y cant o'r cartrefi a werthwyd o dan y cynllun hwnnw bellach yn y sector rhentu preifat. Felly, mae'n chwerthinllyd fod plaid sy'n cefnogi'r hawl i brynu yn cwyno am dai amlfeddiannaeth yng Nghymru, gan y byddai'r hawl i brynu yn cynyddu nifer y tai amlfeddiannaeth yng Nghymru mewn gwirionedd. A chlywch hyn—ni fyddaf yn ei ddweud yn aml—mae Reform yn iawn: mae yna broblemau gyda thai amlfeddiannaeth. Ond nid ydynt wedi nodi'r broblem gywir. Mae tai amlfeddiannaeth yn rhy aml yn arwain at orlenwi ac amodau byw gwael, tra'n cynhyrchu elw i'r cyfoethog o'r safon byw wael hon. Yn hytrach na gofyn, 'Pa fath o gartref sydd ei angen ar rywun i ffynnu?', mae'r farchnad yn gofyn, 'Beth yw'r lleiafswm o le preifat y bydd rhywun yn talu amdano?' Mae'n ecsbloetiol. Ni wnawn ddatrys yr argyfwng tai trwy wneud i bobl fyw mewn niferoedd mwy dwys ar ben ei gilydd mewn cartrefi sydd eisoes yn bodoli. Nid wyf yn gwrthwynebu rhannu lle byw, oherwydd gall myfyrwyr neu ffrindiau ei ddewis—rwyf wedi bod yn y sefyllfa honno fy hun sawl gwaith—ond yn rhy aml, gyda thai amlfeddiannaeth, mae angen economaidd yn ffugio bod yn ddewis i ddefnyddwyr. Pan fydd rhywun yn byw mewn ystafell wely mewn tŷ wedi'i isrannu am na allant fforddio unrhyw beth arall, mae hynny'n argyfwng tai. Pam y dylai pobl sydd ag arian gael cartrefi priodol i fyw ynddynt, ond bod pobl heb arian yn cael ystafell wely mewn tŷ wedi'i isrannu? Cofnodwyd Reform UK yn cwyno am dai amlfeddiannaeth, ond a fyddai Reform UK yn fodlon mynd benben â'r lobi landlordiaid a lleihau nifer yr ystafelloedd cyfreithiol mewn tai amlfeddiannaeth, neu gryfhau hawliau tenantiaid, neu roi diwedd ar droi allan heb fai? Tybed? Oherwydd roedd maniffesto Reform 2024 eisiau diddymu'r Bil Hawliau Rhentwyr, a oedd yn ceisio rhoi diwedd ar droi allan heb fai a chryfhau hawliau rhentwyr, a bydd yn ddiddorol iawn gweld sut y maent yn pleidleisio ar y pecyn o hawliau rhentwyr y mae'r Llywodraeth hon eisiau ei gyflwyno. Felly, i grynhoi, nid yw Reform eisiau i bobl a anwyd y tu allan i'r DU gael tai cymdeithasol, ond nid ydynt eisiau iddynt gael lle mewn tai amlfeddiannaeth chwaith. Mae eu maniffesto'n golygu nad oes ganddynt ddiddordeb mewn adeiladu tai cymdeithasol a thrwy hawl i brynu, maent yn cefnogi lleihau'r cyflenwad o dai cyngor, a fydd yn cynyddu dibyniaeth ar y sector rhentu preifat ac yn cynyddu nifer y tai amlfeddiannaeth y maent am weld llai ohonynt, ond nid ydynt yn bwriadu adeiladu cartrefi cymdeithasol neu gartrefi cyngor fel dewis amgen ac mewn gwirionedd, maent yn cefnogi eu gwerthu, cofiwch. A yw hynny'n gwneud unrhyw synnwyr i unrhyw un yma? Nac ydy. Ond mae o leiaf un peth yn glir yng nghynnig Reform heddiw—nid yw Reform yn hoffi pobl a anwyd y tu allan i'r DU—. Mae'n ddrwg gennyf, Lywydd, gadewch imi gywiro hynny. Nid yw Reform eisiau pobl a anwyd y tu allan i'r DU mewn tai cymdeithasol neu dai amlfeddiannaeth preifat yng Nghymru. Diolch yn fawr. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776922 350 En 2026-10-07T17:10:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=15357&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776929 351 En 2026-10-07T17:11:26 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=15443&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12146 12146 Joe Martin AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12146 Martin, Joe Diolch. Dylid rhoi cyfnod gras o dri mis i ddinasyddion tramor sy'n byw mewn tai cymdeithasol yng Nghymru a Phrydain i ddod o hyd i dai preifat, ac ar ôl hynny, dylid eu hallgludo. Nid cyfrifoldeb y trethdalwr Cymreig neu Brydeinig yw ariannu trefniadau byw pobl o dramor. Dylai pobl sy'n symud i'r DU allu fforddio prynu neu rentu tŷ ar gyfraddau arferol y farchnad cyn iddynt symud yma. Os na allant fforddio byw yma heb gymorth gan y trethdalwr, ni ddylent ddod i'r DU. Nawr, mae Kiera Marshall yn iawn, mae prinder tai cymdeithasol yn y wlad hon, ond byddai Reform yn adeiladu degau o filoedd yn fwy. Ond dylai'r cartrefi hynny fynd i bobl Prydain—[Torri ar draws.] Na, dim diolch. Dylai'r cartrefi hynny fynd i bobl Prydain. Nid oes pwynt adeiladu miloedd o gartrefi newydd pan fo mewnfudo net yn dod â channoedd o filoedd o bobl i mewn bob blwyddyn i'w llenwi. Nid yw'r wladwriaeth Brydeinig a'r wladwriaeth Gymreig yn bodoli i ddarparu tai cymdeithasol i weddill y byd, maent yn bodoli i wasanaethu buddiannau pobl Prydain a Chymru, ac mae rhoi pobl Prydain a Chymru yn gyntaf o reidrwydd yn golygu rhoi gweddill y byd yn ail. Nid yw'n hiliol nac yn senoffobaidd nac yn annheg i roi blaenoriaeth i'ch cydwladwyr. Mae'r rhai agosaf atoch yn cael triniaeth ffafriol. Ac fel gwleidydd Cymreig sy'n cynrychioli Cymru, mae hynny'n iawn, mae hynny'n gyfiawn ac mae hynny'n normal. [Torri ar draws.] Na, dim diolch. [Torri ar draws.] [Chwerthin.] Rwy'n siŵr bod honno'n jôc ddoniol iawn. Diolch. Os gofynnwch imi ddewis rhwng fy nghydwladwyr, pobl Cymru, fy mhrif flaenoriaeth a fy unig flaenoriaeth, a dieithriaid, byddaf bob tro'n falch o ddewis fy nghydwladwyr. Mae pobl Cymru'n haeddu bod yn flaenoriaeth yn eu gwlad eu hunain. Maent yn bobl unigryw ac arbennig gyda hanes cyffredin sy'n mynd yn ôl filoedd o flynyddoedd. Os ydych chi, fel rhai o fy nghyd-Aelodau, eisiau symud yma ac ymuno â ni, mae croeso mawr i chi wneud hynny, ond ni allwch ei gwneud yn ofynnol i'r trethdalwr ariannu eich ffordd o fyw. Ni allaf hyd yn oed ddeall—. Ni allaf hyd yn oed ddeall yr ymdeimlad o hawl sydd ei angen i edrych ar wlad sy'n—[Torri ar draws.] Na. Ni allaf hyd yn oed ddeall yr ymdeimlad o hawl sydd ei angen i edrych ar wlad y mae ei gwasanaethau cyhoeddus yn methu, cleifion sy'n marw yng nghoridorau ysbytai, a meddwl bod gennych hawl i dai a gymorthdelir pan nad ydych chi'n dod o'r fan honno hyd yn oed. Pe bawn i'n symud i China neu Eritrea neu Bangladesh ac yn dweud wrthynt roi cartref i mi, byddent yn dweud 'na' ar ei ben wrthyf. Maent yn iawn i wneud hynny, a dylem ninnau wneud yr un peth. Nid wyf yn derbyn am eiliad ei bod yn gyfrifoldeb moesol ar genedl dlotaf y DU i ildio ei thai cymdeithasol i bobl nad ydynt yn dod o'r DU. Pan fydd gwladolion tramor wedi'u gwahardd rhag cael tai cymdeithasol, a'r rhai nad ydynt yn gallu neu'n barod i ddod o hyd i lety preifat yn cael eu hallgludo, dylid ailwampio'r system ddyrannu. Dylai flaenoriaethu gweithwyr Prydeinig o dan 35 oed, cyplau priod ifanc, cyn-filwyr, dioddefwyr trais domestig a phobl sy'n gadael gofal. Hefyd, dylai fod yn ofynnol i ymgeiswyr fod mewn gwaith i gael mynediad at unrhyw dai cymdeithasol a adeiladir o'r newydd. Byddai'r mesurau hyn yn mynd rywfaint o'r ffordd i adlewyrchu'r ffaith ein bod yn byw mewn byd o adnoddau cyfyngedig a bod ein pobl ein hunain yn dod yn gyntaf. Felly, fe fyddaf i'n pleidleisio o blaid y cynnig. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776942 352 En 2026-10-07T17:14:51 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=15648&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 5038 5038 Jayne Bryant AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne Cartrefi yw sylfeini ein bywydau cyfan, o iechyd a lles i addysg a swyddi. Mae'r cynnig hwn yn ymrannol ac yn gamarweiniol, ac mae'n bwysig rhoi lle blaenllaw i'r ffeithiau yn y ddadl hon. Fe ddechreuaf gyda thai aml feddiannaeth. Mae tai amlfeddiannaeth yn chwarae rôl hanfodol i fyfyrwyr prifysgol, unigolion sengl, pobl ar incwm isel, pobl sy'n cyrraedd ardal newydd am ba reswm bynnag, neu bobl sydd ond eisiau tai tymor byr fel opsiwn. Mae data diweddaraf Llywodraeth Cymru yn nodi bod llai na 15,000 o dai amlfeddiannaeth yng Nghymru. Mae cymysgedd o fathau o lety mewn cymunedau yn bwysig, ac mae crynodiad tai amlfeddiannaeth mewn rhai ardaloedd yn rhywbeth sy'n galw am weithredu pellach. Ond mae hwnnw'n fater gwahanol i'r cynnig camarweiniol sy'n cael ei drafod heddiw. Byddai'r cynigion a gyflwynwyd heddiw i gyfyngu ar hawliau pobl sy'n byw yma yn gyfreithlon yn golygu troi gweithwyr, gofalwyr, cydweithwyr a ffrindiau allan. Dyna'r realiti. Os bydd y cynnig heddiw yn pasio, byddai'r Senedd hon yn gosod cymydog yn erbyn cymydog. Ni fyddai'n cynrychioli Cymru a gwerthoedd Cymreig. Mae'r dystiolaeth yn dangos bod y mwyafrif helaeth—94 y cant—o denantiaid tai cymdeithasol yng Nghymru wedi'u geni yn y DU, a bron i 80 y cant wedi'u geni yng Nghymru. O'r ychydig dan 0.5 miliwn o drigolion sy'n byw mewn tai cymdeithasol yng Nghymru, cafodd 463,000 eu geni yn y DU. O'r rhai nad ydynt yn ddinasyddion Prydeinig, mae yna bobl â statws preswylwyr sefydlog, ffoaduriaid y caniatawyd diogelwch iddynt, pobl y caniatawyd diogelwch dyngarol iddynt, a phobl â statws mewnfudo cyfreithlon, sy'n rhoi'r hawl honno iddynt. Mae'n amlwg y dylai tai cymdeithasol barhau i gael eu dyrannu yn ôl yr angen o ran tai ac yn unol â rhwymedigaethau cyfreithiol. Gwyddom fod pwysau ar wasanaethau lleol, gan gynnwys tai, ar draws y cymunedau yng Nghymru—nid oes neb yn gwadu hynny. Ond y ffordd o leddfu'r pwysau hwnnw yw buddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus, tyfu ein heconomi, adeiladu mwy o gartrefi a chyflawni'n effeithiol ar draws y Llywodraeth, nid chwalu hawliau cyfreithiol ac amddifadu pobl o'r gwasanaethau y mae ganddynt hawl iddynt. Mae tai cymdeithasol yng Nghymru yn cael eu dyrannu'n seiliedig ar angen o ran tai, ac fe geir rheolau llym sy'n pennu cymhwystra. Mae hynny'n golygu nad yw'r rhan fwyaf o bobl sy'n destun rheolaeth mewnfudo yn gymwys i gael tai cymdeithasol. Mae hynny'n ffaith, ond un y mae rhai pobl yn y Siambr hon yn gwrthod ei chydnabod. Mae yna ddiffyg gwybodaeth a chamwybodaeth sylweddol mewn perthynas â thai cymdeithasol a'r ddadl ehangach am fewnfudo yng Nghymru. Mae'n bwysig pwysleisio bod dyraniadau tai cymdeithasol yn gweithio'n bennaf i wasanaethu pobl Cymru. Y gwir amdani yw bod awdurdodau lleol ledled Cymru yn cymhwyso mesurau rheoli llym ynghylch cymhwystra, ac mae angen dilyn y broses gywir bob amser i sicrhau bod anghenion o ran tai'n cael eu hasesu'n briodol. Mae cymdeithasau tai hefyd yn chwarae rôl gynyddol bwysig yn cefnogi pobl a chymunedau, gan helpu preswylwyr i gynnal eu tenantiaethau, gwella eu lles, a chael mynediad at gyfleoedd sy'n eu galluogi i ffynnu. O ganlyniad, mae landlordiaid cymdeithasol yn cydbwyso'r angen i adeiladu mwy o gartrefi, buddsoddi mewn cartrefi sy'n bodoli'n barod, a darparu gwasanaethau sy'n ymateb i heriau cymdeithasol ac economaidd ehangach. Geilw hyn am fuddsoddiad cryf, buddsoddiad hirdymor ac ymrwymiad ar y cyd i fynd i'r afael ag anghenion o ran tai yng Nghymru. Nid y meini prawf cymhwystra yw'r her fwyaf sy'n wynebu'r system dai yng Nghymru, ond yr angen i fuddsoddi mewn mwy o gartrefi cymdeithasol. Yn nhymor y Senedd ddiwethaf, buddsoddodd Llywodraeth Lafur Cymru £2 biliwn i ddarparu mwy na 20,000 o gartrefi i'w gosod ar rent yn y sector cymdeithasol, a dyna'r lefelau buddsoddi uchaf erioed a'r lefelau cyflawni uchaf erioed. Hoffwn wybod sut y mae'r Llywodraeth bresennol yn mynd i gynnal y momentwm hwnnw a chynyddu'r cyflenwad o dai cymdeithasol ledled Cymru, gan leihau'r rhestr aros am dai cymdeithasol. Dylai Llywodraeth Cymru ganolbwyntio ar adeiladu mwy o gartrefi, dod ag eiddo gwag yn ôl i ddefnydd, a sicrhau bod cynghorau a chymdeithasau tai'n gallu datblygu cynlluniau i gynyddu'r cyflenwad o dai cymdeithasol. Ar hynny y dylai'r Senedd hon ganolbwyntio a'i graffu. Yn olaf, Weinidog Cabinet, mae yna ymdrechion i godi bwganod yn y Siambr hon heddiw, felly beth y mae'r Llywodraeth hon yn ei wneud i herio'r dwyllwybodaeth a'r gamwybodaeth ynghylch cymhwystra i gael tai cymdeithasol? Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776918 353 En 2026-10-07T17:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=15657&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776920 354 En 2026-10-07T17:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=15657&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776941 355 En 2026-10-07T17:19:48 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=15945&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch. Mae gennym lawer o siaradwyr yn y ddadl hon. Os bydd pob Aelod yn siarad am y pum munud llawn, ni fyddwn yn gallu galw ar bawb. Rwy'n rhoi gwybod i chi nawr, ond mae yn eich dwylo chi. Gallwn gyrraedd pawb os gwnewch chi siarad am amser ychydig yn fyrrach. John Clark. