16313 7 2026-10-06T13:30:01 775813 0 Cy 2026-10-06T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=-48598&l=en 261006-0 C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 778065 1 Cy 261006-0 I Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny. Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant wrth gyflwyno’r busnes. In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches. [R] indicates that the Member has declared an interest when tabling the business. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775814 2 Cy 261006-0 I Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Huw Irranca-Davies) yn y Gadair.  The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Huw Irranca-Davies) in the Chair. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775816 3 En 2026-10-06T13:30:01 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Prynhawn da. Good afternoon, everybody. Prynhawn da. Prynhawn da, bawb. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775819 4 Cy 2026-10-06T13:30:08 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=10&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=10&l=en 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn yn syth ymlaen at eitem 1, cwestiynau i'r Prif Weinidog. Cwestiwn 1, Andrew Griffin. We will move immediately to item 1, questions to the First Minister. The first question is from Andrew Griffin. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775820 5 Cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Gwasanaethau Cyhoeddus yng Nghefn Gwlad Cymru Public Services in Rural Wales 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775821 6 Cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12187 12187 Andrew Griffin AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12187 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12187 Griffin, Andrew 1. Pa asesiad y mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o ddarpariaeth gwasanaethau cyhoeddus yng nghefn gwlad Cymru? OQ64619 1. What assessment has the First Minister made of the provision of public services in rural Wales? OQ64619 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775823 7 Cy 2026-10-06T13:30:23 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=25&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=25&l=en 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Prynhawn da i chi i gyd. Good afternoon to you all. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775822 8 En 2026-10-06T13:30:25 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=27&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=27&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun We are focused on making services better in every part of Wales. We recognise that delivering effective public services in rural Wales requires responding to the particular challenges that rural communities face. Our proposal for a statutory rural-proofing duty will improve how the needs of rural communities are accounted for in how services are designed and in how they're delivered. Rydyn ni'n canolbwyntio ar wella gwasanaethau ym mhob rhan o Gymru. Rydyn ni'n cydnabod bod angen ymateb i'r heriau penodol sy'n wynebu cymunedau gwledig er mwyn darparu gwasanaethau cyhoeddus effeithiol yng nghefn gwlad Cymru. Bydd ein cynnig ar gyfer dyletswydd prawfesur gwledig statudol yn gwella sut y cyfrifir ar gyfer anghenion cymunedau gwledig yn y ffordd y mae gwasanaethau yn cael eu cynllunio ac yn y ffordd maen nhw'n cael eu darparu. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775825 9 En 2026-10-06T13:30:48 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=50&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=50&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12187 12187 Andrew Griffin AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12187 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12187 Griffin, Andrew Thank you, First Minister. During the election campaign, I heard the same concern right across the Gwynedd Maldwyn constituency that rural mid Wales is too often overlooked. We're seeing schools close, continuing problems on the Cambrian line, in-patient beds closed at Tywyn, and potentially fewer community hospital beds provided in Powys. This winter we are also facing reductions in routine gritting. Now, I know the response: 'Schools and roads are matters for councils, health services for health boards'. But the Welsh Government sets policy, provides much of the funding and can intervene. Indeed, you've just provided Powys Teaching Health Board with an additional £3.5 million to tackle waiting lists. So, who in your Government is responsible for looking at the cumulative effect of all these decisions on rural communities, and what are you going to do about it? Diolch, Brif Weinidog. Yn ystod yr ymgyrch etholiadol, fe glywais i'r un pryder ar draws etholaeth Gwynedd Maldwyn bod canolbarth gwledig Cymru yn cael ei anwybyddu'n rhy aml. Rydyn ni'n gweld ysgolion yn cau, problemau parhaus ar linell y Cambrian, gwelyau i gleifion mewnol yn cael eu cau yn Nhywyn, ac o bosibl llai o welyau ysbyty cymunedol yn cael eu darparu ym Mhowys. Y gaeaf hwn, rydyn ni hefyd yn wynebu gostyngiadau mewn graeanu arferol. Nawr, rwy'n gwybod yr ymateb: 'Mae ysgolion a ffyrdd yn faterion i gynghorau, gwasanaethau iechyd i fyrddau iechyd'. Ond mae Llywodraeth Cymru yn gosod polisi, yn darparu llawer o'r cyllid ac yn gallu ymyrryd. Yn wir, rydych chi newydd roi £3.5 miliwn ychwanegol i Fwrdd Iechyd Addysgu Powys i fynd i'r afael â rhestrau aros. Felly, pwy yn eich Llywodraeth chi sy'n gyfrifol am edrych ar effaith gronnol yr holl benderfyniadau hyn ar gymunedau gwledig, a beth ydych chi'n mynd i'w wneud amdano? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775828 10 En 2026-10-06T13:31:38 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=100&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=100&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun As I said, this is something that this Government has proposed specific action to address. We want to be a Government for all of Wales. I agree that there are times where it has felt as if the specific needs of rural areas, rurality itself, hasn't been taken into account when decisions are being made. That is precisely what the rural-proofing mechanism is about. We are proposing to legislate on rural-proofing to make sure that it is not up to the Government of the day whether or not they take into account the impact of decisions on rural areas, but that that is put on a statutory basis. I think that is something that will be welcomed in rural parts of Wales. Fel y dywedais i, mae hyn yn rhywbeth y mae'r Llywodraeth hon wedi cynnig camau penodol i fynd i'r afael ag ef. Rydyn ni eisiau bod yn Llywodraeth i Gymru gyfan. Rwy'n cytuno bod yna adegau lle mae wedi teimlo fel nad yw anghenion penodol ardaloedd gwledig, gwledigrwydd ei hun, wedi cael eu hystyried pan fydd penderfyniadau'n cael eu gwneud. Dyna'n union beth yw'r mecanwaith prawfesur gwledig. Rydyn ni'n cynnig deddfu ar brawfesur gwledig i wneud yn siŵr nad Llywodraeth y dydd sy'n penderfynu p'un a ydynt yn ystyried effaith penderfyniadau ar ardaloedd gwledig ai peidio, ond bod hynny'n cael ei roi ar sail statudol. Rwy'n credu bod hynny'n rhywbeth y bydd yn cael ei groesawu mewn rhannau gwledig o Gymru. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775832 11 En 2026-10-06T13:32:28 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=150&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=150&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12151 12151 Matthew Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12151 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12151 Jones, Matthew Diolch, Brif Weinidog. Access to essential services is a major concern for many of my constituents in Monmouthshire, and the statistics back that up. Some of the most pressing issues found in the Welsh index of multiple deprivation statistics include access to pharmacies, GPs, local shops and childcare. These services are often twice as hard to reach in rural areas as the national average. The challenges are hard to tackle, but there are communities working to do this. What is the Welsh Government doing to address these wide-ranging problems in rural areas like Monmouthshire? Diolch, Brif Weinidog. Mae mynediad at wasanaethau hanfodol yn bryder mawr i lawer o fy etholwyr yn sir Fynwy, ac mae'r ystadegau yn cefnogi hynny. Ymhlith rhai o'r materion mwyaf dybryd a geir yn ystadegau mynegai amddifadedd lluosog Cymru mae mynediad at fferyllfeydd, meddygon teulu, siopau lleol a gofal plant. Mae'r gwasanaethau hyn yn aml ddwywaith mor anodd eu cyrraedd mewn ardaloedd gwledig na'r cyfartaledd cenedlaethol. Mae'n anodd mynd i'r afael â'r heriau, ond mae yna gymunedau sy'n gweithio i wneud hyn. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i fynd i'r afael â'r problemau eang hyn mewn ardaloedd gwledig fel sir Fynwy? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775833 12 En 2026-10-06T13:33:09 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=191&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=191&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun What the Member does, again, is emphasise a number of those issues on which there are particular questions that relate more to rural areas than to urban areas. We could point to the price of fuel now, which is problematic for everybody in Wales. The UK Government has taken the decision to have a rural relief system in place for some parts of the UK, but not for Wales. That's something that I would like to see the UK Government address. What our proposal, through the rural-proofing legislation route, will do for Wales is make sure that all those questions of rurality, as I say, are considered when it comes to decisions that the Welsh Government makes, because, whoever they are in whatever part of Wales, the electors who sent all of us here should feel that we are there for them. Yr hyn y mae'r Aelod yn ei wneud, unwaith eto, yw pwysleisio nifer o'r materion hynny y mae cwestiynau penodol yn eu cylch sy'n ymwneud yn fwy ag ardaloedd gwledig nag ag ardaloedd trefol. Fe allwn ni dynnu sylw at bris tanwydd nawr, sy'n broblem i bawb yng Nghymru. Mae Llywodraeth y DU wedi gwneud y penderfyniad i gael system liniaru wledig ar waith ar gyfer rhai rhannau o'r DU, ond nid i Gymru. Mae hynny'n rhywbeth yr hoffwn weld Llywodraeth y DU yn mynd i'r afael ag ef. Yr hyn y bydd ein cynnig, trwy'r llwybr deddfwriaeth prawfesur gwledig, yn ei wneud i Gymru yw sicrhau bod yr holl gwestiynau hynny sy'n ymwneud â gwledigrwydd, fel y dywedais, yn cael eu hystyried pan ddaw i benderfyniadau y mae Llywodraeth Cymru yn eu gwneud, oherwydd, pwy bynnag ydyn nhw ym mha bynnag ran o Gymru, dylai'r etholwyr a anfonodd bob un ohonom yma deimlo ein bod ni yno iddyn nhw. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775836 13 En 2026-10-06T13:34:07 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=249&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=249&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. You touched on the price of fuel, First Minister, and your desire to see the rural-proofing relief scheme activated again. Has your Government put any pressure on the UK Government to bring this forward in the budget that is going to come at the end of October? If you have, can you release that letter or whatever correspondence you've put in to support that? The Treasury model shows that anything between 20 per cent and 60 per cent is the sparsity premium that is put on the delivery of rural services, and help with the price of fuel will go a long way to relieving that pressure. Fe wnaethoch chi grybwyll pris tanwydd, Brif Weinidog, a'ch awydd i weld y cynllun rhyddhad prawfesur gwledig yn cael ei actifadu eto. Ydy eich Llywodraeth wedi rhoi unrhyw bwysau ar Lywodraeth y DU i gyflwyno hyn yn y gyllideb sy'n mynd i ddod ddiwedd mis Hydref? Os felly, allwch chi ryddhau'r llythyr hwnnw neu ba ohebiaeth bynnag rydych chi wedi'i rhoi i gefnogi hynny? Mae model y Trysorlys yn dangos mai unrhyw beth rhwng 20 y cant a 60 y cant yw'r premiwm teneurwydd poblogaeth sy'n cael ei roi ar ddarparu gwasanaethau gwledig, a bydd help gyda phris tanwydd o gymorth mawr i leddfu'r pwysau hwnnw. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775837 14 En 2026-10-06T13:34:42 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=284&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=284&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Member will know that it has been a long-standing policy of the party that I lead to pursue that kind of rural relief. Our pressure on the UK Government has tended to, for obvious reasons, target energy prices and household fuel in particular, and calling for measures around off-grid as one of those elements that affect those living in more rural areas most. But there's no question now, as the intensity of the pressures of fuel for road users becomes more serious, that we will pursue that indeed with the UK Government. Bydd yr Aelod yn gwybod ei fod wedi bod yn bolisi hirsefydlog o'r blaid rwyf yn ei harwain i fynd ar drywydd y math hwnnw o ryddhad gwledig. Mae ein pwysau ar Lywodraeth y DU wedi tueddu, am resymau amlwg, i dargedu prisiau ynni a thanwydd cartrefi yn arbennig, a galw am fesurau oddi ar y grid fel un o'r elfennau hynny sy'n effeithio fwyaf ar y rhai sy'n byw mewn ardaloedd mwy gwledig. Ond does dim amheuaeth nawr, wrth i ddwyster pwysau tanwydd i ddefnyddwyr y ffordd ddod yn fwy difrifol, y byddwn ni'n mynd ar drywydd hynny gyda Llywodraeth y DU. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775818 15 En 2026-10-06T13:35:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=302&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775817 16 En 2026-10-06T13:35:18 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=320&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=320&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Prynhawn da, Brif Weinidog. Just to come back to Powys and to health services, you'll know that the Powys Teaching Health Board has launched a proposal and a consultation on the future of health services across Powys. These proposals include cuts to hospital beds, which would leave communities like Ystradgynlais with a 23-mile journey to receive in-patient care. In a large rural county with poor public transport, as you will know, that matters enormously to patients, families and carers. Nine thousand, seven hundred people have signed our petition opposing these plans, yet their voices are being brushed aside, and they are repeatedly told by your Government, and the health board, to simply wait for the consultation to finish. But the options on the table mean that significant reductions in in-patient care are already baked in and that that consultation only presents one option. We've been told that your Government can't do anything, but we know that the Welsh Government has mechanisms to intervene when it needs to, for example, with the fire and rescue services. Prynhawn da, Brif Weinidog. I ddod yn ôl at Bowys ac at wasanaethau iechyd, fe fyddwch chi'n gwybod bod Bwrdd Iechyd Addysgu Powys wedi lansio cynnig ac ymgynghoriad ar ddyfodol gwasanaethau iechyd ledled Powys. Mae'r cynigion hyn yn cynnwys toriadau i welyau ysbyty, a fyddai'n gadael cymunedau fel Ystradgynlais gyda siwrnai 23 milltir i dderbyn gofal cleifion mewnol. Mewn sir wledig fawr â thrafnidiaeth gyhoeddus wael, fel y gwyddoch chi, mae hynny'n bwysig iawn i gleifion, teuluoedd a gofalwyr. Mae naw mil, saith cant o bobl wedi llofnodi ein deiseb yn gwrthwynebu'r cynlluniau hyn, ond mae eu lleisiau'n cael eu hysgubo o'r neilltu, ac mae eich Llywodraeth, a'r bwrdd iechyd, yn dweud wrthyn nhw dro ar ôl tro i aros i'r ymgynghoriad ddod i ben. Ond mae'r opsiynau ar y bwrdd yn golygu bod gostyngiadau sylweddol mewn gofal i gleifion mewnol wedi'u hymwreiddio eisoes ac mai dim ond un opsiwn y mae'r ymgynghoriad hwnnw yn ei gynnig. Dywedwyd wrthym nad oes unrhyw beth y gall eich Llywodraeth ei wneud, ond rydyn ni'n gwybod bod gan Lywodraeth Cymru fecanweithiau i ymyrryd pan fo angen, er enghraifft, gyda'r gwasanaethau tân ac achub. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775824 17 Cy 2026-10-06T13:36:22 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=384&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=384&l=en 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Cwestiwn, plis, Jane.  A question, please, Jane. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775826 18 En 2026-10-06T13:36:24 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=386&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=386&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane So, what will your Government do in order to listen to the voices of people in a rural area like Powys and make sure that these proposals are stopped? Diolch yn fawr iawn. Felly, beth fydd eich Llywodraeth yn ei wneud er mwyn gwrando ar leisiau pobl mewn ardal wledig fel Powys a sicrhau bod y cynigion hyn yn cael eu hatal? Diolch yn fawr iawn. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775827 19 En 2026-10-06T13:36:33 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=395&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=395&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I'm certainly hearing the concerns, and the argument that has been put forward by the Member today amplifies concerns that have been raised elsewhere. This is a decision for the health board, of course, and consultation has begun on proposed options for its clinical services plan. Evidence can be seen, views can be shared, experiences and concerns shared, alternative ideas put forward too. The health board has made no decisions on those clinical plans, but the Welsh Government—let me put it as clearly as I can—expects the health board to make evidence-based decisions, underpin those decisions on robust options appraisals and impact assessments, to ensure that the future of services are sustainable, fit for purpose and safe for the local population. But, other than that, given that this is an ongoing process led by the health board, it would be inappropriate for me to comment more than that. Rwy'n sicr yn clywed y pryderon, ac mae'r ddadl sydd wedi'i chyflwyno gan yr Aelod heddiw yn ymhelaethu ar bryderon sydd wedi'u codi mewn mannau eraill. Penderfyniad i'r bwrdd iechyd yw hwn, wrth gwrs, ac mae ymgynghoriad wedi dechrau ar opsiynau arfaethedig ar gyfer ei gynllun gwasanaethau clinigol. Gall tystiolaeth gael ei gweld, gall barn gael ei rhannu, gall profiadau a phryderon gael eu rhannu, a gall syniadau eraill gael eu cynnig hefyd. Dydy'r bwrdd iechyd ddim wedi gwneud unrhyw benderfyniadau ar y cynlluniau clinigol hynny, ond mae Llywodraeth Cymru—gadewch i mi ei roi mor glir ag y gallaf—yn disgwyl i'r bwrdd iechyd wneud penderfyniadau sy'n seiliedig ar dystiolaeth, sicrhau bod y penderfyniadau hynny'n seiliedig ar arfarniadau cadarn o opsiynau ac asesiadau effaith, er mwyn sicrhau bod dyfodol gwasanaethau yn gynaliadwy, yn addas i'r diben ac yn ddiogel i'r boblogaeth leol. Ond, ar wahân i hynny, o ystyried bod hon yn broses barhaus dan arweiniad y bwrdd iechyd, byddai'n amhriodol i mi wneud mwy o sylwadau na hynny. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775829 20 Cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Swyddfeydd Rhyngwladol International Offices 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775830 21 Cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12171 12171 David Mills AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12171 Mills, David 2. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu sut mae swyddfeydd rhyngwladol Llywodraeth Cymru yn darparu gwerth am arian i drethdalwyr Cymru? OQ64621 2. Will the First Minister outline how the Welsh Government’s international offices deliver value for money for Welsh taxpayers? OQ64621 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775831 22 En 2026-10-06T13:37:52 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=474&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=474&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I have always vowed, as an internationalist, that my Government will be internationalist in its outlook and always seek opportunities to sell Wales to the world. Through our overseas network, we have opportunities to support exports, to attract inward investment, but also to strengthen international partnerships and to promote Wales. And like all aspects of Government, we will want, as a new Government, to make sure that our operations in this area are effective and efficient.  Rwyf bob amser wedi addo, fel rhyng-genedlaetholwr, y bydd fy Llywodraeth yn rhyng-genedlaetholaidd ei rhagolygon ac yn ceisio cyfleoedd bob amser i werthu Cymru i'r byd. Trwy ein rhwydwaith tramor, mae gennym gyfleoedd i gefnogi allforion, i ddenu mewnfuddsoddiad, ond hefyd i gryfhau partneriaethau rhyngwladol ac i hyrwyddo Cymru. Ac fel pob agwedd ar y Llywodraeth, fe fyddwn ni, fel Llywodraeth newydd, eisiau gwneud yn siŵr bod ein gweithrediadau yn y maes hwn yn effeithiol ac yn effeithlon. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775835 23 En 2026-10-06T13:38:23 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=505&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=505&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12171 12171 David Mills AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12171 Mills, David International relations are not the remit of the Welsh Government. Coming from the world of farming and business before entering the Senedd, when I came here I was shocked at the waste—it really shocked me. And nothing symbolises that waste more than the 20 mini embassies that we've got. These are on four continents, costing £5 million a year to run, and they're part of a larger package of £58 million, which is spent on all sorts of things. Is this indulgence worth it when public finances are so tight? So, does the First Minister genuinely believe that every one of those overseas offices is delivering value for money? And would he not agree with me that the money would be better spent on the NHS, schools and other failing vital public services that are actually within the Senedd's devolved responsibilities?  Dydy cysylltiadau rhyngwladol ddim yn rhan o gylch gwaith Llywodraeth Cymru. Fel rhywun a oedd yn y byd ffermio a busnes cyn dod i'r Senedd, pan ddes i yma fe ges i fy syfrdanu gan y gwastraff—roedd e'n sioc fawr. A does dim byd yn symboleiddio'r gwastraff hwnnw yn fwy na'r 20 o lysgenadaethau bach sydd gennym. Mae'r rhain ar bedwar cyfandir, yn costio £5 miliwn y flwyddyn i'w rhedeg, ac maen nhw'n rhan o becyn mwy o £58 miliwn sy'n cael ei wario ar bob math o bethau. A oes modd cyfiawnhau'r ymblesera hyn pan mae cyllid cyhoeddus mor dynn? Felly, ydy'r Prif Weinidog wir yn credu bod pob un o'r swyddfeydd tramor hynny yn darparu gwerth am arian? Ac oni fyddai'n cytuno â mi y byddai'r arian yn cael ei wario'n well ar y GIG, ysgolion a gwasanaethau cyhoeddus hanfodol eraill sy'n methu sydd o fewn cyfrifoldebau datganoledig y Senedd? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775840 24 En 2026-10-06T13:39:28 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=570&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=570&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Spending money on 'all sorts of things' is quite an argument to put forward.  I'll tell you what the Welsh Government is absolutely meant to do by law: it is to seek the best for Wales. Our international operations are about seeking trade deals for Wales, attracting inward investment to Wales, selling agriculture produce to the world, building the kind of soft diplomacy that can bring results to Wales. Now, I know that the Member is isolationist in the way that he sees the world. I am not; I am somebody who will always seek to promote Wales's place in the world for the benefit of all the people who live in Wales. Mae gwario arian ar 'bob math o bethau' yn dipyn o ddadl i'w chyflwyno. Fe ddywedaf i wrthych chi beth mae Llywodraeth Cymru yn sicr i fod i'w wneud yn ôl y gyfraith: ceisio'r gorau i Gymru. Mae ein gweithrediadau rhyngwladol yn ymwneud â cheisio cytundebau masnach i Gymru, denu mewnfuddsoddiad i Gymru, gwerthu cynnyrch amaethyddol i'r byd, adeiladu'r math o ddiplomyddiaeth feddal a all ddod â chanlyniadau i Gymru. Rŵan, rwy'n gwybod bod yr Aelod yn gweld y byd mewn ffordd ymynysol. Dydw i ddim; rwy'n rhywun a fydd bob amser yn ceisio hyrwyddo lle Cymru yn y byd er budd yr holl bobl sy'n byw yng Nghymru. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775812 25 En 2026-10-06T13:40:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=602&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775834 26 En 2026-10-06T13:40:19 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=621&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=621&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5196 5196 Sarah Rees https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5196 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5196 Rees, Sarah Prif Weinidog, as you've outlined, discussions about our international offices too often reduce them to a line in a budget, as if a desk abroad is simply a cost to be defended. But, as you said, an office is not just a desk, it's a doorway. The relationships we build with Governments and organisations overseas translate into direct benefits for the Welsh economy: trade routes opened, investment attracted, markets found for Welsh businesses, which no amount of domestic marketing can replicate. I don't know if that was an experience of the business owner, of the Member over there. So, in an increasingly interconnected world, I believe that we must think global and act local, learning not only from our neighbours in Scotland and Ireland, but from all across the world. That's why programmes such as Taith's international learning exchanges are so important in forging those connections. So, may I ask if you agree with me, First Minister, that Welsh Government international offices should be measured not only in monetary value, but in the relationships they build—relationships that deliver real economic benefits for the people of Wales? Brif Weinidog, fel rydych chi wedi'i amlinellu, mae trafodaethau am ein swyddfeydd rhyngwladol yn rhy aml yn eu lleihau i linell mewn cyllideb, fel pe bai desg dramor yn gost i'w hamddiffyn a dim mwy na hynny. Ond, fel y dywedsoch chi, mae swyddfa yn fwy na desg, mae'n ddrws. Mae'r berthynas rydym yn ei hadeiladu â Llywodraethau a sefydliadau tramor yn troi'n fanteision uniongyrchol i economi Cymru: llwybrau masnach yn agor, buddsoddiad yn cael ei ddenu, marchnadoedd yn cael eu canfod i fusnesau yng Nghymru—ni all unrhyw faint o farchnata domestig atgynhyrchu hynny. Wn i ddim ai dyna oedd profiad y perchennog busnes, yr Aelod draw yn y fan yna. Felly, mewn byd sy'n fwyfwy rhyng-gysylltiedig, rwy'n credu bod yn rhaid i ni feddwl yn fyd-eang a gweithredu'n lleol, gan ddysgu nid yn unig gan ein cymdogion yn yr Alban ac Iwerddon, ond gan bawb ym mhob cwr o'r byd. Dyna pam mae rhaglenni fel cyfnewidfeydd dysgu rhyngwladol Taith mor bwysig wrth feithrin y cysylltiadau hynny. Felly, a gaf i ofyn a ydych chi'n cytuno â mi, Brif Weinidog, y dylai swyddfeydd rhyngwladol Llywodraeth Cymru gael eu mesur nid yn unig o ran eu gwerth ariannol, ond o ran y perthnasoedd maen nhw'n yn eu hadeiladu—perthnasoedd sy'n darparu buddion economaidd gwirioneddol i bobl Cymru? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775841 27 En 2026-10-06T13:41:19 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=681&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=681&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Thank you for the question. The groans from the Reform benches when the Member mentioned Wales having a doorway to the world I think speaks volumes about a party that wants to close all opportunities for Wales. This Government, as I say, will be international in its outlook, international in the kind of ambition that we have in our goals. Wales can't just be promoted from behind a desk in Cardiff or by looking inwards. Our international offices shouldn't be judged either solely by trade and investment figures, though they are important. They also build trust, they deepen relationships, and they deliver results in soft power and in cultural diplomacy. Through our engagement across Europe and beyond—again, something that the Reform benches want to close down—Wales is sharing expertise on language, where we are global leaders in many ways, on sustainability, on future generations, while learning from others and delivering benefits for the people of Wales in doing so. Diolch am y cwestiwn. Mae'r grwgnach o feinciau Reform pan soniodd yr Aelod fod gan Gymru ddrws i'r byd yn siarad cyfrolau, rwy'n credu, am blaid sydd eisiau cau pob cyfle i Gymru. Bydd y Llywodraeth hon, fel y dywedais, yn rhyngwladol ei rhagolygon, yn rhyngwladol o ran y math o uchelgais sydd gennym yn ein nodau. All Cymru ddim cael ei hyrwyddo o'r tu ôl i ddesg yng Nghaerdydd na thrwy edrych tuag i mewn. Dylai ein swyddfeydd rhyngwladol ddim cael eu barnu chwaith yn ôl ffigurau masnach a buddsoddi yn unig, er eu bod yn bwysig. Maen nhw hefyd yn ennyn ymddiriedaeth, maen nhw'n dyfnhau perthnasoedd, ac maen nhw'n cyflawni canlyniadau mewn pŵer meddal ac mewn diplomyddiaeth ddiwylliannol. Drwy ein hymgysylltiad ledled Ewrop a thu hwnt—unwaith eto, rhywbeth y mae meinciau Reform eisiau ei atal—mae Cymru'n rhannu arbenigedd ar iaith, lle rydyn ni'n arweinwyr byd-eang mewn sawl ffordd, ar gynaliadwyedd, ar genedlaethau'r dyfodol, ac yn dysgu gan eraill ac yn darparu manteision i bobl Cymru wrth wneud hynny. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775846 28 En 2026-10-06T13:42:23 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=745&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=745&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12175 12175 Shav Taj AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12175 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav First Minister, shouldn't value for money, as you say, be measured not just by—and the cost; all of that has been discussed—investment, jobs and opportunities, but also what communities then locally get back as well? You've mentioned a range of different things, but how do we then ensure that those economic benefits are genuinely felt across all of our communities in Wales? Brif Weinidog, oni ddylai gwerth am arian, fel y dywedwch chi, gael ei fesur nid yn unig yn ôl—a'r gost; mae hynny i gyd wedi'i drafod—buddsoddiad, swyddi a chyfleoedd, ond hefyd yr hyn y mae cymunedau yn ei gael yn ôl yn lleol wedyn hefyd? Rydych chi wedi sôn am amrywiaeth o wahanol bethau, ond sut allwn ni wedyn sicrhau bod y manteision economaidd hynny'n cael eu teimlo go iawn ar draws ein holl gymunedau yng Nghymru? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775847 29 En 2026-10-06T13:42:47 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=769&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=769&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I agree with that outlook—that our international links can and must bring real benefits to the people of Wales. I enjoyed my participation with the Commonwealth Parliamentary Association over 10 years as chair. I assume that Reform want us to pull out of the work of the Commonwealth Parliamentary Association, as that's a waste of time looking out to the world. But what we were doing always was trying to find that common ground with others that can give us tools to do the job to improve the lot of people in Wales. That's what we're all about. It all has to come back to improving outcomes. Whilst I have a great belief in what we can do well here in Wales, I absolutely believe that, out there in the world, there's a host of lessons, a host of experiences that can come to us from different cultures that we can benefit from. That's something that I will always strive to work across party boundaries here in the Senedd on. Rwy'n cytuno â'r agwedd honno—bod ein cysylltiadau rhyngwladol yn gallu dod â buddion gwirioneddol i bobl Cymru a bod yn rhaid iddyn nhw wneud hynny. Fe wnes i fwynhau fy nghyfranogiad gyda Chymdeithas Seneddol y Gymanwlad dros 10 mlynedd fel cadeirydd. Rwy'n tybio bod Reform eisiau i ni dynnu allan o waith Cymdeithas Seneddol y Gymanwlad, gan fod hynny'n wastraff amser yn edrych allan i'r byd. Ond yr hyn roeddem yn ei wneud bob amser oedd ceisio dod o hyd i'r tir cyffredin hwnnw gydag eraill a all roi offer i ni wneud y gwaith i wella bywyd pobl yng Nghymru. Dyna ein diben. Mae'n rhaid i'r cyfan ddod yn ôl at wella canlyniadau. Er fy mod i'n credu'n gryf yn yr hyn y gallwn ni ei wneud yn dda yma yng Nghymru, rwyf wir yn credu bod yna lu o wersi, llu o brofiadau y gallwn eu cymryd o wahanol ddiwylliannau, allan yna yn y byd, y gallwn ni elwa ohonyn nhw. Mae hynny'n rhywbeth y byddaf bob amser yn ymdrechu i weithio arno ar draws ffiniau pleidiau yma yn y Senedd. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775851 30 En 2026-10-06T13:43:46 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=828&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=828&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 8734 8734 Sam Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam First Minister, the irony of you calling a Member of the Senedd an isolationist when you are desperate to break up the United Kingdom and isolate Wales from this United Kingdom, when you've signed a pact with the SNP and Sinn Féin to isolate Wales from the rest of the United Kingdom—the irony of that, First Minister. The reality on the ground, First Minister, is that there are people being treated in corridors in our hospitals, our roads are creaking, our businesses are being taxed to the hilt. These aren't just slogans, First Minister. I met with residents in Bretton and Broughton last week, who were flooded in 2021, flooded in 2023 and they were flooded in 2025. How can you look them in the eye, First Minister, and tell them money's being better spent in international offices in places like China rather than on flood defences in places like Bretton and Broughton? Brif Weinidog, yr eironi eich bod chi'n galw Aelod o'r Senedd yn ymynyswr pan ydych chi mor awyddus i chwalu'r Deyrnas Unedig ac i ynysu Cymru o'r Deyrnas Unedig hon, pan ydych chi wedi llofnodi cytundeb gyda'r SNP a Sinn Féin i ynysu Cymru oddi wrth weddill y Deyrnas Unedig—yr eironi yn hynny, Brif Weinidog. Y realiti ar lawr gwlad, Brif Weinidog, yw bod pobl yn cael eu trin mewn coridorau yn ein hysbytai, mae ein ffyrdd yn crychu, mae ein busnesau'n cael eu trethu hyd yr eithaf. Nid sloganau yn unig yw'r rhain, Brif Weinidog. Fe wnes i gyfarfod â thrigolion Bretton a Brychdyn yr wythnos diwethaf, a gafodd lifogydd yn 2021, llifogydd yn 2023 ac fe gawson nhw lifogydd yn 2025. Sut allwch chi edrych i fyw eu llygaid, Brif Weinidog, a dweud wrthyn nhw fod arian yn cael ei wario'n well mewn swyddfeydd rhyngwladol mewn llefydd fel Tsieina yn hytrach nag ar amddiffynfeydd rhag llifogydd mewn llefydd fel Bretton a Brychdyn? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775856 31 En 2026-10-06T13:44:38 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=880&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=880&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I think your leader had his head in his hands, trying to put distance between himself and Reform—and there we are: banging the tables on the Reform benches at your isolationist arguments for Wales. The Member knows full well that Government, to use the kind of detail that we heard earlier, does many, many things. In reaching out to the world for trade deals, for lessons, for the sharing of experiences, we are adding to that depth of knowledge that we have and the income that we have in order to improve the lives of the people of Wales. We do that alongside improving the health service, improving education standards, improving job prospects in all parts of Wales, rolling out the most generous childcare offer anywhere in the UK and also dealing with those challenges of climate change, which my party is making a clear priority. Roedd eich arweinydd yn dal ei ben yn ei ddwylo, rwy'n credu, yn ceisio rhoi pellter rhyngddo ef a Reform—a dyna ni: curo'r byrddau ar feinciau Reform at eich dadleuon ymynysol dros Gymru. Mae'r Aelod yn gwybod yn iawn bod y Llywodraeth, i ddefnyddio'r math o fanylion a glywsom yn gynharach, yn gwneud llawer iawn o bethau. Wrth estyn allan i'r byd am gytundebau masnach, am wersi, i rannu profiadau, rydyn ni'n ychwanegu at y dyfnder hwnnw o wybodaeth sydd gennym a'r incwm sydd gennym er mwyn gwella bywydau pobl Cymru. Rydyn ni'n gwneud hynny ochr yn ochr â gwella'r gwasanaeth iechyd, gwella safonau addysg, gwella rhagolygon swyddi ym mhob rhan o Gymru, cyflwyno'r cynnig gofal plant mwyaf hael unrhyw le yn y DU a delio hefyd â'r heriau hynny o ran newid hinsawdd, y mae fy mhlaid yn ei wneud yn flaenoriaeth glir. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775838 32 En 2026-10-06T13:45:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=902&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775845 33 Cy 2026-10-06T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=-48598&l=en 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775891 34 Cy 2026-10-06T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=-48598&l=en 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775892 35 Cy 2026-10-06T13:45:30 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=932&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=932&l=en 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775893 36 Cy 2026-10-06T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=-48598&l=en 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775894 37 Cy 2026-10-06T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=-48598&l=en 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775969 38 Cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau Questions Without Notice from the Party Leaders 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775842 39 Cy 2026-10-06T13:45:29 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=931&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=931&l=en 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf yn awr ar arweinwyr y pleidiau i holi'r Prif Weinidog. Yn gyntaf, arweinydd Reform UK, Helen Jenner. I now call on the party leaders to question the First Minister. First, the leader of Reform UK, Helen Jenner. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775843 40 En 2026-10-06T13:45:39 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=941&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=941&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Leader of the Opposition Arweinydd yr Wrthblaid Jenner, Hellen Diolch, Lywydd. Before I begin, may I congratulate Welshman Elfyn Evans on becoming world rally champion after a nail-biting finale in Sardinia on Sunday? What a proud moment for Wales and what a wonderful sight to see y ddraig goch flying on the world stage. First Minister, I want to pay tribute to our Jewish community in Wales and across the United Kingdom, particularly in light of the 7 October anniversary tomorrow. Jewish people do not feel safe in this country and, for that, the establishment should feel deeply ashamed. There is a sickening antisemitism problem among left-wing parties. We've seen it in Labour, we've seen it in Plaid, and just last weekend, the Green Party of England and Wales formally adopted a policy saying Zionism is racism. The Greens officially do not want the state of Israel to exist, and Plaid Cymru has shamefully stood shoulder to shoulder with the Greens and their anti-Israel rhetoric. First Minister, during the election campaign, you claimed you had the most in common with the Greens, but in light of them formally adopting this divisive direction, I would ask: do you believe that supporting the existence of a Jewish state is in itself racist—'yes' or 'no'? Diolch, Lywydd. Cyn i mi ddechrau, a gaf i longyfarch y Cymro Elfyn Evans ar ddod yn bencampwr ralïo'r byd ar ôl diweddglo cyffrous yn Sardinia ddydd Sul? Am foment falch i Gymru ac am olygfa hyfryd i weld y ddraig goch yn hedfan ar y llwyfan rhyngwladol. Brif Weinidog, rwyf am dalu teyrnged i'n cymuned Iddewig yng Nghymru ac ar draws y Deyrnas Unedig, yn enwedig yng ngoleuni'r ffaith ei bod hi'n dair blynedd ers yr ymosodiadau ar 7 Hydref yfory. Dydy pobl Iddewig ddim yn teimlo'n ddiogel yn y wlad hon ac, am hynny, fe ddylai'r sefydliad deimlo cywilydd mawr. Mae yna broblem gwrthsemitiaeth afiach ymhlith pleidiau asgell chwith. Rydyn ni wedi ei gweld yn Llafur, rydyn ni wedi ei gweld yn Plaid, a dim ond y penwythnos diwethaf, fe fabwysiadodd Plaid Werdd Cymru a Lloegr yn ffurfiol bolisi sy'n dweud bod Seioniaeth yn hiliaeth. Dydy'r Gwyrddion yn swyddogol ddim eisiau i wladwriaeth Israel fodoli, ac mae Plaid Cymru wedi sefyll ysgwydd yn ysgwydd gyda'r Gwyrddion a'u rhethreg gwrth-Israel. Brif Weinidog, yn ystod yr ymgyrch etholiadol, fe wnaethoch chi honni mai chi sydd â'r mwyaf yn gyffredin â'r Gwyrddion, ond yng ngoleuni'r ffaith eu bod nhw wedi mabwysiadu'r cyfeiriad rhwygol hwn yn ffurfiol, byddwn i'n gofyn: ydych chi'n credu bod cefnogi bodolaeth gwladwriaeth Iddewig yn hiliol ynddo'i hun—'ie' neu 'na'? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775848 41 En 2026-10-06T13:46:56 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1018&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1018&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I have always advocated the two-state solution, and I think the decision taken at the Greens conference was ill judged. I do not agree with that motion. I have to, though, refer to the initial comments that the Member made about Elfyn Evans. I spoke with Elfyn yesterday and congratulated him on his remarkable win and becoming the first Welsh world rally champion after coming so close on five previous occasions. And I'm sure the Member doesn't miss the irony in the way that she put the question in congratulating him for flying the Welsh flag on a world stage, when previously this afternoon we had been asked to take down that Welsh flag and just look inwards. That is Reform's view of Wales. Rwyf bob amser wedi cefnogi'r ateb dwy wladwriaeth, ac roedd y penderfyniad a gymerwyd yng nghynhadledd y Gwyrddion yn un annoeth, yn fy marn i. Dydw i ddim yn cytuno â'r cynnig hwnnw. Mae'n rhaid i mi, fodd bynnag, gyfeirio at y sylwadau cychwynnol a wnaeth yr Aelod am Elfyn Evans. Fe siaradais i ag Elfyn ddoe a'i longyfarch ar ei fuddugoliaeth ryfeddol ac ar ddod yn bencampwr ralïo'r byd cyntaf Cymru ar ôl dod mor agos ar bum achlysur blaenorol. Ac rwy'n siŵr nad yw'r Aelod yn colli'r eironi yn y ffordd y gofynnodd y cwestiwn wrth ei longyfarch am chwifio baner Cymru ar y llwyfan rhyngwladol, pan ofynnwyd i ni'n flaenorol y prynhawn yma i dynnu'r faner Gymreig honno i lawr ac edrych tuag i mewn. Dyna farn Reform am Gymru. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775853 42 En 2026-10-06T13:47:55 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1077&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1077&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen So, that was what you chose to focus on in your response— Felly, dyna'r hyn wnaethoch chi ddewis canolbwyntio arno yn eich ymateb— 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775854 43 En 2026-10-06T13:47:58 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1080&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1080&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun No. I answered your question. Na. Fe wnes i ateb eich cwestiwn. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775855 44 En 2026-10-06T13:47:59 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1081&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1081&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen Rather than condemning—. That was what you went for. Yn hytrach na chondemnio—. Dyna'r hyn wnaethoch chi ddewis ei ddweud. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775857 45 En 2026-10-06T13:48:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1082&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1082&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I answered your question. Llywydd, I answered the question. Fe wnes i ateb eich cwestiwn. Lywydd, fe wnes i ateb y cwestiwn. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775859 46 En 2026-10-06T13:48:02 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1084&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1084&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen The prelude, not the actual question. First Minister, it's quite clear that, once again, your party is on the wrong side of history in failing to stand up for our vulnerable Jewish community. Another example of Plaid being on the wrong side of history is Brexit. Wales voted decisively to leave the European Union, with almost twice as many people in Wales voting for Brexit than for Plaid Cymru in May. First Minister, at your conference last weekend, your party was making the case for rejoining the EU. Not only do you want to divide families by banging on about independence, you're now trying to reopen the Brexit debate. The so-called Party of Wales is clearly more keen on giving up Welsh sovereignty to Brussels than respecting the will of the people of Wales, who voted to leave the European Union. Take farming. Brexit gave the Senedd the power to design and implement farming policy in Wales for Wales. First Minister, if you don't trust yourself with the powers you have, rather than seek to hand them over to Brussels, why don't you hand them over to us? Because we're ready to take the reins. Y rhagarweiniad, nid y cwestiwn go iawn. Brif Weinidog, mae'n eithaf amlwg, unwaith eto, bod eich plaid ar yr ochr anghywir i hanes wrth fethu â sefyll i fyny dros ein cymuned Iddewig fregus. Enghraifft arall o Blaid ar yr ochr anghywir i hanes yw Brexit. Pleidleisiodd Cymru yn bendant i adael yr Undeb Ewropeaidd, gyda bron i ddwywaith cymaint o bobl yng Nghymru yn pleidleisio dros Brexit na thros Blaid Cymru ym mis Mai. Brif Weinidog, yn eich cynhadledd y penwythnos diwethaf, roedd eich plaid yn gwneud yr achos dros ailymuno â'r UE. Nid yn unig rydych chi eisiau rhannu teuluoedd trwy rygnu ymlaen am annibyniaeth, rydych chi rŵan yn ceisio ailagor y ddadl ar Brexit. Mae'n amlwg bod Plaid Cymru, fel y'i gelwir, yn fwy awyddus i ildio sofraniaeth Cymru i Frwsel na pharchu ewyllys pobl Cymru, a bleidleisiodd i adael yr Undeb Ewropeaidd. Cymerwch ffermio. Rhoddodd Brexit y pŵer i'r Senedd ddylunio a gweithredu polisi ffermio yng Nghymru i Gymru. Brif Weinidog, os nad ydych chi'n ymddiried ynddoch chi eich hun gyda'r pwerau sydd gennych, yn hytrach na cheisio eu trosglwyddo i Frwsel, pam na wnewch chi eu trosglwyddo i ni? Oherwydd rydyn ni'n barod i gymryd yr awenau. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775870 47 En 2026-10-06T13:49:17 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1159&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1159&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I think it's important to put it on the record so that the leader of Reform can read it afterwards, as she wasn't listening to me previously, that I directly addressed her question on the vote in the Green Party conference, and I said that I had a very, very different view, and that I believe in a two-state solution and I stand shoulder to shoulder with the Jewish communities in Wales and make a stand against antisemitism as I do Islamophobia. She's on a roll. A second ago, she was saying that it was okay for a sportsman to wave the Welsh flag, but not for the rest of us to—or for Welsh Government to do so. And now she has the boldness—and I've suggested she's bold before—to suggest that, 10 years on from Brexit, the evidence shows that it was the right thing to do. Now, I'm not one to question the decision made by people in that specific referendum 10 years ago, but I am very, very clear in my mind that the damage that has been caused is very, very clear to see. She told me, 'Take farming'. Well, Brexit took too much out of farming. It took too much out of business. It is because of the losses that businesses face, the billions of pounds that have been lost to the Welsh economy, that I say that Wales's place is at the heart of Europe. As an absolute minimum, we should be members of the common market, we should be members of the customs union. That is in the interest of the people of Wales. The Reform leader, we know, takes a different viewpoint: she is isolationist in many, many ways. I will stand up for the people of Wales, as I pledged I would in the recent election. Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig ei roi ar y cofnod fel bod arweinydd Reform yn gallu ei ddarllen wedyn, gan nad oedd hi'n gwrando arnaf o'r blaen, fy mod i wedi mynd i'r afael yn uniongyrchol â'i chwestiwn ar y bleidlais yng nghynhadledd y Blaid Werdd, ac fe ddywedais i fod gen i farn wahanol iawn, iawn, a fy mod i'n credu mewn ateb dwy wladwriaeth a fy mod i'n sefyll ysgwydd yn ysgwydd â'r cymunedau Iddewig yng Nghymru ac yn gwneud safiad yn erbyn gwrthsemitiaeth fel rwyf i'n ei wneud gydag Islamoffobia. Mae hi'n mynd amdani. Eiliad yn ôl, roedd hi'n dweud ei bod hi'n iawn i rywun sy'n cymryd rhan ym myd y campau chwifio baner Cymru, ond nid i'r gweddill ohonom—neu i Lywodraeth Cymru wneud hynny. A rŵan mae ganddi'r beiddgarwch—ac rwyf wedi awgrymu ei bod hi'n feiddgar o'r blaen—i awgrymu, 10 mlynedd ar ôl Brexit, fod y dystiolaeth yn dangos mai dyna oedd y peth iawn i'w wneud. Rŵan, dydw i ddim yn un i gwestiynu'r penderfyniad a wnaed gan bobl yn y refferendwm penodol hwnnw 10 mlynedd yn ôl, ond rwy'n glir iawn, iawn yn fy meddwl bod y difrod sydd wedi'i achosi yn glir iawn, iawn i'w weld. Fe ddywedodd wrthyf, 'Cymerwch ffermio'. Wel, fe gymerodd Brexit ormod allan o ffermio. Fe gymerodd ormod allan o fusnes. Oherwydd y colledion y mae busnesau yn eu hwynebu, y biliynau o bunnoedd sydd wedi'u colli i economi Cymru, rwy'n dweud mai yng nghanol Ewrop y dylai Cymru fod. Fel lleiafswm absoliwt, fe ddylem fod yn aelodau o'r farchnad gyffredin, fe ddylem fod yn aelodau o'r undeb tollau. Mae hynny er budd pobl Cymru. Mae arweinydd Reform, fel y gwyddom, yn cymryd safbwynt gwahanol: mae hi'n ymynyswr mewn llawer iawn o ffyrdd. Fe wnaf i sefyll dros bobl Cymru, fel yr addewais y byddwn i yn yr etholiad diweddar. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775839 48 En 2026-10-06T13:50:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1202&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775844 49 En 2026-10-06T13:51:01 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1263&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1263&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen First Minister, it's clear to anybody with an ounce of common sense that the reason anybody can say anything negative about the post-Brexit era is because the people who were in charge of seeing it through didn't make the most of the opportunities they were given. And I would like to quote. [Interruption.] I would like to quote. He talks about our relationship with Europe—the greatest Briton that ever lived, Winston Churchill, once said: 'We are with Europe but not of it. We are linked, not combined. We are interested and associated, not absorbed.' First Minister, at your conference you spoke about a new deal for Wales. Well, the public aren't daft. What we're actually getting is a raw deal. You're giving Wales a raw deal by failing to grow our economy. Unemployment is up, and not a week goes by without a negative story of businesses in Wales shutting up shop and cutting jobs. And the education sector is in such a dire state that teaching unions are threatening industrial action against this Government. What have you done to turn the dire situation around? Nothing. Instead of making substantive cuts to business taxes and energy costs by scrapping net stupid zero, you're marching for separatism in Aberystwyth. Your programme for government was thin and without measurable targets. When are you going to ditch the dodgy ideology and start putting people first? Because so far, all you've done is make things worse. Brif Weinidog, mae'n amlwg i unrhyw un sydd ag owns o synnwyr cyffredin mai'r rheswm y gall unrhyw un ddweud unrhyw beth negyddol am y cyfnod ar ôl Brexit yw oherwydd na wnaeth y bobl a oedd yn gyfrifol am roi'r cyfan ar waith wneud y mwyaf o'r cyfleoedd a roddwyd iddyn nhw. A hoffwn i ddyfynnu. [Torri ar draws.] Hoffwn i ddyfynnu. Mae'n sôn am ein perthynas ag Ewrop—fe ddywedodd Winston Churchill, y Prydeiniwr enwocaf a fu fyw erioed: 'Rydym gydag Ewrop ond heb fod yn rhan ohoni. Rydym yn gysylltiedig ond heb fod wedi'n cyfuno. Mae gennym ddiddordeb a chysylltiad ond nid ydym wedi’n hamsugno.' Brif Weinidog, yn eich cynhadledd fe wnaethoch chi siarad am fargen newydd i Gymru. Wel, dydy'r cyhoedd ddim yn dwp. Yr hyn rydyn ni'n ei gael mewn gwirionedd yw cam. Rydych chi'n gwneud cam â Chymru trwy fethu â thyfu ein heconomi. Mae diweithdra wedi cynyddu, a does dim wythnos yn mynd heibio heb stori negyddol am fusnesau yng Nghymru yn cau siopau ac yn torri swyddi. Ac mae'r sector addysg mewn cyflwr mor enbyd fel bod undebau addysgu yn bygwth gweithredu diwydiannol yn erbyn y Llywodraeth hon. Beth ydych chi wedi'i wneud i droi'r sefyllfa enbyd o gwmpas? Dim byd. Yn hytrach na gwneud toriadau sylweddol i drethi busnes a chostau ynni trwy sgrapio'r sero net gwirion, rydych chi'n gorymdeithio dros ymwahaniaeth yn Aberystwyth. Roedd eich rhaglen lywodraethu yn denau a doedd yna ddim targedau mesuradwy. Pryd ydych chi'n mynd i gael gwared ar yr ideoleg amheus a dechrau rhoi pobl yn gyntaf? Oherwydd hyd yn hyn, y cyfan rydych chi wedi'i wneud yw gwneud pethau'n waeth. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775863 50 En 2026-10-06T13:52:23 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1345&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1345&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I'm sure I just heard the leader of Reform accusing me of having dodgy ideology when she literally used the words 'net stupid zero'. Now, that is climate change ideological madness wrapped up in the words of the leader of Reform here in the Senedd. There's too much to unpack in that question for me to address all issues, but I will say this: she says that Brexit hasn't worked because the leaders, on a UK level, didn't get it right. At least I'm glad that she accepts that Brexit hasn't worked. That is why we need to look again at our relationship with Europe and tightening up that relationship for the interests of businesses in Wales and all our citizens. Rwy'n siŵr fy mod i newydd glywed arweinydd Reform yn fy nghyhuddo o fod ag ideoleg amheus pan ddefnyddiodd hi'r geiriau 'sero net gwirion'. Rŵan, mae hynny'n wallgofrwydd ideolegol newid hinsawdd wedi'i lapio yng ngeiriau arweinydd Reform yma yn y Senedd. Mae gormod i'w trafod yn y cwestiwn hwnnw i mi fynd i'r afael â'r holl faterion, ond fe ddywedaf i hyn: mae hi'n dweud nad yw Brexit wedi gweithio oherwydd wnaeth yr arweinwyr, ar lefel y DU, ddim ei wneud yn iawn. O leiaf rwy'n falch ei bod hi'n derbyn nad yw Brexit wedi gweithio. Dyna pam mae angen i ni edrych eto ar ein perthynas ag Ewrop a thynhau'r berthynas honno er budd busnesau yng Nghymru a'n holl ddinasyddion. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775871 51 Cy 2026-10-06T13:53:03 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1385&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1385&l=en 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Arweinydd Llafur Cymru, Ken Skates. Leader of Welsh Labour, Ken Skates. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775872 52 En 2026-10-06T13:53:07 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1389&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1389&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Leader of Welsh Labour Arweinydd Llafur Cymru Skates, Ken Diolch, Lywydd. First Minister, Robin Hood took from the rich and gave to the poor, but I fear your Government is about to do the opposite. I'm afraid that cuts are being promised, Flying Start has been put on notice and £10 weekly payments for the poorest haven't happened, yet you're pressing ahead with free childcare for millionaires, just like the Tories wish to do. Can you tell us how much people earning more than £100,000 a year will benefit from through your childcare policy? Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, fe gymerodd Robin Hood oddi wrth y cyfoethog a rhoi i'r tlawd, ond rwy'n ofni bod eich Llywodraeth ar fin gwneud y gwrthwyneb. Mae arna' i ofn bod toriadau'n cael eu haddo, mae rhybudd wedi'i roi i Dechrau'n Deg a dydy taliadau wythnosol o £10 i'r tlotaf ddim wedi digwydd, ond eto rydych chi'n bwrw ymlaen â gofal plant am ddim i filiwnyddion, yn union fel y mae'r Torïaid yn dymuno ei wneud. Allwch chi ddweud wrthym faint y bydd pobl sy'n ennill mwy na £100,000 y flwyddyn yn elwa arno drwy eich polisi gofal plant? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775877 53 En 2026-10-06T13:53:38 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1420&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1420&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun So, there are no cuts to Flying Start. We are building greatly on Flying Start in rolling out the most generous childcare offer anywhere in the UK, and we believe in the principle of universalism. I'm surprised that this is the second bite of the cherry from the Labour leader in Wales in undermining those principles of universalism that have given us the NHS, those principles of universalism that previous Labour Governments have celebrated, through free bus passes, through prescriptions. Is the Labour leader in Wales now suggesting that he, if he were in Government, would take away those elements of universalism that have been so well embraced by the people of Wales in recent years? Felly, does dim toriadau i Dechrau'n Deg. Rydyn ni'n adeiladu llawer ar Dechrau'n Deg wrth gyflwyno'r cynnig gofal plant mwyaf hael unrhyw le yn y DU, ac rydyn ni'n credu yn yr egwyddor o gyffredinoliaeth. Rwy'n synnu mai dyma'r eilwaith y mae'r arweinydd Llafur yng Nghymru wedi ceisio tanseilio'r egwyddorion hynny o gyffredinoliaeth sydd wedi rhoi'r GIG i ni, yr egwyddorion hynny o gyffredinoliaeth y mae Llywodraethau Llafur blaenorol wedi'u dathlu, trwy docynnau bws am ddim, trwy bresgripsiynau. A yw'r arweinydd Llafur yng Nghymru yn awgrymu rŵan y byddai, pe bai mewn Llywodraeth, yn cael gwared ar yr elfennau hynny o gyffredinoliaeth sydd wedi cael cymaint o groeso gan bobl Cymru yn ystod y blynyddoedd diwethaf? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775881 54 En 2026-10-06T13:54:14 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1456&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1456&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Skates, Ken Well, the First Minister knows full well that we would never ever do that, and it's simply a deflection from the truth. Because I can reveal what the cost to the taxpayer would be in giving millionaires and the highest earners free childcare: it would amount to about £15 million per year. For every person earning over £100,000 a year, they would benefit from Plaid Cymru's Government to the tune of £5,650 per child per year. As I say, that amount will total £15 million per year, paid for through cuts elsewhere. It's not fair, it's not progressive, and it's certainly not left wing. You're standing up for millionaires, you're not standing up for Wales. And indeed, you're standing beside the Tories in wanting the same policy. So, who stole this policy from whom? Did you steal it from the Tories, or did Kemi Badenoch steal it from yourself? And why won't you use £15 million a year instead to support those who are facing the toughest of times in the cost-of-living crisis, not the richest? Wel, mae'r Prif Weinidog yn gwybod yn iawn na fyddem byth yn gwneud hynny, ac mai gwyriad oddi wrth y gwir ydyw. Oherwydd gallaf ddatgelu beth fyddai'r gost i'r trethdalwr o roi gofal plant am ddim i filiwnyddion a'r enillwyr uchaf: byddai'n gyfystyr â thua £15 miliwn y flwyddyn. Am bob person sy'n ennill dros £100,000 y flwyddyn, bydden nhw'n cael £5,650 y plentyn y flwyddyn gan Lywodraeth Plaid Cymru. Fel y dywedais, bydd hynny'n gyfystyr â chyfanswm o £15 miliwn y flwyddyn, y telir amdano trwy doriadau mewn mannau eraill. Dydy o ddim yn deg, dydy o ddim yn flaengar, a dydy e ddim, yn sicr, yn adain chwith. Rydych chi'n sefyll i fyny dros filiwnyddion, dydy chi ddim yn sefyll i fyny dros Gymru. Ac yn wir, rydych chi'n sefyll ochr yn ochr â'r Torïaid wrth fod eisiau'r un polisi. Felly, pwy wnaeth ddwyn y polisi hwn oddi wrth bwy? Wnaethoch chi ei ddwyn e oddi wrth y Torïaid, neu ai Kemi Badenoch wnaeth ei ddwyn o' oddi wrthych chi? A pham na wnewch chi ddefnyddio £15 miliwn y flwyddyn yn lle hynny i gefnogi'r rhai sy'n wynebu'r amseroedd anoddaf yn yr argyfwng costau byw, nid y cyfoethocaf? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775849 55 En 2026-10-06T13:55:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1502&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775860 56 Cy 2026-10-06T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=-48598&l=en 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775861 57 Cy 2026-10-06T13:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1502&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1502&l=en 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775862 58 Cy 2026-10-06T13:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1502&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1502&l=en 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775876 59 En 2026-10-06T13:55:19 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1521&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1521&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Member knows, of course, that it's not millionaires that we're talking about here through universalism, but it's hard-working families, medium earners, middle earners who the Member says should be excluded from childcare. I just don't believe that. I believe in the principle of universalism that Labour used to believe in. What has Labour become if Labour now are genuinely asking us to engage in a fundamental debate on the question of universalism? We could allow, could we not, millionaires to buy their own health services, and we wouldn't mind, right? Let's have just a health service for those who can't afford it. I don't believe that is the best way forward. I don't believe in having a two-tier health service. I believe in the principles laid down by Aneurin Bevan I think that are as relevant today as they were when he established the NHS. So, whether it's on free school meals, or on free prescriptions, or on bus passes, or on the NHS itself, universalism is a principle that brings us together as a community, as society, and we will pursue this in the interest of the people of Wales. Mae'r Aelod yn gwybod, wrth gwrs, nad miliwnyddion rydyn ni'n sôn amdanyn nhw yn y fan yma trwy gyffredinoliaeth, ond teuluoedd sy'n gweithio'n galed, y rhai ar gyflogau canolig, y rhai ar gyflogau canolig y mae'r Aelod yn dweud y dylen nhw gael eu heithrio o ofal plant. Dydw i ddim yn credu hynny. Rwy'n credu yn yr egwyddor o gyffredinoliaeth yr arferai Llafur gredu ynddi. Beth sydd wedi digwydd i Lafur os yw Llafur yn gofyn i ni gymryd rhan mewn dadl sylfaenol rŵan ar y cwestiwn o gyffredinoliaeth? Gallem ganiatáu i filiwnyddion brynu eu gwasanaethau iechyd eu hunain, oni allem ni, a byddai dim ots gyda ni, iawn? Gadewch i ni gael gwasanaeth iechyd i'r rhai sydd ddim yn gallu ei fforddio a dim ond y nhw. Dydw i ddim yn credu mai dyna'r ffordd orau ymlaen. Dydw i ddim yn credu mewn cael gwasanaeth iechyd dwy haen. Rwy'n credu yn yr egwyddorion a osodwyd gan Aneurin Bevan sydd mor berthnasol heddiw, yn fy marn i, ag yr oedden nhw pan sefydlodd y GIG. Felly, boed ar brydau ysgol am ddim, neu ar bresgripsiynau am ddim, neu ar docynnau bws, neu ar y GIG ei hun, mae cyffredinoliaeth yn egwyddor sy'n dod â ni at ein gilydd fel cymuned, fel cymdeithas, a byddwn ni'n mynd ar drywydd hyn er budd pobl Cymru. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775888 60 Cy 2026-10-06T13:56:36 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1598&l=en 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Darren Millar. Leader of the Welsh Conservatives, Darren Millar.  16313 7 2026-10-06T13:30:01 775895 61 En 2026-10-06T13:56:39 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1601&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1601&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Leader of the Welsh Conservatives Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig Millar, Darren Can I put on record that the thoughts of my party are with the Jewish community in Wales and around the world as we mark the anniversary of the 7 October attacks this week? First Minister, Wales is in the middle of a cost-of-living crisis. At a time when households are struggling with prices, last week the cost of alcohol in Wales went up, with a massive increase of 30 per cent in minimum alcohol pricing. And that doesn't affect just people who have alcohol problems, it affects everyone, including those people who are responsible drinkers, hitting them in their pockets too. What consideration has the Welsh Government given to the economic impact of the change in minimum alcohol pricing, especially on retailers close to the Welsh border, who are now seeing their customers nipping across into England in order to do their shopping to avoid these extra costs? A gaf fi roi ar y cofnod bod meddyliau fy mhlaid gyda'r gymuned Iddewig yng Nghymru a ledled y byd wrth i ni nodi tair blynedd ers yr ymosodiadau ar 7 Hydref yr wythnos hon? Brif Weinidog, mae Cymru yng nghanol argyfwng costau byw. Ar adeg pan mae aelwydydd yn ei chael hi'n anodd ymdopi â phrisiau, cynyddodd cost alcohol yng Nghymru yr wythnos diwethaf, gyda chynnydd enfawr o 30 y cant yn yr isafbris am alcohol. Ac nid dim ond pobl sydd â phroblemau alcohol y mae hynny'n effeithio arnyn nhw, mae'n effeithio ar bawb, gan gynnwys y bobl hynny sy'n yfwyr cyfrifol, gan eu taro yn eu pocedi hwythau hefyd. Pa ystyriaeth y mae Llywodraeth Cymru wedi'i rhoi i effaith economaidd y newid yn yr isafbris am alcohol, yn enwedig ar fanwerthwyr sy'n agos at y ffin, sy'n gweld eu cwsmeriaid yn mynd draw i Loegr nawr i wneud eu siopa er mwyn osgoi'r costau ychwanegol hyn? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775898 62 En 2026-10-06T13:57:37 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1659&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1659&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I was part of the committee in the Senedd before last that assessed the pros and cons of introducing minimum alcohol pricing. There were others here who were on that committee with me. And what we concluded was that, just as with cigarettes, the impact of pricing can have a positive impact on the choices that people make in relation to their use of alcohol. It's not a ban of alcohol, it's a trigger to make people think. That is the principle that led to the increase now—exactly these arguments that if it's about making sure that alcohol is as cheap as it possibly can be, that is not in the interest of the health of the people of Wales. It really isn't. And I think there has been a greater understanding in recent years, as happened with smoking decades ago, that we can no longer ignore the detrimental impacts of alcohol on health. And this measure is one step where we can try to redress the balance there. Roeddwn i'n rhan o'r pwyllgor yn y Senedd cyn diwethaf a fu'n asesu manteision ac anfanteision cyflwyno isafbris am alcohol. Roedd yna eraill yma a oedd ar y pwyllgor hwnnw gyda mi. A'r casgliad y daethom iddo oedd, yn union fel gyda sigaréts, gall effaith prisio gael effaith gadarnhaol ar y dewisiadau mae pobl yn eu gwneud o ran eu defnydd o alcohol. Dydy e ddim yn waharddiad ar alcohol, mae'n sbardun i wneud i bobl feddwl. Dyna'r egwyddor a arweiniodd at y cynnydd rŵan—yr union ddadleuon hyn sef os yw'n ymwneud â gwneud yn siŵr bod alcohol mor rhad ag y gall fod, dydy hynny ddim er budd iechyd pobl Cymru. Dydy e ddim. Ac rwy'n credu bod mwy o ddealltwriaeth wedi bod yn ystod y blynyddoedd diwethaf, fel y digwyddodd gydag ysmygu degawdau yn ôl, nad ydyn ni'n gallu anwybyddu'r effeithiau niweidiol y mae alcohol yn ei chael ar iechyd mwyach. Ac mae'r mesur hwn yn un cam lle gallwn ni geisio unioni'r fantol yn y fan yna. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775901 63 En 2026-10-06T13:58:47 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1729&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1729&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren Look, we all know that left-wing Governments make choices that drive people to drink. [Laughter.] But then, pushing the price of booze up isn't, I think, the right thing to do, particularly during a cost-of-living crisis. We've seen fuel prices go up, energy prices have just gone up and now the cost of booze in Wales is up. Now, people who enjoy a responsible tipple across Wales are absolutely furious by this decision. The evidence from the Welsh Government's own evaluation undertaken in January 2025 shows that, actually, this policy isn't working. Those people who are already alcohol dependent and problem drinkers are still alcohol dependent, still have problems with booze, and actually they're now even worse off because they're giving up food, they're not putting the heating on, in order to pay for more expensive alcohol. So, can I ask you, can I urge you, to look at that evidence? Instead of pushing up shopping bills, instead of punishing responsible drinkers, instead of retailers losing out because of this policy, why don't you scrap this policy altogether and get on instead with investing in support for problem drinkers, including better access to alcohol rehabilitation services in Wales? Edrychwch, rydyn ni i gyd yn gwybod bod Llywodraethau asgell chwith yn gwneud dewisiadau sy'n gyrru pobl i yfed. [Chwerthin.] Ond yna, nid gwthio pris diod i fyny yw'r peth iawn i'w wneud, yn fy marn i, yn enwedig yn ystod argyfwng costau byw. Rydyn ni wedi gweld prisiau tanwydd yn codi, mae prisiau ynni newydd godi a rŵan mae cost diod yng Nghymru wedi codi. Rŵan, mae pobl sy'n mwynhau diod cyfrifol ledled Cymru yn gwbl gynddeiriog gyda'r penderfyniad hwn. Mae'r dystiolaeth o werthusiad Llywodraeth Cymru ei hun a gynhaliwyd ym mis Ionawr 2025 yn dangos nad yw'r polisi hwn yn gweithio mewn gwirionedd. Mae'r bobl hynny sydd eisoes yn ddibynnol ar alcohol ac yn yfwyr problemus yn dal i fod yn ddibynnol ar alcohol, yn dal i gael problemau gyda diod, ac mewn gwirionedd maen nhw hyd yn oed yn waeth eu byd rŵan oherwydd maen nhw'n rhoi'r gorau i fwyd, dydyn nhw ddim yn rhoi'r gwres ymlaen, er mwyn talu am alcohol drutach. Felly, a gaf fi ofyn i chi, a allaf eich annog, i edrych ar y dystiolaeth honno? Yn hytrach na gwthio biliau siopa i fyny, yn hytrach na chosbi yfwyr cyfrifol, yn hytrach na manwerthwyr yn colli allan oherwydd y polisi hwn, pam na wnewch chi gael gwared ar y polisi hwn yn gyfan gwbl ac, yn lle hynny, mynd ati i fuddsoddi mewn cymorth i yfwyr problemus, gan gynnwys gwell mynediad at wasanaethau adsefydlu alcohol yng Nghymru? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775911 64 En 2026-10-06T13:59:59 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1801&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1801&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The truth of the matter is that, when we discussed this at source, back then in committee, it was about doing both. There was a recognition that this wasn't a measure that would stop alcoholics from obtaining alcohol, because they are addicted to alcohol. That is not what this is about, and I agree that we need to be strengthening support for people who have alcohol abuse problems. For the Member, though, to point to this decision being about the impact of the cost of living, I would ask him to reflect on the actions of successive Conservative Governments on a UK level, which decided to go down the route of austerity, hitting ordinary people in their pockets every single day in all aspects of their lives, rather than punishing the bankers who had put us in that position at that time. There are many decisions that Governments can take where we consider the impact on the pockets of the people that we represent. Minimum alcohol pricing is about health. Y gwir amdani yw, pan wnaethon ni drafod hyn yn y ffynhonnell, yn ôl yn y pwyllgor bryd hynny, roedd yn ymwneud â gwneud y ddau. Roedd yna gydnabyddiaeth nad oedd hwn yn fesur a fyddai'n atal alcoholigion rhag cael alcohol, oherwydd maen nhw'n gaeth i alcohol. Nid dyna beth yw diben hyn, ac rwy'n cytuno bod angen i ni gryfhau cymorth i bobl sydd â phroblemau camddefnyddio alcohol. Ond i'r Aelod nodi bod y penderfyniad hwn yn ymwneud ag effaith costau byw, byddwn i'n gofyn iddo fyfyrio ar weithredoedd Llywodraethau Ceidwadol olynol ar lefel y DU, a benderfynodd fynd i lawr y llwybr cyni, gan daro pobl gyffredin yn eu pocedi bob un dydd ym mhob agwedd ar eu bywydau, yn hytrach na chosbi'r bancwyr a oedd wedi ein rhoi yn y sefyllfa honno ar y pryd. Mae yna lawer o benderfyniadau y gall Llywodraethau eu cymryd lle rydyn ni'n ystyried yr effaith ar bocedi'r bobl rydyn ni'n eu cynrychioli. Mae'r isafswm am alcohol yn ymwneud ag iechyd. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775852 65 En 2026-10-06T14:00:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1802&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775864 66 Cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Y Cynnig Gofal Plant The Childcare Offer 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775865 67 Cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera 3. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau bod ei chynnig gofal plant yn hyblyg ac yn diwallu anghenion rhieni? OQ64647 3. What is the Welsh Government doing to ensure that its childcare offer is flexible and meets the needs of parents? OQ64647 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775866 68 En 2026-10-06T14:01:05 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1867&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1867&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Funded childcare must be flexible for families and deliverable for providers. We're working with local authorities and registered providers to expand provision sustainably and move to a simpler system that's easier for parents to navigate. As we introduce our universal childcare offer, we will ensure that it will enable longer and more flexible sessions. Mae'n rhaid i ofal plant a ariennir fod yn hyblyg i deuluoedd ac yn gyflawnadwy i ddarparwyr. Rydyn ni'n gweithio gydag awdurdodau lleol a darparwyr cofrestredig i ehangu'r ddarpariaeth yn gynaliadwy a symud i system symlach sy'n haws i rieni ei llywio. Wrth i ni gyflwyno ein cynnig gofal plant cyffredinol, byddwn ni'n sicrhau y bydd yn galluogi sesiynau hirach a mwy hyblyg. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775869 69 En 2026-10-06T14:01:25 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1887&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1887&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera Diolch, Brif Weinidog. I'd like to give an example of how the current system isn't flexible for parents. One nursery I know of in Cardiff can only provide Flying Start provision for 2.5 hours a day for the children who are eligible, but, meanwhile, the same nursery group in Newport can provide Flying Start in blocks so that parents can return to work part-time and use their Flying Start hours all in a couple of days. Parents in Cardiff aren't offered the same opportunities. Currently, funded childcare provision is too fragmented. It's a postcode lottery between local authorities and even different sides of the street. Too many who need it cannot access it. Labour are complaining about a universal childcare offer. We've heard it again today—Labour complaining about universal childcare. The party of Aneurin Bevan and universal healthcare is complaining about universalism. They've lost touch with their roots. Meanwhile, Reform in England are closing publicly funded nurseries. So, does the First Minister agree with me that the universality of this childcare offer is key, so that parents can get back to work and not a single child slips through that gap in provision? Diolch, Brif Weinidog. Hoffwn roi enghraifft o sut nad yw'r system bresennol yn hyblyg i rieni. Dim ond am 2.5 awr y dydd y gall un feithrinfa rwy'n gwybod amdani yng Nghaerdydd ddarparu darpariaeth Dechrau'n Deg i'r plant sy'n gymwys, ond, yn y cyfamser, gall yr un grŵp meithrin yng Nghasnewydd ddarparu Dechrau'n Deg mewn blociau fel y gall rhieni ddychwelyd i'r gwaith yn rhan-amser a defnyddio eu horiau Dechrau'n Deg i gyd mewn cwpl o ddiwrnodau. Dydy rhieni yng Nghaerdydd ddim yn cael cynnig yr un cyfleoedd. Ar hyn o bryd, mae darpariaeth gofal plant wedi'i hariannu yn rhy dameidiog. Mae'n loteri cod post rhwng awdurdodau lleol a hyd yn oed gwahanol ochrau i'r stryd. Mae gormod o bobl sydd ei hangen yn methu cael mynediad iddi. Mae Llafur yn cwyno am gynnig gofal plant cyffredinol. Rydyn ni wedi ei glywed eto heddiw—Llafur yn cwyno am ofal plant cyffredinol. Mae plaid Aneurin Bevan a gofal iechyd cyffredinol yn cwyno am gyffredinoliaeth. Maen nhw wedi colli cysylltiad â'u gwreiddiau. Yn y cyfamser, mae Reform yn Lloegr yn cau meithrinfeydd sy'n cael eu hariannu'n gyhoeddus. Felly, a yw'r Prif Weinidog yn cytuno â mi fod cyffredinolrwydd y cynnig gofal plant hwn yn allweddol, fel bod rhieni y gallu mynd yn ôl i'r gwaith ac nad oes yr un plentyn yn llithro trwy'r bwlch hwnnw yn y ddarpariaeth? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775873 70 En 2026-10-06T14:02:23 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=1945&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=1945&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun That universality is very, very important and, as we've touched on already today, it is a broader principle that we should value. On flexibility, as we introduce a radical, an ambitious, new national childcare offer, we're working to create a simpler, more streamlined system that gives parents more flexibility and easier access to funded childcare across Wales. Universal provision, of course, supports every child to get the best start in life, and thousands of low-earning families who've previously been locked out of any childcare or early years support will benefit as a result of our policy. Current guidance allows childcare sessions to be combined. We know this flexibility is interpreted and applied differently, and we are working to, as we roll out the childcare offer, partner with local authorities and others to make sure that that consistency does become the norm across the board. Mae'r cyffredinolrwydd hwnnw'n bwysig iawn, iawn ac, fel rydyn ni wedi'i grybwyll eisoes heddiw, mae'n egwyddor ehangach y dylem ei gwerthfawrogi. O ran hyblygrwydd, wrth i ni gyflwyno cynnig gofal plant cenedlaethol newydd radical, uchelgeisiol, rydyn ni'n gweithio i greu system symlach sy'n rhoi mwy o hyblygrwydd i rieni a mynediad haws at ofal plant a ariennir ledled Cymru. Mae darpariaeth gyffredinol, wrth gwrs, yn cefnogi pob plentyn i gael y dechrau gorau mewn bywyd, a bydd miloedd o deuluoedd ar gyflogau isel sydd wedi'u cloi allan o unrhyw ofal plant neu gymorth blynyddoedd cynnar yn flaenorol yn elwa o ganlyniad i'n polisi. Mae'r canllawiau cyfredol yn caniatáu i sesiynau gofal plant gael eu cyfuno. Rydyn ni'n gwybod bod yr hyblygrwydd hwn yn cael ei ddehongli a'i gymhwyso'n wahanol, ac wrth i ni gyflwyno'r cynnig gofal plant, rydyn ni'n gweithio i bartneru ag awdurdodau lleol ac eraill i sicrhau bod y cysondeb hwnnw'n dod yn beth arferol yn gyffredinol. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775875 71 En 2026-10-06T14:03:24 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=2006&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=2006&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12185 12185 Cristiana Emsley AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12185 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185 Emsley, Cristiana Prif Weinidog, last week your Deputy First Minister told me that childcare must be flexible for families and deliverable for providers. Yet, when I asked what this expanded offer will actually cost, she told me that the figures will only become clear in the forthcoming draft budget. But flexibility has a price tag. Longer hours, greater capacity, rural provision and the workforce to deliver it cannot be paid for with aspiration. So, how can your Government promise parents a flexible childcare offer when it still cannot tell them or this Senedd what the fully modelled policy will cost? Surely you cost the flexibility before you promise it, rather than promise it first and work out the bill afterwards. Because however flexible the promise, First Minister, the budget remains stubbornly inflexible. Eventually, the numbers will have to add up. So, please reassure us that Welsh parents will not be left quite as baffled by your childcare maths as your Deputy First Minister apparently was by mine. Brif Weinidog, yr wythnos diwethaf fe ddywedodd eich Dirprwy Brif Weinidog wrthyf fod yn rhaid i ofal plant fod yn hyblyg i deuluoedd ac yn gyflawnadwy i ddarparwyr. Eto, pan ofynnais i beth fydd y cynnig estynedig hwn yn ei gostio mewn gwirionedd, fe ddywedodd wrthyf mai dim ond yn y gyllideb ddrafft sydd ar ddod y bydd y ffigurau'n dod yn glir. Ond mae yna gostau ynghlwm wrth hyblygrwydd. Ni ellir talu am oriau hirach, mwy o gapasiti, darpariaeth wledig a'r gweithlu i'w gyflawni gyda dyhead. Felly, sut all eich Llywodraeth addo cynnig gofal plant hyblyg i rieni pan nad yw'n gallu dweud wrthyn nhw na'r Senedd hon o hyd beth fydd y polisi wedi'i fodelu'n llawn yn ei gostio? Does bosib eich bod chi'n pennu cost yr hyblygrwydd cyn i chi ei addo, yn hytrach na'i addo yn gyntaf a gweithio'r bil allan wedyn. Oherwydd ni waeth pa mor hyblyg yw'r addewid, Brif Weinidog, mae'r gyllideb yn parhau i fod yn ystyfnig o anhyblyg. Yn y pen draw, bydd yn rhaid i'r rhifau adio i fyny. Felly, plîs a wnewch chi ein sicrhau ni na fydd rhieni yng Nghymru yn cael eu drysu cymaint gan eich mathemateg gofal plant ag y cafodd eich Dirprwy Brif Weinidog, yn ôl pob golwg, gan fy mathemateg i. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775880 72 En 2026-10-06T14:04:28 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=2070&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=2070&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Well, I fundamentally disagree with that take from the Member. We've made it clear. In fact, we have put the money in for the first phase, which is the rolling out of the 12.5 hours in every part of Wales within this first financial year. It's £55 million, and that is—. Well, that's happening. The money has gone. It's £55 million. Working towards the end of roll-out in a Government term, you're talking about a significant sum, £300 million to £400 million, depending on uptake and so on. There are lots of different factors. But this was meant to be, and is being, done in a phased way, which is the only way that it can be done. It's not just because of the money; one of the big challenges that we are facing, and dealing with, is workforce. We visited a nursery in Rhyl last week, and there's real excitement about how to bring more young people into the profession, which we will need to do in significant numbers to roll out this childcare offer, which will transform lives. Wel, rwy'n anghytuno'n llwyr â'r safbwynt hwnnw gan yr Aelod. Rydyn ni wedi ei wneud yn glir. Yn wir, rydyn ni wedi rhoi'r arian i mewn ar gyfer y cam cyntaf, sef cyflwyno'r 12.5 awr ym mhob rhan o Gymru o fewn y flwyddyn ariannol gyntaf hon. Mae'n £55 miliwn, ac mae hynny—. Wel, mae hynny'n digwydd. Mae'r arian wedi mynd. Mae'n £55 miliwn. Wrth weithio tuag at orffen y gwaith cyflwyno mewn tymor y Llywodraeth, rydych chi'n sôn am swm sylweddol, £300 miliwn i £400 miliwn, yn dibynnu ar y defnydd ac yn y blaen. Mae yna lawer o wahanol ffactorau. Ond roedd hyn i fod i gael ei wneud, ac mae'n cael ei wneud, mewn ffordd raddol, sef yr unig ffordd y gellir ei wneud. Nid dim ond oherwydd yr arian; un o'r heriau mawr rydyn ni'n ei hwynebu, ac rydyn ni'n delio â hi, yw'r gweithlu. Fe wnaethon ni ymweld â meithrinfa yn y Rhyl yr wythnos diwethaf, ac mae yna gyffro go iawn ynglŷn â sut i ddod â mwy o bobl ifanc i'r proffesiwn, y bydd angen i ni ei wneud mewn niferoedd sylweddol i gyflwyno'r cynnig gofal plant hwn, a fydd yn trawsnewid bywydau. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775858 73 En 2026-10-06T14:05:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=2102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=2102&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775868 74 En 2026-10-06T14:05:32 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=2134&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=2134&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 4787 4787 Peter Fox AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4787 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4787 Fox, Peter First Minister, we've heard from Kiera Marshall very clearly that access to childcare is heavily dependent on where you live; Flying Start is a great example. So, you are declaring—your Government says—that its new offer will be flexible and responsive to parents' needs, which is great, but is that really going to take effect? We talked about rural-proofing earlier. Will rural-proofing enable this to happen in our rural communities? Can we truly see a levelling-up and a universality, as you said, of childcare in those most hard-to-reach areas like I represent?  Brif Weinidog, rydyn ni wedi clywed gan Kiera Marshall yn glir iawn bod mynediad at ofal plant yn dibynnu'n fawr ar ble rydych chi'n byw; mae Dechrau'n Deg yn enghraifft wych. Felly, rydych chi'n datgan—mae eich Llywodraeth yn dweud—y bydd ei chynnig newydd yn hyblyg ac yn ymatebol i anghenion rhieni, sy'n wych, ond a yw hynny'n mynd i gael effaith? Fe wnaethon ni siarad am brawfesur gwledig yn gynharach. A fydd prawfesur gwledig yn galluogi hyn i ddigwydd yn ein cymunedau gwledig? Allwn ni weld lefelu i fyny go iawn a chyffredinoldeb, fel y dywedsoch chi, o ran gofal plant yn yr ardaloedd hynny sydd anoddaf eu cyrraedd fel yr wyf i'n eu cynrychioli? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775878 75 En 2026-10-06T14:06:13 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=2175&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=2175&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun As you mentioned rural-proofing and Flying Start, I'll maybe bring those two together. Flying Start has done a great job in helping families who are struggling to make ends meet in some parts of Wales. I know of parts in my own constituency, and many others will have their own experiences of families who are outside Flying Start areas, in rural areas who are unable to get that kind of support. What we're doing in building on Flying Start, not cutting it, is making sure that we are expanding this universally to all people, universally to all areas, because we have identified this as something that could be the underpinnings of education, of job opportunities and tackling poverty. We're not setting simple targets for ourselves here. We're stretching ourselves because we think it's important, and rurality is very much a part of the mix. Gan eich bod chi wedi sôn am brawfesur gwledig a Dechrau'n Deg, efallai y gwnaf i ddod â'r ddau at ei gilydd. Mae Dechrau'n Deg wedi gwneud gwaith gwych yn helpu teuluoedd sy'n ei chael hi'n anodd cael dau ben llinyn ynghyd mewn rhai rhannau o Gymru. Rwy'n gwybod am rannau o fy etholaeth fy hun, a bydd gan lawer o bobl eraill eu profiadau eu hunain o deuluoedd sydd y tu allan i ardaloedd Dechrau'n Deg, mewn ardaloedd gwledig nad ydynt yn gallu cael y math hwnnw o gymorth. Yr hyn rydyn ni'n ei wneud wrth adeiladu ar Dechrau'n Deg, nid ei dorri, yw gwneud yn siŵr ein bod ni'n ehangu hyn yn gyffredinol i bawb, yn gyffredinol i bob ardal, oherwydd rydyn ni wedi nodi bod hyn yn rhywbeth a allai fod yn sail i addysg, i gyfleoedd gwaith ac i fynd i'r afael â thlodi. Dydyn ni ddim yn gosod targedau syml i ni ein hunain yn y fan yma. Rydyn ni'n ymestyn ein hunain oherwydd rydyn ni'n meddwl ei fod yn bwysig, ac mae gwledigrwydd yn sicr yn rhan o'r gymysgedd. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775882 76 Cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Chwaraeon Proffesiynol Professional Sport 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775883 77 Cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 11971 11971 Llŷr Powell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=11971 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr 4. Pa asesiad y mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o effaith chwaraeon proffesiynol ar economi Cymru? OQ64617 4. What assessment has the First Minister made of the impact of professional sport on the Welsh economy? OQ64617 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775884 78 En 2026-10-06T14:07:13 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=2235&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=2235&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Professional sport makes a significant contribution to the Welsh economy. It brings visitors into our communities, supports local businesses, creates jobs and showcases Wales to a global audience, at home and abroad. I'll take the opportunity to congratulate Elfyn Evans again on waving the flag in Sardinia on Sunday. But, from the Tour de France Grand Départ to Euro 2028, Wales has shown that it is able to attract world-class sporting events. What we need to do always is make sure that those events leave a lasting legacy for communities across Wales. Mae chwaraeon proffesiynol yn gwneud cyfraniad sylweddol i economi Cymru. Mae'n dod ag ymwelwyr i'n cymunedau, yn cefnogi busnesau lleol, yn creu swyddi ac yn arddangos Cymru i gynulleidfa fyd-eang, gartref a thramor. Fe wnaf i achub ar y cyfle i longyfarch Elfyn Evans eto ar chwifio'r faner yn Sardinia ddydd Sul. Ond, o'r Tour de France Grand Départ i Euro 2028, mae Cymru wedi dangos ei bod yn gallu denu digwyddiadau chwaraeon o'r radd flaenaf. Yr hyn y mae angen i ni ei wneud bob amser yw sicrhau bod y digwyddiadau hynny'n gadael gwaddol parhaol i gymunedau ledled Cymru. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775896 79 En 2026-10-06T14:07:46 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=2268&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=2268&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=11971 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Thank you, First Minister. I agree with you. Sport can have a huge impact on the economy, as we've seen in places like Swansea—when they made the Premier League, tens of millions of pounds put into the economy there—and here in Cardiff, when they were a part of the Premier League. We've seen success with Wrexham now, having an impact on their economy, in Newport, and with other sports as well, like when the Ryder Cup came to Wales, and we've seen it when the wrestling was in Cardiff. But what future plans has the Welsh Government got to encourage more of these large-scale events that can bring better, high-paying jobs during those periods and that can boost our hospitality industry, but not only to current areas that are seeing that—how about if we can attract more of these large-scale events to other parts of Wales yet to be showcased around the world? Diolch, Brif Weinidog. Rwy'n cytuno â chi. Gall chwaraeon gael effaith enfawr ar yr economi, fel rydyn ni wedi'i weld mewn llefydd fel Abertawe—pan wnaethon nhw gyrraedd yr Uwch Gynghrair, degau o filiynau o bunnoedd yn cael eu rhoi i'r economi yno—ac yma yng Nghaerdydd, pan oedden nhw'n rhan o'r Uwch Gynghrair. Rydyn ni wedi gweld llwyddiant gyda Wrecsam nawr, yn cael effaith ar eu heconomi, yng Nghasnewydd, a chyda chwaraeon eraill hefyd, fel pan ddaeth Cwpan Ryder i Gymru, ac rydyn ni wedi ei weld pan oedd y reslo yng Nghaerdydd. Ond pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru ar gyfer y dyfodol i gymell mwy o'r digwyddiadau mawr hyn a all ddod â swyddi gwell sy'n talu'n dda yn ystod y cyfnodau hynny ac a all roi hwb i'n diwydiant lletygarwch, ond nid dim ond i'r ardaloedd sy'n gweld hynny nawr—tybed a allem ddenu mwy o'r digwyddiadau mawr hyn i rannau eraill o Gymru sydd heb gael eu harddangos o amgylch y byd eto? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775900 80 En 2026-10-06T14:08:27 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=2309&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=2309&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I believe in the principle of seeing what we can do to attract events. We've got the Women's Champions League final as well coming to Cardiff. It's not always Government that delivers them. Government can be a facilitator. Government can be a conduit for making them happen. We want to work with others when they see opportunities to bring global sporting events to Wales. Like having overseas offices, it is all part of that—[Interruption.] It is all part of that work of raising Wales's profile on the world stage, and the benefits that flow from that are multiple. This soft diplomacy, plus the hard numbers of where we can attract, through sporting events, international inward investment, is something that we should embrace, all of us here, because Wales can only win from this. Rwy'n credu yn yr egwyddor o weld beth allwn ni ei wneud i ddenu digwyddiadau. Mae gennym ni rownd derfynol Cynghrair Pencampwyr y Merched hefyd yn dod i Gaerdydd. Nid y Llywodraeth sy'n eu cyflawni bob amser. Gall y Llywodraeth fod yn hwylusydd. Gall y Llywodraeth fod yn gyfrwng i wneud iddyn nhw ddigwydd. Rydyn ni eisiau gweithio gydag eraill pan fyddan nhw'n gweld cyfleoedd i ddod â digwyddiadau chwaraeon byd-eang i Gymru. Fel cael swyddfeydd tramor, mae'r cyfan yn rhan o'r—[Torri ar draws.] Mae'r cyfan yn rhan o'r gwaith hwnnw o godi proffil Cymru ar y llwyfan rhyngwladol, ac mae cymaint o fanteision yn deillio o hynny. Mae'r ddiplomyddiaeth feddal hon, ynghyd â'r ffigurau manwl o ran ble y gallwn ni ddenu, trwy ddigwyddiadau chwaraeon, fewnfuddsoddiad rhyngwladol, yn rhywbeth y dylem ei gofleidio, pob un ohonom ni yma, oherwydd dim ond ennill y gall Cymru ei gwneud o hyn. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775923 81 En 2026-10-06T14:09:18 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=2360&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=2360&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12141 12141 Zaynub Akbar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12141 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12141 Akbar, Zaynub Prif Weinidog, I'd like to focus on the people behind the sports. Every sporting journey is built on dedication, discipline and enormous personal sacrifice, whether or not an athlete ultimately reaches the highest level of success, or even achieves financial success. Being an elite athlete is a unique way of life because, for many, their lives are structured around training, competition, travel, performance targets, coaches and team mates, often from a very young age. Education and career opportunities can be shaped around that commitment too, making the transition out of sport particularly challenging. While just a small number go on to gain financial security, many athletes make significant sacrifices without that sustainable living that comes afterwards. Yet many do leave sport with valuable skills in leadership, resilience, discipline, teamwork and performing under pressure, skills that can only benefit the wider Welsh economy and inspire future generations. So, Prif Weinidog, what support is the Welsh Government providing to support athletes transitioning into sustainable careers when they leave professional sport? Brif Weinidog, hoffwn ganolbwyntio ar y bobl y tu ôl i'r chwaraeon. Mae pob taith chwaraeon wedi'i hadeiladu ar ymroddiad, disgyblaeth ac aberth personol enfawr, p'un a fydd athletwr yn cyrraedd y lefel uchaf o lwyddiant yn y pen draw ai peidio, neu hyd yn oed yn cael llwyddiant ariannol. Mae bod yn athletwr elitaidd yn ffordd unigryw o fyw oherwydd, i lawer, mae eu bywydau wedi'u strwythuro o amgylch hyfforddiant, cystadleuaeth, teithio, targedau perfformiad, hyfforddwyr a chyd-chwaraewyr, yn aml o oedran ifanc iawn. Gall addysg a chyfleoedd gyrfa gael eu siapio o amgylch yr ymrwymiad hwnnw hefyd, gan wneud y pontio allan o chwaraeon yn arbennig o heriol. Er mai dim ond nifer bach sy'n mynd ymlaen i sicrhau diogelwch ariannol, mae llawer o athletwyr yn gwneud aberth sylweddol heb y bywyd cynaliadwy hwnnw sy'n dod wedyn. Ond mae llawer yn gadael chwaraeon gyda sgiliau gwerthfawr mewn arweinyddiaeth, gwydnwch, disgyblaeth, gwaith tîm a pherfformio dan bwysau, sgiliau a all ond fod o fudd i economi ehangach Cymru ac ysbrydoli cenedlaethau'r dyfodol. Felly, Brif Weinidog, pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei roi i gefnogi athletwyr sy'n symud i yrfaoedd cynaliadwy ar ôl gadael chwaraeon proffesiynol? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775850 82 En 2026-10-06T14:10:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=2402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=2402&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775867 83 En 2026-10-06T14:10:30 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=2432&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=2432&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Llywydd, I know the Member speaks from her own experience working in sports governance before being elected here. But I'd say that, through our investment as a Government in elite sports, we support partners, including Sport Wales and other governing bodies, to help athletes prepare for life beyond sport, through education, through training and through career development opportunities. There are so many of them—Welsh Athletics, Swim Wales, Hoci Cymru—they all support athletes to gain coaching, officiating and leadership qualifications alongside their sporting careers. Many former elite athletes go on to become coaches, performance managers, board members and ambassadors within their sports. The Football Association of Wales is particularly good at being a centre of excellence for preparing the coaches of the future, not just for Wales, but for other nations too. And developing that pipeline is key, I think, to ensuring that the skills, the experience and the inspiration gained through representing Wales or competing in elite sports continue to benefit our economy, our communities and our sporting success in future. Lywydd, rwy'n gwybod bod yr Aelod yn siarad o'i phrofiad ei hun o weithio ym maes llywodraethu chwaraeon cyn cael ei hethol yma. Ond byddwn i'n dweud, trwy ein buddsoddiad fel Llywodraeth mewn chwaraeon elitaidd, ein bod ni'n cefnogi partneriaid, gan gynnwys Chwaraeon Cymru a chyrff llywodraethu eraill, i helpu athletwyr i baratoi ar gyfer bywyd y tu hwnt i chwaraeon, trwy addysg, trwy hyfforddiant a thrwy gyfleoedd datblygu gyrfa. Mae cynifer ohonyn nhw—Athletau Cymru, Nofio Cymru, Hoci Cymru—maen nhw i gyd yn cefnogi athletwyr i ennill cymwysterau hyfforddi, gweinyddu ac arwain ochr yn ochr â'u gyrfaoedd chwaraeon. Mae llawer o gyn-athletwyr elitaidd yn mynd ymlaen i fod yn hyfforddwyr, rheolwyr perfformiad, aelodau bwrdd a llysgenhadon yn eu campau. Mae Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn arbennig o dda am fod yn ganolfan ragoriaeth ar gyfer paratoi hyfforddwyr y dyfodol, nid yn unig i Gymru, ond i wledydd eraill hefyd. Ac mae datblygu'r biblinell honno yn allweddol, rwy'n credu, i sicrhau bod y sgiliau, y profiad a'r ysbrydoliaeth a gafwyd trwy gynrychioli Cymru neu gystadlu mewn chwaraeon elitaidd yn parhau i fod o fudd i'n heconomi, i'n cymunedau ac i'n llwyddiant ym maes chwaraeon yn y dyfodol. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775879 84 En 2026-10-06T14:11:44 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=2506&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=2506&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 332 332 Mike Hedges AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike I'm a Swansea City Association Football Club supporter and I remember the effect that playing in the premiership, winning the league cup and qualifying in Europe had on the image of Swansea. I drove down Mumbles Road one Saturday morning and a huge crowd of Chelsea supporters were walking towards the city centre. They had stayed in Swansea overnight, paid for accommodation, food and drink, helping our economy. The Ospreys, when they have European games against French and English opponents, also generate a substantial number of overnight supporters, with the same effect. Does the First Minister agree with me that the success of professional sport is beneficial for our economy, and that Swansea needs Swansea City back in the premiership and a successful Ospreys team? [Laughter.] Rwy'n cefnogi Clwb Pêl-droed Dinas Abertawe ac rwy'n cofio'r effaith a gafodd chwarae yn yr uwch gynghrair, ennill cwpan y gynghrair a sicrhau lle yn Ewrop ar ddelwedd Abertawe. Fe wnes i yrru i lawr Heol y Mwmbwls un bore Sadwrn ac roedd torf enfawr o gefnogwyr Chelsea yn cerdded tuag at ganol y ddinas. Roedden nhw wedi aros yn Abertawe dros nos, wedi talu am lety, bwyd a diod, gan helpu ein heconomi. Mae'r Gweilch, pan maen nhw'n chwarae gemau Ewropeaidd yn erbyn gwrthwynebwyr o Ffrainc a Lloegr, hefyd yn denu nifer sylweddol o gefnogwyr dros nos, gyda'r un effaith. Ydy'r Prif Weinidog yn cytuno â mi bod llwyddiant chwaraeon proffesiynol yn fuddiol i'n heconomi, a bod Abertawe angen Dinas Abertawe yn ôl yn yr uwch gynghrair a llwyddiant i dîm y Gweilch? [Chwerthin.] 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775890 85 En 2026-10-06T14:12:25 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=2547&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=2547&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Right then, I'm going to have to be careful here. 'Yes' is the answer to the question. I have no doubt that professional sporting events, which happen week in, week out, of course, through professional sport in football and rugby, can bring huge, huge benefits, and supporting those hospitality sectors that support those coming to support their teams, that's something that we should encourage always. Do I want to see Swansea City being promoted to the premier league? Absolutely, yes. As a Cardiff City Football Club fan, they can only go up if we go up as well. And let's make it Wrexham also. Because, genuinely, I think the success of Welsh football currently—. I see Jayne Bryant looking at me here—I wish Newport all the very, very best too, and all league of Wales teams. [Laughter.] But, no, I think the success of our football teams is something that we can all celebrate, whichever colour we individually choose to wear. Iawn te, rwy'n mynd i orfod bod yn ofalus yn y fan yma. 'Ydw' yw'r ateb i'r cwestiwn. Does gen i ddim amheuaeth bod digwyddiadau chwaraeon proffesiynol, sy'n digwydd wythnos ar ôl wythnos, wrth gwrs, trwy chwaraeon proffesiynol mewn pêl-droed a rygbi, yn gallu dod â manteision enfawr, enfawr, ac mae cefnogi'r sectorau lletygarwch hynny sy'n cynnal y rhai sy'n dod i gefnogi eu timau, mae hynny'n rhywbeth y dylem ei annog bob amser. Ydw i eisiau gweld Dinas Abertawe yn cael ei dyrchafu i'r uwch gynghrair? Ydw, wrth gwrs. Fel cefnogwr Clwb Pêl-droed Dinas Caerdydd, gallan nhw ond mynd i fyny os gallwn ni fynd i fyny hefyd. A gadewch i ni weld Wrecsam yno hefyd. Oherwydd rwyf wir yn credu bod llwyddiant pêl-droed Cymru ar hyn o bryd—. Rwy'n gweld Jayne Bryant yn edrych arna' i yn y fan yma—rwy'n dymuno'r gorau i Gasnewydd hefyd, a holl dimau cynghrair Cymru. [Chwerthin.] Ond, na, rwy'n credu bod llwyddiant ein timau pêl-droed yn rhywbeth y gallwn ni i gyd ei ddathlu, pa liw bynnag rydyn ni'n dewis ei wisgo. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775897 86 En 2026-10-06T14:13:29 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=2611&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=2611&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 145 145 Paul Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=145 Davies, Paul First Minister, as you said, professional sport plays an important role in supporting local economies by creating jobs and generating investment in our communities. One good example is the expansion of the Novira Cymru Premier football league to 16 teams, with new branding, improved broadcasting and a stronger media presence, which has raised the profile and visibility of the league, which is indeed very welcome. Now, this season, Haverfordwest County Association Football Club has adopted a hybrid model, combining full-time professional players with part-time players. The aim is to provide a pathway for local talent into senior football, while also further improving the club's competitiveness, building on its recent qualification for European competition, which has happened twice in recent years. So, in light of the economic impact that clubs can have on their communities, what further steps can the Welsh Government take to promote the Novira Cymru Premier football league and the clubs that actually compete in it, particularly in developing home-grown talent, strengthening their commercial profile and helping more Welsh clubs compete successfully on the European stage? Brif Weinidog, fel y dywedsoch chi, mae chwaraeon proffesiynol yn chwarae rôl bwysig wrth gefnogi economïau lleol trwy greu swyddi a chynhyrchu buddsoddiad yn ein cymunedau. Un enghraifft dda yw ehangu Uwch Gynghrair Bêl-droed Novira Cymru i 16 o dimau, gyda brandio newydd, gwell darlledu a phresenoldeb cryfach yn y cyfryngau, sydd wedi codi proffil a gwelededd y gynghrair, sydd i'w groesawu'n fawr. Nawr, y tymor hwn, mae Clwb Pêl-droed Sir Hwlffordd wedi mabwysiadu model hybrid, gan gyfuno chwaraewyr proffesiynol llawn amser gyda chwaraewyr rhan-amser. Y nod yw darparu llwybr i dalent leol i mewn i bêl-droed hŷn a gwella cystadleurwydd y clwb ymhellach hefyd, gan adeiladu ar ei lwyddiant diweddar yn sicrhau lle mewn cystadleuaeth Ewropeaidd, sydd wedi digwydd ddwywaith yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Felly, yng ngoleuni'r effaith economaidd y gall clybiau ei chael ar eu cymunedau, pa gamau pellach y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd i hyrwyddo Uwch Gynghrair Bêl-droed Novira Cymru a'r clybiau sy'n cystadlu ynddi, yn enwedig wrth ddatblygu talent o Gymru, cryfhau eu proffil masnachol a helpu mwy o glybiau Cymru i gystadlu'n llwyddiannus ar y llwyfan Ewropeaidd? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775905 87 En 2026-10-06T14:14:42 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=2684&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=2684&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Llywydd, I hope you've built lots of time into this, because everybody wants to name their local football team now, I think. But I wish Haverfordwest well. I'm quite excited about premier football in Wales. Currently, there's been a lot of investment and there seems to be a real vibrancy around football at its highest level in Wales. I congratulate the work that the Football Association of Wales are doing. We engage with the Football Association of Wales in many different ways in supporting grass-roots sport, and we are happy to engage in any way that could see the Welsh Government supporting and facilitating the kind of investment that I know the FAW are determined to bring into Welsh football. Lywydd, rwy'n gobeithio eich bod chi wedi neilltuo llawer o amser i hyn, oherwydd mae pawb eisiau enwi eu tîm pêl-droed lleol nawr, rwy'n meddwl. Ond rwy'n dymuno'n dda i Hwlffordd. Rwy'n eithaf cyffrous am bêl-droed uwch gynghrair yng Nghymru. Ar hyn o bryd, mae llawer o fuddsoddiad wedi bod ac mae'n ymddangos bod bywiogrwydd go iawn o amgylch pêl-droed ar ei lefel uchaf yng Nghymru. Hoffwn longyfarch y gwaith y mae Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn ei wneud. Rydyn ni'n ymgysylltu â Chymdeithas Bêl-droed Cymru mewn sawl ffordd wahanol i gefnogi chwaraeon ar lawr gwlad, ac rydyn ni'n hapus i ymgysylltu mewn unrhyw ffordd a allai weld Llywodraeth Cymru yn cefnogi ac yn hwyluso'r math o fuddsoddiad rwy'n gwybod y mae'r Gymdeithas Bêl-droed yn benderfynol o'i sicrhau i bêl-droed yng Nghymru. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775874 88 En 2026-10-06T14:15:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=2702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=2702&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775885 89 Cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Gofal y GIG NHS Care 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775886 90 Cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 4562 4562 Laura Anne Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4562 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562 Jones, Laura Anne 5. Pa gynnydd y mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o ran gwella mynediad amserol at ofal y GIG? OQ64675 5. What progress has the First Minister made on improving timely access to NHS care? OQ64675 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775887 91 En 2026-10-06T14:15:38 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=2740&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=2740&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Our programme for government commits us to cutting waiting lists and building a health and care service fit for the future. Backed by £145 million of additional investment, we're taking immediate action to reduce waits for diagnosis and treatment, while accelerating the wider transformation of services, with a stronger focus on prevention, care closer to home and the needs of individuals and communities. Mae ein rhaglen lywodraethu ni'n ein hymrwymo i dorri rhestrau aros ac adeiladu gwasanaeth iechyd a gofal sy'n addas i'r dyfodol. Gyda chefnogaeth £145 miliwn o fuddsoddiad ychwanegol, rydym ni'n cymryd camau ar unwaith i fyrhau arosiadau am ddiagnosis a thriniaethau, wrth gyflymu trawsnewidiad gwasanaethau yn fwy eang, gan ganolbwyntio yn fwy ar atal, gofal yn nes at y cartref ac anghenion unigolion a chymunedau. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775889 92 En 2026-10-06T14:16:02 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=2764&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=2764&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 4562 4562 Laura Anne Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4562 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562 Jones, Laura Anne First Minister, I'm sure you'll agree with me that when it comes to dentistry, it's important to drill into the data. Recent data shows that only 40 per cent of people were treated under an NHS dentist, a 40 per cent drop since 2020. It is very difficult for anybody now to access NHS dental treatment. Your own health Minister admitted in a committee recently that he faces a 60-mile round trip to see his dentist. When the flawed new dental contract came into force on 1 April, five practices in my area of Monmouthshire Torfaen stopped providing NHS care. Access to NHS dentists is absolutely vital, otherwise Wales will face more dental problems further down the road. What are you going to do about it, First Minister? Will you finally involve practising dentists to try and help solve this problem? The lack of accessibility to NHS dentists is now out of control. Brif Weinidog, rwy'n siŵr y byddech chi'n cytuno â mi o ran deintyddiaeth, mae hi'n bwysig drilio i mewn i'r data. Mae data diweddar yn dangos mai dim ond 40 y cant o bobl gafodd eu trin dan ofal deintydd GIG, gostyngiad o 40 y cant ers 2020. Mae hi'n anodd iawn i unrhyw un gael triniaeth ddeintyddol yn y GIG nawr. Roedd eich Gweinidog iechyd chi eich hun yn cyfaddef mewn pwyllgor diweddar ei fod ef yn wynebu taith gron o 60 milltir er mwyn gweld ei ddeintydd. Pan ddaeth y contract deintyddol newydd diffygiol i rym ar 1 Ebrill, rhoddodd pum practis yn fy ardal i yn Sir Fynwy Torfaen y gorau i ddarparu gofal GIG. Mae argaeledd deintyddion GIG yn gwbl hanfodol, fel arall fe fydd Cymru yn wynebu mwy o broblemau deintyddol yn y dyfodol Beth ydych chi am ei wneud ynglŷn â'r mater, Brif Weinidog? A wnewch chi o'r diwedd gynnwys deintyddion sy'n ymarfer wrth geisio datrys y broblem hon? Mae diffyg argaeledd deintyddion GIG allan o reolaeth erbyn hyn. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775899 93 En 2026-10-06T14:17:04 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=2826&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=2826&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The lack of accessibility to dentists is something that deeply worries me. I lost my NHS dentist a long time ago, as many of us here have, I know. What we're in the process of doing now is reviewing the contract. We need to make sure that we have a system that works for the patient and for the dentist, who we want to work within the NHS system in Wales. There's more beside that. We need to be making sure that we have that pipeline of dentists coming through the system. That is why work led by the now Minister for local government, when she was in opposition, to bring a new dental school to Wales is something that is so key. The problems in dentistry are plain for all to see. I do believe we have a window in which we can try to act now, but be in no doubt about the scale of the challenge that we face around dentistry, because of the legacy of a lack of attention to this over many years, I fear. Mae diffyg argaeledd deintyddion yn fater sy'n peri gofid mawr i mi. Fe gollais i fy neintydd GIG amser maith yn ôl, fel gwnaeth llawer ohonom ni yma, rwy'n gwybod. Yr hyn yr ydym ni yn y broses o'i wneud nawr yw adolygu'r contract. Mae angen i ni sicrhau bod system gennym ni sy'n gweithio er mwyn y claf a'r deintydd, yr ydym ni'n dymuno iddo weithio yng nghyfundrefn y GIG yng Nghymru. Mae yna fwy ar ben hynny. Mae angen i ni sicrhau bod gennym ni'r ffrwd honno o ddeintyddion yn dod trwy'r system. Dyna pam mae gwaith a gafodd ei wneud dan arweiniad y Gweinidog llywodraeth leol erbyn hyn, pan oedd hi yn yr wrthblaid, i ddod ag ysgol ddeintyddol newydd i Gymru yn rhywbeth sydd mor allweddol. Mae'r problemau o ran deintyddiaeth yn amlwg i bawb eu gweld. Rwyf i o'r farn fod cyfle gennym ni i geisio gweithredu nawr, ond nid oes unrhyw amheuaeth am raddfa'r her yr ydym ni'n ei hwynebu ynghylch deintyddiaeth, o ganlyniad i brinder y sylw a roddwyd i hyn dros lawer o flynyddoedd, rwy'n ofni. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775902 94 Cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Tlodi Poverty 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775903 95 Cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12174 12174 Cai Parry-Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12174 Parry-Jones, Cai 6. Beth yw cynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer mynd i'r afael â thlodi yn nhymor y Senedd hon? OQ64674 6. What are the Welsh Government's plans for addressing poverty in this Senedd term? OQ64674 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775904 96 En 2026-10-06T14:18:28 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=2910&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=2910&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Throughout our ambitious programme for government, we commit to take action to reduce financial pressures facing households, working to break the cycle of poverty that too many find themselves in. Our new child poverty strategy will set clear targets and milestones to drive ambitious, deliverable change. We'll also seek to introduce the Cynnal child payment pilot. This Government will help those in crisis, while taking longer term, strategic action to prevent people falling into poverty in the first place. Yn ein rhaglen lywodraethu ni drwyddi draw, rydym ni'n ymrwymo i gymryd camau i ysgafnu'r pwysau ariannol sy'n wynebu aelwydydd, gan weithio i dorri'r cylch o dlodi y mae llawer gormod o bobl yn eu cael eu hunain ynddo. Fe fydd ein strategaeth tlodi plant newydd yn pennu nodau a cherrig milltir eglur i ysgogi newid uchelgeisiol, y gellir ei gyflawni. Fe fyddwn ni'n ceisio cyflwyno'r cynllun treialu taliad plant, Cynnal. Fe fydd y Llywodraeth hon yn cynorthwyo'r rhai sydd mewn argyfwng, wrth gymryd camau strategol yn y tymor hwy i rwystro pobl rhag syrthio i dlodi yn y lle cyntaf. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775908 97 En 2026-10-06T14:18:57 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=2939&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=2939&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12174 12174 Cai Parry-Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12174 Parry-Jones, Cai It's fascinating that your answer did not explicitly state whether you're talking about absolute poverty or relative poverty, and they are very different metrics. Absolute poverty focuses on the welfare of the poorest people in our society, something I want to see all Governments focus on. The other, relative poverty, is in reality a type of inequality, focused on the gap in wealth between people, and that can be a very dangerous metric. As Margaret Thatcher said, those who focus on inequality above absolute poverty would rather the poor were poorer so long as the rich were even less rich, reducing the gap. First Minister, do you accept there is an important difference in the two measures of poverty? To avoid confusion in future, will you and your Government, when referencing poverty, state clearly whether you're talking about absolute poverty or the socialist obsession that is inequality? Mae hi'n ddiddorol dros ben nad oedd eich ateb chi'n mynegi yn ddiamwys mai sôn am dlodi absoliwt yr oeddech chi neu am dlodi cymharol, ac mae'r rhain yn fetrigau gwahanol iawn. Mae tlodi absoliwt yn canolbwyntio ar les y bobl dlotaf yn ein cymdeithas, rhywbeth yr hoffwn i weld pob Llywodraeth yn canolbwyntio arno. Mae'r llall, tlodi cymharol, yn golygu anghydraddoldeb, mewn gwirionedd, wrth ganolbwyntio ar y bwlch cyfoeth rhwng pobl â'i gilydd, ac fe all hwnnw fod yn fetrig peryglus iawn. Fel dywedodd Margaret Thatcher, fe fyddai hi'n well gan y rhai sy'n canolbwyntio ar anghydraddoldeb yn fwy nag ar dlodi absoliwt i weld y tlawd yn dlotach cyn belled â bod y cyfoethog yn llai cyfoethog, sy'n lleihau'r bwlch. Brif Weinidog, a ydych chi'n derbyn bod gwahaniaeth pwysig rhwng y ddau fesur o dlodi? I osgoi amwyster yn y dyfodol, a wnewch chi a'ch Llywodraeth, wrth gyfeirio at dlodi, ddatgan yn eglur a ydych chi'n sôn am dlodi absoliwt neu am yr obsesiwn sosialaidd sef anghydraddoldeb? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775915 98 En 2026-10-06T14:19:49 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=2991&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=2991&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I think the fact that the Member wants an academic discussion rather than a discussion about how we as a Government can really help those who are in dire need of that help from Government says a lot. The fact that he quotes Margaret Thatcher in an argument on tackling poverty speaks even further volumes. We have a series of measures that we have put in place. Our poverty strategy, setting the meaningful targets that the sector and others have called for, is going to be a really important part of that. We haven't had a trajectory for some years in Wales on where we need to go in terms of tackling poverty. What I know is that the problems are real. That's why the universal childcare offer cuts to some of the biggest challenges that families are facing, and why the Cynnal direct payment can be the beginnings of something that genuinely puts a safety net beneath some of our poorest families in Wales. Rwy'n credu bod y ffaith fod yr Aelod yn dymuno cynnal trafodaeth academaidd yn hytrach na thrafodaeth ynglŷn â'r ffyrdd y gallwn ni yn y Llywodraeth gynorthwyo'r rhai sydd ag angen gwirioneddol am y cymorth hwnnw gan y Llywodraeth yn dweud llawer iawn. Mae'r ffaith ei fod ef yn dyfynnu Margaret Thatcher mewn dadl ar fynd i'r afael â thlodi yn dweud y cyfan. Mae gennym ni gyfres o fesurau y gwnaethom ni eu rhoi ar waith. Fe fydd ein strategaeth tlodi, sy'n pennu'r nodau ystyrlon y mae'r sector ac eraill wedi galw amdanyn nhw, yn rhan bwysig iawn o hynny. Nid oes taflwybr wedi bod gennym ni yng Nghymru ers rhai blynyddoedd o ran mynd i'r afael â thlodi. Yr hyn yr wyf i'n ei wybod yw bod y problemau yn rhai gwirioneddol. Dyna pam mae'r cynnig gofal plant cyffredinol yn rhoi toriadau i rai o'r heriau mwyaf y mae teuluoedd yn eu hwynebu, a pham y gall taliad uniongyrchol Cynnal fod yn ddechrau ar rywbeth a fydd yn cynnig rhwyd achub wirioneddol i rai o'n teuluoedd tlotaf ni yng Nghymru. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775906 99 En 2026-10-06T14:20:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3002&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775949 100 En 2026-10-06T14:24:22 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3264&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3264&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775924 101 Cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Capasiti Presgripsiynu Cymdeithasol Social Prescribing Capacity 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775925 102 Cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera 7. Sut bydd Llywodraeth Cymru yn cefnogi capasiti presgripsiynu cymdeithasol yn Afan Ogwr Rhondda? OQ64651 7. How will the Welsh Government support social prescribing capacity in Afan Ogwr Rhondda? OQ64651 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775926 103 Cy 2026-10-06T14:20:56 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3058&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3058&l=en 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae'r Llywodraeth yma wedi ymrwymo i gefnogi presgripsiynu cymdeithasol ledled Cymru, yn gynnwys yn Afan Ogwr Rhondda. Mae hynny'n golygu helpu pobl i wella eu hiechyd a'u lles drwy gymorth yn y gymuned a thrwy ganolbwyntio ar atal. Mor ddiweddar â bore ddoe, mi wnaeth y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol, Nerys Evans, ymweld â phrosiect rhagorol presgripsiynu cymdeithasol sy'n seiliedig ar natur, sef Grow Well, a hynny yn Dusty Forge yn Nhrelái yma yng Nghaerdydd. Rydyn ni'n buddsoddi mewn gwerthusiad annibynnol i asesu'r canlyniadau i unigolion, cymunedau a gwasanaethau rheng flaen, ac i drio deall yn well sut y gall presgripsiynu cymdeithasol wella lles a chefnogi gwasanaethau cynaliadwy. This Government is committed to supporting social prescribing across Wales, including in Afan Ogwr Rhondda, helping people to improve their health and well-being through community-based support and by focusing on prevention. As recently as yesterday morning, the Deputy Minister for Public and Preventative Health, Nerys Evans, visited an excellent project for social prescribing that is nature based, namely Grow Well at the Dusty Forge in Ely, here in Cardiff. We are investing in an independent evaluation to assess outcomes for individuals, communities and front-line services and to try and better understand how social prescribing can improve well-being and support sustainable services. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775932 104 Cy 2026-10-06T14:21:41 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3103&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3103&l=en 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera Diolch am eich ymateb, Brif Weinidog. Er mwyn i bresgripsiynu cymdeithasol fod yn effeithiol, nid yn unig mae angen y gallu i wneud atgyfeiriadau arnom, ond mae hefyd angen rhwydwaith cryf a chynaliadwy o sefydliadau cymunedol sydd â'r adnoddau i allu eu derbyn. Yn ddiweddar, cwrddais â Kate o Gymdeithas Gymunedol Gilfach Goch, sy'n darparu ystod eang o gymorth i dros 1,500 o drigolion lleol, gyda'r galw yn parhau i gynyddu. Sefydliadau fel hyn yw'r union leoedd y mae pobl yn cael eu hatgyfeirio iddynt, ond un o'r pryderon rwy'n eu clywed dro ar ôl tro yw y gall ffrydiau cyllidol ogwyddo'n sylweddol tuag at gyllid cyfalaf, gyda llawer llai o hyblygrwydd o ran y cyllid refeniw sydd ei angen i dalu staff, talu costau gweithredol a chadw gwasanaethau i fynd. Ychydig o ddefnydd sydd i adeilad os nad oes pobl ac adnoddau i gadw drysau ar agor a darparu'r gwasanaeth ynddo. Felly, a all y Llywodraeth ystyried sut y gellid ymgorffori mwy o hyblygrwydd rhwng cyllid cyfalaf a refeniw mewn rhaglenni grant yn y dyfodol, fel bod gan sefydliadau fel Cymdeithas Gymunedol Gilfach Goch y gallu a'r sefydlogrwydd sydd eu hangen arnynt i ddiwallu'r galw cynyddol, ac fel bod presgripsiynu—lot o eiriau mawr heddiw—cymdeithasol yn arwain at barhad cymorth sy'n sail i agenda ataliol y Llywodraeth hon? Diolch. Thank you for your response, First Minister. For social prescribing to be effective, we not only need the ability to make referrals, but we also need a strong and sustainable network of community organisations that have the resources to be able to accept them. Recently, I met Kate from the Gilfach Goch Community Association, which provides a wide range of support to about 1,500 local residents, with the demand continuing to rise. Institutions like this are exactly the sort of places people get referred to, but one of the concerns I hear again and again is that funding streams can lean heavily towards capital funding, with much less flexibility in terms of the revenue funding needed to pay staff, cover operational costs and keep services running. A building isn't much use if there aren't people and resources to keep the doors open and provide the services inside.  So, could the Government consider how more flexibility could be built in between capital and revenue funding in grant programmes in the future, so that organisations like the Gilfach Goch Community Association have the capacity and stability they need to meet the growing demand, and so that—many large words here today—social prescribing leads to continuous support that underpins this Government's preventative agenda? Thank you. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775940 105 Cy 2026-10-06T14:23:08 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3190&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3190&l=en 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Diolch. Mae hi'n dda clywed am waith y ganolfan yn Gilfach Goch. Dwi’n cytuno bod presgripsiynu cymdeithasol effeithiol yn dibynnu ar sefydliadau cymunedol cryf a chynaliadwy sydd â chapasiti i ateb galw sydd yn cynyddu o hyd. Mae'r sector wirfoddol yn allweddol i'r model Cymreig yna. Dwi’n sicr yn cydnabod bod y pwysau yna o gwmpas cyllidebu tymor byr a diffyg hyblygrwydd weithiau o ran arian staffio ac arian rhedeg yn gallu creu problemau. Mi fyddwn ni'n parhau fel Llywodraeth i weithio efo partneriaid ac i ystyried sut y gall newidiadau, o bosib, i drefniadau cyllido yn y dyfodol gefnogi yn well y capasiti a sefydlogrwydd sydd gan sefydliadau er mwyn iddyn nhw allu delifro ein hagenda ataliol ni. Achos nid y Llywodraeth yn gwneud hynny ydy'r stori gyfan; y stori ydy bod y Llywodraeth yn gosod y tôn, ac mae angen partneriaid arnom i wneud y gwaith ataliol ar lawr gwlad.  Thank you. It's good to hear about the work of the centre in Gilfach Goch. I agree that social prescribing, done effectively, does depend on strong community organisations that are sustainable and have the capacity to meet ever-increasing demand. The voluntary sector is key to that Welsh model. I certainly accept that the pressures around short-term budgeting and the lack of flexibility on occasion in terms of staffing and running costs can create problems. We as a Government will continue to work with partners and to consider how possible changes to funding arrangements in future could better support that capacity and the stability available to these organisations, so that they can deliver our preventative agenda. Because the Government doing this is not the whole story; the story is that the Government sets the tone, and we need partners to do that work on the ground. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775952 106 Cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Mynediad at Addysg Access to Education 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775953 107 Cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 4967 4967 Lyn Ackerman AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4967 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4967 Ackerman, Lyn 8. Pa asesiad y mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud ynghylch a yw'r fframwaith teithio presennol i ddysgwyr yn darparu mynediad teg at addysg ledled Cymru? OQ64650 8. What assessment has the First Minister made of whether the current learner travel framework is delivering fair access to education across Wales? OQ64650 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775954 108 En 2026-10-06T14:24:44 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3286&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3286&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Effective learner travel provision is vital to ensure that children and young people can access the education that they need. I understand there are also challenges for local authorities, given very real budget pressures. This is why we've committed to a joined-up approach to learner travel in our programme for government and why we've already delivered on our first 100 days commitment to review learner travel in Welsh-medium education in particular. Mae darpariaeth effeithiol o deithio gan ddysgwyr yn hanfodol i sicrhau bod plant a phobl ifanc yn gallu cael mynediad at yr addysg y mae ei hangen arnyn nhw. Rwy'n deall bod heriau i'r awdurdodau lleol hefyd, o ystyried pwysau cyllidebol gwirioneddol iawn. Dyna pam rydym ni wedi ymrwymo i ddull cydgysylltiedig o deithio gan ddysgwyr yn ein rhaglen lywodraethu a pham rydym ni eisoes wedi cyflawni ar ein hymrwymiad 100 diwrnod cyntaf i adolygu teithio gan ddysgwyr o ran addysg cyfrwng Cymraeg yn arbennig. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775907 109 En 2026-10-06T14:25:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3302&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775922 110 En 2026-10-06T14:25:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3302&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775963 111 En 2026-10-06T14:30:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3602&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775909 112 En 2026-10-06T14:25:10 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3312&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3312&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 4967 4967 Lyn Ackerman AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4967 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4967 Ackerman, Lyn The statutory threshold remains 2 miles for primary schools and 3 miles for secondary pupils. In communities such as Islwyn, the reality of their journey can be very different, depending on the terrain, the roads and whether there is a genuinely safe walking route. Will the First Minister look at whether the current framework is producing fair and consistent outcomes for children across Wales? Dwy filltir ar gyfer ysgolion cynradd a thair milltir ar gyfer disgyblion uwchradd yw'r trothwy statudol o hyd. Mewn cymunedau fel Islwyn, fe all eu taith wirioneddol fod yn un wahanol iawn, gan ddibynnu ar y dirwedd, yr heolydd ac a oes yna lwybr gwirioneddol ddiogel i'w gerdded. A wnaiff y Prif Weinidog ystyried a yw'r fframwaith cyfredol yn arwain at ganlyniadau sy'n deg a chyson i blant ledled Cymru? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775910 113 En 2026-10-06T14:25:36 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3338&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3338&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I certainly appreciate that journeys for pupils are different depending on their individual circumstances. We're looking at the existing framework in the context of the budgets available to us. The Deputy Minister for Transport has himself highlighted learner travel as one of his key priorities. We'll consider this as a Cabinet, because it does cut across portfolios. I know that decisions are made on a local level by local authorities, some of whose decisions to deem walking routes safe do raise questions and anxiety. But these are decisions for those local authorities. It is for local authorities to assess whether a walking route is safe, taking account of the conditions learners would encounter on that journey to school at that time of day, and so on. Yn sicr, rwy'n deall bod teithio gan ddisgyblion yn wahanol yn ddibynnol ar eu hamgylchiadau unigol. Rydym ni'n edrych ar y fframwaith presennol yng nghyd-destun y cyllidebau sydd ar gael i ni. Mae'r Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth ei hun wedi tynnu sylw at deithio gan ddysgwyr fel un o'i brif flaenoriaethau ef. Fe fyddwn ni'n ystyried hyn yn y Cabinet, oherwydd mae'r pwnc yn croestorri portffolios. Fe wn i fod penderfyniadau yn cael eu gwneud ar lefel leol gan yr awdurdodau lleol, a bod rhai o'u penderfyniadau nhw o ran ystyried a yw llwybrau yn ddiogel i'w cerdded yn ennyn ymholiadau a phryder. Ond penderfyniadau i'r awdurdodau lleol hynny yw'r rhain. Mae'n rhaid i'r awdurdodau lleol asesu a yw llwybr cerdded yn ddiogel, gan ystyried yr amgylchiadau y byddai dysgwyr yn eu hwynebu ar y daith honno i'r ysgol ac ar yr amser hwnnw o'r dydd, ac ati. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775912 114 Cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Camdriniaeth yn ystod Plentyndod Childhood Abuse 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775913 115 Cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12186 12186 Beca Brown AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12186 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12186 Brown, Beca 9. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gefnogi goroeswyr camdriniaeth yn ystod plentyndod sy'n profi trawma pellach wrth geisio cael mynediad at gofnodion gwaith cymdeithasol, iechyd neu'r heddlu hanesyddol? OQ64653 9. What action is the Welsh Government taking to support survivors of childhood abuse who experience further trauma when accessing historical social work, health or police records? OQ64653 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775914 116 Cy 2026-10-06T14:26:52 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3414&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3414&l=en 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I lawer o oroeswyr, mae cael mynediad at gofnodion hanesyddol yn bwysig er mwyn deall eu plentyndod, ond mae'r broses yn gallu peri gofid mawr. Rydyn ni'n gwybod hynny. Rydyn ni'n cefnogi gwasanaethau cyhoeddus i fabwysiadu dulliau mwy ystyriol o drawma, fel bod pobl yn cael eu trin efo urddas, tosturi a sensitifrwydd. Mae'r gwaith yma yn cael ei ategu gan ein fframwaith Cymru sy'n ystyriol o drawma a'n strategaeth ar atal ac ymateb i gam-drin plant yn rhywiol. Mae'r ddau yn cydnabod effaith gydol oes cam-drin ac yn rhoi lle canolog i leisiau goroeswyr wrth wella gwasanaethau. For many survivors, accessing historical records is important in understanding their childhood, but the process can be deeply distressing. We know that. We are supporting public services to adopt trauma-informed approaches, so that people are treated with dignity, compassion and sensitivity. This work is reinforced through our trauma-informed Wales framework and our strategy for preventing and responding to child sexual abuse. Both recognise the lifelong impact of abuse and place survivors' voices at the centre of improvement. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775916 117 En 2026-10-06T14:27:33 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3455&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3455&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12186 12186 Beca Brown AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12186 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12186 Brown, Beca Thank you, First Minister. Victims and survivors tell us that, when they raise concerns about victim-blaming language or missed opportunities to protect them within historical social work, health or police records, they are often told that these attitudes were simply a product of the time and would not be acceptable today. However, for survivors living with post-traumatic stress disorder, physical ill health and the lifelong consequences of abuse, the impact is very much felt today. Many access these records in an attempt to piece together their life story and to better understand their experiences, only to find that the files leave them with more questions than answers. For professionals, these may be historical records, but for survivors, the trauma is not historical at all. What more can the Welsh Government do to ensure survivors are met with recognition, trauma-informed support and meaningful acknowledgement of the harm these records can still cause? Diolch i chi, Brif Weinidog. Mae dioddefwyr a goroeswyr yn dweud wrthym ni, pan fyddan nhw'n codi pryderon ynglŷn ag ieithwedd sy'n beio dioddefwyr neu ynglŷn â chyfleoedd a gollwyd i'w hamddiffyn nhw mewn cofnodion hanesyddol gan weithwyr cymdeithasol, iechyd neu'r heddlu, fe ddywedir yn aml mai dim ond o ganlyniad i'r syniadau ar y pryd y cafwyd yr agweddau hyn ac na fydden nhw'n dderbyniol heddiw. Er hynny, i oroeswyr sy'n byw gydag anhwylder straen ôl-drawmatig, salwch corfforol a chanlyniadau gydol oes oherwydd camdriniaeth, mae'r effaith yn ddirdynnol heddiw. Mae llawer yn cael gafael ar y cofnodion hyn ar gyfer ceisio rhoi darnau hanes eu bywydau at ei gilydd a deall eu profiadau yn well ac yn cael eu siomi wrth ddarganfod bod y ffeiliau yn cynnig mwy o gwestiynau nag atebion iddyn nhw. Ar gyfer gweithwyr proffesiynol, efallai mai cofnodion hanesyddol yw'r rhain, ond i oroeswyr, nid yw'r archoll yn hanesyddol o gwbl. Beth arall y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i sicrhau bod goroeswyr yn cael y gydnabyddiaeth, y cymorth sy'n ystyriol o drawma a chydnabyddiaeth ystyrlon o'r niwed y gall y cofnodion hyn ei beri o hyd? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775917 118 En 2026-10-06T14:28:28 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3510&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3510&l=cy 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun We recognise that the language, the assumptions or professional judgments contained in some historical records can be distressing and certainly can compound the impact of past trauma. Through the trauma-informed Wales framework and that strategy for preventing and responding to child sexual abuse, we are supporting services to respond with dignity, with compassion, with sensitivity, recognising, as I say, that the effects of abuse can be lifelong. We're also continuing to support life journey work for children in care, care leavers and adopted children, helping them to understand their personal history and experiences in a way that is sensitive, that is meaningful and that, crucially, is centred on their voice. These are matters that the Government is determined to take steps forward on, for very good reason, because we are talking about people who face vulnerabilities, and they deserve to sense that support from Government in all ways. Rydym ni'n cydnabod bod yr ieithwedd, y rhagdybiaethau neu'r dyfarniadau proffesiynol sy'n cael eu cynnwys mewn rhai cofnodion hanesyddol yn gallu peri gofid mawr ac yn sicr maen nhw'n gallu cymhlethu effaith archoll yn y gorffennol. Trwy Fframwaith Cymru sy'n ystyriol o drawma a'r strategaeth honno ar gyfer atal ac ymateb i gam-drin plant yn rhywiol, rydym ni'n cefnogi gwasanaethau i ymateb gydag urddas, gyda thosturi, gyda sensitifrwydd, gan gydnabod, fel rwy'n dweud, y gall effeithiau camdriniaeth barhau ar hyd oes rhywun. Hefyd, rydym ni'n parhau i gefnogi gwaith taith bywyd i blant mewn gofal, pobl sy'n gadael gofal a phlant mabwysiedig, gan eu helpu nhw i ddeall eu hanes a'u profiadau personol mewn ffordd sy'n sensitif, sy'n ystyrlon ac sy'n canolbwyntio ar eu lleisiau nhw. Mae'r rhain yn faterion y mae'r Llywodraeth yn benderfynol o fwrw ymlaen i weithredu arnyn nhw, a hynny am reswm da iawn, oherwydd siarad yr ydym ni am bobl sy'n wynebu bod yn agored i niwed, ac maen nhw'n haeddu cael yr ymdeimlad hwnnw o gefnogaeth gan y Llywodraeth ym mhob modd. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775918 119 Cy 2026-10-06T14:29:42 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3584&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3584&l=en 261006-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Brif Weinidog. Thank you, First Minister. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775919 120 Cy 2026-10-06T14:29:45 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3587&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3587&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn nawr at gwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad. Cwestiwn 1, Donna Cushing. We'll move now to questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution. The first question is from Donna Cushing. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775920 121 Cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution B Y Comisiwn Cenedlaethol Arfaethedig i Gymru The Proposed National Commission for Wales 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775921 122 Cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution O 12168 12168 Donna Cushing AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12168 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12168 Cushing, Donna 1. A wnaiff y Gweinidog Cabinet roi diweddariad ar y Comisiwn Cenedlaethol arfaethedig i Gymru? OQ64628 1. Will the Cabinet Minister provide an update on the proposed National Commission for Wales? OQ64628 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775928 123 Cy 2026-10-06T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=-48598&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775929 124 Cy 2026-10-06T14:30:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3602&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3602&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775930 125 En 2026-10-06T14:30:02 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3604&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3604&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution Y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad Trystan Davies, Dafydd The Welsh Government is committed to establishing a national commission for Wales and is taking forward the final arrangements necessary for its establishment. I will make a further statement to Senedd Members in due course, setting out the commission’s remit, membership and next steps. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i sefydlu comisiwn cenedlaethol i Gymru ac mae hi'n bwrw ymlaen â'r trefniadau terfynol sy'n angenrheidiol ar gyfer sefydlu hwnnw. Fe fyddaf i'n gwneud datganiad pellach i Aelodau'r Senedd maes o law, yn nodi cylch gorchwyl y comisiwn, ei aelodaeth, a'r camau nesaf. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775927 126 En 2026-10-06T14:30:18 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3620&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3620&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12168 12168 Donna Cushing AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12168 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12168 Cushing, Donna Thank you, Cabinet Minister. Devolving the Crown Estate to Wales is very broadly and strongly supported all across the country. Every single one of our 22 unitary authorities in Wales have recently voted in favour of bringing powers over the Crown Estate to Wales. Since 2017, Scotland has had powers over its own estate, which lets the Scottish Government retain and reinvest the income generated. According to Crown Estate Scotland, in one 12-month period, it generated an economic impact of £2.1 billion and supported 17,000 jobs. We, on the other hand, are not so lucky. The profits generated from the Welsh part of the Crown Estate flow back to the UK Treasury, with a share allocated to the royal household. The income from retaining the full value of leasing our land and sea bed could be transformative for Wales, generating energy and reinvesting in our communities. Given that the demand is already so strong and supported all across Wales, what is the next step for making the case for devolution of the Crown Estate to Wales and making sure we get a fair settlement in line with Scotland's? Diolch i chi, Weinidog Cabinet. Mae cefnogaeth eang a chryf iawn i ddatganoli Ystad y Goron i Gymru ledled y genedl. Yn ddiweddar, fe bleidleisiodd pob un o'r 22 awdurdod unedol yma yng Nghymru o blaid dod â phwerau dros Ystad y Goron i Gymru. Ers 2017, mae gan yr Alban bwerau dros ei hystad ei hun, sy'n caniatáu i Lywodraeth yr Alban gadw ac ailfuddsoddi'r incwm sy'n cael ei gynhyrchu. Yn ôl Crown Estate Scotland, mewn un cyfnod o 12 mis, fe gynhyrchodd effaith economaidd o £2.1 biliwn a chefnogodd 17,000 o swyddi. Nid ydym ni, ar y llaw arall, mor ffodus. Mae'r elw a gynhyrchir gan Ystad y Goron yng Nghymru yn llifo yn ôl i Drysorlys y DU, gyda chyfran yn cael ei dyrannu i weision y brenin. Fe allai'r incwm o gadw gwerth llawn prydlesu tir a gwely'r môr yma fod yn drawsnewidiol i Gymru, gan gynhyrchu ynni ac ailfuddsoddiad yn ein cymunedau ni. O ystyried bod y galw mor gryf eisoes ac yn cael ei gefnogi ledled Cymru, beth yw'r cam nesaf i ddadlau'r achos dros ddatganoli Ystad y Goron i Gymru a sicrhau ein bod ni'n cael setliad teg yn unol ag un yr Alban? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775934 127 En 2026-10-06T14:31:31 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3693&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3693&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd I thank the Member for the question. The case is very clearly made for the devolution of the Crown Estate. If you look over the past decade, there have been hundreds of millions of pounds of profits made by the Crown Estate in Wales. We believe that money should be invested in Wales and in Welsh energy and in supporting Welsh families and communities. The Welsh Government has established an expert group on the devolution of the Crown Estate and the future of the Crown Estate, which is building the evidence case. I expect a final report from the group to be published next summer. Then they will move forward to work on the broader issues of energy devolution. Rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Mae'r achos yn eglur iawn dros ddatganoli Ystad y Goron. Os edrychwch chi dros y degawd diwethaf, mae cannoedd o filiynau o bunnau o elw wedi cael eu gwneud gan Ystad y Goron yng Nghymru. Rydym ni o'r farn y dylid buddsoddi arian yng Nghymru ac yn ynni Cymru ac er mwyn cefnogi teuluoedd a chymunedau Cymru. Mae Llywodraeth Cymru wedi sefydlu grŵp arbenigol ar ddatganoli Ystad y Goron a dyfodol Ystad y Goron, sy'n adeiladu'r achos tystiolaeth. Rwy'n disgwyl i adroddiad terfynol gan y grŵp gael ei gyhoeddi'r haf nesaf. Fe fyddan nhw'n symud ymlaen wedyn i weithio ar faterion ehangach datganoli ynni. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775935 128 Cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution B Undebau Llafur Trade Unions 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775936 129 Cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution O 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12190 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca 2. Pa asesiad y mae'r Gweinidog Cabinet wedi'i wneud o effaith perthynas Llywodraeth Cymru ag undebau llafur ar effeithiolrwydd y Llywodraeth? OQ64620 2. What assessment has the Cabinet Minister made of the impact on Government effectiveness of the Welsh Government's relationship with trade unions? OQ64620 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775937 130 En 2026-10-06T14:32:27 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3749&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3749&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd As a Government, we recognise the value that trade unions bring to Government effectiveness. They provide structures for meaningful dialogue, negotiation and problem solving, enabling early intervention that saves time and money. Social partnership ensures workforce voices are heard early in decision making and remains the most effective way to address Wales's challenges. Yn y Llywodraeth, rydym ni'n cydnabod y gwerth y mae undebau llafur yn ei ddwyn i effeithiolrwydd y Llywodraeth. Maen nhw'n darparu strwythurau ar gyfer deialog ystyrlon, trafod a datrys problemau, gan alluogi ymyrraeth gynnar sy'n arbed amser ac arian. Mae partneriaeth gymdeithasol yn sicrhau bod lleisiau'r gweithlu yn cael eu clywed yn gynnar wrth wneud penderfyniadau a honno yw'r ffordd fwyaf effeithiol o hyd wrth fynd i'r afael â heriau Cymru. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775939 131 En 2026-10-06T14:32:54 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3776&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3776&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12190 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca Thank you, Minister, for your response. You might have noticed I've written a number of times to you—I've kept your office busy—and I've written to your office a number of times via written questions, and I thank your office for supplying information on that. From that information gathered, it has shown that, over the previous Labour Government, over the course of five years, around £13 million was provided to trade unions. In addition to that information, it has also shown that they have also funded up to 10 equivalent full-time posts. What I do find a little bit concerning is that there's no definite time spent on trade union work and that of their civil service work. My question to you is, Minister, will your Government be spending any more taxpayers' money on political trade unions? Diolch i chi, Weinidog, am eich ymateb. Efallai eich bod chi wedi dal sylw fy mod i wedi ysgrifennu atoch chi sawl gwaith—rwyf i wedi cadw eich swyddfa chi'n brysur—ac rwyf i wedi ysgrifennu at eich swyddfa chi sawl gwaith trwy gyfrwng cwestiynau ysgrifenedig, ac rwy'n diolch i'ch swyddfa am ddarparu gwybodaeth ynglŷn â hynny. O'r wybodaeth honno a gasglwyd, roedd yn dangos, dros y Llywodraeth Lafur flaenorol, dros gyfnod o bum mlynedd, bod tua £13 miliwn wedi cael ei roi i undebau llafur. Yn ogystal â'r wybodaeth honno, roedd yn dangos hefyd eu bod nhw wedi ariannu'r hyn sy'n cyfateb i 10 swydd amser llawn. Yr hyn yr wyf i'n ei ystyried ychydig yn bryderus yw nad oes amser penodol yn cael ei dreulio ar waith undebau llafur na'u gwaith gwasanaeth sifil. Fy nghwestiwn i chi yw, Weinidog, a fydd eich Llywodraeth chi'n gwario mwy o arian trethdalwyr ar undebau llafur gwleidyddol? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775945 132 En 2026-10-06T14:33:41 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3823&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3823&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd As I said in my first response, this Government remains committed to social partnership. It is something that we believe in, in principle and on principle. There will be Members across this Chamber who have led organisations and who have managed organisations with trade unions and built effective relationships with those trade unions. We will make no apology for supporting trade unions, for working with them. There will be times, as everyone knows, when we will not see eye to eye on everything with those trade unions, but a strong and happy workforce is an effective workforce, and I'm proud to say that this Government will work with our trade union partners. Fel dywedais i yn fy ymateb cyntaf, mae'r Llywodraeth hon yn dal i fod yn ymrwymedig i bartneriaeth gymdeithasol. Mae hwnnw'n rhywbeth yr ydym ni'n credu ynddo, mewn egwyddor ac ar egwyddor. Fe fydd yna Aelodau ar draws y Siambr hon sydd wedi arwain sefydliadau ac sydd wedi rheoli sefydliadau gyda'r undebau llafur ac wedi meithrin perthynas effeithiol â'r undebau llafur hynny. Ni fyddwn ni'n gwneud unrhyw ymddiheuriad am gefnogi undebau llafur, nac am weithio gyda nhw. Fe fydd yna adegau, fel gŵyr pawb, pryd na fyddwn ni'n cytuno yn llwyr ar bopeth gyda'r undebau llafur hynny, ond mae gweithlu cryf a hapus yn weithlu effeithiol, ac rwy'n falch o ddweud y bydd y Llywodraeth hon yn gweithio gyda'n partneriaid yn yr undebau llafur. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775950 133 Cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution B Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau Questions Without Notice from Party Spokespeople 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775948 134 Cy 2026-10-06T14:34:25 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3867&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3867&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf yn awr ar lefarwyr y pleidiau i holi'r Gweinidog Cabinet. Yn gyntaf, Llefarydd Reform UK, Iain McIntosh. I now call on the party spokespeople to question the Cabinet Minister. First, the Reform UK spokesperson, Iain McIntosh. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775951 135 En 2026-10-06T14:34:33 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3875&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3875&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12170 12170 Iain McIntosh AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12170 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12170 McIntosh, Iain Diolch, Lywydd. Before I address the Minister, I just wanted to correct the record on something the First Minister said earlier, when he suggested that all Reform Members want to take down the Welsh flag. I can't call that a lie, but I would like to say it's deliberately misleading, because we don't want to do that. I would like to suggest that he perhaps concentrates on his own Members, some of whom seem intent on merging the Welsh flag with the Palestinian flag. I'll leave that there. Thank you. [Interruption.] To address the Minister: Cabinet Minister, how much taxpayers' money has the Welsh Government committed to pursuing Welsh independence, including establishing the new national commission and seeking powers to hold an independence referendum? Even a recent poll commissioned by the pro-independence organisation Yes Cymru found that only 32 per cent of likely voters would consider supporting independence. So, there is clearly no blanket support for independence across Wales at all. At a time when the NHS, our schools, councils and front-line services are under enormous financial pressure, do you really believe that this is an appropriate use of taxpayers' money, and will you please publish the full projected cost of pursuing this agenda over the course of this Senedd term? Diolch, Lywydd. Cyn i mi siarad â'r Gweinidog, roeddwn i'n awyddus i gywiro'r cofnod ynglŷn â rhywbeth a ddywedodd y Prif Weinidog yn gynharach, pan awgrymodd ef fod pob Aelod Reform yn dymuno tynnu baner Cymru i lawr. Ni allaf i alw hwnnw'n gelwydd, ond fe hoffwn i ddweud bod hynny'n fwriadol gamarweiniol, oherwydd nid ydym ni'n dymuno gwneud hynny. Fe hoffwn i awgrymu ei fod efallai yn canolbwyntio ar ei Aelodau ei hun, ac mae hi'n ymddangos bod rhai ohonyn nhw'n bwriadu cyfuno baner Cymru â baner Palestina. Ni ddywedaf i ddim yn rhagor. Diolch i chi. [Torri ar draws.] Gan droi at y Gweinidog: Weinidog Cabinet, faint o arian trethdalwyr y mae Llywodraeth Cymru wedi ei ymrwymo ar gyfer mynd ar drywydd annibyniaeth i Gymru, yn cynnwys sefydlu'r comisiwn cenedlaethol newydd a cheisio pwerau i gynnal refferendwm ar annibyniaeth? Roedd arolwg diweddar a gomisiynwyd gan y sefydliad o blaid annibyniaeth sef Yes Cymru hyd yn oed yn canfod mai dim ond 32 y cant o'r pleidleiswyr tebygol a fyddai'n ystyried cefnogi annibyniaeth. Felly, mae hi'n amlwg nad oes yna gefnogaeth gyffredinol o gwbl i annibyniaeth ledled Cymru. Mewn cyfnod pan fo'r GIG, ein hysgolion, ein cynghorau a'n gwasanaethau rheng flaen dan bwysau ariannol enfawr, a ydych chi wir yn credu mai dyma ddefnydd priodol o arian trethdalwyr, ac a wnewch chi gyhoeddi'r gost lawn a ragwelir o fynd ar drywydd yr agenda hon yn ystod tymor y Senedd hon? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775933 136 En 2026-10-06T14:35:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3902&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775941 137 En 2026-10-06T14:35:52 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=3954&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=3954&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Well, I welcome the Member to his new position on the Reform frontbench. Had he been at a previous question time, he would have heard me say from this position that this Government is committed to delivering on its priorities for the people of Wales—on childcare, on child poverty, on the economy, on educational standards and on tackling waiting lists. Those are our priorities. That mission is underpinned by standing up for Wales, and we make no apology for seeking devolution of the Crown Estate, for the very reasons we've heard outlined earlier, for improving our rail services, and for making our communities safer by devolving policing. That is our agenda as a Government, as I set out in my oral statement on the priorities on the constitution.  Wel, rwy'n croesawu'r Aelod i'w swydd newydd ar fainc flaen Reform. Pe byddai ef wedi bod yn bresennol yn ystod amser cwestiynau blaenorol, fe fyddai ef wedi fy nghlywed i'n dweud o'r safle hwn fod y Llywodraeth hon wedi ymrwymo i gyflawni ei blaenoriaethau er mwyn pobl Cymru—o ran gofal plant, o ran tlodi plant, o ran yr economi, o ran safonau addysgol ac o ran mynd i'r afael â rhestrau aros. Y rhain yw ein blaenoriaethau ni. Cafodd y gorchwyl hwnnw ei seilio ar sefyll dros Gymru, ac nid ydym ni'n ymddiheuro am geisio datganoli Ystad y Goron, am yr union resymau y clywsom yn cael eu hamlinellu yn gynharach, nac am wella ein gwasanaethau rheilffyrdd, nac am wneud ein cymunedau ni'n fwy diogel trwy ddatganoli plismona. Honno yw ein hagenda ni yn y Llywodraeth, fel nodais i yn fy natganiad llafar ar y blaenoriaethau o ran y cyfansoddiad. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775946 138 En 2026-10-06T14:36:41 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4003&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4003&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12170 12170 Iain McIntosh AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12170 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12170 McIntosh, Iain Diolch, Lywydd. You answered a question I didn't put to you, but, anyway, I'll try again with a different one. Mine was about devolution, but anyway—sorry, about independence.  Cabinet Minister, how are Wales's taxpayers actually supposed to know whether the Welsh Government is delivering value for their money? Billions of pounds are spent every year across numerous programmes, projects and initiatives, but spending money is not the same as delivering results. So, will you publish clear performance data showing what every Welsh Government programme is supposed to achieve, how much it costs, whether it is on time, and, crucially, whether it is actually working? Now, when a programme repeatedly fails to deliver results or value for money, will you reform it or scrap it altogether, rather than continuing to pour taxpayers' money into something that simply isn't working? Diolch, Lywydd. Fe wnaethoch chi ateb cwestiwn na wnes i ei ofyn i chi, ond, beth bynnag am hynny, fe roddaf i gynnig arall arni gydag un gwahanol. Roedd fy nghwestiwn i'n ymwneud â datganoli, ond beth bynnag—mae'n ddrwg gen i, ag annibyniaeth. Weinidog Cabinet, sut caiff trethdalwyr Cymru wybod mewn gwirionedd a yw Llywodraeth Cymru yn cynnig gwerth am eu harian? Mae biliynau o bunnau yn cael eu gwario bob blwyddyn ar draws nifer o raglenni, prosiectau a mentrau, ond nid yw gwario arian yn golygu cyflawni canlyniadau. Felly, a wnewch chi gyhoeddi data perfformiad eglur sy'n dangos yr hyn y mae pob rhaglen gan Lywodraeth Cymru i fod i'w gyflawni, faint mae hynny'n ei gostio, a yw hynny'n digwydd ar amser, ac, yn hollbwysig, a yw'n gweithio mewn gwirionedd? Nawr, pan fydd rhaglen yn methu â chyflawni canlyniadau na rhoi gwerth am arian dro ar ôl tro, a wnewch chi ei diwygio hi neu ei dileu hi'n gyfan gwbl, yn hytrach na dal ati i dywallt arian trethdalwyr i rywbeth nad yw'n gweithio? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775955 139 En 2026-10-06T14:37:35 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4057&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4057&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd There's a simple answer to that question, which is 'yes', because, as a Government, we are committed to outcomes. We have been critical of previous Governments who have poured money into projects and focused on inputs and outputs rather than outcomes that people can feel in their daily lives across the country. Part of my role is to challenge and to work with every one of my Cabinet colleagues to look at those Government programmes, to ensure that we are both getting value for taxpayers' money and ensuring that we're delivering outcomes for people right across Wales, whether that's on childcare, on the economy, on education—change that people can feel. Mae ateb syml i'r cwestiwn hwnnw, sef 'gwnawn', oherwydd, yn y Llywodraeth, rydym ni wedi ymrwymo i ganlyniadau. Rydym ni wedi bod yn feirniadol o Lywodraethau blaenorol sydd wedi tywallt arian i brosiectau ac wedi canolbwyntio ar fewnbynnau ac allbynnau yn hytrach na chanlyniadau y gall pobl eu teimlo nhw yn eu bywydau bob dydd ledled y wlad. Rhan o'm swyddogaeth i yw herio a gweithio gyda phob un o'r cyd-Aelodau yn y Cabinet i edrych ar y rhaglenni hynny gan y Llywodraeth, i sicrhau ein bod ni'n cael gwerth am arian trethdalwyr a sicrhau ein bod ni'n cyflawni canlyniadau er mwyn pobl ledled Cymru, boed hynny o ran gofal plant, o ran yr economi, o ran addysg—newid y gall pobl ei deimlo. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775956 140 En 2026-10-06T14:38:16 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4098&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4098&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12170 12170 Iain McIntosh AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12170 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12170 McIntosh, Iain Okay. Thank you for that one. Cabinet Minister, I would also like to know why does the Welsh Government keep creating more bureaucracy instead of reducing it. Since 2018, 16 new devolved public bodies have now been created, whilst only five have been replaced or abolished, but now your Government wants to actually create even more. Now, every new body means more boards, more senior executives, more administration and, unfortunately, more cost to the taxpayer. So, when are you actually going to start reducing the machinery of Government? Will you identify which arm's-length bodies duplicate work that is already being done elsewhere, publish what each one costs, and commit to merging or abolishing those that are simply not necessary? Government efficiency shouldn't mean managing even more bureaucracy; it really should mean having the courage to get rid of it if isn't working. Iawn. Diolch i chi am hynna. Weinidog Cabinet, fe hoffwn i wybod hefyd pam mae Llywodraeth Cymru yn dal i greu mwy o fiwrocratiaeth yn hytrach na chyfyngu ar hynny. Ers 2018, mae 16 o gyrff cyhoeddus datganoledig newydd wedi cael eu creu erbyn hyn, er mai dim ond pump a gafodd eu disodli neu eu diddymu, ond nawr mae eich Llywodraeth yn awyddus i greu rhagor eto. Nawr, mae pob corff newydd yn golygu mwy o fyrddau, mwy o uwch swyddogion, mwy o weinyddiaeth ac, yn anffodus, mwy o gost i'r trethdalwr. Felly, pryd fyddwch chi'n dechrau cwtogi ar beirianwaith Llywodraeth? A wnewch chi nodi pa gyrff hyd braich sy'n dyblygu gwaith sydd eisoes yn cael ei wneud mewn mannau eraill, a chyhoeddi faint mae pob un yn ei gostio, ac a wnewch chi ymrwymo i uno neu ddiddymu'r rhai nad ydyn nhw'n angenrheidiol? Ni ddylai effeithlonrwydd y llywodraeth olygu rheoli mwy fyth o fiwrocratiaeth; fe ddylai olygu bod â dewrder i gael gwared ar rywbeth os nad yw hynny'n gweithio. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775959 141 En 2026-10-06T14:39:11 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4153&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4153&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Again, I thank the Member for the question. This Government has a very limited set of bodies that it seeks to set up. There has been widespread debate about the national economic development agency. There is widespread consensus across this Chamber that the Welsh economy is not performing as it should, and an arm's-length, business-driven development agency is a clear way forward there. However, I share the Member's scepticism for the proliferation of bureaucracy, for more bodies for bodies' sake. You will be aware that the Government publishes the budget and the grant letter for every Government sponsored body on an annual basis. Where there are efficiencies to be gained, I will certainly pursue them. Thank you. Unwaith eto, rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Mae gan y Llywodraeth hon set gyfyngedig iawn o gyrff y mae'n ceisio eu sefydlu nhw. Fe fu yna ddadl eang am yr asiantaeth datblygu economaidd genedlaethol. Mae consensws eang ar draws y Siambr hon nad yw economi Cymru yn perfformio fel y dylai hi, ac mae asiantaeth ddatblygu hyd braich, sy'n cael ei hysgogi gan fusnes yn ffordd eglur ymlaen yn hyn o beth. Serch hynny, rwy'n rhannu amheuaeth yr Aelod ynglŷn ag amlhau biwrocratiaeth, am fod â rhagor o gyrff er eu mwyn eu hunain. Rydych chi'n siŵr o fod yn ymwybodol bod y Llywodraeth yn cyhoeddi'r gyllideb a'r llythyr grant ar gyfer pob corff a noddir gan y Llywodraeth yn flynyddol. Lle bydd effeithlonrwydd i'w gael, yn sicr fe fyddaf i'n mynd ar drywydd hynny. Diolch i chi. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775938 142 En 2026-10-06T14:40:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4202&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775943 143 Cy 2026-10-06T14:40:04 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4206&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4206&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Llefarydd Llafur Cymru, Huw Thomas. The Welsh Labour spokesperson, Huw Thomas. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775944 144 Cy 2026-10-06T14:40:06 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4208&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4208&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Diolch, Lywydd. Mae yna lot o sylwadau wedi cael eu gwneud dros yr wythnosau diwethaf am faterion cyfansoddiadol. Dwi eisiau ffocysu ar beth sydd yn bwysig i bobl Cymru, a dyna pam dwi am holi cwestiynau ar y rhaglen lywodraethu. Thank you, Llywydd. Many comments have been made over recent weeks on constitutional issues. I want to focus on what's important to the people of Wales, and that's why I want to ask questions on the programme for government. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775947 145 En 2026-10-06T14:40:20 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4222&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4222&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Minister, the programme for government, which you have overall oversight for, is full of references to collaboration and it's also very strong—there's a whole section on it—about supporting teachers. But, last week, an overwhelming majority of school leaders voted to support industrial action in response to your Government's priorities and policies. Ninety-three per cent of NAHT members voted, and 72.5 per cent of them indicated they would be prepared to take industrial action. Why does the Minister think the programme for government has been so poorly received by school leaders? Can you confirm that intensive negotiations with NAHT are now taking place, and what progress is the Government making? Weinidog, mae'r rhaglen lywodraethu, y mae pawb ohonoch chi â goruchwyliaeth gyffredinol arni, yn llawn o gyfeiriadau at gydweithio ac yn gadarn iawn hefyd—mae yna adran gyfan ar y pwnc—o ran cefnogi athrawon. Ond, yr wythnos diwethaf, fe bleidleisiodd mwyafrif llethol o arweinwyr ysgolion i gefnogi gweithredu diwydiannol mewn ymateb i flaenoriaethau a pholisïau eich Llywodraeth chi. Fe bleidleisiodd naw deg tri y cant o aelodau Cymdeithas Genedlaethol y Prifathrawon, ac roedd 72.5 y cant ohonyn nhw'n nodi y bydden nhw'n barod i gymryd camau diwydiannol. Pam mae'r Gweinidog yn credu bod y rhaglen lywodraethu wedi cael derbyniad mor wael gan arweinwyr ysgolion? A wnewch chi gadarnhau bod trafodaethau dwys yn digwydd gyda Chymdeithas Genedlaethol y Prifathrawon nawr, a pha gynnydd mae'r Llywodraeth yn ei wneud? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775958 146 Cy 2026-10-06T14:41:05 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4267&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4267&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch am y cwestiwn. Thank you for the question. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775960 147 En 2026-10-06T14:41:07 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4269&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4269&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd I think what we're seeing across the public services in Wales is a legacy of a decade and more of austerity that has seen cuts and challenges, and public services that are genuinely facing crisis point. I am very pleased that my colleague the Minister for education has been engaging effectively with a range of teaching unions. There's been more progress with some than others. I said in my earlier answer that trade union colleagues and us will not always agree. Those negotiations are ongoing, and I'm sure we would all wish to see a positive conclusion to those negotiations. My colleague the Cabinet Minister for education has focused on raising standards in our schools, and if we are to achieve that, it must be done in collaboration and co-operation with both the teachers and those who lead our schools. Rwy'n credu mai'r hyn yr ydym ni'n ei weld ar draws y gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru yw etifeddiaeth degawd a mwy o gyni a welodd doriadau a heriau, a gwasanaethau cyhoeddus yn wynebu pwynt argyfwng gwirioneddol. Rwy'n falch iawn fod fy nghyd-Weinidog y Gweinidog dros addysg wedi bod yn ymgysylltu yn effeithiol ag ystod o undebau addysgu. Mae mwy o gynnydd wedi bod gyda rhai na gydag eraill. Fe ddywedais i yn fy ateb cynharach na fydd cydweithwyr yn yr undebau llafur o'r un farn â ni bob amser. Mae'r trafodaethau hynny'n parhau, ac rwy'n siŵr y byddem ni i gyd yn dymuno gweld terfyniad cadarnhaol i'r trafodaethau hynny. Mae fy nghyd-Weinidog y Gweinidog Cabinet dros addysg wedi bod yn canolbwyntio ar godi safonau yn ein hysgolion, ac os ydym ni am gyflawni hynny, fe fydd rhaid gwneud hynny wrth gydweithio ac mewn cydweithrediad â'r athrawon a'r rhai sy'n arwain ein hysgolion. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775971 148 En 2026-10-06T14:42:03 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4325&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4325&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Diolch, Weinidog. I applaud the answer you gave earlier in response to Reform's attack on trade unions, and I should declare myself a member of many of them, including Unite, because I'm going to come on to this. You talk about social partnership, you talk about Government efficiency, and there's a clear link between both, but at your own party conference this weekend, you had a delegation of health visitors from Cwm Taf, who are Unite members, who've been on strike. They heard a political priority from the First Minister that he would resolve their dispute, and they believe he's lied. Those are their words—that he's failed to keep his promise. As the Minister responsible for keeping the Government's priorities, do you regret the First Minister's failure to keep his promise? We now have the longest running nursing strike in NHS Wales history. To secure efficiency of the NHS, what will you do to resolve the issue? Diolch, Weinidog. Rwy'n cymeradwyo'r ateb y gwnaethoch chi ei roi yn gynharach mewn ymateb i ymosodiad gan Reform ar yr undebau llafur, ac fe ddylwn i ddatgan fy mod i fy hun yn aelod o lawer ohonyn nhw, gan gynnwys Unite, oherwydd fe fyddaf i'n symud ymlaen at hyn. Rydych chi'n siarad am bartneriaeth gymdeithasol, rydych chi'n siarad am effeithlonrwydd y Llywodraeth, ac mae cysylltiad eglur rhwng y ddau, ond yng nghynhadledd eich plaid chi eich hun y penwythnos hwn, roedd gennych chi ddirprwyaeth o ymwelwyr iechyd yno o Gwm Taf, sy'n aelodau o Unite, sydd wedi bod ar streic. Fe gawson nhw glywed am flaenoriaeth wleidyddol y Prif Weinidog y byddai ef yn datrys eu hanghydfod, ac maen nhw o'r farn ei fod ef wedi dweud celwydd. Eu geiriau nhw oedd y rhain—ei fod ef wedi methu â chadw ei addewid. Yn Weinidog sy'n gyfrifol am gadw blaenoriaethau'r Llywodraeth, a ydych chi'n drist oherwydd methiant y Prif Weinidog i gadw ei addewid? Dyma'r streic nyrsio hiraf yn hanes GIG Cymru. Ar gyfer sicrhau effeithlonrwydd y GIG, beth fyddwch chi'n ei wneud i ddatrys y broblem? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775977 149 En 2026-10-06T14:43:08 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4390&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4390&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd As my colleague will know full well, the Cabinet Minister for health is responsible for the health service and our health priorities, and has set out our approach and our encouragement to all of those partners in the debate in Cwm Taf, to reach a negotiated conclusion. We very much hope that will happen at the soonest time possible. The point more generally about the NHS is an important one. People right across Wales are currently being let down by a service that has not invested significantly enough in tackling waiting lists. We have invested, as the First Minister said earlier, £145 million in bringing down waiting lists, because the impact of that on individuals, on families, on workplaces right across Wales is unconscionable, and those are our priorities as a Government. Fel gŵyr fy nghyd-Weinidog i'n dda iawn, y Gweinidog Cabinet dros iechyd sy'n gyfrifol am y gwasanaeth iechyd a'n blaenoriaethau iechyd, ac mae ef wedi nodi ein dull gweithredu a'n hanogaeth ni i'r partneriaid hynny i gyd sydd yn y ddadl yng Nghwm Taf, ar gyfer cael terfyniad cytunedig. Rydym ni'n gobeithio yn fawr y bydd hynny'n digwydd cyn gynted â phosibl. Mae'r pwynt yn fwy cyffredinol am y GIG yn un pwysig. Mae pobl ledled Cymru yn cael eu siomi ar hyn o bryd gan wasanaeth sydd heb weld buddsoddiad yn sylweddol o ran mynd i'r afael â rhestrau aros. Rydym ni wedi buddsoddi, fel dywedodd y Prif Weinidog yn gynharach, £145 miliwn ar gyfer byrhau rhestrau aros, oherwydd mae effaith hynny ar unigolion, ar deuluoedd, ar weithleoedd ledled Cymru yn anhygoel, a'r rhain yw ein blaenoriaethau ni yn y Llywodraeth. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775982 150 Cy 2026-10-06T14:44:05 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4447&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4447&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Sam Rowlands. The Welsh Conservatives' spokesperson, Sam Rowlands. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775987 151 En 2026-10-06T14:44:08 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4450&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4450&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 8734 8734 Sam Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam Diolch, Lywydd. As the Cabinet Minister for effectiveness, what actions are you taking to guarantee that your Cabinet colleagues are effectively ensuring value for money in the departments across the Welsh Government? Diolch, Lywydd. Yn Weinidog Cabinet dros effeithiolrwydd, pa gamau a ydych chi'n eu cymryd i warantu bod eich cyd-Aelodau yn y Cabinet yn sicrhau gwerth am arian yn effeithiol yn yr adrannau ar draws Llywodraeth Cymru? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775988 152 En 2026-10-06T14:44:21 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4463&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4463&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd One of the areas that we are looking at as a centralised Cabinet office in the Government is looking right across our Government priorities and ensuring that there is effective delivery on those and there is effective value for money. I know my colleague the Cabinet Minister for Finance has been engaging with Cabinet colleagues about their budgets for the year ahead, working closely with them to ensure that there is value for money at the heart of those programmes. Government effectiveness is about value for money, it is about delivering outcomes for people, and it comes back to the question posed earlier: if there are programmes that are not delivering measurable, tangible outcomes for people in communities right across Wales, then we should indeed reconsider them. Un o'r meysydd yr ydym ni'n eu hystyried fel swyddfa Cabinet ganolog yn y Llywodraeth yw edrych dros ein blaenoriaethau ni i gyd yn y Llywodraeth a sicrhau bod cyflawniad effeithiol ar y rhain a bod gwerth effeithiol am arian. Fe wn i fod fy nghyd-Weinidog, y Gweinidog Cabinet dros Gyllid, wedi bod yn ymgysylltu â chyd-Weinidogion yn y Cabinet ynglŷn â'u cyllidebau nhw ar gyfer y flwyddyn i ddod, gan weithio'n agos gyda nhw i sicrhau bod gwerth am arian wrth hanfod y rhaglenni hynny. Mae effeithiolrwydd y llywodraeth yn ymwneud â gwerth am arian, mae'n ymwneud â chyflawni canlyniadau i bobl, ac mae hyn yn dychwelyd at y cwestiwn a ofynnwyd yn gynharach: os oes yna raglenni nad ydyn nhw'n cyflawni canlyniadau y gellir eu mesur, sy'n ddiriaethol i bobl mewn cymunedau ledled Cymru, yna fe ddylem ni eu hailystyried nhw mewn gwirionedd. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775931 153 En 2026-10-06T14:45:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4502&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775942 154 En 2026-10-06T14:45:11 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4513&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4513&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 8734 8734 Sam Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam Thank you for your response, Cabinet Minister. You'll know, in July, that your colleague the Cabinet Minister for Culture and Sport announced that the Welsh Government will be setting up a new shadow broadcasting and communications authority as a first step in trying to pull powers over broadcasting away from the UK Government. And you'll know, of course, that broadcasting has never been devolved, so setting up the shadow authority is clearly an example of this Plaid Cymru Welsh Government working outside of its constitutional boundaries. And, of course, as the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution, I'm sure you were the first to object to these plans at the earliest opportunity. At the same time, your colleague also announced that tens of thousands of pounds have been set aside to fund the shadow authority in its first year. And, of course, because it's not a devolved matter, there's no funding from the UK Government to enable this to happen, meaning every penny spent on the shadow authority has to be redirected from an area the Welsh Government does have responsibility for. So, Cabinet Minister, do you think that this is an effective use of taxpayers' money that the Welsh Government is spending tens of thousands of pounds on something it has no responsibility for? Diolch i chi am eich ymateb, Weinidog Cabinet. Rydych chi'n siŵr o fod yn gwybod, ym mis Gorffennaf, fod eich cyd-Weinidog chi, y Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon, wedi cyhoeddi y bydd Llywodraeth Cymru yn sefydlu awdurdod darlledu a chyfathrebu cysgodol newydd yn gam cyntaf mewn ymgais i dynnu pwerau dros ddarlledu oddi wrth Lywodraeth y DU. Ac fe wyddoch chi, wrth gwrs, na chafodd darlledu ei ddatganoli erioed, ac felly mae sefydlu'r awdurdod cysgodol yn enghraifft eglur o Lywodraeth Cymru Plaid Cymru yma'n gweithio'r tu draw i'w ffiniau cyfansoddiadol. Ac, wrth gwrs, yn Weinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd y Llywodraeth a'r Cyfansoddiad, rwy'n siŵr mai chi fyddai'r cyntaf i wrthwynebu'r cynlluniau hyn ar y cyfle cynharaf. Ar yr un pryd, fe gyhoeddodd eich cyd-Weinidog chi hefyd fod degau o filoedd o bunnau wedi cael eu neilltuo i ariannu'r awdurdod cysgodol yn ei flwyddyn gyntaf. Ac, wrth gwrs, am nad yw hwnnw'n fater datganoledig, nid oes unrhyw gyllid gan Lywodraeth y DU i ganiatáu i hyn ddigwydd, sy'n golygu ei bod hi'n rhaid ailgyfeirio pob ceiniog a gaiff ei wario ar yr awdurdod cysgodol o faes y mae Llywodraeth Cymru yn gyfrifol amdano. Felly, Weinidog Cabinet, a ydych chi o'r farn mai dyma ddefnydd effeithiol o arian trethdalwyr sef bod Llywodraeth Cymru yn gwario degau o filoedd o bunnau ar rywbeth nad oes ganddi unrhyw gyfrifoldeb amdano? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775961 155 En 2026-10-06T14:46:18 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4580&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4580&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd I think if anyone had seen the evidence from colleagues in the media, in BBC and in S4C, to the culture committee in Westminster and in other places on the challenges facing the media landscape, and the very real challenges facing the media landscape right across Wales, they would understand that broadcasting in Wales would be in a stronger place if it was indeed devolved. That is why this Government is committed to the devolution of broadcasting, so that we can have effective media, so that we can have effective scrutiny of this Government, amongst other things. That is what we support, and we make no apology for supporting that. Rwyf i o'r farn pe byddai unrhyw un wedi gweld y dystiolaeth gan gydweithwyr yn y cyfryngau, yn y BBC ac yn S4C, i'r pwyllgor diwylliant yn San Steffan ac mewn mannau eraill o ran yr heriau sy'n wynebu tirwedd y cyfryngau, a'r heriau gwirioneddol iawn sy'n wynebu tirwedd y cyfryngau ledled Cymru, y byddai yn deall y byddai darlledu yng Nghymru ar dir mwy cadarn pe bai'n cael ei ddatganoli mewn gwirionedd. Dyna pam mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i ddatganoli darlledu, er mwyn i ni fod â chyfryngau effeithiol, er mwyn i ni fod â chraffu effeithiol ar y Llywodraeth hon, ymhlith pethau eraill. Dyna'r hyn yr ydym ni'n ei gefnogi, ac nid ydym ni'n ymddiheuro o gwbl am gefnogi hynny. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775965 156 Cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution B Gwneud Penderfyniadau gan y Llywodraeth a'r Sector Cyhoeddus Government and Public Sector Decision Making 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775966 157 Cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution O 12189 12189 Safa Elhassan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12189 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12189 Elhassan, Safa 3. Pa asesiad y mae'r Gweinidog Cabinet wedi'i wneud o'r modd y gall ystadegau gefnogi o ran gwneud penderfyniadau mwy effeithiol gan y llywodraeth a'r sector cyhoeddus ledled Cymru? OQ64626 3. What assessment has the Cabinet Minister made of how statistics can support more effective government and public sector decision making across Wales? OQ64626 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775967 158 En 2026-10-06T14:47:12 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4634&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4634&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch, Safa. Trustworthy statistics play a vital role in effective decision making across Wales. They help us understand where need is greatest, target resources effectively and judge whether outcomes are improving. As a Government, we are committed to using high-quality evidence to shape policy and delivery, and to publish clear outcomes that strengthen accountability. Diolch, Safa. Mae gan ystadegau dibynadwy ran hanfodol wrth wneud penderfyniadau effeithiol ledled Cymru. Maen nhw'n ein help ni ddeall ym mha le mae'r angen mwyaf, i dargedu adnoddau yn effeithiol a barnu a yw canlyniadau yn gwella. Yn y Llywodraeth, rydym ni wedi ymrwymo i ddefnyddio tystiolaeth o ansawdd uchel i lunio polisi a chyflawni, a chyhoeddi canlyniadau eglur sy'n grymuso atebolrwydd. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775970 159 En 2026-10-06T14:47:39 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4661&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4661&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12189 12189 Safa Elhassan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12189 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12189 Elhassan, Safa Diolch, Cabinet Minister. Evidence-based decision making is central to delivering effective public service and ensuring the best use of public money. In healthcare, for example, we know that additional capacity can sometimes be needed to reduce waiting times. Audit Wales has highlighted that insourcing and outsourcing can help reduce long waits, but that it can also place additional pressure on NHS finances down the line, whilst opportunities remain to improve productivity within NHS services. So, Cabinet Minister, how is the Welsh Government ensuring that decisions on improving and delivering effective public services are not just informed by immediate cost savings or short-term deliveries, but also on sustainability, long-term outcomes and capacity building? Diolch, Weinidog Cabinet. Mae gwneud penderfyniadau sy'n seiliedig ar dystiolaeth yn ganolog ar gyfer darparu gwasanaeth cyhoeddus effeithiol a sicrhau'r defnydd gorau o arian cyhoeddus. O ran gofal iechyd, er enghraifft, fe wyddom ni y gall angen fod weithiau am gapasiti ychwanegol i fyrhau amseroedd aros. Mae Archwilio Cymru wedi tynnu sylw at allu mewnoli ac allanoli i helpu i fyrhau arosiadau hir, ond y gall hynny roi pwysau ychwanegol ar gyllid y GIG ymhen amser hefyd, tra bod cyfleoedd yn parhau o ran gwella cynhyrchiant yng ngwasanaethau'r GIG. Felly, Weinidog Cabinet, sut mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod penderfyniadau o ran gwella a darparu gwasanaethau cyhoeddus yn effeithiol yn cael eu llywio nid gan arbedion costau ar unwaith neu gyflawniadau byrdymor, ond gan gynaliadwyedd, canlyniadau hirdymor a datblygu capasiti hefyd? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775986 160 En 2026-10-06T14:48:33 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4715&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4715&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch yn fawr. The Member, from her professional background, speaks clearly from experience. I believe there is more work to be done in the NHS on improving productivity. I also believe that throwing money at a problem as a sticking plaster is not a long-term solution. Decisions should be informed by evidence on outcomes, value for money and long-term sustainability, not simply the upfront costs. Health economics is an important part of that evidence base, helping decision makers understand what delivers the best outcomes from available resources. For example, health economics is being used in our work as a Government to bring care closer to home, often referred to as Community by Design, including community resource teams, virtual wards, integrated community hubs for health and social care. Diolch yn fawr. Mae'r Aelod, o'i chefndir proffesiynol hi, yn siarad yn groyw o brofiad. Rwy'n credu bod mwy o waith i'w wneud yn y GIG o ran gwella cynhyrchiant. Rwyf o'r farn hefyd nad yw taflu arian at broblem fel datrysiad dros dro yn ddatrysiad i'r hirdymor. Fe ddylai penderfyniadau gael eu llywio gan dystiolaeth o ran canlyniadau, gwerth am arian a chynaliadwyedd hirdymor, nid yn unig o ran y costau ymlaen llaw. Mae economeg iechyd yn rhan bwysig o'r sylfaen honno o dystiolaeth, sy'n cynorthwyo'r rhai sy'n gwneud penderfyniadau wrth ddeall pa beth sy'n cyflawni'r canlyniadau gorau gyda'r adnoddau sydd ar gael. Er enghraifft, mae economeg iechyd yn cael ei defnyddio yn ein gwaith ni yn y Llywodraeth i ddod â gofal yn nes at y cartref, y cyfeirir at hynny fel Cymunedol o’r Cychwyn yn aml, gan gynnwys timau adnoddau cymunedol, wardiau rhithwir, canolfannau cymunedol integredig ar gyfer iechyd a gofal cymdeithasol. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775992 161 En 2026-10-06T14:49:31 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4773&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4773&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12175 12175 Shav Taj AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12175 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav Minister, good workforce data should, obviously, allow Governments to anticipate pressures rather than respond when they reach crisis point. How will your Government's data on recruitment, retention and workforce pressures to engage with our trade unions earlier actually help prevent some of those pressures ultimately escalating into industrial disputes? And talking of understanding our workforce, it is important, of course, for me to also reference that TUC Cymru has consistently gathered evidence about the experiences of workers in Wales because good policy obviously does start with good data. And I think that some of the mentions in relation to funding and social partnership—. Of course, Wales union learning fund funding provides funding for unions to encourage and support work-placed learning specifically, and it's about skills, and, of course, the TUC has very cleared referenced that 100,000 workers in Wales have benefited as a result of that funding in recent years. Weinidog, fe ddylai data gweithlu da, yn amlwg, ganiatáu i Lywodraethau ragweld pwysau yn hytrach nag adweithio wrth gyrraedd sefyllfa o argyfwng. Sut fydd data eich Llywodraeth o ran recriwtio, cadw a phwysau gweithlu i ymgysylltu â'n hundebau llafur yn gynharach yn helpu i atal peth o'r pwysau hwnnw rhag arwain at anghydfodau diwydiannol yn y pen draw? Ac wrth siarad am ddeall ein gweithlu, mae hi'n bwysig, wrth gwrs, i mi gyfeirio hefyd at y ffaith bod TUC Cymru wedi casglu tystiolaeth yn gyson am brofiadau gweithwyr yng Nghymru am fod polisi cadarn yn dechrau gyda data cadarn, yn amlwg. Ac rwy'n credu bod rhywfaint o'r sôn o ran cyllid a phartneriaeth gymdeithasol—. Wrth gwrs, mae cyllid gan Gronfa Ddysgu Undebau Cymru yn darparu cyllid i undebau i annog a chefnogi dysgu ar safleoedd yn benodol, ac mae hynny'n ymwneud â sgiliau, ac, wrth gwrs, mae'r TUC wedi cyfeirio yn eglur iawn fod 100,000 o weithwyr yng Nghymru wedi cael mantais o ganlyniad i'r cyllid hwnnw yn ystod y blynyddoedd diwethaf. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775968 162 En 2026-10-06T14:50:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4802&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776052 163 En 2026-10-06T14:52:27 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4949&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4949&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776055 164 En 2026-10-06T14:51:27 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4889&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4889&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775973 165 En 2026-10-06T14:50:36 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4838&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4838&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch yn fawr. Thank you to the Member for their question. I also pay tribute to the work that she did in a previous life with TUC Cymru, doing very important work on behalf of trade unions in Wales. The focus of the question on recruitment and retention is an important one in the health service. There is work on a workforce strategy being undertaken currently, both by Welsh Government and our colleagues in Health Education and Improvement Wales. Getting these data right and planning for the long term is crucial, because we need the right staffing in the right places, with the right mix of skills, in order to deliver long-term, sustainable success for our health service. Diolch yn fawr. Diolch i'r Aelod am ei chwestiwn. Rwy'n rhoi teyrnged iddi hefyd am y gwaith a wnaeth hi yn ei gwaith blaenorol gyda TUC Cymru, yn gwneud gwaith pwysig iawn ar ran yr undebau llafur yng Nghymru. Mae'r cwestiwn yn canolbwyntio ar recriwtio a chadw sy'n bwysig yn y gwasanaeth iechyd. Mae gwaith yn cael ei wneud ar hyn o bryd ar strategaeth gweithlu, gan Lywodraeth Cymru a'n cydweithwyr yn Addysg a Gwella Iechyd Cymru fel ei gilydd. Mae sicrhau cywirdeb y data hwn a chynllunio i'r hirdymor yn hanfodol, oherwydd mae angen y staff priodol yn y mannau priodol arnom ni, gyda'r gymysgedd gywir o sgiliau, ar gyfer cyflawni llwyddiant hirdymor, cynaliadwy i'n gwasanaeth iechyd ni. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775976 166 Cy 2026-10-06T14:51:20 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4882&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4882&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Prynhawn da, Weinidog, a diolch hefyd i Safa am y cwestiwn. Good afternoon, Minister, and thank you to Safa for the question. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775978 167 En 2026-10-06T14:51:25 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4887&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4887&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane You said in your response to Safa that trustworthy statistics and evidence is vital to the delivery of services, but that must also include listening to residents: 9,700 people in Powys have objected to the proposals ahead of them. But I also want to talk about a recent Healthcare Inspectorate Wales—and you've talked about that body—inspection of Gwaun Cae Gurwen Surgery. It found that 85 per cent of respondents rated their experience as 'poor', while 73 per cent did not feel listened to or involved in decisions about their healthcare—a very high proportion of patients for that practice, yet the inspection did not identify failings that fully reflected the level of dissatisfaction reported by patients. We know that Healthcare Inspectorate Wales can make recommendations and seek improvements, but there are questions about how much leverage sits behind those recommendations when services fail to improve. So, Minister, I really want to hear this answer—an answer, please: for more effective— Roeddech chi'n dweud yn eich ymateb i Safa fod ystadegau a thystiolaeth ddibynadwy yn hanfodol wrth ddarparu gwasanaethau, ond mae'n rhaid i hynny gynnwys gwrando ar drigolion hefyd: mae 9,700 o bobl ym Mhowys wedi gwrthwynebu'r cynigion sydd o'u blaenau nhw. Ond rwy'n awyddus i siarad hefyd am arolygiad diweddar gan Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru—ac rydych chi wedi sôn am y corff hwnnw—o Feddygfa Gwaun Cae Gurwen. Roedd hwnnw wedi canfod bod 85 y cant o'r ymatebwyr yn ystyried eu profiad yn un 'gwael', wrth i 73 y cant fod o'r farn nad oedd neb yn gwrando arnyn nhw nac oedden nhw'n cael cyfrannu at y penderfyniadau am eu gofal iechyd—cyfran uchel iawn o gleifion ar gyfer y feddygfa honno, ac eto nid oedd yr arolygiad yn nodi methiannau a oedd yn adlewyrchu cyfradd yr anfodlonrwydd a adroddwyd gan gleifion yn llawn. Fe wyddom ni y gall Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru wneud argymhellion a cheisio gwelliannau, ond mae yna gwestiynau ynglŷn â faint o ddylanwad sydd gan yr argymhellion hynny pan fo gwasanaethau yn methu â gwella. Felly, Weinidog, fe hoffwn yn fawr iawn glywed yr ateb hwn—ateb, os gwelwch yn dda: i wneud penderfyniadau mwy effeithiol— 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776154 168 Cy 2026-10-06T14:52:27 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4949&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4949&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Cwestiwn, plis. [Anghlywadwy.] A question, please. [Inaudible.] 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776156 169 En 2026-10-06T14:52:31 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4953&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4953&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Yes, well, I'm pre-empting it. [Laughter.] For more effective public sector decision making, who has the power to ensure that clear evidence of poor service actually results in action? Ie, wel, rwy'n achub y blaen ar hwnnw. [Chwerthin.] I wneud penderfyniadau mwy effeithiol yn y sector cyhoeddus, pwy sydd â'r pŵer i sicrhau bod tystiolaeth eglur o wasanaeth sâl yn arwain at gamau gwirioneddol? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775994 170 En 2026-10-06T14:52:44 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=4966&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=4966&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd I thank the Member for the question and for highlighting some of those very local issues. Clearly, I'm not abreast of the precise nature of the issues in Gwaun Cae Gurwen, but if the Member would like to write to myself or my Cabinet colleague the Cabinet Minister for health, I'm sure we can look specifically at that. I think there is a broader question here about how Government listens, takes concerns on board and what those avenues are for citizens right across the country to make progress when those concerns are not being listened to. We've heard various examples over the last hour or so from colleagues across this Chamber. It is something that we need to be clear about, and there is almost certainly a case for ensuring that that is as effective as possible, and it's one of those areas I'd be happy to look at. Rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiwn ac am dynnu sylw at rai o'r materion lleol iawn hynny. Yn amlwg, nid wyf i'n ymwybodol o natur fanwl y materion yng Ngwaun Cae Gurwen, ond pe byddai'r Aelod yn dymuno ysgrifennu ataf i neu fy nghyd-Weinidog yn y Cabinet, y Gweinidog Cabinet dros iechyd, rwy'n siŵr y gallem ni edrych ar hwnnw'n benodol. Rwy'n credu bod cwestiwn ehangach yma ynglŷn â sut y bydd Llywodraeth yn gwrando, yn deall pryderon a pha lwybrau sydd ar gael i ddinasyddion ledled y wlad ar gyfer gwneud cynnydd pan nad yw'r pryderon hynny yn cael eu clywed. Fe glywsom ni am enghreifftiau amrywiol dros yr awr ddiwethaf oddi wrth gyd-Aelodau ar draws y Siambr hon. Mae hyn yn rhywbeth y mae angen i ni fod yn eglur iawn amdano a bron yn sicr, mae yna achos dros sicrhau bod hynny mor effeithiol â phosibl, a dyma un o'r meysydd hynny y byddwn i'n hapus i'w ystyried. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776001 171 Cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution B Caffael Lleol Local Procurement 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776002 172 Cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution O 12155 12155 Leticia Gonzalez AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12155 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12155 Gonzalez, Leticia 4. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog Cabinet wedi'u cael gyda Gweinidog y Cabinet dros Gyllid ynglŷn â chyflawni blaenoriaeth y Llywodraeth o weithio i wella lefelau caffael lleol? OQ64638 4. What discussions has the Cabinet Minister had with the Cabinet Minister for Finance about delivering the Government's priority of working to improve levels of local procurement? OQ64638 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776003 173 En 2026-10-06T14:53:58 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5040&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5040&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd I have regular discussions with the Cabinet Minister for Finance on public procurement and its contribution to the Welsh economy. These discussions have included strengthening Welsh supply chains, improving access to opportunities for Welsh businesses, particularly small and medium-sized enterprises and social enterprises, and increasing expenditure with Wales-based suppliers towards our 70 per cent ambition. Rwy'n cael trafodaethau rheolaidd gyda'r Gweinidog Cabinet dros Gyllid ar gaffael cyhoeddus a chyfraniad hynny i economi Cymru. Mae'r trafodaethau hyn wedi cynnwys cryfhau cadwyni cyflenwi Cymru, gwella mynediad at gyfleoedd ar gyfer busnesau Cymru, yn enwedig busnesau bach a chanolig a mentrau cymdeithasol, a chynyddu gwariant gyda chyflenwyr yng Nghymru i anelu at ein huchelgais ni o 70 y cant. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776005 174 En 2026-10-06T14:54:26 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5068&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5068&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12155 12155 Leticia Gonzalez AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12155 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12155 Gonzalez, Leticia Thank you. I understand the importance of small businesses across the region being offered the opportunity to grow. Such growth in small businesses is critical to Wales for expanding employment opportunities and in terms of improving their productivity. I see local procurement as one such area of opportunity we should be encouraging and supporting. Therefore, how is your department tracking data to ensure that small and medium-sized businesses are successfully winning local contracts? Diolch i chi. Rwy'n deall pa mor bwysig yw hi i estyn cyfleoedd i fusnesau bach ledled y rhanbarth er mwyn iddyn nhw dyfu. Mae twf o'r fath ymhlith busnesau bach yn hanfodol i Gymru ar gyfer ehangu cyfleoedd cyflogaeth ac o ran gwella eu cynhyrchiant. Rwy'n ystyried caffael lleol yn un o'r meysydd hyn ar gyfer estyn cyfleoedd y dylem ni fod yn eu hannog a'u cefnogi. Felly, sut mae eich adran chi'n olrhain data i sicrhau bod busnesau bach a chanolig yn llwyddiannus wrth ennill contractau lleol? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776011 175 En 2026-10-06T14:54:53 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5095&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5095&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd I thank the Member for the question. The point is very well made. We need to support our small and medium-sized enterprises, and in my view, we can do more as a Government to support those small and medium-sized enterprises. We track supplier and contract award data through our procurement systems and business intelligence reporting and supplier information, including SME status where available, is drawn from core procurement platforms and analysed through departmental dashboards. And what this enables us to do is monitor the participation and success of SMEs in winning contracts, assess trends over time and identify opportunities to increase access to public sector procurement for local businesses. Rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Cafodd y pwynt ei wneud yn dda iawn. Mae angen i ni gefnogi ein mentrau bach a chanolig, ac yn fy marn i, fe allwn ni wneud mwy yn y Llywodraeth i gefnogi'r mentrau bach a chanolig hynny. Rydym ni'n olrhain data cyflenwyr a dyfarniad contractau trwy ein systemau caffael ac mae adroddiadau deallusrwydd busnes a gwybodaeth am gyflenwyr, gan gynnwys statws BBaCh pan fo hwnnw ar gael, yn cael eu tynnu o lwyfannau caffael craidd ac yn cael eu dadansoddi drwy ddangosfyrddau adrannol. A'r hyn y mae hynny'n ein galluogi ni i'w wneud yw monitro cyfranogiad a llwyddiant busnesau bach a chanolig wrth ennill contractau, asesu tueddiadau dros amser a nodi'r cyfleoedd i fusnesau lleol ar gyfer ehangu mynediad at gaffael sector cyhoeddus. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775962 176 En 2026-10-06T14:55:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5102&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776164 177 Cy 2026-10-06T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=-48598&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776166 178 En 2026-10-06T14:55:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5102&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775964 179 En 2026-10-06T14:55:41 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5143&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5143&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Claire Johnson-Wood. Claire Johnson-Wood. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775974 180 En 2026-10-06T14:55:45 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5147&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5147&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12188 12188 Claire Johnson-Wood AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12188 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12188 Johnson-Wood, Claire I think my question's been answered. Thank you. Rwy'n credu bod fy nghwestiwn i wedi cael ei ateb. Diolch i chi. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776162 181 En 2026-10-06T14:55:48 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5150&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5150&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Thank you very much. Diolch yn fawr iawn i chi. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775975 182 Cy 2026-10-06T14:55:48 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5150&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5150&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr iawn. Mae cwestiynau 5 a 9 wedi'u grwpio. Cwestiwn 5, Andrew R.T. Davies. Thank you very much. Questions 5 and 9 are grouped. Question 5, Andrew R.T. Davies. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775979 183 Cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution B Cyflawni Polisïau'r Llywodraeth Delivering the Government's Policies 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775980 184 Cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution O 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. 5. Sut mae'r Gweinidog Cabinet yn gwella'r ffordd y mae polisïau'r Llywodraeth yn cael eu cyflawni? OQ64633 5. How is the Cabinet Minister improving the delivery of the Government's policies? OQ64633 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776165 185 Cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution O 5113 5113 Nigel Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5113 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5113 Williams, Nigel 9. Pa gamau y mae'r Gweinidog Cabinet yn eu cymryd i sicrhau bod y Llywodraeth yn gallu cyflawni ei blaenoriaethau i bobl Cymru? OQ64613 9. What action is the Cabinet Minister taking to ensure that the Government is able to deliver its priorities for the people of Wales? OQ64613 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775981 186 En 2026-10-06T14:56:02 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5164&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5164&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Presiding Officer, I understand that you have given your permission for questions 5 and 9 to be grouped. In my role, I am focused on strengthening delivery across Government. Through our programme for government, we have set clear priorities. I am working to keep our efforts focused on those priorities, support joined-up working and maintain a clear focus on outcomes. Lywydd, rwy'n deall eich bod chi wedi rhoi eich caniatâd i gwestiynau 5 a 9 gael eu grwpio gyda'i gilydd. Yn fy swydd i, rwy'n canolbwyntio ar rymuso cyflawni ar draws y Llywodraeth. Trwy ein rhaglen lywodraethu ni, rydym ni wedi pennu blaenoriaethau amlwg. Rwy'n gweithio i ganolbwyntio ein hymdrechion yn barhaus ar y blaenoriaethau hynny, a chefnogi gweithio cydgysylltiedig, a pharhau i ganolbwyntio yn bendant ar ganlyniadau. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775993 187 En 2026-10-06T14:56:21 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5183&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5183&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. Thank you, Minister. You highlighted there your priorities for delivery. During the election campaign, the now First Minister signed a letter that has been quoted many times in this Chamber regarding the health visitors' dispute in the Cwm Taf health board area. The key line in that letter was: 'upgrade all Band 6 health visitors to Band 7'. There's no ambiguity there. The First Minister put his name to that letter. How are you getting on in delivering that pledge, or wasn't it a pledge, and it was misleading in its kindest form and an outright lie in its cruellest form? Diolch i chi, Weinidog. Roeddech chi'n tynnu sylw at eich blaenoriaethau chi ar gyfer cyflawni. Yn ystod yr ymgyrch etholiadol, fe roddodd y Prif Weinidog erbyn hyn ei lofnod ar lythyr a gafodd ei ddyfynnu sawl gwaith yn y Siambr hon ynglŷn ag anghydfod yr ymwelwyr iechyd yn ardal bwrdd iechyd Cwm Taf. Y llinell allweddol yn y llythyr hwnnw oedd: 'uwchraddio pob ymwelydd iechyd Band 6 i Fand 7'. Nid oes unrhyw amwysedd yn hynny. Fe roddodd y Prif Weinidog ei enw ar y llythyr hwnnw. Sut ydych chi'n llwyddo wrth gyflawni'r addewid hwnnw, neu os nad addewid oedd hwnnw, roedd hynny'n gamarweiniol ar y gorau ac yn gelwydd noeth ar y gwaethaf? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775996 188 En 2026-10-06T14:56:57 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5219&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5219&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd I think Members should be very careful in this Chamber of accusing colleagues of misleading the Chamber or— Rwy'n credu y dylai Aelodau fod yn ofalus iawn yn y Siambr hon o ran cyhuddo cyd-Aelodau o gamarwain y Siambr neu— 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776000 189 En 2026-10-06T14:57:05 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5227&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5227&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. Well, have you delivered it? Wel, a ydych chi wedi cyflawni hynny? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776004 190 En 2026-10-06T14:56:06 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5168&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5168&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd —misleading people. Our manifesto in the election, upon which we stood, upon which we fought the election and won the election, was based on prioritising bringing waiting lists down, on tackling waiting lists, prioritising the health service and developing productivity within the NHS. That is our priority and I will remain focused on that priority. —gamarwain pobl. Roedd ein maniffesto ni yn yr etholiad, yr oeddem ni'n sefyll arno, y gwnaethom ni ymladd yr etholiad ac ennill yr etholiad arno, yn seiliedig ar flaenoriaethu byrhau rhestrau aros, ar fynd i'r afael â rhestrau aros, blaenoriaethu'r gwasanaeth iechyd a datblygu cynhyrchiant yn y GIG. Honno yw ein blaenoriaeth ni ac fe fyddaf i'n dal ati i ganolbwyntio ar y flaenoriaeth honno. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776006 191 En 2026-10-06T14:57:35 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5257&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5257&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 5113 5113 Nigel Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5113 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5113 Williams, Nigel Cabinet Secretary, before entering this Senedd, I served our communities as a police officer, a teacher and I worked in the NHS. And I now see daily the immense pressures on hospitals, care homes, schools, businesses and front-line staff, especially in my constituency of Fflint Wrecsam. Our communities are closely linked, as you know, with Chester, Merseyside and the wider north-west, and people want practical improvements, not further constitutional distraction. Can you explain how this Government can claim to be effective if time and civil service capacity are spent pursuing constitutional ambitions while front-line public services remain under so much pressure in the area? Thank you. Ysgrifennydd Cabinet, cyn dod i'r Senedd hon, fe fues i'n rhoi gwasanaeth i'n cymunedau ni fel swyddog yn yr heddlu, yn athro ac fe fues i'n gweithio yn y GIG. Ac rwy'n gweld y pwysau aruthrol ar ysbytai, ar gartrefi gofal, ar ysgolion, busnesau a staff rheng flaen bob dydd, yn enwedig yn fy etholaeth i, sef Fflint Wrecsam. Mae yna gysylltiad clòs, fel gwyddoch chi, rhwng ein cymunedau ni â Chaer, Glannau Mersi a gogledd-orllewin Lloegr yn fwy eang, ac mae pobl yn dymuno cael gwelliannau ymarferol, ac nid materion cyfansoddiadol pellach sy'n tynnu sylw oddi ar hynny. A wnewch chi esbonio sut y gall y Llywodraeth hon honni bod yn effeithiol os bydd amser a gallu'r gwasanaeth sifil yn cael eu defnyddio ar gyfer mynd ar ôl uchelgeisiau cyfansoddiadol wrth i wasanaethau cyhoeddus rheng flaen barhau i fod dan gymaint o straen yn yr ardal? Diolch i chi. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776018 192 En 2026-10-06T14:58:22 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5304&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5304&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Thank you to the Member, and I'm very well aware of those thriving and important cross-border relationships in the north-east to the north-west of England, and also in the south-east to the south-west of England, and we support those important relationships. I think the broader question relating to Government priorities is very clear in my mind. Our priorities are childcare, child poverty, the health service, schools and the economy. And on each of those, we intend to make progress. As the Cabinet Minister for the constitution, specifically charged with looking at constitutional issues, there are a range of areas—railways, the Crown Estate, policing—where I believe we can make progress, working with the UK Government, to deliver better services for people in Wales. And that remains the core focus of my work as a Government Minister and a core focus of our work as a Welsh Government—delivering better public services, whether it's in schools, health or education. Diolch i'r Aelod, ac rwy'n ymwybodol iawn o'r berthynas drawsffiniol ffyniannus a phwysig sy'n bodoli rhwng gogledd-ddwyrain Cymru a gogledd-orllewin Lloegr, ac sydd hefyd rhwng de-ddwyrain Cymru a de-orllewin Lloegr, ac rydym ni'n gefnogol iawn i'r cysylltiadau pwysig hynny i gyd. Rwy'n credu bod y cwestiwn ehangach sy'n ymwneud â blaenoriaethau'r Llywodraeth yn eglur iawn yn fy marn i. Ein blaenoriaethau ni yw gofal plant, tlodi plant, y gwasanaeth iechyd, ysgolion a'r economi. Ac o ran pob un o'r rhain, rydym ni'n bwriadu gwneud cynnydd. Yn Weinidog Cabinet dros y cyfansoddiad, sy'n gyfrifol am edrych ar faterion cyfansoddiadol yn benodol, mae yna amrywiaeth o feysydd—rheilffyrdd, Ystad y Goron, plismona—lle gallwn ni wneud cynnydd, yn fy marn i, gan weithio gyda Llywodraeth y DU, er mwyn darparu gwasanaethau gwell i bobl yng Nghymru. Ac mae hynny'n dal i fod yn greiddiol ac yn ganolbwynt i'm gwaith i'n Weinidog y Llywodraeth ac yn ganolog i ni yn Llywodraeth Cymru—gan ddarparu gwasanaethau cyhoeddus gwell, boed hynny o ran ysgolion, iechyd neu addysg. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776031 193 Cy 2026-10-06T14:59:33 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5375&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5375&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 5083 5083 Gwyn Williams https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5083 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn Diolch, Weinidog Cabinet. O ofal plant i gyfraddau busnes a chymorth efo costau byw, mae'r Llywodraeth yn mynd i'r afael â'r problemau sy'n effeithio ar bobl hyd a lled Cymru. Dwi'n falch o'n gweld ni'n cydweithio ar draws gwahanol bortffolios a lleihau'r gweithio sy'n cymryd lle mewn seilos llywodraethol—rhywbeth dŷn ni wedi'i eisiau ers blynyddoedd maith. Nawr, fel y nodwyd ar ôl y 100 diwrnod, mae'r Llywodraeth yn buddsoddi £100 miliwn i daclo rhestrau aros y GIG. Mae'n hynod o bwysig i bobl ar draws Cymru, ac, wrth gwrs, yng Ngŵyr Abertawe, fod y Llywodraeth yn llwyddo i fynd i'r afael â'r broblem fawr hon, sydd wedi wynebu Cymru ers llawer rhy hir. Sut bydd y Llywodraeth yn sicrhau bod buddsoddiadau fel hyn yn darparu'r budd mwyaf effeithiol, ac, yn fwy pwysig, parhaol, wrth gyflwyno'r rhaglen lywodraethu? Diolch yn fawr. Thank you, Cabinet Minister. From childcare to business rates and support with the cost of living, this Government is already tackling the issues affecting people across Wales. I'm pleased to see us collaborating across different portfolios and reducing the work carried out in Government silos, which is something that has been needed for many years. Now, as noted after the first 100 days, the Government is investing £100 million in tackling waiting lists in the NHS. It's vital for people across Wales, and, of course, in Gŵyr Abertawe, that the Government succeeds in tackling this huge problem, which has faced Wales for far too long. How will the Government ensure that these investments will provide the most effective, and, more importantly, continuous benefit, while delivering the programme for government? Thank you. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776059 194 En 2026-10-06T15:04:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5642&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5642&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776060 195 En 2026-10-06T15:05:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5702&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775972 196 Cy 2026-10-06T15:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5402&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5402&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775985 197 Cy 2026-10-06T15:00:22 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5424&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5424&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Wel, diolch yn fawr i'r Aelod am y cwestiwn, a dwi'n gwybod bod yntau wedi gwasanaethu'r NHS am flynyddoedd lawer, ac yn effeithiol iawn, yn Abertawe. Mae yna graidd i'r cwestiynau yma, onid oes, sef, gyda'r buddsoddiad ychwanegol mae'r Llywodraeth yma yn ei roi yng ngofal plant, yn y gwasanaeth iechyd, yn yr economi, mae angen canlyniadau i bobl. Ac felly, mae angen edrych yn fanwl iawn, fel mae'n cyfaill y Gweinidog Cabinet dros iechyd wedi'i wneud, ar beth yn union yw'r cynlluniau. Ydyn nhw'n gynlluniau sy'n mynd i ddelifro i'r tymor hir? Ydyn nhw'n sicrhau bod yna gydweithio rhwng y gwasanaeth iechyd a'r gwasanaeth gofal trwy awdurdodau lleol i sicrhau bod y pecyn gofal yn gyflawn, i sicrhau bod rhai o'r heriau sydd yn y system yn cael eu hannerch? Ydyn nhw'n edrych, fel y gwnaeth fy nghydweithwraig gynnau fach gyfeirio atyn nhw, i'r hirdymor gyda'r gweithlu? Mae'r holl faterion yna'n gorfod dod at ei gilydd, a gofyn y cwestiwn bob tro: ydy'r arian yma yn mynd i wneud newid go iawn yn yr hirdymor, nid jest am y tymor byr? Diolch yn fawr. Well, I thank the Member very much for the question, and I know that he has served the NHS for many years, and very effectively, in Swansea. There is a common theme to these questions, isn't there, that, with this additional funding that the Government's providing in childcare, in the health service, in the economy, we need outcomes for the people of Wales. And therefore, we need to look in great detail, as my colleague the Cabinet Minister for health has done, at what exactly those plans are. Are they plans that will deliver for the longer term? Do they ensure that there is collaboration between the health service and the care service provided through local authorities in order to ensure that the care package is complete, to ensure that some of the challenges in the system are addressed? Do they look, as our colleague earlier referred to, to the longer term with the workforce? So, all of those issues have to coalesce, and we always have to ask the question as to whether this money is going to deliver real change in the long term, not just in the short term. Thank you. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776010 198 Cy 2026-10-06T15:01:38 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5500&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5500&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch. Cyn symud ymlaen i'r cwestiwn nesaf— Thank you. Before moving on to the next question— 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776012 199 En 2026-10-06T15:01:40 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5502&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw —can I just remind Members of the conventions, protocols, guidelines and otherwise in this Chamber of not accusing or coming close to accusing other Members of lying or misleading? There are points of debate, but we have ways of debating this within the Chamber. It's not aimed at anybody in particular. In the generality, please, abide by that. —a gaf i atgoffa Aelodau o'r confensiynau, protocolau, canllawiau ac fel arall yn y Siambr hon ynghylch peidio â chyhuddo neu ddod yn agos at gyhuddo Aelodau eraill o ddweud celwydd neu gamarwain? Mae yna bwyntiau dadl, ond mae gennym ffyrdd o drafod hyn o fewn y Siambr. Nid yw wedi'i anelu at unrhyw un yn benodol. Sylwadau cyffredinol, os gwelwch yn dda, cadwch at hynny. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776025 200 Cy 2026-10-06T15:02:02 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5524&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5524&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Cwestiwn 6. Elfed Williams. Question 6. Elfed Williams. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776028 201 Cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution B Deddf Cymru Newydd A New Wales Act 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776029 202 Cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution O 12165 12165 Elfed Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12165 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12165 Williams, Elfed 6. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o'r angen am Ddeddf Cymru newydd i sicrhau pwerau sy'n gyfartal â'r Alban? OQ64630 6. What assessment has the Welsh Government made of the need for a new Wales Act to ensure equality of powers with Scotland? OQ64630 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776030 203 Cy 2026-10-06T15:02:15 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5537&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5537&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Ein hasesiad ni yw y dylai Cymru gael y pwerau sydd eu hangen i gyflawni dros bobl Cymru, gwella gwasanaethau a chryfhau atebolrwydd. Rŷn ni yn pwyso am setliad tecach i Gymru. Byddai Bil Cymru newydd yn darparu'r ffordd gliriaf a mwyaf effeithiol o wneud y newidiadau y cytunir arnynt. Our assessment is that Wales should have the powers that it needs to deliver for the people of Wales, improve services and strengthen accountability. We are pressing for a fairer settlement for Wales. A new Wales Bill would provide the clearest way and the most effective way of implementing agreed changes. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776040 204 Cy 2026-10-06T15:02:41 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5563&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5563&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12165 12165 Elfed Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12165 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12165 Williams, Elfed Diolch am yr ymateb. Mae'r setliad datganoli presennol yng Nghymru yn ein gadael ni'n fyr o nifer o'r pwerau a'r hyblygrwydd sydd eu hangen arnom fel cenedl i lunio a gweithredu polisïau trawsadrannol, cydlynol er lles ein cymunedau. Roeddwn i'n falch iawn o glywed Prif Weinidog Cymru yn cyhoeddi'r wythnos diwethaf ei fod wedi ysgrifennu at Brif Weinidog y Deyrnas Unedig yn ffurfiol i geisio sicrhau bargen newydd i Gymru, bargen fyddai'n trosglwyddo nifer o'r pwerau sydd eisoes wedi'u datganoli i'r Alban, megis plismona, cyfiawnder, Ystad y Goron, rheilffyrdd, lles a thegwch ariannol. Mae nifer o gomisiynau annibynnol dros y blynyddoedd, gan gynnwys comisiwn Silk a'r Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru, wedi dod i'r casgliad bod angen cryfhau datganoli a rhoi mwy o bwerau yn nwylo'r Senedd er mwyn galluogi Cymru i fynd i'r afael yn fwy effeithiol â'u heriau ei hun. Gyda hynny mewn golwg, a wnaiff y Gweinidog Cabinet ymrwymo i barhau i bwyso ar Lywodraeth y Deyrnas Unedig? O'r diwedd— Thank you for that response. The current devolution settlement in Wales leaves us short of many of the powers and the flexibility that we need as a nation to formulate and implement coherent cross-departmental policies for the benefit of our communities. I was very pleased to hear the First Minister of Wales announce last week that he had written to the UK Prime Minister formally to try to secure a new deal for Wales, a deal that would transfer a number of powers that have already been devolved to Scotland, such as policing, justice, the Crown Estate, railways, welfare and fiscal fairness. A number of independent commissions and reviews over the years, including the Silk commission and the Independent Commission on the Constitutional Future of Wales, have come to the conclusion that devolution needs to be strengthened and more powers placed in the hands of the Senedd in order to allow Wales to deal more effectively with its own challenges. With that in mind, will the Cabinet Minister commit to continuing to press the UK Government? Finally—  16313 7 2026-10-06T13:30:01 776051 205 Cy 2026-10-06T15:04:08 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5650&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5650&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Gweinidog Cabinet. Cabinet Minister. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776053 206 Cy 2026-10-06T15:04:11 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5653&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5653&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch yn fawr. Dwi'n credu bod yr Aelod yn gofyn i fi ymrwymo i bwyso ar Lywodraeth Prydain i sicrhau cynnydd. Dwi'n gwneud yr ymrwymiad hwnnw yn glir ac yn hapus. Dwi'n credu ei bod hi'n werth adrodd wrth y Senedd fod fy nghyfarfodydd cychwynnol i gyda Gweinidogion Cabinet o Lywodraeth Prydain wedi bod yn adeiladol ac yn gydweithredol. Wrth gwrs, wrth i'r trafodaethau fynd yn eu blaen, fe ddown ni i mewn i'r manylion. Ond dwi yn awyddus i bwysleisio bod yr ymateb sydd wedi dod hyd yn hyn wedi bod yn gadarnhaol, ac felly dwi'n gobeithio y bydd hynny yn sail i gynnydd pellach. Thank you. I believe the Member is asking me to commit to press the UK Government to secure progress. I make that clear commitment this afternoon, and I do so happily. I think it's worth reporting to the Senedd that my initial meetings with UK Cabinet Ministers have been constructive and collaborative. Of course, as the discussions develop, we will get into the minutiae. But I am eager to emphasise that the response that I've received to date has been positive, and I therefore hope that that will be the basis for further progress. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776057 207 Cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution B Datganoli Gwneud Penderfyniadau Decentralising Decision Making 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776058 208 Cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution O 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren 7. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i ddatganoli gwneud penderfyniadau o fewn Cymru? OQ64636 7. What action is the Welsh Government taking to decentralise decision making within Wales? OQ64636 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776073 209 Cy 2026-10-06T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=-48598&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776074 210 Cy 2026-10-06T15:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5702&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5702&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775989 211 Cy 2026-10-06T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=-48598&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775990 212 Cy 2026-10-06T15:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5702&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5702&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775991 213 En 2026-10-06T15:05:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5702&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775995 214 En 2026-10-06T15:05:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5702&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775997 215 Cy 2026-10-06T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=-48598&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775998 216 Cy 2026-10-06T15:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5702&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5702&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775999 217 Cy 2026-10-06T15:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5702&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5702&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776007 218 Cy 2026-10-06T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=-48598&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776008 219 Cy 2026-10-06T15:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5702&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5702&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776009 220 Cy 2026-10-06T15:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5702&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5702&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776015 221 Cy 2026-10-06T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=-48598&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776016 222 Cy 2026-10-06T15:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5702&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5702&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776087 223 En 2026-10-06T15:09:34 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5976&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5976&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776017 224 En 2026-10-06T15:05:03 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5705&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5705&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd The Welsh Government will work closely with partners at a local and regional level to ensure that decision making and service delivery take place in ways that support effective delivery of public services. Bydd Llywodraeth Cymru yn gweithio'n agos gyda phartneriaid ar lefel leol a rhanbarthol i sicrhau bod gwneud penderfyniadau a darparu gwasanaethau yn digwydd mewn ffyrdd sy'n cefnogi'r ddarpariaeth o wasanaethau cyhoeddus yn effeithiol. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776020 225 En 2026-10-06T15:05:14 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5716&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5716&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren Thank you for that answer. Andy Burnham, the new Prime Minister, of course, has set out his ambition to rewire the state. It's quite clear to me and many people in Wales that we need to rewire Wales in order to make sure that people in their communities have a greater opportunity to shape the decisions that are made about those communities by politicians at all levels. One of the ways to do that is to make politicians more accountable to the citizens that they serve. What action is the Welsh Government going to take to address the accountability gap created by the new Senedd election system, which, I'm afraid, the way that it is at the moment, does not give an opportunity for individual members of the public to demonstrate their support for an individual candidate, rather than a political party? Diolch am yr ateb yna. Mae Andy Burnham, y Prif Weinidog newydd, wrth gwrs, wedi nodi ei uchelgais i ailweirio'r wladwriaeth. Mae'n eithaf amlwg i mi a llawer o bobl yng Nghymru bod angen i ni ailweirio Cymru er mwyn sicrhau bod pobl yn eu cymunedau yn cael mwy o gyfle i lunio'r penderfyniadau sy'n cael eu gwneud am y cymunedau hynny gan wleidyddion ar bob lefel. Un o'r ffyrdd o wneud hynny yw gwneud gwleidyddion yn fwy atebol i'r dinasyddion y maent yn eu gwasanaethu. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn mynd i'w cymryd i fynd i'r afael â'r bwlch atebolrwydd a grëwyd gan system etholiadol newydd y Senedd, nad yw, rwy'n ofni, fel y mae ar hyn o bryd, yn rhoi cyfle i aelodau unigol o'r cyhoedd ddangos eu cefnogaeth i ymgeisydd unigol, yn hytrach nag i blaid wleidyddol? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776032 226 En 2026-10-06T15:06:06 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5768&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5768&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Well, I'm delighted to see that the Welsh Conservatives are now in favour of the single transferrable vote. I should encourage everyone—[Interruption.] I should encourage everyone in this—[Interruption.] Well, that is the best way—[Interruption.] That is the best way—[Interruption.] That is the best way to ensure effective accountability, and I hope in due course that every Member of the Senedd will support such a development of the Welsh electoral system. Wel, rwy'n falch iawn o weld bod y Ceidwadwyr Cymreig bellach o blaid yr un bleidlais drosglwyddadwy. Dylwn annog pawb—[Torri ar draws.] Dylwn annog pawb yn—[Torri ar draws.] Wel, dyna'r ffordd orau—[Torri ar draws.] Dyna'r ffordd orau—[Torri ar draws.] Dyna'r ffordd orau i sicrhau atebolrwydd effeithiol, ac rwy'n gobeithio maes o law y bydd pob Aelod o'r Senedd yn cefnogi datblygiad o'r fath yn system etholiadol Cymru. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776034 227 Cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution B Y Rhaglen Lywodraethu The Programme for Government 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776035 228 Cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution O 12186 12186 Beca Brown AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12186 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12186 Brown, Beca 8. Sut mae’r Llywodraeth yn mynd ati i sicrhau cydweithio traws-portffolio i gyflawni'r Rhaglen Lywodraethu? OQ64627 8. What is the Government's approach to ensuring co-operation across portfolios to deliver the Programme for Government? OQ64627 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776036 229 Cy 2026-10-06T15:06:51 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5813&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5813&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Mae'r heriau mwyaf sy'n wynebu Cymru yn galw am ymateb ar draws y Llywodraeth gyfan. Dyna pam mae ein rhaglen lywodraethu yn nodi uchelgais newydd i Gymru, wedi'i seilio ar flaenoriaethau a rennir yn hytrach nag ar seilos adrannol. Dwi'n gweithio'n agos iawn gyda chydweithwyr reit ar draws y Cabinet i sicrhau bod y Llywodraeth yn cydweithio ar draws portffolios er mwyn sicrhau canlyniadau ystyrlon i bobl ledled Cymru. The greatest challenges facing Wales demand a whole-Government response. That is why our programme for government sets out a new ambition for Wales, based on shared priorities rather than departmental silos. I work closely with colleagues right across the Cabinet to ensure that the Government collaborates across portfolios to ensure meaningful outcomes for people across Wales. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776042 230 Cy 2026-10-06T15:07:20 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5842&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5842&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12186 12186 Beca Brown AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12186 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12186 Brown, Beca Diolch, Weinidog. Roeddwn i'n falch iawn o arwain dadl yn y Siambr hon am yr angen i integreiddio'r gwaith o atal ACEs, neu adverse childhood experiences, ac ymateb iddynt ar draws gwasanaethau cyhoeddus. Nid yw profiad plentyn neu berson o drawma yn parchu ffiniau adrannol. Gall tai, addysg, iechyd, gofal cymdeithasol a chyflogaeth oll chwarae rhan mewn creu amodau ble mae plant a theuluoedd yn adfer o drawma ac yn ffynnu. A wnewch chi felly amlinellu sut y bydd y Llywodraeth yn helpu i sicrhau bod trawma a phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod, ACEs, yn cael sylw ar draws y Llywodraeth, yn hytrach nag fel mater i adrannau unigol? Thank you, Minister. I was delighted to lead a debate in this Chamber on the need to integrate the work of preventing ACEs, or adverse childhood experiences, and respond to them across public services. The experience of a child or a person of trauma doesn't respect departmental boundaries. Housing, health, education, social care and employment can all play their part in creating conditions where children and families recover from trauma and prosper. Will you therefore outline how the Government will help to ensure that trauma and adverse experiences during childhood, or ACEs, are covered across Government, rather than as an issue for individual departments? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776054 231 Cy 2026-10-06T15:08:02 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5884&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5884&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch yn fawr iawn i'r Aelod am y cwestiwn, a dwi'n talu teyrnged i'r gwaith mae hi wedi'i wneud, ac eraill yn y Siambr hon, ar sail drawsbleidiol, i ddatblygu ein dealltwriaeth ni o'r effaith mae trawma yn ei gael ar blant ac, yn wir, ar y sawl sy'n oedolion sydd wedi profi trawma yn blant. Trwy fframwaith Cymru sy'n ystyriol o drawma, cefnogaeth Hyb ACE Cymru a chydweithio agos ar draws portffolios gweinidogol, rŷm ni'n ymgorffori dulliau sy'n ystyriol o adverse childhood experiences a thrawma ar draws datblygu polisïau a darparu gwasanaethau. Mae atal profiadau niweidiol yn ystod plentyndod ac ymateb yn effeithiol i drawma yn gyfrifoldeb a rennir ar draws y Llywodraeth a gwasanaethau cyhoeddus. Mae'n ddull gweithredu wedi ei gynllunio i sicrhau bod y gwaith yn cael ei gydlynu, yn hytrach na'i adael i adrannau a sefydliadau unigol i weithredu ar eu pennau eu hunain. Dyna'n huchelgais, Lywydd. Fy ngobaith i fel rhan o fy rôl i yw sicrhau bod hynny'n digwydd. Mae'r uchelgais honno, sydd wedi'i rhannu gan Lywodraethau yn y gorffennol, heb o reidrwydd bob tro wedi cael ei gweithredu ar lawr gwlad, a dyna fyddwn i'n dymuno canolbwyntio arno. I thank the Member for the question, and I pay tribute to the work that she has carried out, and others in the Chamber, on a cross-party basis, to develop our understanding of the impact that trauma does have on children and, indeed, on adults who have experienced trauma as children. Through the trauma-informed Wales framework and the support of ACE Hub Wales and close collaboration across ministerial portfolios, we're implementing approaches informed by adverse childhood experiences and trauma across the development of policies and the provision of services. Preventing ACEs and responding effectively to trauma is a responsibility that's shared across the Government and public services. Our approach has been planned to ensure that the work is co-ordinated, rather than left to individual organisations and departments to implement themselves. That's our ambition, Llywydd. My hope as part of my role is to ensure that that does happen. That ambition, which was shared by Governments of the past, hasn't always been implemented at grass-roots level, and that's what I would wish to focus on. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776075 232 Cy 2026-10-06T15:09:24 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5966&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5966&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Mae cwestiwn 9 wedi ei grwpio gyda cwestiwn 5. Cwestiwn 10 [OQ64637] tynnwyd yn ôl. Felly, cwestiwn 11, Steven Rodaway.  Question 9 was grouped with question 5. Question 10 [OQ64637] is withdrawn. So, question 11, Steven Rodaway.  16313 7 2026-10-06T13:30:01 776084 233 Cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution B Datganoli Plismona The Devolution of Policing 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776170 234 En 2026-10-06T15:09:34 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5976&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5976&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12191 12191 Steven Rodaway AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12191 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12191 Rodaway, Steven Thank you, Llywydd. Diolch, Lywydd. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776085 235 Cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution O 12191 12191 Steven Rodaway AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12191 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12191 Rodaway, Steven 11. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog Cabinet wedi'u cael gyda Gweinidog Plismona y DU ac Ysgrifennydd Gwladol Cymru ynglŷn â datganoli plismona? OQ64634 11. What discussions has the Cabinet Minister had with the UK Minister for Policing and the Secretary of State for Wales regarding the devolution of policing? OQ64634 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776086 236 En 2026-10-06T15:09:46 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=5988&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=5988&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd This Government’s position is clear: policing should be fully devolved to Wales. The Dirprwy Brif Weinidog and I have met with the policing Minister to discuss devolution and other policing priorities. I've also had an introductory meeting with the Secretary of State for Wales. Mae safbwynt y Llywodraeth hon yn glir: dylai plismona gael ei ddatganoli'n llawn i Gymru. Mae'r Dirprwy Brif Weinidog a minnau wedi cwrdd â'r Gweinidog plismona i drafod datganoli a blaenoriaethau plismona eraill. Rwyf hefyd wedi cael cyfarfod rhagarweiniol gydag Ysgrifennydd Gwladol Cymru. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776021 237 En 2026-10-06T15:11:05 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6067&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6067&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775983 238 En 2026-10-06T15:10:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6002&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 775984 239 En 2026-10-06T15:10:01 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6003&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6003&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12191 12191 Steven Rodaway AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12191 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12191 Rodaway, Steven Thank you. Minister, your Government's supplementary budget was recently defeated. Your finance Minister then wrote 'we must avoid creating additional spending obligations where the funding position has yet to be agreed.' Before seeking more policing powers, your Government should demonstrate that it can deliver with the powers it already holds. Education is devolved, yet Wales has the worst Programme for International Student Assessment scores in the United Kingdom. Your Government is also struggling with other existing responsibilities, such as cutting NHS waiting lists. Your own statistics show that the number of pathways waiting for treatment increased between June and July, with two-year waits also rising. Those are delivery problems under responsibilities you already hold. And yet, with all these current issues the Government is struggling with, surprisingly, you seek additional devolved powers for policing. Money doesn't grow on trees, although our previous Welsh Government seemed to test that theory in Uganda. Given your record of failings, what evidence do you have that this Government can deliver if policing is devolved? Thank you. Diolch. Weinidog, trechwyd cyllideb atodol eich Llywodraeth yn ddiweddar. Yna ysgrifennodd eich Gweinidog dros gyllid 'rhaid i ni osgoi creu rhwymedigaethau gwariant ychwanegol lle nad yw'r sefyllfa ariannu wedi'i chytuno eto.' Cyn ceisio mwy o bwerau plismona, dylai eich Llywodraeth ddangos ei bod yn gallu cyflawni gyda'r pwerau sydd ganddi eisoes. Mae addysg wedi'i datganoli, ond Cymru sydd â sgoriau gwaethaf y Rhaglen Ryngwladol Asesu Myfyrwyr yn y Deyrnas Unedig. Mae eich Llywodraeth hefyd yn cael trafferth gyda chyfrifoldebau presennol eraill, megis torri rhestrau aros y GIG. Mae eich ystadegau eich hun yn dangos bod nifer y llwybrau sy'n aros am driniaeth wedi cynyddu rhwng Mehefin a Gorffennaf, gydag arosiadau dwy flynedd hefyd yn cynyddu. Mae'r rhain yn broblemau cyflawni o dan gyfrifoldebau sydd gennych eisoes. Ac eto, gyda'r holl broblemau presennol hyn y mae'r Llywodraeth yn cael trafferth gyda nhw, er syndod, rydych chi'n ceisio pwerau datganoledig ychwanegol ar gyfer plismona. Nid yw arian yn tyfu ar goed, er ei bod yn ymddangos bod ein Llywodraeth flaenorol yn profi'r theori honno yn Uganda. O ystyried eich hanes o fethiannau, pa dystiolaeth sydd gennych y gall y Llywodraeth hon gyflawni os bydd plismona yn cael ei ddatganoli? Diolch. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776014 240 En 2026-10-06T15:11:04 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6066&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6066&l=cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd I thank the Member for the question. I'm not entirely sure that he is convinced of a record of failings after five months. I should probably remind him that another party was in Government for 27 years, and if he wants to address—[Interruption.] If he wants to address questions to Members of that party, I'm sure he can do so afterwards in the tea room. Our focus as a Government is on delivery, on schools, on childcare, on child poverty, on the NHS and on the economy. We have identified that there is a programme of policing reform taking place now for the England and Wales jurisdiction, led by the Home Office. There is an opportunity there to make the case for greater devolution for Wales, for greater responsibility for the Welsh Government, which will make communities in Wales safer, and that is what we will pursue. Diolchaf i'r Aelod am y cwestiwn. Nid wyf yn hollol siŵr ei fod yn argyhoeddedig o ran yr hanes o fethiannau ar ôl pum mis. Mae'n debyg y dylwn ei atgoffa bod plaid arall wedi Llywodraethu am 27 mlynedd, ac os yw'n dymuno cyfeirio—[Torri ar draws.] Os yw'n dymuno cyfeirio cwestiynau at Aelodau'r blaid honno, rwy'n siŵr y gall wneud hynny wedyn yn yr ystafell de. Mae ein ffocws fel Llywodraeth ar gyflawni, ar ysgolion, ar ofal plant, ar dlodi plant, ar y GIG ac ar yr economi. Rydym wedi nodi bod rhaglen o ddiwygio plismona yn digwydd nawr ar gyfer awdurdodaeth Cymru a Lloegr, dan arweiniad y Swyddfa Gartref. Mae cyfle yno i wneud yr achos dros fwy o ddatganoli i Gymru, dros fwy o gyfrifoldeb i Lywodraeth Cymru, a fydd yn gwneud cymunedau yng Nghymru yn fwy diogel, a dyna beth y byddwn yn ei ddilyn. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776022 241 Cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution B Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 The Well‑being of Future Generations (Wales) Act 2015 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776023 242 Cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution O 12149 12149 Lis McLean AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12149 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12149 McLean, Lis 12. Sut mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 yn cael ei gweithredu'n llwyddiannus? OQ64623 12. How is the Welsh Government ensuring the successful implementation of the Well‑being of Future Generations (Wales) Act 2015? OQ64623 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776024 243 Cy 2026-10-06T15:12:17 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6139&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6139&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Mae’r rhaglen lywodraethu a'n hamcanion llesiant yn un fframwaith gweithredu sy’n cysylltu'r blaenoriaethau mae pobl wedi ymddiried ynom i’w cyflawni a’r canlyniadau hirdymor yn y Ddeddf rydym am eu cyflawni. Dwi hefyd wedi cytuno i adolygiad o'r Ddeddf, gan ganolbwyntio ar wella’r ffordd mae’r Ddeddf yn cael ei gweithredu. The programme for government and our well-being objectives are a single framework for action, linking the priorities people have entrusted us to deliver and the long-term outcomes of the Act that we want to achieve. I've also agreed to a review of the Act, focusing on enhancing the Act’s implementation in practice. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776026 244 Cy 2026-10-06T15:12:37 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6159&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6159&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12149 12149 Lis McLean AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12149 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12149 McLean, Lis Weinidog, mae diwylliant wedi wynebu degawd o doriadau cyllid. Nid yw toriadau i gyllid yn effeithio ar y sector celfyddydol yn unig. Maent hefyd yn cael effaith uniongyrchol ar lesiant a bywiogrwydd cymunedau a chymdeithas Cymru. Os ydym am fod o ddifrif ynghylch Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol, rhaid neilltuo a diogelu cyllid ataliol i gefnogi'r celfyddydau. Mae diwylliant yn cyfrannu'n uniongyrchol at lesiant unigolion ac at fywiogrwydd ein cymunedau ledled Cymru. Felly, sut y bydd y Gweinidog yn gweithio ar draws portffolios i sicrhau bod diwylliant yn cael ei gydnabod fel rhan annatod o iechyd ataliol ar draws y Llywodraeth? Minister, culture has faced a decade of funding cuts. Funding cuts don't just affect the arts sector. They also have a direct impact on the well-being and vitality of Welsh communities and society. If we are serious about the well-being of future generations Act, we must ring-fence and protect preventative funding to support the arts. Culture contributes directly to the well-being of individuals and to the vitality of our communities throughout Wales. So, how will the Minister work across portfolios to ensure that culture is recognised as an integral part of preventative health across Government? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776039 245 Cy 2026-10-06T15:13:24 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6206&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6206&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch yn fawr i'r Aelod am y cwestiwn. Mae yna ymrwymiad clir gan y Llywodraeth yma i hybu diwylliant a chwaraeon. Mae yna strategaeth diwylliant a chwaraeon newydd dan ofal y Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon a'r Trefnydd. Mae yna ffocws clir gan y Llywodraeth hon ar hybu a hyrwyddo chwaraeon a diwylliant, ond hefyd cydnabod, fel rŷch chi wedi nodi, y rôl bwysig mae diwylliant a chwaraeon yn gallu ei chael ar draws ystod polisi cyhoeddus, gan gynnwys yr agenda iechyd ataliol, sy'n bwysig iawn i'r Llywodraeth hon. Diolch yn fawr. I thank the Member for that question. There is a clear commitment from this Government to promote culture and sport. There is a new culture and sport strategy, which is being led by the Cabinet Minister for Culture and Sport and Trefnydd. There is a clear focus from this Government on promoting sport and culture, whilst also recognising, as you have set out, the important role that culture and sport can have across a range of public policies, including the preventative health agenda, which is hugely important to this Government. Thank you. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776109 246 Cy 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution I Daeth y Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) i’r Gadair. The Deputy Presiding Officer (Kerry Ferguson) took the Chair. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776043 247 Cy 2026-10-06T15:14:03 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6245&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6245&l=en 261006-2 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch yn fawr i chi, Weinidog. Thank you very much, Minister.  16313 7 2026-10-06T13:30:01 776046 248 Cy 2026-10-06T15:14:04 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6246&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6246&l=en 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Symudwn ymlaen i eitem 3, datganiad a chyhoeddiad busnes. Galwaf ar y Trefnydd, Heledd Fychan. We will move now to item 3, the business statement and announcement, and I call on the Trefnydd, Heledd Fychan. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776047 249 Cy 2026-10-06T15:14:11 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6253&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6253&l=en 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport Trefnydd, Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon Fychan, Heledd Diolch, Ddirprwy Lywydd. Nid oes unrhyw newidiadau i fusnes yr wythnos hon. Mae busnes drafft y tair wythnos nesaf wedi'i nodi yn y datganiad busnes, sydd ar gael i holl Aelodau'n electronig. Thank you, Dirprwy Lywydd. There are no changes to this week's business. Draft Plenary business for the next three weeks is shown on the business statement, which is available to Members electronically.  16313 7 2026-10-06T13:30:01 776049 250 En 2026-10-06T15:14:27 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6269&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6269&l=cy 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12191 12191 Steven Rodaway AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12191 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12191 Rodaway, Steven Minister, I would like an urgent statement on who is holding the Welsh Ambulance Services University NHS Trust to account for electrification and decarbonisation spending. My freedom of information request remains unanswered. Financial information requested before our future meeting is being withheld. This is public money, and that is unacceptable. Is this yet another expensive vanity project with little obvious tangible benefits to patients? Where's the funded plan? What evidence shows this spending will cut response times, deliver life-saving treatment sooner and save lives, or will this ultimately cost lives on the altar of decarbonisation? Can the Minister guarantee those improvements? If so, show the Chamber credible evidence from an independent body. If the ambulance service persists with this project, will the Minister restore the previous response time measure alongside current reporting so that the public can accurately judge performance? Saving lives must be the measure of success. Thank you. Weinidog, hoffwn ddatganiad brys ynghylch pwy sy'n dal Ymddiriedolaeth Brifysgol GIG Gwasanaethau Ambiwlans Cymru i gyfrif am wariant trydaneiddio a datgarboneiddio. Mae fy nghais rhyddid gwybodaeth yn parhau heb ei ateb. Mae gwybodaeth ariannol y gofynnwyd amdani cyn ein cyfarfod yn y dyfodol yn cael ei gadw'n ôl. Mae hwn yn arian cyhoeddus, ac mae hynny'n annerbyniol. A yw hwn yn brosiect gwagedd drud arall heb fawr o fuddion diriaethol amlwg i gleifion? Ble mae'r cynllun a ariennir? Pa dystiolaeth sy'n dangos y bydd y gwariant hwn yn lleihau amseroedd ymateb, yn darparu triniaeth achub bywydau yn gynt ac yn achub bywydau, neu a fydd hyn yn y pen draw yn golygu aberthu bywydau ar allor datgarboneiddio? A all y Gweinidog warantu'r gwelliannau hynny? Os felly, dangoswch dystiolaeth gredadwy i'r Siambr gan gorff annibynnol. Os bydd y gwasanaeth ambiwlans yn parhau gyda'r prosiect hwn, a wnaiff y Gweinidog adfer y mesur amser ymateb blaenorol ochr yn ochr â'r adroddiadau cyfredol fel y gall y cyhoedd farnu perfformiad yn gywir? Rhaid i achub bywydau fod yn fesur llwyddiant. Diolch. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776013 251 En 2026-10-06T15:15:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6302&l=cy 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776027 252 Cy 2026-10-06T15:15:27 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6329&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6329&l=en 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Mae yna gwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal yfory, felly fe fyddai'n briodol i chi fod yn codi'r rhain yn ystod y sesiwn honno. Os na fydd yna gyfle, mi fuaswn i'n awgrymu eich bod chi'n ysgrifennu gyda'ch holl gwestiynau at y Gweinidog yn uniongyrchol. There are questions to the Cabinet Minister for Health and Care tomorrow, so it would be appropriate for you to raise them tomorrow during that session. If there's no opportunity to do that, I would suggest that you write with all of your questions to the Minister directly. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776037 253 En 2026-10-06T15:15:46 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6348&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6348&l=cy 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 174 174 Lynne Neagle AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=174 Neagle, Lynne Could I ask for a statement from the Government updating us on the work on the fire summit, please? I know that there was a very clear consensus in the Chamber when we had the statement from the First Minister that there should be involvement of those who worked at a grass-roots level—so, farmers and others who supported the firefighters in their efforts. I was concerned to see that, of the representatives from Blaenavon, just one has been included. Indeed, one of the key landowners has actually been uninvited. I'm also informed that the summit is only going to be for two hours. I would question whether that will be enough to deal with something as significant as this. So, could I ask the Trefnydd whether we could have an update on this? A gaf i ofyn am ddatganiad gan y Llywodraeth yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni ynghylch y gwaith ar yr uwchgynhadledd tân, os gwelwch yn dda? Rwy'n gwybod bod consensws clir iawn yn y Siambr pan gawsom y datganiad gan y Prif Weinidog y dylid cynnwys y rhai a weithiodd ar lawr gwlad—felly, ffermwyr ac eraill a gefnogodd y diffoddwyr tân yn eu hymdrechion. Roeddwn i'n bryderus o weld mai dim ond un o'r cynrychiolwyr o Flaenafon sydd wedi'i gynnwys. Yn wir, mae un o'r tirfeddianwyr allweddol heb gael gwahoddiad mewn gwirionedd. Rwyf wedi cael gwybod hefyd mai dim ond am ddwy awr y bydd yr uwchgynhadledd yn para. Byddwn yn cwestiynu a fydd hynny'n ddigon i ymdrin â rhywbeth mor arwyddocaol â hyn. Felly, a gaf i ofyn i'r Trefnydd a allwn gael diweddariad ynghylch hyn? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776041 254 Cy 2026-10-06T15:16:39 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6401&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6401&l=en 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i chi am godi'r materion hynny. Mi fyddwch chi wedi clywed y Prif Weinidog yn gyfan gwbl ddiamwys o ran ymroddiad y Llywodraeth hon i fod yn edrych a dysgu'r gwersi angenrheidiol o hynny. Mi fyddwch chi'n gwybod hefyd trefn busnes y Senedd hon. Gyda'r pryderon rydych chi'n eu codi, mi fuaswn yn awgrymu mai ysgrifennu at y Prif Weinidog fyddai orau, gan fod yna bethau penodol iawn rydych chi wedi'u codi. Rwy'n credu, o edrych ar y rhaglen fusnes, ei bod hi'n bosibl na fydd lle am nifer o wythnosau am ddatganiad o'r fath, ac mae'r hyn rydych chi wedi'i godi yn awgrymu bod angen ateb arnoch yn gynt na hynny. Yn amlwg, rydyn ni wedi ymrwymo i barhau i ddiweddaru'r Senedd hon ac i ymwneud â phob Aelod ar y mater hollbwysig hwn. Thank you for raising those issues. You will have heard the First Minister stating unambiguously the commitment of this Government to look at and learn the necessary lessons from those experiences. You will also know the order of business in this Senedd. With the concerns that you expresses, I would suggest that writing to the First Minister would be best, because they were very specific issues that you raised. I think, in looking at the business programme, perhaps there wouldn't be space for such a statement for a number of weeks, whereas the issues that you have raised suggest that you need an answer sooner than that. Clearly, we are committed to continuing to update this Senedd and we will do so with all Members on this crucial issue. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776067 255 En 2026-10-06T15:17:27 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6449&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6449&l=cy 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 145 145 Paul Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=145 Davies, Paul Trefnydd, I'd like to request a statement from the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy on the announcement that Milford Haven's Impala terminal is to cease its commercial operations at the end of this year. We must fully understand the implications of this announcement, including the scale of any job losses and the impact on the local economy. We also need further clarity on how the Welsh Government intends to support both the company and its workforce as this situation develops. These are highly skilled and valuable jobs, and every effort must be made to retain this expertise within the region and to safeguard future employment opportunities. In my view, losing such skills would be a significant blow to the local economy and, indeed, to the wider energy sector. Therefore, I'd be grateful if the Welsh Government could provide an urgent statement outlining its engagement with the company to date, the discussions it has held regarding the future of the terminal and the support that may be available to both the workforce and the operator, going forward. Drefnydd, hoffwn ofyn am ddatganiad gan Weinidog y Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni ar y cyhoeddiad bod terfynfa Impala Aberdaugleddau yn rhoi'r gorau i'w gweithrediadau masnachol ddiwedd eleni. Rhaid i ni ddeall goblygiadau'r cyhoeddiad hwn yn llawn, gan gynnwys graddfa unrhyw golled o swyddi a'r effaith ar yr economi leol. Mae angen eglurder pellach arnom hefyd ynghylch sut mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu cefnogi'r cwmni a'i weithlu wrth i'r sefyllfa hon ddatblygu. Mae'r rhain yn swyddi hynod fedrus a gwerthfawr, a rhaid gwneud pob ymdrech i gadw'r arbenigedd hwn yn y rhanbarth ac i ddiogelu cyfleoedd cyflogaeth yn y dyfodol. Yn fy marn i, byddai colli sgiliau o'r fath yn ergyd sylweddol i'r economi leol ac, yn wir, i'r sector ynni ehangach. Felly, byddwn yn ddiolchgar pe bai Llywodraeth Cymru yn gallu darparu datganiad brys yn amlinellu ei hymgysylltiad â'r cwmni hyd yma, y trafodaethau y mae wedi'u cynnal ynghylch dyfodol y derfynfa a'r gefnogaeth a allai fod ar gael i'r gweithlu a'r gweithredwr, yn y dyfodol. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776076 256 Cy 2026-10-06T15:18:32 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6514&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6514&l=en 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi mater rwy'n gwybod sy'n pryderu nifer fawr o Aelodau yn sgil y newyddion hwn, ac rwy'n gwybod bod y Llywodraeth mewn trafodaethau â'r cwmni i ddeall beth ydy goblygiadau hyn. Dwi'n deall hefyd fod yna gwestiwn amserol ar y pwnc hwn a fydd yn fater, wrth gwrs, i'r Llywydd a'r Dirprwy Lywydd ei ystyried. Yn sicr, rydyn ni'n siomedig dros ben o glywed y newyddion hwn. Dwi'n gwybod y bydd hyn yn creu pryder aruthrol yn lleol ac i'r rheini sydd yn wynebu ansicrwydd, ynghyd â'r gymuned ehangach. Felly, rwy'n rhoi'r sicrwydd hwnnw i'r Aelod fod y trafodaethau hynny â'r Llywodraeth yn parhau, ac yn sicr mi fyddaf yn sicrhau bod y Gweinidog Cabinet yn gwybod eich bod chi wedi codi'r mater pwysig hwn gyda mi heddiw. I thank the Member for raising an important matter that I know is of great concern to Members in the wake of this news, and I know that the Government is in discussions with the company to understand what the implications are. I also understand that there is a topical question on this issue, which will be a matter for the Llywydd and Dirprwy Lywydd to consider. Certainly, we are very disappointed to hear this news. I know that this will create great concern locally and for those who face uncertainty in the broader community. So, I can provide that assurance to the Member that those discussions with the Government and the company are continuing and, certainly, I will ensure that the Cabinet Minister knows that you have raised this important issue today. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776091 257 En 2026-10-06T15:19:22 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6564&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6564&l=cy 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12179 12179 Claire Archibald AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12179 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12179 Archibald, Claire Trefnydd, could I request an urgent statement from the Cabinet Minister for Health and Care regarding the reported outbreak of scabies in the Hywel Dda health board area, and the adequacy of the Welsh Government's response to this developing public health concern? There is growing concern about the spread of scabies within communities and care settings. The situation has become even more alarming following the reported death of an elderly gentleman, whose illness was linked to complications associated with scabies. Given the vulnerability of older people, those living in residential care and individuals with underlying health concerns, there are serious questions about the infection control measures, the availability of treatment, support for care providers and the steps being taken to prevent further outbreaks. An urgent statement would provide an opportunity for the Welsh Government to update Members on the current scale and extent of the outbreak in west Wales, measures being taken to contain transmission and protect vulnerable individuals, guidance being provided to care homes, hospitals and community healthcare providers, and whether additional resources or support are being made available to affected areas. Given the significant public concern and the potential implications for public health, I believe that this matter warrants an urgent statement at the earliest opportunity. Diolch. Drefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad brys gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal ynglŷn â'r achosion o'r clefyd crafu yn ardal bwrdd iechyd Hywel Dda, a digonolrwydd ymateb Llywodraeth Cymru i'r pryder iechyd cyhoeddus hwn sy'n datblygu? Mae pryder cynyddol am ledaeniad y clefyd crafu o fewn cymunedau a lleoliadau gofal. Mae'r sefyllfa wedi dod hyd yn oed yn fwy pryderus yn dilyn marwolaeth gŵr oedrannus, y mae ei salwch yn gysylltiedig â chymhlethdodau sy'n gysylltiedig â'r clefyd crafu. O ystyried bod pobl hŷn yn agored i niwed, felly hefyd y rhai sy'n byw mewn gofal preswyl ac unigolion sydd â phryderon iechyd sylfaenol, mae cwestiynau difrifol am y mesurau rheoli heintiau, argaeledd triniaeth, cymorth i ddarparwyr gofal a'r camau sy'n cael eu cymryd i atal achosion pellach. Byddai datganiad brys yn rhoi cyfle i Lywodraeth Cymru roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am raddfa a maint presennol yr achosion yn y gorllewin, mesurau sy'n cael eu cymryd i atal trosglwyddiad ac i amddiffyn unigolion agored i niwed, canllawiau sy'n cael eu darparu i gartrefi gofal, ysbytai a darparwyr gofal iechyd cymunedol, ac a yw adnoddau neu gymorth ychwanegol ar gael i'r ardaloedd yr effeithir arnynt. O ystyried y pryder cyhoeddus sylweddol a'r goblygiadau posibl i iechyd y cyhoedd, credaf fod y mater hwn yn haeddu datganiad brys ar y cyfle cyntaf. Diolch. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776019 258 En 2026-10-06T15:20:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6602&l=cy 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776033 259 Cy 2026-10-06T15:20:31 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6633&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6633&l=en 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwn. Dwi'n gobeithio eich bod chi hefyd wedi cymryd y cyfle i ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal. Mae yna gwestiynau i'r Gweinidog yfory yma yn y Senedd, a gobeithio y bydd yna gyfle i godi'r materion pwysig hyn. Yn sicr, gadewch i fi fod yn glir, mae diogelwch cleifion yn parhau i fod yn flaenoriaeth lwyr i'r Llywodraeth hon. Rydyn ni'n disgwyl i bob bwrdd iechyd gael trefniadau atal a rheoli heintiau cadarn ar waith i atal, adnabod a rheoli achosion yn effeithiol. Mi fyddaf i hefyd yn sicrhau bod y Gweinidog Cabinet yn ymwybodol eich bod chi wedi codi'r mater hwn efo fi heddiw. I thank the Member for raising this issue. I do hope that you took the opportunity to write to the Cabinet Minister for Health and Care. There are questions to the Minister tomorrow here in the Senedd, and hopefully, you'll have an opportunity to raise these important issues. Let me be clear that patient safety continues to be a full priority for this Government. We expect every health board to have disease control processes in place in order to control cases effectively. I will also ensure that the Cabinet Minister is aware that you raised this issue with me today. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776044 260 En 2026-10-06T15:21:12 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6674&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6674&l=cy 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 332 332 Mike Hedges AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike I'm requesting a Government statement on its tourism strategy. A strategy is not saying that tourism is important to the Welsh economy and that we want it. Which tourism sectors does the Welsh Government think are important? How are they going to target groups? How will they distinguish between day tourists and overnight tourists? I would prioritise active tourism, such as hiking, cycling and golf. The question is can we share golf tourism with Ireland. Has anybody asked? I would also prioritise cultural tourism to eisteddfods and historical buildings, including chapels and churches. But we do need a strategy. Rwy'n gofyn am ddatganiad gan y Llywodraeth ar ei strategaeth dwristiaeth. Nid yw strategaeth yn golygu dweud bod twristiaeth yn bwysig i economi Cymru a'n bod ni ei eisiau. Pa sectorau twristiaeth y mae Llywodraeth Cymru yn meddwl sy'n bwysig? Sut maen nhw'n mynd i dargedu grwpiau? Sut byddant yn gwahaniaethu rhwng twristiaid dydd a thwristiaid dros nos? Byddwn yn blaenoriaethu twristiaeth egnïol, fel heicio, beicio a golff. Y cwestiwn yw a allwn ni rannu twristiaeth golff gydag Iwerddon. Oes unrhyw un wedi gofyn? Byddwn hefyd yn blaenoriaethu twristiaeth ddiwylliannol i eisteddfodau ac adeiladau hanesyddol, gan gynnwys capeli ac eglwysi. Ond mae angen strategaeth arnom. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776050 261 Cy 2026-10-06T15:21:46 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6708&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6708&l=en 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch yn fawr iawn i'r Aelod. Dwi'n falch eich bod chi'n cytuno efo fi bod angen strategaeth ddiwylliant a chwaraeon newydd i Gymru, a fydd yn cynnwys ffocws ar yr economi a thwristiaeth. Byddwn i'n annog pob Aelod i ymwneud â'r ymgynghoriad hwnnw, sydd ar agor tan 18 Rhagfyr. Dwi'n edrych ymlaen yn fawr at dderbyn sylwadau Mike Hedges ac i'w hystyried nhw'n fanwl wrth inni ddatblygu a llunio'r strategaeth honno. Thank you very much to the Member. I'm pleased that you agree with me that we do need a new culture and sport strategy, which will include a focus on the economy and tourism. I would encourage every Member to engage with that consultation, which is open until 18 December. I'm looking forward greatly to receiving Mike Hedges's comments as we develop that strategy. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776056 262 En 2026-10-06T15:22:10 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6732&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6732&l=cy 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren Can I call for two statements today, please? The first is from the Cabinet Secretary for Enterprise, Connectivity and Energy in relation to the mobile network. Action has been taken in Scotland and England, and they've announced this week in Scotland a consultation on changing permitted development rights in order to address mobile black spots. Given the essential nature of a decent mobile signal now, Wales is falling behind with this important digital infrastructure. We clearly need some action here, and I would be grateful if we could have an update on what action the Welsh Government is taking. Also, can I call for a statement from the Welsh Government Cabinet Secretary responsible for social justice and equality on the action being taken by the Welsh Government to address antisemitism in Wales? As we all know, tomorrow marks the third anniversary of those barbaric attacks by Hamas and Islamic Jihad terrorists against Israeli citizens. All of us have condemned those attacks, and what we need to make sure is that Wales is taking appropriate action to address the rise in antisemitism that we've seen in our country since. One positive action that the previous Welsh Government took, of course, was to recognise the International Holocaust Remembrance Alliance's definition of antisemitism, and I'd be grateful if the Welsh Government could reaffirm its commitment to that definition so that we can be sure that the same action will be taken by this new Welsh Government as the previous one in terms of providing some leadership on that issue. A gaf i alw am ddau ddatganiad heddiw, os gwelwch yn dda? Mae'r cyntaf gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni mewn perthynas â'r rhwydwaith symudol. Mae camau wedi cael eu cymryd yn yr Alban a Lloegr, ac maen nhw wedi cyhoeddi, yr wythnos hon yn yr Alban, ymgynghoriad ar newid hawliau datblygu a ganiateir er mwyn mynd i'r afael â mannau duon symudol. O ystyried natur hanfodol signal symudol digonol nawr, mae Cymru yn syrthio ar ei hôl hi gyda'r seilwaith digidol pwysig hwn. Mae'n amlwg bod angen rhywfaint o weithredu yma, a byddwn yn ddiolchgar pe gallwn gael yr wybodaeth ddiweddaraf am y camau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd. Hefyd, a gaf i alw am ddatganiad gan Ysgrifennydd Cabinet Llywodraeth Cymru sy'n gyfrifol am gyfiawnder cymdeithasol a chydraddoldeb ar y camau sy'n cael eu cymryd gan Lywodraeth Cymru i fynd i'r afael â gwrthsemitiaeth yng Nghymru? Fel y gwyddom i gyd, mae yfory yn nodi trydydd pen-blwydd yr ymosodiadau barbaraidd hynny gan derfysgwyr Hamas a Jihad Islamaidd yn erbyn dinasyddion Israel. Mae pob un ohonom wedi condemnio'r ymosodiadau hynny, a'r hyn y mae angen i ni ei sicrhau yw bod Cymru'n cymryd camau priodol i fynd i'r afael â'r cynnydd mewn gwrthsemitiaeth yr ydym wedi'i weld yn ein gwlad ers hynny. Un cam gweithredu cadarnhaol a gymerodd Llywodraeth Cymru flaenorol, wrth gwrs, oedd cydnabod diffiniad Cynghrair Ryngwladol Cofio’r Holocost o wrthsemitiaeth, a byddwn yn ddiolchgar pe gallai Llywodraeth Cymru ailddatgan ei hymrwymiad i'r diffiniad hwnnw fel y gallwn fod yn sicr y bydd yr un camau yn cael eu cymryd gan y Llywodraeth newydd hon â'r un blaenorol o ran darparu rhywfaint o arweinyddiaeth ar y mater hwnnw. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776061 263 Cy 2026-10-06T15:23:41 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6823&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6823&l=en 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Dwi'n gobeithio bod yr Aelod wedi clywed y Prif Weinidog yn gyfan gwbl ddiamwys yn gynharach o ran ein bod ni'n condemnio'n llwyr unrhyw wrthsemitiaeth. Dwi'n gobeithio ein bod ni'n unedig fel Senedd ar hynny.  Hefyd, mae'r Dirprwy Brif Weinidog, yn ei gwaith fel y Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb, wedi bod yn edrych ar y 'Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol' i sicrhau ei fod o'n addas i bwrpas, gan adlewyrchu'r hyn rydyn ni wedi'i weld o ran twf mewn casineb o bob math, gan gynnwys gwrthsemitiaeth. Mi fyddaf i'n sicr o godi efo hi'r pwyntiau rydych chi wedi'u codi efo fi heddiw. O ran y pwynt cyntaf, yn amlwg, mae isadeiledd digidol yn allweddol bwysig; mae'n allweddol bwysig i'n heconomi. Dwi'n gwybod bod hwn yn rhywbeth mae'r Gweinidog Cabinet yn ei gymryd o ddifrif. Mi fyddaf i'n codi'r pwyntiau penodol y gwnaethoch chi ac yn sicrhau bod diweddariad o ran y gwaith hwnnw. I hope that the Member will have heard the First Minister state unambiguously earlier that we totally condemn any antisemitism. I hope that we can be united as a Senedd on that. Also, the Deputy First Minister, in her work as Cabinet Minister for Social Justice and Equality, has been looking at the 'Anti-racist Wales Action Plan' to ensure that it is fit for purpose, reflecting on what we have seen in terms of the increase in hate of all types, including antisemitism. I will certainly raise your points with her. In terms of your first point, clearly, digital infrastructure is crucially important; it's important for our economy. I know that this is something that the Cabinet Minister is taking seriously. I will raise the specific points that you made with him and ensure that there is an update on that work. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776069 264 En 2026-10-06T15:24:43 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6885&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6885&l=cy 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 4562 4562 Laura Anne Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4562 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562 Jones, Laura Anne Trefnydd, in a free society, we show our faces. It's how we recognise each other, it's how we trust each other, it's how we talk to each other. A nurse needs to see their patient, a teacher needs to see their parent at the school gate. For public safety, it's important. Reform's position is clear: we would ban the burqa and every other full face covering in public. Trefnydd, could we please have a statement setting out the Welsh Government's position on this? I know this matter falls outside the Senedd's powers, but if the Welsh Government will be making representations to the UK Government on Wales's behalf, it would be beneficial for this entire Senedd to understand your position on this. Also, feel free to sign our petition on this. Diolch. Drefnydd, mewn cymdeithas rydd, rydyn ni'n dangos ein hwynebau. Dyna sut rydyn ni'n adnabod ein gilydd, dyna sut rydyn ni'n ymddiried yn ein gilydd, dyna sut rydyn ni'n siarad â'n gilydd. Mae angen i nyrs weld ei chlaf, mae angen i athro weld ei riant wrth giât yr ysgol. Er diogelwch y cyhoedd, mae'n bwysig. Mae safbwynt Reform yn glir: byddem yn gwahardd y burqa a phob gorchudd wyneb llawn arall mewn mannau cyhoeddus. Drefnydd, a gawn ni ddatganiad yn nodi safbwynt Llywodraeth Cymru ar hyn? Rwy'n gwybod bod y mater hwn y tu allan i bwerau'r Senedd, ond os bydd Llywodraeth Cymru yn cyflwyno sylwadau i Lywodraeth y DU ar ran Cymru, byddai'n fuddiol i'r Senedd gyfan ddeall eich safbwynt ar hyn. Hefyd, mae croeso i chi lofnodi ein deiseb ar hyn. Diolch. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776038 265 En 2026-10-06T15:25:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6902&l=cy 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776048 266 Cy 2026-10-06T15:25:26 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6928&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6928&l=en 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Na, fydd yna ddim datganiad ar y mater hwn. Fel mae'r Aelod wedi nodi, mae hwn yn fater sydd ddim wedi ei ddatganoli. Ond gaf i fod yn glir, fel oeddwn i yn fy ymateb i i Darren Millar rŵan? Mae'r Llywodraeth hon yn condemnio unrhyw fath o hiliaeth, unrhyw fath o roi'r syniad nad yw rhywun yn haeddu gallu byw eu bywydau yn unol â'r ffordd y maen nhw'n cael yr hawl i fyw eu bywydau. Mae hiliaeth yn rhywbeth sydd yn broblem fawr o