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776933 356 En 2026-10-07T17:20:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=15957&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776936 357 En 2026-10-07T17:20:05 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=15962&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12169 12169 John Clark AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12169 Clark, John Diolch, Lywydd. Lywydd, mae'r Aelod dros Gaerdydd Penarth wedi nodi'r egwyddor. Fe wnaf i nodi sut mae'n edrych ar stryd ym Mangor. Mae tŷ a arferai gynnwys teulu bellach yn cynnwys chwech o ddynion a gyrhaeddodd y wlad hon fel oedolion. Mae'r biniau'n gorlifo, mae'r llefydd parcio'n mynd, mae'r cymdogion yn rhoi'r gorau i adael i'w plant chwarae tu allan, a phan fo'r cymdogion yn cwyno, dywedir wrthynt mai nhw yw'r broblem. Nid polisi tai yw hwn, ond dewis i gymdeithasoli cost system fethedig, trosglwyddo'r gost oddi wrth y bobl a wnaeth y penderfyniad i'r bobl sy'n byw drws nesaf iddo. Mae tai amlfeddiannaeth ar gyfer gwladolion tramor wedi dod yn fecanwaith lle mae dewisiadau gwleidyddol anodd yn cael eu hosgoi. Nid oes gan Gymru stoc sbâr o gartrefi teuluol. Mae gennym restrau aros hir. Mae gennym gyplau ifanc sy'n cael eu gorfodi i fyw gyda'u rhieni yn eu 30au. Mae gennym gyn-filwyr a gweithwyr allweddol na allant gael tai yn y dref lle cawsant eu geni. Ac mae gennym gyfundrefn drwyddedu tai amlfeddiannaeth sy'n ei drin fel diwydiant twf. Mae pob cartref teuluol a gafodd ei droi'n dŷ amlfeddiannaeth yn gartref sy'n cael ei dynnu allan o'r farchnad i deulu lleol a'i roi mewn marchnad sy'n talu'n well, lle mae'r tenantiaid yn rhai dros dro, y tai'n orlawn, a lle caiff incwm rhent ei gefnogi gan gontract cyhoeddus. Nid landlordiaid a ddyfeisiodd y cymhelliant hwn, ond Llywodraeth. Felly, gadewch inni fod yn fanwl gywir ynglŷn â'r hyn y mae'r cynnig hwn yn ei wneud ac nad yw'n ei wneud. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776961 358 En 2026-10-07T17:21:36 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=16053&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 5196 5196 Sarah Rees https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5196 Rees, Sarah A wnewch chi dderbyn ymyriad? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776962 359 En 2026-10-07T17:21:39 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=16056&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12169 12169 John Clark AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12169 Clark, John Mewn eiliad. Nid yw'n dweud bod Cymru ar gau. Nid yw'n dweud nad oes croeso i nyrs, meddyg neu beiriannydd sy'n gallu dod o hyd i gartref iddynt eu hunain yn y farchnad breifat. Mae'n dweud yn syml, 'rhoi terfyn ar allu gwladolion tramor i gael mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol'. Sef llety a ariennir gan drethdalwyr. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776963 360 En 2026-10-07T17:21:59 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=16076&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 5196 5196 Sarah Rees https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5196 Rees, Sarah Diolch. Felly, a fyddech chi'n cytuno na ddylem osod y broblem honno ar bobl fwy agored i niwed, yn enwedig pobl sy'n ceisio lloches yn y Deyrnas Unedig ac yn dod i ben eu taith yng Nghymru? Ac felly, rydym yn brwydro yn erbyn y ddau grŵp hyn sydd ill dau angen tai, er mai'r broblem ei hun yw'r hyn sydd angen ei ddatrys drwy gefnogi pobl sy'n haeddu cael tai. Dylai fod gennym ddigon o dai priodol i bawb fyw bywyd diogel. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776964 361 En 2026-10-07T17:22:29 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=16106&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12169 12169 John Clark AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12169 Clark, John Pe bai gennym arian diderfyn, buaswn yn cytuno, ond nid oes gennym arian diderfyn ac mae gennym bobl agored i niwed yn y wlad hon. Dylid eu blaenoriaethu nhw. Yng Ngwynedd yn unig, mae gennym dros 2,000 o bobl leol sydd angen tai cymdeithasol, pobl sy'n aml yn aros am fwy na dwy flynedd. Bydd y cynnig hwn yn sicrhau bod pobl sydd eisoes yn perthyn i'r wlad hon yn cael blaenoriaeth. Mae Reform wedi bod yn glir. Ni ddylai gwladolion tramor fod mewn tai cymdeithasol. Dylai trefn blaenoriaeth olygu teuluoedd Prydeinig â phlant, cyn-filwyr Prydeinig, gweithwyr Prydeinig. Mae'r cynnig hwn yn gofyn i'r Llywodraeth roi'r gorau i esgus bod cymhwystra'n broblem i rywun arall, hyd yn oed wrth i etholwyr gael eu gwthio o'r neilltu. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776968 362 En 2026-10-07T17:23:14 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=16151&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12151 12151 Matthew Jones AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12151 Jones, Matthew Un cyflym, mae'n ddrwg gennyf. Wrth edrych ar union eiriad y cynnig, sy'n dweud y byddech chi'n 'rhoi terfyn ar allu gwladolion tramor i gael mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol'. Roeddwn eisiau mynd ar drywydd pwynt y buaswn wedi ei ddweud yn gynharach. Rwy'n credu eich bod chi'n dod o Ganada yn wreiddiol, felly—. Wel, mae'n ddrwg gennyf, nid wyf yn siŵr. Neu a oes yna aelodau eraill o'ch grŵp nad ydynt o reidrwydd o'r fan hon. [Torri ar draws.] Ond mae'r cynnig hwn—. Yn wreiddiol, yn wreiddiol. Ond byddai'r cynnig hwn yn dweud— 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776975 363 En 2026-10-07T17:23:44 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=16181&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12169 12169 John Clark AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12169 Clark, John Yn wreiddiol? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776985 364 En 2026-10-07T17:23:45 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=16182&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12151 12151 Matthew Jones AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12151 Jones, Matthew Ie, yn wreiddiol. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776976 365 En 2026-10-07T17:23:45 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=16182&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12169 12169 John Clark AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12169 Clark, John Nid wyf i'n dod o Ganada o gwbl. [Chwerthin.] 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776977 366 En 2026-10-07T17:23:46 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=16183&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12151 12151 Matthew Jones AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12151 Jones, Matthew Mae'n ddrwg gennyf, mae'n ddrwg gennyf. Y pwynt rwy'n ceisio ei wneud, ac fe geisiaf ei wneud yn gryno, yw na fyddech chi'n cael bod mewn tŷ amlfeddiannaeth pe bai'r cynnig hwn yn cael ei dderbyn. A yw hynny'n gywir, na fyddech chi'n cael byw mewn tŷ amlfeddiannaeth? 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776980 367 En 2026-10-07T17:24:02 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=16199&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Fe wnaed y pwynt. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776981 368 En 2026-10-07T17:24:02 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=16199&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12169 12169 John Clark AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12169 Clark, John Fy mam yw Heulwen Roberts o Langefni. Fy nhad—[Anghlywadwy.] 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776982 369 En 2026-10-07T17:24:04 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=16201&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12151 12151 Matthew Jones AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12151 Jones, Matthew Mae'n ddrwg gennyf, mae'n ddrwg gennyf, nid oeddwn yn gwybod hynny. Nid oeddwn yn bwriadu eich tramgwyddo. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776984 370 En 2026-10-07T17:24:07 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=16204&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12169 12169 John Clark AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12169 Clark, John —o Fanceinion. Dylai trefn y flaenoriaeth olygu pobl Brydeinig—. Wel, mewn gwirionedd, lle mae San Steffan—. Iawn, mae'r cynnig hwn yn gofyn i'r Llywodraeth roi'r gorau i esgus bod cymhwystra'n broblem i rywun arall. Lle mae gan San Steffan bŵer i weithredu, rhaid i'r Llywodraeth hon ddefnyddio ei dylanwad i sicrhau bod San Steffan yn parchu buddiannau pobl Cymru. Gallai'r Senedd hefyd ei gwneud hi'n anos osgoi'r prawf cysylltiad lleol ar gyfer tai. Mae Gwynedd eisoes yn defnyddio un: pum mlynedd o breswyliad, neu aelod agos o'r teulu sydd wedi preswylio ers 10 mlynedd, neu bum mlynedd o waith yn y gymuned. Gallwn osod isafswm cyfnod cymhwystra ledled Cymru, rhoi'r gorau i gyfrif lleoliad byr fel cysylltiad, a gwneud cysylltiad lleol yn ofynnol i orbwyso ffactorau eraill. Efallai y bydd rhai Aelodau'n ceisio honni bod hyn yn annheg. Fe ddywedaf wrthych beth sy'n annheg. Mae'n annheg fod unigolyn sydd wedi talu treth i mewn i'r system ers degawdau yn gallu aros yn hirach am dŷ na rhywun sydd newydd gyrraedd. Mae'n annheg fod stryd ym Mangor yn amsugno'r anhrefn tra nad yw'r bobl a gynlluniodd y genedl noddfa'n byw unman yn agos at yr anhrefn hwnnw. Mae'n anonest esgus bod pob unigolyn sy'n cyrraedd yn gyfrannwr net. Mae rhai; mae llawer yn y system dai amlfeddiannaeth nad ydynt yn gyfranwyr net. Nid tosturi yw polisi tai nad yw'n gallu gwahaniaethu rhwng, neu sy'n anwybyddu'r canlyniadau hyn; mae'n anfoneb a anfonir at fy etholwyr, a delir nid yn unig gydag arian ond hefyd trwy aberthu cydlyniant cymunedol. Mewn byd lle mae Llywodraeth yn gwario mwy nag y gall ei fforddio, lle mae realiti prinder yn ffaith bywyd gynyddol, mae'r ddyletswydd foesol yn gyntaf i'n pobl ni ac yna i bobl y byd. Mae'r dewis hwn bellach yn dod yn acíwt ac yn fater o frys. Ni ddylid defnyddio tai amlfeddiannaeth fel ateb i'n methiant i reoli ein ffiniau. Rydym wedi gwneud mwy na digon. Y prawf nawr yw a fydd y Siambr hon yn dweud hynny. Rwy'n cefnogi'r cynnig hwn. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776938 371 En 2026-10-07T17:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=16257&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776958 372 En 2026-10-07T17:26:17 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=16334&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 5025 5025 Anthony Slaughter AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5025 Slaughter, Anthony Fe geisiaf fod yn fyr oherwydd, er nad dyma'r tro cyntaf inni orffen ein diwrnod gyda dadl o'r fath, rwy'n ofni nad dyma fydd y tro olaf inni godi ar ddiwedd y dydd a gwrthsefyll y rhethreg hyll, ymrannol ac atgas hon. Mae arnaf gywilydd fod yn rhaid inni barhau i gael y drafodaeth hon. I fynd yn ôl at rywbeth a ddywedwyd yn gynharach heddiw gan y Gweinidog: mae gan bawb hawl i gartref diogel a digonol. Pawb. Hebddo, sut y gallwch chi ddechrau adeiladu bywyd? Sut y gallwch chi ddechrau cyfranogi a chyfrannu at gymdeithas? Sut y gallwch chi ddechrau dewis galw Cymru yn gartref fel y mae cymaint ohonom wedi'i wneud? Rwy'n ailadrodd: mae'r hawl i dai diogel a digonol i bawb yn brawf allweddol i'r Senedd hon. Fel y dywedais, mae'n siomedig gweld mwy o rethreg ymrannol unwaith eto gan yr un hen rai yn y Siambr hon, sy'n defnyddio—[Torri ar draws.]—gallaf weiddi'n uwch na chi, credwch fi—yr hyn sy'n hawl ddynol sylfaenol i godi bwganod yn ein cymunedau ac achosi ymraniad. Cywilydd arnoch chi. Pan fyddwn yn dweud tai amlfeddiannaeth, efallai nad yw'r ddelwedd a allai ddod i'r meddwl yn arbennig o brydferth. Ond mae'r darlun o'r hyn a all fod yn rhai o'r cartrefi gwaethaf eu hansawdd, cartrefi anniogel a gorlawn, bellach yn cael ei ddefnyddio gan Reform unwaith eto i godi bwganod am beryglon canfyddedig yn eu cymunedau. Nid yw'r sefyllfa mewn rhai tai amlfeddiannaeth yn ddelfrydol. Nid yw hynny'n tynnu oddi wrth y ffaith bod pawb yn haeddu lle i fyw—lle saff, diogel a chynnes i fyw. Oherwydd y diffyg cartrefi cymdeithasol y mae cymaint o'n cyd-Aelodau wedi'i grybwyll, mae pobl yn gyfyngedig i'r opsiynau tai preifat rhataf ac annigonol. Ac yn gywilyddus, mae Reform yn dadlau eto fod angen inni edrych ar ôl ein pobl ein hunain—beth yw ystyr y geiriau hyd yn oed—gan anwybyddu'r broblem sylfaenol nad oes digon o gartrefi fforddiadwy o ansawdd da i bawb sydd angen un. A hoffwn dalu clod eto i'r Gweinidog tai am wneud y pwynt hwnnw mor glir yn gynharach heddiw. Gwladolion tramor neu beidio, mae angen rhywle i fyw ar bawb. Dyna yw eu hawl ddynol. Mae angen mwy o dai cymdeithasol arnom sy'n diwallu anghenion pawb yn ein cymunedau. Ni ddylid defnyddio prinder i osod cymunedau yn erbyn ei gilydd. Mae'r cynnig hwn yn nonsens, yn atgas ac yn ymfflamychol. Ac mae canlyniadau go iawn i eiriau. Rwyf wedi dweud hyn dro ar ôl tro yn y Siambr hon, ond yn anffodus, rhaid ei ailadrodd. [Torri ar draws.] Na. Nid yw rhethreg ymrannol, fel yr hyn a glywsom heddiw, ond yn achosi rhaniadau yn ein cymunedau. A chodi bwganod yn y ffordd hon yw'r math o beth sy'n arwain pobl i deimlo hyd yn oed yn fwy anniogel yn eu cartrefi a'u cymunedau. Mae pobl ledled Cymru yn gweld hyn am yr hyn ydyw. Maent yn eich gweld chi am yr hyn rydych chi'n ei ddweud. Rwy'n cynrychioli'r etholaeth fwyaf amrywiol yng Nghymru, a'i hamrywiaeth sy'n gwneud Caerdydd yr hyn ydyw heddiw. Mae pobl o bob cwr o'r byd wedi dewis gwneud Caerdydd yn gartref iddynt, ac ni fydd pobl Caerdydd yn caniatáu i chi rannu ein cymunedau. Mae pobl, dro ar ôl tro, wedi gwrthsefyll y rhethreg ymrannol hon ac wedi dangos undod â'u cymdogion. Nid oes gan Reform ddiddordeb mewn cydlyniant cymunedol. Nid oes gan Reform ddiddordeb mewn dod o hyd i atebion tai. Nid oes gan Reform ddiddordeb mewn dim heblaw rhannu ein cymunedau i dynnu sylw oddi wrth y ffaith nad oes gennych chi atebion i'r problemau sy'n wynebu pobl Cymru. Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776956 373 En 2026-10-07T17:30:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=16557&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776959 374 En 2026-10-07T17:30:45 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=16602&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 350 350 Marc Jones AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=350 Jones, Marc Hoffwn ganolbwyntio ar elfen tai amlfeddiannaeth y ddadl hon. Mae fy nheulu a minnau wedi byw drws nesaf i dŷ amlfeddiannaeth ers 15 mlynedd. Mae un o bob pump cartref yn ein stryd yn dŷ amlfeddiannaeth. Tai preifat yw tai amlfeddiannaeth, nid tai cymorthdaledig, ac mae'n rhyfedd fod plaid wleidyddol sy'n honni ei bod o blaid y farchnad rydd yn ceisio cyfyngu ar y farchnad dai honno. Ond dof yn ôl at pam fod hon yn ddadl mor rhyfedd. Mewn bywyd blaenorol, roeddwn yn is-gadeirydd cynllunio ar gyngor Wrecsam, ac mae materion tai amlfeddiannaeth wedi bod yn destun trafod ers dros ddegawd—nid am y rhesymau a nodwyd gan y bobl draw acw, ond oherwydd bod gorgrynhoad o dai amlfeddiannaeth yn gallu effeithio ar gymuned o ran gorddatblygu, materion priffyrdd a gwaredu gwastraff. Mae tai amlfeddiannaeth yn rhan fach ond annatod o'r cymysgedd tai. Maent yn darparu llety i bobl na allant fforddio tŷ na fflat, ac mae llu o resymau dros hynny. Gadewch inni obeithio nad oes unrhyw un yma'n colli eu swydd na'u hincwm. Gadewch inni obeithio nad oes gan unrhyw un yma broblem iechyd. Gadewch inni obeithio nad oes unrhyw un yma'n cael ysgariad blêr, chwalfa deuluol, neu Duw a'n gwaredo, yn cael eu gorfodi i ffoi rhag trais domestig neu reolaeth drwy orfodaeth. Mae'r rhain oll yn faterion a all arwain pobl i chwilio am opsiwn tai sy'n addas ar eu cyfer dros dro. Nid wyf am drafod materion eraill, am fod Kiera Marshall a Peter Fox wedi sôn amdanynt yn huawdl iawn, ond fe soniaf am un: mae myfyrwyr sy'n byw oddi cartref yn byw mewn tai amlfeddiannaeth. A yw'r Aelod eisiau atal pob myfyriwr tramor rhag cael llety? Ydych chi? Efallai y gallwch siarad â'r is-gangellorion ynglŷn â’r hyn y byddai hynny'n ei wneud i'n prifysgolion yng Nghymru. Fel y mae'n digwydd, mae perchennog y tŷ amlfeddiannaeth drws nesaf i mi yn landlord cyfrifol, ond mae rhai landlordiaid diegwyddor yn gwasgu cymaint o bobl â phosibl i mewn i dŷ er mwyn gwneud mwy o elw. Dyna'r broblem go iawn gyda thai amlfeddiannaeth. Yn y dwylo anghywir a heb ddigon o oruchwyliaeth, maent yn dod yn feysydd dympio i bobl â phroblemau real iawn fel camddefnyddio sylweddau a phroblemau iechyd meddwl, ond heb unrhyw gefnogaeth. Mae'n amlwg nad ydych yn poeni am hynny. Rydych chi'n poeni am y bobl sy'n edrych ac yn swnio'n wahanol i chi. Mae pobl yn fy nhref i'n talu £87.50 yr wythnos am ystafell a rennir. Mae wyth o bobl eraill yn y tŷ, heb unrhyw le cymunedol, ar wahân i gegin deuluol a gardd gefn fach. Nid bai'r tenantiaid yw hynny, ond bai landlordiaid diegwyddor nad ydynt yn trin tenantiaid fel bodau dynol. Ac mae'r rhain yn bobl sy'n gweithio, nid ar fudd-daliadau. Maent yn nyrsys, maent yn weithwyr gofal, maent yn bobl rwy'n eu clywed yn codi am 6 o'r gloch y bore i fynd i'r ystad ddiwydiannol. Dywedais yn gynharach fod y ffocws hwn ar fath penodol o dai yn rhyfedd. Rwy'n credu ein bod yn gwybod pam—mae pobl wedi dweud wrthym yn huawdl iawn pam. Ceisio rhannu a rheoli yw hanes y blaid dan sylw, wedi'u tanio gan gasineb, nid tosturi. Ers i Lywodraeth y DU newid o gartrefu ceiswyr lloches a ffoaduriaid mewn gwestai—rwy'n credu mai un gwesty sydd yna yng Nghymru gyfan nawr—mae'r rhai a fu'n brysur yn codi twrw, yn llosgi ac yn casáu y tu allan i'r gwestai hynny wedi chwilio am ffocws newydd, ac maent wedi dod o hyd iddo, onid ydynt, ar ffurf tai amlfeddiannaeth. Fel y landlordiaid diegwyddor hynny, nid ydynt yn gweld y bobl sy'n byw mewn tai amlfeddiannaeth fel bodau dynol; maent yn eu gweld fel pobl israddol, fel problemau. Yr hyn a welsom heddiw yw pobl yn fwriadol yn trafod gwladolion tramor a cheiswyr lloches fel pe baent yr un peth, yn fwriadol yn trafod pobl ar fudd-daliadau a gwladolion tramor fel pe baent yr un peth. Mae'n llanast o ddadl. Maent yn codi bwganod ac yn demoneiddio yn enw abwyd clicio a'r cyfryngau cymdeithasol. Nid yw'n gynnig difrifol; mae'n arwyddo'u casineb at bobl sy'n edrych yn wahanol, sy'n swnio'n wahanol. Gallai fod wedi'i ysgrifennu mewn creon. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776952 375 En 2026-10-07T17:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=16857&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776972 376 Cy 2026-10-07T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=-46443&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776973 377 En 2026-10-07T17:39:26 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=17123&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776957 378 En 2026-10-07T17:35:21 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=16878&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12180 12180 Paul Marr AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12180 Marr, Paul Cyn imi ddechrau, a gaf i ddweud bod angen i'r niferoedd enfawr o bobl a roddodd yr Aelodau hyn yn y seddau hyn i gynrychioli eu safbwyntiau gael y safbwyntiau hynny wedi eu clywed? Nid yw'r ffaith nad ydych chi'n eu hoffi yn golygu bod y safbwyntiau hynny'n amherthnasol. Cafwyd digon o ymyriadau y prynhawn yma i geisio atal y safbwyntiau hynny rhag cael eu clywed, felly yn gwrtais ac yn barchus, ni fyddaf yn derbyn unrhyw ymyriadau eraill yn ystod fy araith. Mae llawer o fy etholwyr yn gofyn cwestiwn syml, Lywydd: ar gyfer pwy y mae tai yng Nghymru? Maent yn gweithio, yn talu eu trethi ac yn magu eu teuluoedd yma, ond pan fydd angen cartref diogel a fforddiadwy arnynt, yr ateb yn rhy aml yw dal ati i aros. Amcangyfrifodd ymchwil Shelter Cymru yn 2025 fod oddeutu 170,000 o bobl, gan gynnwys oddeutu 45,000 o blant, ar restrau aros am dai cymdeithasol. Ar y gyfradd adeiladu a ddefnyddiwyd yn yr adroddiad hwnnw, byddai darparu digon o gartrefi ychwanegol i ateb y galw hwnnw'n cymryd mwy na 35 mlynedd. Dyna genhedlaeth o angen heb ei ddiwallu. Mae plant yn tyfu i fyny, mae teuluoedd yn ei chael hi'n anodd, mae pobl yn rhoi eu bywydau ar stop, tra bo'r Llywodraeth yn cynhyrchu addewid arall. Mae Shelter Cymru yn rhoi'r bai am yr argyfwng hwn ar ddegawdau o fethu adeiladu digon o dai cymdeithasol. Ar hynny, maent yn gywir. Ond nid yw cydnabod y methiant hwnnw'n dileu'r angen i wneud dewisiadau heddiw. Mae adeiladu mwy o gartrefi a phenderfynu pwy sydd â mynediad atynt yn gyfrifoldebau i'r Llywodraeth hon. Mae’n rhaid inni adeiladu mwy, yn gyflymach, ond mae adeiladu'n cymryd amser ac mae angen cymorth ar ein hetholwyr nawr. Lle mae cartrefi'n brin, mae cymhwystra'n bwysig, mae blaenoriaethau'n bwysig ac mae gan drethdalwyr Prydain hawl i ofyn a yw'r system y maent yn ei chefnogi yn rhoi eu hanghenion nhw yn gyntaf. Fy ateb i yw y dylai. Mae hynny'n cynnwys dinasyddion Prydeinig na allant weithio oherwydd anabledd, y rhai sy'n gofalu am berthnasau, pensiynwyr, plant, ac wrth gwrs, ein cyn-filwyr. Mae'n rhaid i roi ein dinasyddion yn gyntaf olygu diogelu'r rhai sydd angen cymorth, yn ogystal â chydnabod y rhai y mae eu trethi yn cynnal y cymorth hwnnw. Yng Ngheredigion Penfro, dywed etholwyr wrthyf eu bod wedi gweithio yma ac wedi bod yn talu drwy gydol eu hoes waith ac wedi magu teuluoedd yma, ac eto, dywedir wrthynt am ddal ati i aros. Maent yn haeddu mwy na chydymdeimlad; maent yn haeddu blaenoriaeth glir mewn polisi tai. Mae hynny'n mynd y tu hwnt i lety lloches, a dylem ddweud hynny'n blwmp ac yn blaen. Mae a wnelo'r ddadl â chapasiti tai a blaenoriaethau cenedlaethol, nid honni bod cenedligrwydd rhywun yn diffinio eu cymeriad. Mae tai cymdeithasol yn brin. Mae Reform UK yn credu y dylid cadw mynediad ar gyfer dinasyddion Prydeinig. Ar dai amlfeddiannaeth, mae ein safbwynt yn glir: rhaid i bolisi mewnfudo adlewyrchu capasiti tai a rhaid rhoi dinasyddion Prydeinig yn gyntaf. Rhaid i Lywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU gydweithio i gyflawni'r polisi hwnnw gyda rheolau clir, cyfnod pontio wedi'i reoli a gorfodaeth gadarn. Mae etholwyr hefyd wedi codi pryderon ynghylch yr hyn y maent yn ei ddisgrifio—a dyma bryderon fy etholwyr—fel ceiswyr lloches yn cyrraedd tai amlfeddiannaeth ar ôl iddi nosi, heb fawr o esboniad i gymdogion. Nid yw cyrraedd ar ôl iddi nosi yn gamwedd, ond mae distawrwydd gan y rhai sy'n gyfrifol yn peri i ofnau dyfu ac yn gadael cwestiynau heb eu hateb. Mae preswylwyr yn haeddu gwybodaeth am reolaeth, meddiannaeth, mesurau diogelwch a phwy fydd yn ymateb pan fydd pryderon yn codi. Mae'r cyfrifoldebau hynny'n berthnasol pa bynnag reolau cymhwystra a gaiff eu mabwysiadu. Ni all cyfyngu mynediad gymryd lle gorfodaeth briodol. Ni ddylai trethdalwyr Prydeinig fod yn ôl-ystyriaeth yn y system dai y maent yn ei chynnal. Dyna pam fy mod yn cefnogi'r cynnig hwn. Adeiladwch fwy o gartrefi, rhowch ddinasyddion Prydeinig yn gyntaf a gwnewch y Llywodraeth yn atebol am y penderfyniadau y mae'n eu gwneud. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776967 379 En 2026-10-07T17:39:16 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=17113&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Yn anffodus, ni fyddaf yn gallu galw pob Aelod yn y ddadl hon o fewn yr amser a neilltuwyd ar ei chyfer. Cyn imi alw ar y Gweinidog Cabinet i ymateb, rwy'n deall y gallai fod gennym bwynt o drefn. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776974 380 En 2026-10-07T17:39:32 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=17129&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Lywydd, hoffwn godi pwynt o drefn ynglŷn ag araith yr Aelod a wnaeth y cynnig ar y dechrau. Credaf fod yno gamgymeriad ffeithiol ac rwy'n gwahodd yr Aelod, yn ei hymateb, i gywiro hynny. Roedd yn trafod cenedl, cenedligrwydd a dinasyddiaeth fel pe baent yr un peth. Mae'r cyfrifiad yn rhoi data cywir i ni ar dai rhent cymdeithasol yng Nghaerdydd, a gall pob Aelod ddod o hyd iddo ar wefan y cyfrifiad. O ran tai rhent cymdeithasol, roedd 19,400 o ddeiliaid pasbort y DU, a 1,800—llai na 10 y cant—yn ddeiliad pasbortau eraill. O ran tai rhent yr awdurdod lleol, roedd 19,605 yn ddeiliaid pasbort y DU. Roedd 1,848 yn ddeiliaid pasbortau eraill. Felly, rwy'n gwahodd yr Aelod, fel mater o drefn, i gywiro'r cofnod. Deiliaid pasbort yw'r niferoedd hynny. Rwy'n credu bod yr Aelod yn sôn am genedligrwydd hunanddiffiniedig. Diolch, Lywydd. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776960 381 En 2026-10-07T17:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=17157&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776965 382 En 2026-10-07T17:40:35 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=17192&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Cyn i'r Aelod ddewis ymateb ai peidio, yn gyntaf oll, diolch am dynnu sylw at y pwynt o drefn. Rydych chi'n nodi hyn, yn gywir ddigon, fel cywiriad ffeithiol roeddech chi'n ei gyflwyno. Felly, nid mater i mi yw hwn. Ond fe roddaf gyfle i'r Aelod egluro'r sylwadau os yw'n dymuno gwneud hynny. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776966 383 En 2026-10-07T17:40:59 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=17216&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca Rwy'n fwy na pharod i fynd ar drywydd y data, Lywydd. Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776969 384 En 2026-10-07T17:41:06 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=17223&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr iawn. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776971 385 Cy 2026-10-07T17:41:09 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=17226&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf nawr ar y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio, Siân Gwenllian. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776983 386 Cy 2026-10-07T17:41:16 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=17233&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio Gwenllian, Sian Diolch yn fawr, Lywydd. Dwi'n gwrthod y cynnig yma yn gryf. Diolch i Lynne Neagle am gydgyflwyno'r gwelliant. Dwi'n falch o gydweithio ar fater mor bwysig. Mae nod y Llywodraeth yma yn glir. Dylai pawb yng Nghymru gael mynediad at gartref diogel, cynnes a fforddiadwy. Fe all tai amlfeddianaeth, HMOs, o ansawdd da chwarae rhan yn hynny, cyn belled â'u bod yn cael eu rheoleiddio a'u rheoli'n lleol. Rhaid i benderfyniadau am dai cymdeithasol ddilyn ein fframwaith cyfreithiol, a rhaid iddyn nhw fod yn deg ac yn adlewyrchu'r angen am dai—hynny ydy, anghenion pawb sy'n gymwys yn gyfreithiol i fyw yma yng Nghymru. Dwi yn deall y rhwystredigaeth sy'n cael ei hachosi drwy aros yn hir am dai a gan gartrefi sy'n cael eu rheoli'n wael. Yr ateb ydy cynyddu'r cyflenwad o dai cyhoeddus, atal digartrefedd, cynnal safonau a chefnogi awdurdodau lleol, nid rhannu cymunedau na gosod grwpiau o bobl yn erbyn ei gilydd. Mae'r ciw am gartrefi cymdeithasol yn rhy hir, ond peidiwch â chreu rhaniadau diangen. Peidiwch â gosod pobl mewn angen yn erbyn ei gilydd. Yn hytrach, gweithiwn efo'n gilydd i greu mwy o gartrefi cyhoeddus i Gymru. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776986 387 En 2026-10-07T17:42:57 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=17334&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Mae Reform yn dweud y byddent yn 'rhoi diwedd ar fynediad at dai cymdeithasol i wladolion tramor.' Dyna eich polisi. A yw hynny'n golygu y byddai gofyn i deuluoedd sydd â hawl gyfreithiol i fod yma—teuluoedd a'u plant—adael eu cartrefi, a chael eu taflu allan ar y strydoedd? Wel, wrth gwrs, fe gefais yr ateb gan Joe Martin. Dywedodd yn union hynny. Byddai ganddynt dri mis. Byddai ganddynt dri mis i adael. Dyna a ddywedoch chi. Mae hwnnw'n gynnig annynol, ac mae'n ddiwrnod trist iawn i'r Senedd hon glywed y sylwadau hynny. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776987 388 Cy 2026-10-07T17:43:40 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=17377&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Mae'r cynnig gan Reform yn galw am gyfyngu ar fynediad at dai cymdeithasol ar sail cenedligrwydd. Allwn ni ddim, wrth gwrs, gefnogi'r cynnig yma. Mae tai cymdeithasol yn cael eu dyrannu ar sail yr angen am dai ymhlith y rhai sy'n gymwys yn gyfreithiol. Dydyn nhw ddim yn cael eu dyrannu ar sail cenedligrwydd, ethnigrwydd na man geni. Mae deddfwriaeth eisoes yn rheoli'r hawl i gael tai cymdeithasol. Mae statws mewnfudo a man preswylio cyfreithlon eisoes yn ystyriaethau allweddol sy'n cael eu defnyddio i benderfynu ar gymhwystra rhywun. Dim ond pobl sydd â'r hawl i aros sydd yn gymwys i gael cymorth tai a thai cymdeithasol. Dydy tai cymdeithasol ddim yn cael eu dyrannu i bobl sy'n ceisio lloches. Rydyn ni wedi clywed hynna dro ar ôl tro. Mae Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn darparu llety dros dro tra bo cais yn cael ei ystyried. Os bydd rhywun yn cael statws ffoadur—a dwi'n atgoffa'r Aelodau fod hynny'n golygu bod Llywodraeth y Deyrnas Unedig wedi canfod bod yr unigolyn wedi ffoi rhag rhyfel, ofn neu erledigaeth—yna gallan nhw wneud cais am gymorth tai o dan yr un rheolau ag aelwydydd eraill. Mae'r cynnig yma, felly, yn camliwio'r system bresennol. Mae'r her sy'n ein hwynebu ni yn ymwneud â chyflenwad tai, a'r ateb ydy adeiladu mwy o gartrefi a gwneud y defnydd gorau o'r cartrefi sydd ar gael. Lle mae polisi Reform ar gynyddu'r cyflenwad o dai cymdeithasol? Does gennych chi ddim polisi ynglŷn â hynny. Dydy pobl sydd yn chwilio am noddfa a phobl o wledydd eraill sy'n byw yn gyfreithlon yng Nghymru ddim yn cael unrhyw ffafriaeth o ran tai, a dydyn nhw ddim yn gyfrifol am y prinder tai fforddiadwy rydyn ni'n ei brofi ar hyn o bryd. Ac mae achosion y pwysau ar y cyflenwad tai yng Nghymru'n gymhleth, wedi bodoli ers amser maith, a dydy o ddim yn gwneud synnwyr—dydy'r ffeithiau ddim yn cyd-fynd â'r awgrym bod modd datrys yr heriau drwy eithrio grwpiau penodol. Dydy gwneud i grwpiau gwahanol gystadlu â'i gilydd ddim yn creu cartrefi nac yn lleihau pwysau ar wasanaethau. Mi wnaf i droi wrth gloi at dai amlfeddiannaeth. Math o gartrefi sy'n cael eu rhannu ydy'r rhain, nid categori mewnfudo. Maen nhw'n darparu cartref i fyfyrwyr, gweithwyr proffesiynol ifanc a phobl eraill sydd angen tai, a dim ond lleiafrif bach sy'n cael eu defnyddio i letya ceiswyr lloches. Mae gan Gymru system reoleiddio glir. Mae angen trwydded ar gartrefi sy'n cael eu rhannu sydd o faint mwy ac yn wynebu risg uwch, ac fe all awdurdodau lleol ehangu'r gofynion trwyddedu pan fydd y dystiolaeth leol yn cyfiawnhau hynny. Fe allan nhw osod amodau, archwilio eiddo, gofyn am welliannau, gosod cosbau, atal cartrefi anniogel rhag cael eu defnyddio, ac erlyn landlordiaid. Fe allan nhw hefyd ddefnyddio pwerau cynllunio pan fydd hynny'n briodol. Dydy llety sy'n cael ei ddefnyddio ar gyfer pobl sy'n ceisio lloches ddim wedi'i eithrio rhag gofynion cynllunio neu drwyddedu, ond yr awdurdodau lleol sydd yn y sefyllfa orau i ddefnyddio'r pwerau hyn am eu bod nhw'n deall y sefyllfa dai lleol a'r pwysau ar gymunedau. Dŷn ni yn parhau i weithio efo cynghorau a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru i asesu a ydy'r fframwaith yn effeithiol ac a oes angen cymorth pellach, a dwi wedi gwneud yn glir y dylai trwyddedu amddiffyn preswylwyr a sicrhau camau rheoli priodol. Mae'n safbwynt ni'n hollol glir: mae tai cymdeithasol yn cael eu dyrannu yn ôl yr angen ac yn unol â phwy sy'n gymwys yn ôl y gyfraith. Mae awdurdodau lleol yn rheoli prosesau trwyddedu a chynllunio mewn perthynas â thai amlfeddiannaeth o fewn y fframwaith cenedlaethol. Y Swyddfa Gartref sy'n penderfynu ble mae llety i geiswyr lloches yn cael ei ddarparu. Mae'r cynnig gwreiddiol yn awgrymu dull o ymdrin â phroblem dai gymhleth sydd yn llawer iawn rhy syml ac yn creu rhwygiadau. Mae gwelliant y Llywodraeth, efo cefnogaeth Lynne Neagle a'r grŵp Llafur, yn adlewyrchu'r gyfraith, yn parchu cyfrifoldebau pob haen o lywodraeth ac yn canolbwyntio ar gamau gweithredu a all wneud gwahaniaeth gwirioneddol. Felly, dwi'n gofyn i'r Aelodau wrthod y cynnig a chefnogi gwelliant y Llywodraeth. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777006 389 Cy 2026-10-07T17:45:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=17457&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777015 390 Cy 2026-10-07T17:48:37 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=17674&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf yn awr ar Tom Montgomery i ymateb i'r ddadl. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777016 391 En 2026-10-07T17:48:43 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=17680&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12183 12183 Tom Montgomery AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12183 Montomery, Tom Diolch, Lywydd. A gaf i ddechrau drwy ddiolch i bob Aelod ar draws y Siambr sydd wedi cyfrannu at ddadl fywiog? Gadewch imi ganolbwyntio ar unwaith ar y bobl sydd wrth wraidd y ddadl hon: y bobl y mae Reform o'r farn fod eu buddiannau angen ein cefnogaeth ar frys, sef pobl Cymru. Ar ddiwedd yr haf, roedd 1,954 o bobl ddigartref, gan gynnwys 102 o blant, yn byw mewn llety hostel dros dro. Roedd 2,539 o bobl eraill, gan gynnwys 268 o blant, mewn gwestai a llety gwely a brecwast. Mae hynny'n golygu bron i 4,500 o bobl yng Nghymru heb gartref priodol eu hunain, bron i 400 o blant heb y diogelwch y mae cartref priodol yn ei ddarparu, ac mewn gormod o achosion, heb ystafell wely eu hunain. Nid ffigurau haniaethol yw'r rhain, dyma'r teuluoedd y mae eu bywydau ar stop am nad yw ein system dai cymdeithasol yn diwallu eu hanghenion. Mae tai'n adnodd cyfyngedig—dim ond hyn a hyn o gartrefi sydd ar gael ar unrhyw adeg. Yng nghanol argyfwng tai, dyletswydd y Senedd hon, Llywodraeth Cymru, yw penderfynu'n deg pwy ddylai gael blaenoriaeth. Mae safbwynt Reform yn glir: dylai cartrefi Cymru fynd i bobl Cymru yn gyntaf, a dylai tai cymdeithasol wasanaethu pobl sydd â'r cysylltiad sefydledig hwyaf â Chymru a'r Deyrnas Unedig. Ond gadewch imi ddweud yn glir hefyd beth y mae hyn yn ei olygu: mae gan ddinasyddion yr UE sydd wedi cael statws preswylwyr sefydlog yma hawl gyfreithiol i breswylio yma. Mae Reform yn parchu hynny, ac nid nhw fyddai'n cael eu targedu gan y polisi hwn. Yr hyn sy'n peri pryder i ni yw system sy'n gallu blaenoriaethu dyfodiaid tramor diweddar ar draul y teuluoedd Prydeinig a Chymreig sydd wedi byw, gweithio, talu trethi a magu eu plant yma, ac sy'n gorfod byw mewn llety dros dro neu'n methu sicrhau cartref yn eu tref eu hunain. Rhaid inni beidio â chaniatáu i dai cymdeithasol cymorthdaledig ddod yn gymhelliant pellach i bobl ddod yma o dramor yn anghyfreithlon. Ar adeg pan fo teuluoedd Cymru'n byw mewn hosteli, gwestai a llety gwely a brecwast, rhaid i ddyletswydd gyntaf Llywodraeth fod i'r bobl y cafodd ei hethol i'w gwasanaethu. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776970 392 En 2026-10-07T17:51:02 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=17819&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 12183 12183 Tom Montgomery AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12183 Montomery, Tom Clywsom gyfraniadau pwysig gan gyd-Aelodau. Cynigiodd Joe Martin syniad y byddai llawer ar ochrau eraill y Siambr yn falch o'i weld, rwy'n siŵr: ef yn symud i Tsieina. [Chwerthin.] Fodd bynnag, pe bai'n symud yno, byddai'n rhaid iddo ddod o hyd i'w dŷ ei hun. Ni fyddai'n cael cartref ar geiniog gwladwriaeth Tsieina. Ein cyfrifoldeb moesol ni yw rhoi pobl Cymru a Phrydain yn gyntaf. Tynnodd John Clark sylw, yn gywir ddigon, at y ffaith ei bod yn annheg y gall unigolyn sydd wedi talu trethi i'n gwlad ers degawdau fod yn aros yn hwy am dŷ na'r rhai sydd newydd gyrraedd. A rhannodd Francesca O'Brien ffigurau difrifol—[Torri ar draws.] Rwy'n credu ein bod wedi cael digon o ymyriadau heddiw, diolch. Rhannodd ffigurau difrifol yn tynnu sylw at raddfa'r mater hwn a diffyg tryloywder rhai awdurdodau lleol. Hoffwn roi eiliad i ymateb i rai o'r sylwadau eraill a wnaed, gan ddechrau gydag arweinydd Llafur Cymru. Er eglurder, ganwyd Suella Braverman yn Llundain ac mae'n ddinesydd Prydeinig, felly byddai ganddi hawl i dŷ cymdeithasol o dan y polisi hwn. Peter—[Torri ar draws.] Peter, fel rwyf newydd egluro, nid yw dinasyddion yr UE yn cael eu heffeithio gan y polisi hwn pan fydd ganddynt statws preswylwyr sefydlog, er bod yn rhaid imi ddweud ei bod yn anodd derbyn gwersi gan y Torïaid am ddifrifoldeb mewn perthynas â mewnfudo. Kiera, mae'r hawl i brynu—[Torri ar draws.] Mae'r hawl i brynu yn rhoi cyfle i bobl fod yn berchen ar eu cartref eu hunain, un o'r cydraddolwyr cyfoeth mwyaf y mae'r wlad hon wedi'u gweld erioed. Nawr, a ellir gwneud hyn yn wahanol? Wrth gwrs y gellir ei wneud yn wahanol. Ond gall gwerthu un tŷ cymdeithasol roi'r ecwiti ichi adeiladu tri arall. Mae dweud yn syml na fyddwn yn caniatáu—[Torri ar draws.] Mae dweud yn syml na fyddwn yn caniatáu i deuluoedd sy'n gweithio gael cyfle i gamu ar yr ysgol dai a bod yn berchen ar eu cartref eu hunain yn nonsens. Jayne, nid yw dweud y dylai Llywodraeth Cymru roi pobl Cymru yn gyntaf yn ymrannol. Ac i arweinydd Plaid Werdd Cymru, nid oes unrhyw beth hyllach a mwy atgas na'ch plaid chi'n datgan bod credu y gall gwladwriaeth Israel fodoli yn hiliol. Wrth gwrs, nid diwygio dyraniadau'n unig yw'r ateb cyfan. Mae angen inni adeiladu mwy o gartrefi, ond yma hefyd, mae Cymru ar ei cholled. Weinidog, fe sonioch chi am bwysigrwydd adeiladu tai. Fodd bynnag, rydym wedi rhannu rhwystredigaethau gyda'r system gynllunio yn ddiweddar iawn. Mae penderfyniadau cynllunio'n cymryd misoedd ac weithiau blynyddoedd, gan ohirio buddsoddiad ac adeiladu tai. Yn hytrach na gweithredu nawr i leddfu'r pwysau ar adrannau cynllunio, mae Llywodraeth Cymru wedi dechrau adolygiad tair blynedd o'r fframwaith cynllunio cenedlaethol. Ni all Cymru fforddio tair blynedd arall o fod ar ei hôl hi. Mae'r ôl-groniad eisoes yn ddifrifol. Mae Sefydliad Bevan yn amcangyfrif bod Cymru oddeutu 9,600 o gartrefi yn brin. Mae hynny'n cyfateb i adeiladu Llandudno arall, Bangor arall, adeiladu Rhyl arall bron iawn. Roedd angen y cartrefi hyn ddoe, cyn inni hyd yn oed ddechrau cyrraedd targedau heddiw. Dyna pam y mae Reform eisiau diwygiadau cynllunio ymarferol, gan ei gwneud yn haws i greu cartrefi y mae eu hangen yn ddirfawr uwchben siopau'r stryd fawr, cyfyngu'n ddifrifol ar drosi gwestai yn dai amlfeddiannaeth a lleddfu'r baich ar dimau cynllunio a thai sydd wedi'u gorlethu. Ond wrth inni adeiladu ar gyfer y dyfodol, rhaid inni hefyd fod yn onest am y cartrefi sydd gennym nawr ac i bwy y dylid eu cynnig gyntaf. Mae'r cynnig hwn yn argymell mesur synhwyrol a chymesur. Bydd yn helpu i sicrhau bod adnodd prin tai cymdeithasol ar gael yn gyntaf i'r bobl sydd â'r hawl gryfaf iddynt. Mae hon yn egwyddor y dylai'r Senedd hon allu ei chefnogi, ac rwy'n annog yr Aelodau i wneud hynny. Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776991 393 En 2026-10-07T17:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=18057&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776992 394 Cy 2026-10-07T17:55:03 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=18060&l=cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Irranca-Davies, Huw Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes. Gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio. Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777020 395 Cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor I Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777000 396 Cy 261007-9 8. Dadl Reform UK: Mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor I Daeth y Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) i'r Gadair. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777001 397 Cy 2026-10-07T17:55:31 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=18088&l=cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Cyfnod pleidleisio: oni bai bod pum Aelod yn dymuno imi ganu'r gloch, symudaf yn syth i'r cyfnod pleidleisio. Gwych, diolch. Felly, cyfnod pleidleisio: eitem 6—dadl Aelodau. Galwaf am bleidlais ar y cynnig, dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv), llysoedd cyffuriau ac alcohol teuluol. Galwaf am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enw Tom Montgomery, Natasha Asghar, Jane Dodds a Sarah Cooper-Lesadd. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. Dyma ganlyniad y bleidlais: o blaid 71, yn ymatal 16 ac yn erbyn 0. Mae'r cynnig wedi ei dderbyn. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777017 398 Cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio V Eitem 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv) - Llysoedd Teulu Cyffuriau ac Alcohol: O blaid: 71, Yn erbyn: 0, Ymatal: 16 Derbyniwyd y cynnig<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16314/?#V7481">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div> 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777018 399 Cy 2026-10-07T17:56:53 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=18170&l=cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Galwaf am bleidlais ar gynnig dadl Reform UK, rygbi rhanbarthol. Galwaf am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enw Llŷr Powell. Os gwrthodir y cynnig, byddwn yn pleidleisio ar y gwelliant a gyflwynwyd i'r cynnig. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid 43, yn ymatal un ac yn erbyn 44. Mae'r cynnig wedi ei wrthod. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777021 400 Cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio V Eitem 7. Dadl Reform UK - rygbi rhanbarthol. Cynnig heb ei ddiwygio: O blaid: 43, Yn erbyn: 44, Ymatal: 1 Gwrthodwyd y cynnig<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16314/?#V7482">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div> 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777022 401 Cy 2026-10-07T17:58:43 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=18280&l=cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Galwaf am bleidlais ar welliant 1 a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777024 402 En 2026-10-07T17:59:55 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=18352&l=cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Nid wyf erioed wedi gwneud hyn o'r blaen. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777025 403 Cy 2026-10-07T17:59:58 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=18355&l=cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry O blaid 44, yn ymatal sero ac yn erbyn 44. Fel sy'n ofynnol o dan Reol Sefydlog 6.20, rwy'n arfer fy mhleidlais fwrw i bleidleisio yn erbyn y gwelliant. Felly, mae'r gwelliant wedi cael ei wrthod. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776988 404 Cy 2026-10-07T18:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=18357&l=cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776990 405 Cy 2026-10-07T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=-46443&l=cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776994 406 Cy 2026-10-07T18:00:19 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=18376&l=cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776996 407 Cy 2026-10-07T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=-46443&l=cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776997 408 Cy 2026-10-07T18:00:49 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=18406&l=cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777031 409 Cy 2026-10-07T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=-46443&l=cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777033 410 Cy 2026-10-07T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=-46443&l=cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777039 411 Cy 2026-10-07T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=-46443&l=cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777040 412 Cy 2026-10-07T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=-46443&l=cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777028 413 Cy 2026-10-07T18:00:19 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=18376&l=cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777029 414 Cy 2026-10-07T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=-46443&l=cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776993 415 Cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio V Eitem 7. Dadl Reform UK - rygbi rhanbarthol. Gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan: O blaid: 44, Yn erbyn: 44, Ymatal: 0 Gan fod nifer y pleidleisiau yn gyfartal, defnyddiodd y Dirprwy Lywydd ei phleidlais fwrw yn unol â Rheol Sefydlog 6.20(ii). Gwrthodwyd y gwelliant<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16314/?#V7483">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div> 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777030 416 Cy 2026-10-07T18:00:19 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=18376&l=cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Gan nad yw'r Senedd wedi derbyn y cynnig heb ei ddiwygio nac wedi derbyn y gwelliant a gyflwynwyd i'r cynnig, caiff y cynnig, felly, ei wrthod. Dadl Reform UK, mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor. Galwaf am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enw Llŷr Powell. Os gwrthodir y cynnig, byddwn yn pleidleisio ar y gwelliannau a gyflwynwyd i'r cynnig. Agorwch y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 31, yn ymatal dim, ac yn erbyn 57. Mae'r cynnig wedi'i wrthod. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776998 417 Cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio V Eitem 8. Dadl Reform UK - mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor. Cynnig heb ei ddiwygio: O blaid: 31, Yn erbyn: 57, Ymatal: 0 Gwrthodwyd y cynnig<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16314/?#V7484">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div> 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776999 418 Cy 2026-10-07T18:01:35 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=18452&l=cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Galwaf am bleidlais ar welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan a Lynne Neagle. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-ddethol. Agorwch y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 51, yn ymatal dim ac yn erbyn 37. Mae gwelliant 1 wedi'i dderbyn. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777002 419 Cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio V Eitem 8. Dadl Reform UK - mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor. Gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan a Lynne Neagle: O blaid: 51, Yn erbyn: 37, Ymatal: 0 Derbyniwyd y gwelliant<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16314/?#V7485">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div> 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777007 420 Cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio I Cafodd gwelliant 2 ei ddad-ddethol. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777003 421 Cy 2026-10-07T18:02:15 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=18492&l=cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Galwaf nawr am bleidlais ar y cynnig wedi'i ddiwygio.  16314 7 2026-10-07T13:30:01 777005 422 Cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio I Cynnig NDM9313 fel y'i diwygiwyd: Cynnig bod y Senedd:  1. Yn nodi bod tai cymdeithasol yn cael eu dyrannu gan awdurdodau lleol yn unol â deddfwriaeth a chynlluniau dyrannu lleol, gyda blaenoriaeth yn cael ei phennu yn ôl yr angen am dai a chategorïau blaenoriaeth statudol.  2. Yn cydnabod bod cymhwysedd ar gyfer tai cymdeithasol a chymorth digartrefedd yn cael ei lywodraethu gan ddeddfwriaeth, gan gynnwys darpariaethau sy'n ymwneud â statws mewnfudo a phreswyliad cyfreithlon yn y Deyrnas Unedig.  3. Yn credu bod penderfyniadau sy'n ymwneud â thrwyddedu a rheoli tai amlfeddiannaeth yn cael eu gwneud orau gan awdurdodau lleol o fewn y fframwaith a sefydlwyd gan ddeddfwriaeth a chanllawiau Llywodraeth Cymru.  4. Yn nodi bod penderfyniadau ynghylch gwasgariad a llety pobl sy'n ceisio lloches yn cael eu cadw i Lywodraeth y DU ac yn credu y dylai trefniadau gwasgaru effeithiol ystyried capasiti lleol, effaith debygol ar gydlyniant cymunedol a’r gwasanaethau cymorth sydd ar gael.  5. Yn cefnogi ymgysylltu rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU i hyrwyddo trefniadau gwasgaru teg a chynaliadwy ac i gefnogi integreiddio a chydlyniant cymunedol llwyddiannus ledled Cymru.  16314 7 2026-10-07T13:30:01 777008 423 Cy 2026-10-07T18:02:19 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=18496&l=cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Agorwch y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 51, yn ymatal dim ac yn erbyn 37. Mae'r cynnig wedi'i ddiwygio wedi'i dderbyn. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777009 424 Cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio V Eitem 8. Dadl Reform UK - mynediad at dai amlfeddiannaeth a thai cymdeithasol i wladolion tramor. Cynnig wedi’i ddiwygio: O blaid: 51, Yn erbyn: 37, Ymatal: 0 Derbyniwyd y cynnig fel y'i diwygiwyd<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16314/?#V7486">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div> 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777010 425 Cy 2026-10-07T18:03:32 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=18569&l=cy 261007-10 9. Cyfnod Pleidleisio C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Ocê. Os yw pobl yn gallu symud allan yn sydyn ac yn dawel er mwyn i ni symud ymlaen i'r ddadl fer. Diolch yn fawr iawn. Diolch—er mwyn chwarae teg i'r rhai sy'n aros am y ddadl fer, er mwyn i ni gael clywed. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777012 426 Cy 2026-10-07T18:03:51 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=18588&l=cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Felly, symudaf nawr i ddadl fer heddiw. Galwaf ar Benjamin Hodge Mckenna i siarad am y pwnc a ddewiswyd ganddo. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777013 427 En 2026-10-07T18:04:01 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=18598&l=cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru C 12142 12142 Benjamin Hodge Mckenna AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12142 Hodge Mckenna, Benjamin Diolch, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn ddechrau drwy gynnig munud o fy amser i Cristiana Emsley, Claire Archibald, John Clark, Gareth Beer, Steve Bayliss, Sarah Cooper-Lesadd, Sera Evans, Alun Cox, Elyn Stephens a Shav Taj. O ystyried nifer y cyfranwyr, rwy'n siŵr ein bod ni i gyd yn mynd i fod yn anhygoel o fyr ar y pwnc hwn. Nawr, rwy'n siŵr hefyd y bydd yn ddadl sydd yr un mor fywiog â'r un ddiwethaf, ar bwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru. Er mwyn bod yn fyr, beth am ddechrau o'r dechrau? Dechreuodd traffig morwrol a masnach dros y dŵr ym Mesopotamia, lle byddai gwahanol grwpiau o bobl yn defnyddio cychod cyrs i gludo nwyddau i lawr yr afon. Cafodd hyn ei wella gan y Phoeniciaid, a ddatblygodd y dechnoleg yn weithgarwch masnachol a diwydiannol mwy brwd ar draws eu hymerodraeth. Mae hanes hir o fasnach forwrol yng Nghymru. Daw peth o'r dystiolaeth gynharaf o ddefnydd o longau masnach yng Nghymru o fodel o long y darganfuwyd iddi gael ei chreu yma yn ystod yr Oes Efydd. Ac wrth gwrs, mae gennym hanes cryf trwy gydol yr Oes Haearn, a chyfnod y Rhufeiniaid yn wir, pan ddefnyddiai'r Rhufeiniaid draffig morwrol ar gyfer cyflenwi a masnachu i atgyfnerthu eu haneddiadau a'u caerau, fel yr un yng Nghaernarfon. Mae'r hanes cryf hwnnw'n cael ei gynnal trwy'r cyfnodau canoloesol a diwydiannol, pan allforiwyd glo a chopr ledled y byd o dde Cymru. Ac wrth gwrs, mae gan fy nhref enedigol fy hun, Port Talbot, hanes morwrol cryf, sy'n egluro enw'r lle. Mae'r harbwr arfordirol wedi bod yno ers yr ail ganrif ar bymtheg. Ym 1834, crëwyd Cwmni Harbwr Aberafan a ddwy flynedd yn ddiweddarach, fe'i hailenwyd yn Gwmni Dociau Port Talbot. Agorodd y porthladd yn iawn ym 1837 ac ystyrir yn gyffredinol mai dyma oedd y doc mawr cyntaf ar arfordir de Cymru, cyn creu Caerdydd ar ei ffurf lawn hyd yn oed. Heddiw, mae'r safle ym Mhort Talbot yn cael ei weithredu gan Gymdeithas Porthladdoedd Prydain. Mae'r gymdeithas yn amcangyfrif bod gwerth £2.3 biliwn o fasnach yn mynd drwy eu porthladdoedd yng Nghymru a'i fod yn cyfrannu £1.5 biliwn o werth ychwanegol gros i'n heconomi, gan gefnogi 21,800 o swyddi. Nawr, y rheswm dros gyflwyno'r pwnc yma heddiw yw i hyrwyddo'r achos dros y porthladd ym Mhort Talbot. Mae gan Gymdeithas Porthladdoedd Prydain weledigaeth i fuddsoddi mwy na £0.5 biliwn yn y safle, gan greu miloedd o swyddi yn y broses, ac rwy'n annog y Llywodraeth heddiw i'w cynorthwyo gyda beth bynnag sydd ei angen arnynt i wireddu'r buddsoddiad hwnnw. Fe wnaf orffen drwy ddweud bod Logistics UK hefyd wedi dweud bod y porthladd ym Mhort Talbot mewn sefyllfa dda i leihau'r pwysau ar borthladdoedd eraill yng Nghymru a sbarduno twf yn economi Cymru. Galwaf ar Lywodraeth Cymru i wneud popeth yn ei gallu i gefnogi buddsoddiadau yn ein porthladdoedd, cydnabod eu pwysigrwydd i'r economi a buddsoddi yn y seilwaith angenrheidiol i sicrhau bod ein porthladdoedd yng Nghymru yn gallu ffynnu. Diolch yn fawr. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 776989 428 En 2026-10-07T18:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=18657&l=cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777014 429 En 2026-10-07T18:07:19 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=18796&l=cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru C 12167 12167 Sarah Cooper-Lesadd AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12167 Cooper-Lesadd, Sarah Rwyf wedi ymweld â Phorthladd y Barri a Phorthladd Tyne, ac mae'r cyferbyniad yn addysgiadol. Nid oes dau borthladd yn y DU yr un fath. Mae rhai'n eiddo preifat a rhai'n eiddo i ymddiriedolaethau. Mae'n hawdd rhagdybio mai un cwmni sy'n rhedeg y rhan fwyaf ohonynt. Nid dyna sut y mae'n gweithio. Porthladd Tyne yw'r porthladd ymddiriedolaeth mwyaf yn y DU. Dim cyfranddalwyr a dim perchnogion. Mae popeth y mae'n ei ennill yn cael ei ailfuddsoddi yn y porthladd a'r afon. Yn 2024, ychwanegodd £680 miliwn at economi gogledd-ddwyrain Lloegr. Mae'r Barri yn fath gwahanol o borthladd, ond nid yw'n llai pwysig. Dim cynwysyddion, dim fferïau, dim teithwyr. Sympiau hylif ar gyfer y diwydiant cemegol, dur, sgrap ac agregau. Ond yr arbenigedd hwnnw yw pam y mae'n bwysig nawr. Mae Cymdeithas Porthladdoedd Prydain a px Group yn datblygu hyb twf glân yma. Dros 100 erw ar gyfer deunyddiau batri, prosesu prinfwynau, dal carbon a hydrogen. Mae'r Tyne yn dangos i ble mae hynny'n arwain. Dyna yw'r ganolfan weithredu ar gyfer Dogger Bank, y fferm wynt ar y môr fwyaf yn y byd, gyda dros 400 o swyddi hirdymor. Mae'r Barri yn barod i wneud yr un peth. Roedd Cymru'n allforio glo o'r doc hwnnw i'r byd i gyd. Ni ddylem fod ronyn yn llai uchelgeisiol ynglŷn â ble rydym yn adeiladu yno nesaf. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777019 430 En 2026-10-07T18:08:37 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=18874&l=cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru C 12185 12185 Cristiana Emsley AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185 Emsley, Cristiana Diolch, Ben, am ganiatáu imi ymuno yn eich dadl heddiw. Dylai Caergybi fod yn rhybudd ynghylch yr hyn sy'n digwydd pan fydd seilwaith strategol yn cael ei edmygu mewn areithiau ond ei esgeuluso'n ymarferol. Yn 2024, fe wnaeth Caergybi ymdrin â mwy nag 85 y cant o draffig lorïau a threlars heb gerbyd tynnu Cymru i ac o Iwerddon, ond pan gaeodd y porthladd, cafodd bregusrwydd y prif lwybr economaidd hanfodol hwn ei amlygu i bawb ei weld. Cafodd y Llywodraeth Lafur flaenorol flynyddoedd i gryfhau'r seilwaith o'i gwmpas. Yn hytrach, gadawyd Cymru i siarad am wydnwch yr A55, y pontydd dros y Fenai a chapasiti cludo nwyddau ar ôl i'r gwendid gael ei ddatgelu eisoes. Nawr, mae Llywodraeth newydd Cymru yn addo cryfhau gwydnwch porthladdoedd. Iawn, ond nid slogan yw gwydnwch, mae'n golygu ffyrdd, pontydd, capasiti wrth gefn a buddsoddiad. Felly, mae fy nghwestiwn yn syml: beth fydd y Llywodraeth hon yn ei gyflawni yng Nghaergybi, erbyn pryd, a sut y bydd yn ei fesur? Oherwydd nid strategaeth arall i ddisgrifio'r cyfle sydd ei hangen ar Gymru, mae angen Llywodraeth sy'n gallu manteisio arno. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777023 431 En 2026-10-07T18:09:57 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=18954&l=cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru C 12175 12175 Shav Taj AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav Ddirprwy Lywydd, cenedl forwrol ydym ni. Mae ein porthladdoedd bob amser wedi cysylltu Cymru â'r byd ehangach, ac erbyn hyn gallant fod wrth wraidd dyfodol ynni adnewyddadwy. Mae angen y seilwaith hwnnw, mae angen y buddsoddiad arnom ac mae angen ynni diogel a fforddiadwy. Ond rhaid inni hefyd ofyn bob amser pwy sy'n elwa mewn gwirionedd. Mae TUC Cymru wedi rhybuddio y gallai'r swyddi a'r cyfleoedd yn y gadwyn gyflenwi yn sgil ynni adnewyddadwy ar y môr fynd heibio i gymunedau Cymru, ac ni all hynny ddigwydd yn y dyfodol. Mae angen prentisiaethau arnom, mae angen swyddi da, diogel, ac mae angen i fusnesau peirianneg, saernïo a morol Cymru elwa. Dangosodd P&O i ni'n union pam y mae'n rhaid cael safonau cyflogaeth gweddus yn sgil twf economaidd, a dyna pam rwy'n croesawu cynnydd Llywodraeth Lafur y DU tuag at siarter morwyr gorfodol sy'n cryfhau amddiffyniadau ar faterion cyflog ac amodau gwaith. Felly, mae fy neges yn un syml iawn: rwyf am i Gymru wneud mwy na chynnal y seilwaith hwnnw tra bod rhywun arall yn cael cymryd yr holl fudd economaidd. Rhaid i fuddsoddi ym mhorthladdoedd Cymru ddarparu swyddi da yng Nghymru, cadwyni cyflenwi Cymreig cryfach, a manteision gwirioneddol i bob un o'n cymunedau ledled Cymru gyfan. Yn sicr, dyna fydd pontio teg yn ei olygu. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777052 432 En 2026-10-07T18:10:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=18957&l=cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777053 433 En 2026-10-07T18:11:07 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=19024&l=cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru C 12179 12179 Claire Archibald AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12179 Archibald, Claire Pan fyddwn yn siarad am borthladdoedd, dylem gofio nad yw pob porthladd yng Nghymru yn chwarae'r un rôl. I sir Benfro, nid ased lleol yn unig yw Aberdaugleddau, mae'n seilwaith o arwyddocâd cenedlaethol. Yn 2024, fe wnaeth ymdrin â bron i 33 miliwn tunnell o nwyddau ac ers hynny mae wedi dod yn drydydd porthladd mwyaf y DU yn ôl tunelledd. Mae hefyd yn gyfrifol am ymdrin â mwyafrif llethol o'r nwy naturiol hylifedig sy'n dod i mewn i'r Deyrnas Unedig. Golyga hyn fod awdurdod porthladd Aberdaugleddau nid yn unig yn cefnogi swyddi a busnesau ledled sir Benfro, mae'n helpu i gadw'r goleuadau ymlaen a chartrefi wedi'u gwresogi ledled Cymru a'r DU yn ehangach. Ond ni all porthladdoedd cryf fodoli ar wahân i bob dim arall, yn enwedig yng nghefn gwlad Cymru; maent yn dibynnu ar gysylltiadau trafnidiaeth gwydn a buddsoddiad diwydiannol hirdymor. Nid a yw porthladdoedd Cymru yn bwysig yw'r cwestiwn i'r Llywodraeth; mae'r dystiolaeth yn dangos yn glir eu bod. Y cwestiwn yw a yw'r Llywodraeth yn troi ei hymrwymiadau ar wydnwch porthladdoedd a thwf economaidd yn fuddsoddiad go iawn sy'n caniatáu i borthladdoedd fel Aberdaugleddau gystadlu, tyfu a chreu swyddi o ansawdd ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777055 434 En 2026-10-07T18:12:15 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=19092&l=cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru C 330 330 Sera Evans AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera Hoffwn ddiolch i Ben Hodge Mckenna am roi munud o'i amser i mi gyfrannu at y ddadl fer hon. Gadewch imi fod yn glir, rwyf innau hefyd yn cefnogi porthladd gwych Port Talbot. Ond rwy'n poeni bod peth o'n gwaith ynglŷn â pharodrwydd porthladdoedd wedi dod i stop braidd. Wrth i'n porthladdoedd esblygu'n hybiau diwydiannol amlswyddogaethol, rhaid ehangu eu capasiti a'u parodrwydd ar gyfer manteisio ar y gwerth sy'n deillio o lif. Mae angen iddo ddigwydd yn gydamserol ac ar raddfa fawr. Gwyddom fod gan Gymdeithas Porthladdoedd Prydain gynlluniau i fuddsoddi £500 miliwn i'r perwyl hwn, yn ogystal â £64 miliwn ychwanegol, a ymrwymwyd ym mis Mawrth gan Lywodraeth y DU. Ond nid oes gennym fawr o syniad pwy, yn ymarferol, sy'n arfer arweinyddiaeth strategol dros barodrwydd porthladdoedd. Ar hyn o bryd, nid yw'n ymddangos bod un corff yn cyd-drefnu ymdrechion o amgylch anghenion buddsoddi Port Talbot. Mae'n fy nharo i y dylai Llywodraeth Cymru a'r awdurdod lleol arwain ar y cyd, ond mae llinellau atebolrwydd yn parhau i fod yn anhryloyw. Rwy'n ofni bod nifer o grwpiau'n gorgyffwrdd, gydag amrywiadau o'r un unigolion yn ymddangos ar eu traws, wedi arwain at wasgaru cyfrifoldeb. Mae'r gofyniad cyfalaf disgwyliedig ar gyfer Port Talbot o ychydig dros £500 miliwn yn codi cwestiynau y gobeithiaf y gall y Gweinidog Cabinet ein goleuo yn eu cylch yn ei ymateb, sef: a ydym yn gwybod i bwy y mae, neu y dylai'r cyllid hwn fynd, beth y mae'n ei gyflawni, a dros ba amserlen? Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777059 435 En 2026-10-07T18:13:49 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=19186&l=cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru C 12169 12169 John Clark AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12169 Clark, John Mae gennyf ddau aelod o'r teulu sy'n gweithio yn y llynges fasnachol. Porthladdoedd yw'r ffordd y mae economi gogledd-orllewin Cymru yn anadlu. Caergybi yw'r ail borthladd gyrru i mewn ac allan mwyaf yn y Deyrnas Unedig. Yn 2024, roedd yn ymdrin â 1.5 miliwn o deithwyr, bron i bedwar o bob pum teithiwr môr rhwng Cymru ac Iwerddon, a 4.3 miliwn tunnell o nwyddau—hynny yw, bwyd, parseli ac allforion—yn symud bob nos ar draws môr Iwerddon. Pan gaeodd difrod storm y porthladd y gaeaf diwethaf, dangosodd yr ôl-groniad faint oedd Prydain ac Iwerddon yn dibynnu arno. Mae'r porthladd a'i gadwyn gyflenwi yn werth mwy na £100 miliwn y flwyddyn i ogledd Cymru, ac mae tua 1,000 o swyddi lleol yn dibynnu arno. Yng Nghaergybi ei hun, mae gwaith porthladd yn gyfran fawr o gyflogaeth yn lleol. Mae llongau mordeithio'n ychwanegu ffrwd newydd. Daeth bron i 50,000 o ymwelwyr i'r lan yng Nghaergybi y llynedd, gan wario mewn siopau, ar fysiau ac atyniadau, o Ynys Môn ac i mewn i Eryri. Ac nid dim ond y porthladd fferi sydd gennym; mae gennym Gaernarfon, Porthmadog a'n harbyrau llai sy'n cynnal pysgota, gwasanaethau morol a'r economi ymwelwyr, yr economi dwristiaeth, ar hyd afon Menai ac o amgylch Ynys Môn ac ar hyd penrhyn Llŷn. Nid moethusrwydd yw angorfeydd dibynadwy, ffyrdd dibynadwy a rheilffyrdd tuag at y rhain; maent yn sylfaen i'n swyddi, ein masnach a'n twristiaeth yn y gogledd-orllewin. Mae angen inni gefnogi ein porthladdoedd. Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777091 436 En 2026-10-07T18:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=19257&l=cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777097 437 En 2026-10-07T18:15:22 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=19279&l=cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru C 4491 4491 Alun Cox AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4491 Cox, Alun A gaf i  ddiolch i fy nghyd-Aelod o Afan Ogwr Rhondda am ganiatáu amser yn y ddadl hon? Ar draws y Siambr, gallwn yn aml gytuno bod rhai materion yn bwysig, hyd yn oed os nad ydym yn cytuno ar yr hyn y dylid ei wneud neu'r camau penodol sy'n angenrheidiol. Rhaid inni ddysgu o hanes hefyd. Nid wyf yn bwriadu mynd i'r dyfnderoedd hanesyddol yr aeth Ben iddynt, a meddwl am y 150 mlynedd diwethaf, ond mae'n rhaid inni ddysgu o hanes i sicrhau nad ydym yn ailadrodd camgymeriadau hanes, lle roedd porthladdoedd yn cael eu hystyried fel y ffordd gyflymaf o allforio cyfoeth allan o'n cymunedau. Felly, sut yr awn ati i adeiladu cyfoeth o'u mewn? Hefyd, mae angen inni gydnabod y niwed a achosodd Brexit i nifer o'n porthladdoedd. Ond mae yna gyfleoedd. [Torri ar draws.] Ond mae yna gyfleoedd. Ym Mhort Talbot, mae'r uchelgais i ddod yn hyb byd-eang ar gyfer gwaith saernïo gwynt ar y môr arnofiol a mathau eraill o ynni yn un y dylid ei gefnogi. Yn wir, gall llawer o'r porthladdoedd hyn weld cyfleoedd go iawn yn gysylltiedig â thechnolegau carbon isel newydd neu hyd yn oed 'net stupid zero', fel y caiff ei ddisgrifio gan rai Aelodau. Ac onid yw'n gwneud synnwyr ein bod ni, er mwyn gwneud y mwyaf o fanteision yr economi forwrol i Gymru, yn ceisio perchnogaeth a rheolaeth ar Ystad y Goron fel bod y cyfleoedd hynny yno i ni eu harchwilio ac fel y gallwn fuddsoddi'r elw mewn datblygiadau pellach? Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777098 438 En 2026-10-07T18:16:55 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=19372&l=cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru C 8650 8650 Gareth Beer AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8650 Beer, Gareth Diolch, Ben, am y cyfle munud yma. Mae porthladdoedd yn byrth i swyddi, buddsoddiad a thwf. Maent yn hanfodol i gymunedau ledled Cymru, ond mae busnesau Cymru'n cael eu gwasgu gan gostau ynni uchel ac yn cael eu dal yn ôl gan seilwaith gwael. Mae tagfeydd ar y ffyrdd yn cynyddu costau ac yn ei gwneud hi'n anos i allforwyr a mewnforwyr a gweithgynhyrchwyr gystadlu. Rydym yn byw mewn oes ddigidol, ond mae'r economi ffisegol yn dal i fod yn bwysig. Mae ein porthladdoedd, ein ffyrdd a'n rheilffyrdd yn sylfeini masnach a ffyniant. Mae'r realiti yn syml: pan fydd trafnidiaeth yn methu, mae busnesau'n dioddef; pan fydd costau ynni'n codi, mae buddsoddiad yn mynd i rywle arall. Os ydym eisiau twf economaidd, rhaid inni gefnogi ein porthladdoedd, gwella cysylltedd a chael gwared ar rwystrau i fuddsoddiad. Mewn cyfnod o brinder bwyd posibl yn fyd-eang, neu ryfel hyd yn oed, a phan fo mewnforion bwyd yn 40 y cant, mae un peth yn glir—nid moethusrwydd yw porthladdoedd cryf, ond anghenraid. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777102 439 En 2026-10-07T18:18:02 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=19439&l=cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru C 12164 12164 Elyn Stephens AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12164 Stephens, Elyn Diolch i Ben am gyflwyno'r ddadl hon ac am fod mor hael gyda'ch amser. Roedd gennyf deimlad y byddech chi'n canolbwyntio ar Bort Talbot, fel y byddaf i. Ni allwn ganiatáu i borthladdoedd fel Port Talbot fod yn lleoedd lle mae cydrannau'r newid gwyrdd ond yn cyrraedd ac yn gadael. Y cyfle mwy yw adeiladu'r gadwyn gyflenwi o'u cwmpas. Ar gyfer gwynt ar y môr arnofiol, mae hynny'n golygu saernïo, weldio, gosod pibellau, systemau angori ac angorau, ceblau, logisteg, gosod a chynnal a chadw hirdymor. Mae gan Bort Talbot lawer o'r sgiliau hynny eisoes, wedi'u hadeiladu trwy genedlaethau o wneud dur a diwydiant trwm, fel y nododd Aelodau eraill. Dylem ddefnyddio'r sgiliau trosglwyddadwy hyn ochr yn ochr â'r sgiliau mecaneg robotig, digidol a pheirianneg y bydd eu hangen ar y technolegau newydd hynny. Rhaid inni hefyd ehangu pwy sy'n cael y cyfleoedd hynny, gyda llwybrau clir i fenywod, rhai sy'n gadael ysgol a phobl o gefndiroedd difreintiedig i mewn i'r gyrfaoedd medrus hyn ar gyflogau da. Rhaid i hyn ymwneud ag arloesedd yn ogystal â seilwaith, gan gysylltu porthladdoedd, colegau, busnesau a sefydliadau ymchwil fel bod Cymru nid yn unig yn defnyddio technoleg newydd, ond yn ei llunio, ei datblygu a'i gweithgynhyrchu yma hefyd. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777105 440 Cy 2026-10-07T18:19:14 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=19511&l=cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Ac yn olaf, Steve Bayliss. Sori, Mark. [Chwerthin.] 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777107 441 En 2026-10-07T18:19:22 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=19519&l=cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru C 8696 8696 Steve Bayliss AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8696 Bayliss, Steve Diolch, Ddirprwy Lywydd. A diolch i Ben am roi munud i mi gyfrannu. Nid pyrth cludo nwyddau yn unig yw porthladdoedd Cymru, maent yn asedau economaidd strategol, ac nid oes unrhyw le sy'n fwy yn y fantol na Phort Talbot. Mae Llywodraeth y DU yn cefnogi datblygu porthladd gwynt ar y môr arnofiol yno, ac mae'r Porthladd Rhydd Celtaidd yn rhagweld hyd at 11,500 o swyddi. Ond ni fydd y porthladd ar ei ben ei hun yn cyflawni; mae angen ffyrdd, rheilffyrdd, grid a sgiliau. Mae cynllun pum mlynedd y porthladd rhydd ei hun yn enwi cysylltiadau grid fel rhwystr, ac am y pum mlynedd gyntaf mae'n blaenoriaethu gosod y sylfeini ar gyfer ymyriadau sgiliau yn y dyfodol. Felly, a wnaiff Llywodraeth Cymru gyhoeddi bob blwyddyn faint o'r swyddi hyn sy'n mynd i weithwyr Cymru, a faint o'r gwariant sy'n cyrraedd busnesau Cymru, fel bod ein porthladdoedd yn dod yn beiriannau ffyniant yn hytrach na phyrth y mae'r gwerth economaidd yn pasio drwyddynt? Diolch. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777041 442 En 2026-10-07T18:20:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=19557&l=cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru C 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777043 443 Cy 2026-10-07T18:20:31 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=19588&l=cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Barod, Weinidog? Galwaf ar y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth i ymateb i'r ddadl—Mark Hooper.  16314 7 2026-10-07T13:30:01 777045 444 Cy 2026-10-07T18:20:36 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=19593&l=cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru C 4822 4822 Mark Hooper AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Y Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth Hooper, Mark Rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am godi'r ddadl am bwysigrwydd porthladdoedd a thrafnidiaeth forol i economi Cymru. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777046 445 En 2026-10-07T18:20:50 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=19607&l=cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru C 4822 4822 Mark Hooper AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Mae'n debyg na fyddwch chi'n sylweddoli faint rwy'n hoffi porthladdoedd, ond fe wnewch chi ddarganfod ar ôl hyn, oherwydd mae gennyf dipyn o bethau rwyf eisiau eu dweud. Rwy'n siŵr y byddech chi'n hoffi mynd adref, ond mae llawer mewn porthladdoedd. Mae Cymru'n gartref i borthladdoedd a sector morwrol cryf ac amrywiol, yn cynnwys busnesau sy'n dangos gwydnwch, arloesedd a gallu i addasu'n gyson. Mae eu cyfraniad yn sylfaenol i'n llwyddiant economaidd, gan hwyluso symud mewnforion ac allforion hanfodol, cefnogi diwydiannau allweddol a darparu gyrfaoedd gwerth chweil i filoedd o bobl ar draws ein cymunedau arfordirol. Mae'r data diweddaraf a gofnodwyd gan Gymdeithas Porthladdoedd Prydain yn awgrymu bod porthladdoedd Cymru yn darparu oddeutu 1.2 y cant o werth ychwanegol gros Cymru, tua £560 miliwn, ac yn cefnogi bron i 11,000 o swyddi. Rydym yn cydnabod y gwerth aruthrol y mae'r busnesau hyn yn ei dwyn i Gymru. Er bod llawer o'u gwaith yn digwydd y tu ôl i'r llenni, mae'n hanfodol i'n bywydau bob dydd ac i weithrediad llyfn ein heconomi. Fel cenedl gydag arfordir helaeth, mynediad dŵr dwfn a safle strategol rhwng Iwerddon a llwybrau llongau rhyngwladol allweddol, mae Cymru wedi dibynnu ar ei phorthladdoedd ers amser maith i gefnogi masnach, buddsoddiad a thwf economaidd. Heddiw, mae'r rôl honno'n bwysicach nag erioed. Efallai mai'r cyfle mwyaf i'n porthladdoedd yw'r pontio i ynni glân a thwf ynni adnewyddadwy ar y môr. Mae Cymru'n cynnig llawer o gynigion deniadol iawn i'r sector gwynt ar y môr. Er enghraifft, ym Mhort Talbot, mae Cymdeithas Porthladdoedd Prydain yn cwblhau'r gwaith cynllunio a pheirianneg hanfodol sydd ei angen i adeiladu un o'r porthladdoedd gwynt ar y môr arnofiol cyntaf yn y DU. Bydd y datblygiad newydd hwn yn helpu i ddatgloi 4.5 GW cychwynnol o brosiectau gwynt ar y môr arnofiol yn y môr Celtaidd, digon i bweru 6.5 miliwn o gartrefi. Enghraifft arall yw Erebus, datblygiad gwynt arnofiol arfaethedig oddi ar arfordir sir Benfro. Mae'n arwyddocaol nid yn unig oherwydd y tyrbinau ar y môr, ond yr hyn a ddaw yn eu sgil ar y tir, ar ffurf cyfleoedd i'r gadwyn gyflenwi a'r seilwaith sydd ei angen i gefnogi diwydiannau newydd ar y môr, megis saernïo, logisteg, gwasanaethau morol a gwaith cynnal a chadw hirdymor. Yn y gogledd, mae fferm wynt ar y môr Awel y Môr oddi ar arfordir gogledd Cymru bellach yn symud tuag at gael ei hadeiladu, a phenderfyniad buddsoddi terfynol. Caiff ei datblygu gan RWE ar ran partneriaid prosiect ar gyfer ardal o wely'r môr i'r gorllewin o fferm wynt ar y môr bresennol Gwynt y Môr. Ar ôl ei chwblhau, fe fydd yn cynhyrchu pŵer sy'n cyfateb i anghenion mwy na hanner cartrefi Cymru, yn ogystal â chreu cyfleoedd drwy gydol y gwaith adeiladu, ei gweithrediad a'r broses ddatgomisiynu yn y pen draw. Mae prosiect ynni ffrwd lanw Morlais yn rheoli ardal 35 cilomedr sgwâr oddi ar wely'r môr ger Ynys Cybi ar Ynys Môn. Mae gan y cynllun botensial i gynhyrchu hyd at 240 MW o drydan glân carbon isel, ac mae'n darparu cyfleoedd economaidd pellach ar gyfer gweithredu a chynnal a chadw ein porthladdoedd yng Nghymru. Mae porthladd Mostyn, porthladd preifat yng ngogledd Cymru, wedi bod yn arwain y ffordd ar gyfer datblygiad gwynt ar y môr sefydlog, gyda thua 240 o bobl yn cael eu cyflogi'n uniongyrchol i wasanaethu'r sector gwynt ar y môr. Byddwn yn parhau i gefnogi porthladdoedd i wneud y mwyaf o'r cyfleoedd oddi ar arfordir gogledd Cymru ac ym môr Iwerddon, o leiaf 7.6 GW gyda phrosiectau Gwynt y Môr a Mona ym moroedd Cymru. Bydd ein strategaeth ynni genedlaethol sydd ar y ffordd yn nodi sut y gall Cymru sicrhau mwy o ynni glân, cynyddu perchnogaeth Gymreig a chadw mwy o werth economaidd yn ein cymunedau a'n busnesau. Bydd ynni adnewyddadwy ar y blaen yn y strategaeth ynni genedlaethol, gan gynnwys cyfleoedd arloesol fel gwynt ar y môr mewn dyfroedd dyfnach, ffrwd ac amrediad llanw, ac mae mewnbwn sylweddol gan randdeiliaid wedi'i goladu trwy weithgareddau fel bargen y sector ynni adnewyddadwy a'r cynllun gweithredu ar gyfer gwynt ar y môr, y mae ein prif borthladdoedd wedi cyfrannu atynt. Bydd llawer o'n seilwaith strategol ar gyfer ynni adnewyddadwy ar y môr a morol wedi'i leoli yn ein porthladdoedd ac o'u hamgylch. Bydd hyn yn sicrhau bod mwy o'r gwerth a grëir o adnoddau naturiol a seilwaith Cymru, a phontio i ynni glân yn cael ei gadw yng Nghymru, i gefnogi cymunedau, gweithwyr a busnesau a chreu buddion cyhoeddus hirdymor yng nghyffiniau'r porthladd. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777032 446 En 2026-10-07T18:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=19857&l=cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru C 4822 4822 Mark Hooper AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Ochr yn ochr â chefnogi cynhyrchiant ynni adnewyddadwy, mae'r sector morwrol ei hun wrthi'n cael ei drawsnewid yn sylweddol wrth iddo symud tuag at ddatgarboneiddio. Bydd porthladdoedd yn chwarae rhan hanfodol yn ei gwneud hi'n bosibl mabwysiadu mathau amgen o danwydd, gan gefnogi technolegau llongau glanach a datblygu'r seilwaith sy'n angenrheidiol ar gyfer llongau carbon isel, a chefnogi datgarboneiddio trafnidiaeth. Mae'r trawsnewidiad hwn yn creu heriau a chyfleoedd, a'r potensial ar gyfer arloesi, buddsoddi a chyflogaeth newydd fedrus iawn ledled Cymru. Mae traffig morwrol yn parhau i fod yn sylfaenol i gysylltiadau masnach Cymru, yn enwedig gydag Iwerddon, un o'n partneriaid masnachu pwysicaf. Porthladd Caergybi—rwy'n ailadrodd yr hyn a ddywedais yn gynharach—yw'r ail borthladd fferi gyrru i mewn ac allan prysuraf yn y DU ac mae'n borth hanfodol i Gymru. I gydnabod hyn, mae cynllun £150 miliwn ar waith i sicrhau dyfodol hirdymor y porthladd trwy adnewyddu ei forglawdd hanfodol a hanesyddol. Mae Caergybi a'n prif borthladdoedd fferi eraill ar arfordir y gorllewin, Abergwaun a Doc Penfro, yn darparu cysylltedd rhyngwladol hanfodol ar gyfer nwyddau a phobl. Er gwaethaf effeithiau andwyol Brexit ar gyfaint y nwyddau sy'n defnyddio pont dir y DU rhwng Iwerddon a gweddill yr UE, mae'r porthladdoedd hyn yn parhau i fod yn hanfodol i sector logisteg y DU ac Iwerddon. Tynnwyd sylw at bwysigrwydd economaidd y cysylltiadau hyn dros fôr Iwerddon ym mis Rhagfyr 2024, gyda'r tarfu hir yng Nghaergybi yn cael effaith sylweddol ar fusnesau ar y ddwy ochr i'r dŵr. Mewn ymateb i hyn, crëwyd tasglu môr Iwerddon i archwilio'r hyn y gellid ei wneud i osgoi ailadrodd y sefyllfa ac i ymateb yn effeithiol pe bai digwyddiadau tebyg yn digwydd eto mewn unrhyw borthladd yng Nghymru. Rwy'n bwriadu cyhoeddi diweddariad chwe mis ar argymhellion tasglu môr Iwerddon yr hydref hwn. Yn dilyn hyn a digwyddiadau eraill tebyg, mae Awdurdod Porthladd Caergybi, Stena Line, wedi ymrwymo i fuddsoddiad seilwaith porthladdoedd gwerth miliynau o bunnoedd yn yr angorfeydd i gryfhau gwydnwch hirdymor y porthladd hwn a moderneiddio ei seilwaith ar gyfer y dyfodol. Ar wahân i hynny, mae Stena Line wedi buddsoddi £20 miliwn arall mewn math o bont godi newydd ym mhorthladd Abergwaun, a fydd yn cryfhau gwydnwch a chysylltedd yn y dyfodol ac yn gwella cyfleoedd iddynt gynyddu eu traffig gyrru i mewn ac allan ac ehangu eu cynnig i longau mordeithio yn y porthladd. Mae twristiaeth mordeithio yn chwarae rhan bwysig yn ein heconomi forwrol ac i lawer o ymwelwyr, mae ein porthladdoedd yn darparu eu croeso cyntaf i Gymru. Mae Cruise Cymru yn bartneriaeth rhwng Llywodraeth Cymru, ein chwe phorthladd mordeithio, cyrchfannau twristiaeth Cymru a llawer o randdeiliaid allanol. Rydym yn marchnata chwe phorthladd mordeithio yng Nghymru, sef Caerdydd, Abertawe, Penfro, Aberdaugleddau, Abergwaun a Chaergybi. Mae Cruise Cymru yn frand byd-eang sefydledig sy'n denu llinellau mordeithio newydd i Gymru. Mae ein porthladdoedd yn parhau i gefnogi sector mordeithio ffyniannus. Yn 2026, mae 88 o alwadau mordeithio wedi'u trefnu ym mhorthladdoedd Cymru, gan ddod â dros 73,500 o deithwyr a 35,000 o griw. Disgwylir i hyn gynhyrchu tua £7.6 miliwn mewn gwariant gan ymwelwyr, gan roi hwb gwerthfawr i economïau lleol ledled Cymru. Nid pwyntiau cyrraedd a gadael yn unig yw ein porthladdoedd. Maent yn ganolfannau gweithgarwch economaidd sy'n cefnogi buddsoddiad, arloesedd a chyflogaeth ledled Cymru. Mae gan borthladdoedd Cymru botensial i ddenu buddsoddiad sylweddol, i ysgogi arloesedd, i gryfhau diwydiannau strategol ac i greu cyfleoedd cyflogaeth o ansawdd uchel ledled Cymru. Enghraifft arall o ba mor bwysig yw seilwaith porthladdoedd i'n heconomi yw'r les hirdymor a'r cytundeb masnachol y cytunwyd arnynt yn ddiweddar rhwng Cymdeithas Porthladdoedd Prydain a Valero ym mhorthladd Caerdydd, gan sicrhau atebion cyflenwi a storio hanfodol ar gyfer tanwydd hylif ledled de Cymru. Mae'r cytundeb yn sail i weithrediad parhaus terfynell danwydd hylif 12 erw Valero yn Noc y Rhath, y cyfleuster mwyaf o'r fath ym mhorthladd Caerdydd, ac mae'n cynrychioli ymrwymiad i ddyfodol y porthladd a chadwyn gyflenwi ynni Cymru. Mae'r cytundeb yn diogelu swyddi medrus ar y safle ac yn cefnogi cyflenwad dibynadwy o danwydd ar gyfer cartrefi, busnesau, meysydd awyr a fflydoedd masnachol ledled de Cymru. Mae hefyd yn tynnu miloedd o gerbydau nwyddau trwm oddi ar y rhwydwaith ffyrdd drwy ddefnyddio llwybrau llongau arfordirol i gysylltu Caerdydd â phurfa Penfro Valero yn Aberdaugleddau, prif borthladd ynni'r DU. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777051 447 En 2026-10-07T18:30:34 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=20191&l=cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru C 4822 4822 Mark Hooper AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Ers dechrau yn y swydd—bron i mi ddweud 'gadael y swydd'; byddai hynny wedi bod yn dda. [Chwerthin.] Ers dechrau yn y swydd, rwyf wedi ymweld—[Torri ar draws.] Peidiwch â dechrau. [Chwerthin.] Rwyf wedi ymweld â llawer o'n porthladdoedd i weld drosof fy hun y rôl hanfodol y maent yn ei chwarae yn cefnogi masnach, diwydiant a chymunedau lleol. Boed yn ymdrin â theithwyr, hwyluso symudiadau cludo nwyddau, cefnogi cynhyrchiant dur, prosiectau adeiladu, amaethyddiaeth neu weithgynhyrchu, mae ein porthladdoedd yn rhan annatod o'r cadwyni cyflenwi sy'n sail i economi Cymru. Mae wedi bod yn ddiddorol gweld sut y mae porthladdoedd modern yn gweithredu gyda'r fath gywirdeb, gan gydlynu symudiad llongau, cargo a phobl mewn symudiadau cymhleth iawn. Roeddwn ar bont lywio fferi a ddociodd yn Rosslare a gwelais y capten yn angori'r llong o fewn chwe modfedd i'w lle. Mae'n gywirdeb anhygoel ac yn sgìl anhygoel. Mae gan borthladdoedd Cymru ymdeimlad cyfoethog o hanes—mae'n ddrwg gennyf, rwy'n mynd i droi at yr hanes nawr, rhaid imi droi ato—mae ganddynt ymdeimlad cyfoethog o hanes a chysylltiad cymdeithasol a diwylliannol â'u cymunedau lleol a'r cyffiniau. Cefais y pleser o ddysgu am y cysylltiad sydd gan borthladdoedd â'u cymunedau yn ystod fy ymweliad ag Abergwaun a Rosslare, lle roeddent yn dathlu'r croesiad môr cyntaf o Abergwaun i Rosslare a ddigwyddodd ar 30 Awst 1906. Mae'r cyswllt hanfodol hwn rhwng Iwerddon a Chymru yn 120 oed eleni, ac mae wedi cysylltu cenedlaethau o deuluoedd, pobl ar eu gwyliau, busnesau a chymunedau ar ddwy ochr môr Iwerddon. Ym 1906 agorwyd harbwr a rheilffordd newydd yn Abergwaun, a ddaeth â llongau trawsatlantig i'r porthladd hefyd, a dyma ble mae Stena Line yn rhedeg ei wasanaeth teithwyr i Rosslare o hyd. Ym 1807, synnodd y Capten John Macgregor Skinner forwyr trwy lwyddo i ddod â'i long i mewn i harbwr Caergybi mewn tymestl eithriadol o arw. Ychydig o'r seilwaith harbwr presennol, gan gynnwys y morglawdd cysgodol, oedd yn bodoli bryd hynny. Roedd yn rhaid i'r Capten Skinner lywio dyfroedd garw a phasio nifer o greigiau ac ynysoedd bach. Mae hyn yn parhau heddiw, wrth i bob gweithrediad gael ei reoli'n ofalus i sicrhau bod nwyddau a gwasanaethau'n symud yn ddiogel, yn effeithlon ac yn brydlon, gan uchafu gwerth economaidd a chefnogi busnesau ledled Cymru a thu hwnt. Yn ddiweddar, fe ymwelais â gweithgarwch trawiadol porthladd Rosslare, sy'n hollol wahanol i'r hyn oedd ar waith 126 mlynedd yn ôl. Mae Rosslare Europort heddiw yn ganolfan seilwaith allweddol ar gyfer cludiant o Iwerddon i Ewrop a'r DU. Ar ôl Brexit, mae Rosslare wedi profi twf sylweddol, yn enwedig mewn traffig cludo nwyddau a gwasanaethau fferi uniongyrchol i Ewrop. Cynyddodd nifer yr hwyliadau wythnosol i Ewrop fwy na chwe gwaith trosodd. Nid oedd porthladdoedd Cymru mor ffodus. Gwelodd porthladdoedd Caergybi ac Abergwaun ostyngiad o 30 y cant yn nifer y teithiau yn 2021, yn ôl eu gweithredwr, Stena Line. Pan oeddwn yn Iwerddon, cyfarfûm ag un o brif gwmnïau logisteg Iwerddon ar gyfer nwyddau y rheolir eu tymheredd i ddeall eu gwaith yn well, a'u profiadau o ddefnyddio croesfan môr Iwerddon rhwng Dulyn a Chaergybi. Fe wnaethom drafod lleoliad arosfannau lorïau Cymru er lles gyrwyr ar draws coridor yr A55 a sut y gallem gefnogi gyrwyr yn y ffordd orau i ddefnyddio llwybrau amgen ledled Cymru os nad oedd eu llwybr arferol ar agor. Dilynwyd hyn gan gyfarfod gyda fy swyddog cyfatebol yn Llywodraeth Iwerddon, Seán Canney. Canolbwyntiodd ein trafodaethau ar gryfhau gwydnwch, dyfnhau cydweithrediad, ac adeiladu'r cysylltiadau cryf sy'n angenrheidiol i gefnogi'r coridor morwrol hanfodol hwn. Mae'r partneriaethau hyn yn sicrhau, pan fydd heriau'n codi, y gallwn ymgysylltu'n gyflym a gweithio'n gydweithredol i ddarparu atebion effeithiol. Hefyd—ac mae hyn yn cysylltu'n uniongyrchol â'r pwynt am wydnwch—rwyf wedi gofyn i swyddogion baratoi ymarfer gwydnwch mewnol dros y misoedd nesaf, gyda rhanddeiliaid allweddol ar y ddwy ochr i fôr Iwerddon, gan ganolbwyntio ar gynllunio senarios pe bai porthladdoedd Cymru'n cau'n annisgwyl. Ni ellir gorbwysleisio'r cyfraniad a wneir gan borthladdoedd Cymru o ran traffig morwrol. Maent yn galluogi masnach, yn cefnogi cadwyni cyflenwi hanfodol, yn denu buddsoddiad, yn cryfhau diogeledd ynni, yn creu swyddi medrus, ac yn cysylltu Cymru â marchnadoedd rhyngwladol allweddol. Maent yn hanfodol i'n ffyniant economaidd heddiw ac fe fyddant yr un mor bwysig wrth ein helpu i gyflawni ein huchelgeisiau ar gyfer economi wyrddach a mwy gwydn yn y dyfodol. Diolch yn fawr iawn. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777125 448 Cy 2026-10-07T18:35:17 http://www.senedd.tv/cy/16314?startPos=20474&l=cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Weinidog. Diolch yn fawr iawn, Benjamin, am ddod â'r ddadl fer i'r Siambr. Daw hynny â thrafodion heddiw i ben. 16314 7 2026-10-07T13:30:01 777127 449 Cy 261007-11 10. Dadl Fer: Pwysigrwydd seilwaith porthladdoedd a thraffig morwrol i economi Cymru I Daeth y cyfarfod i ben am 18:35.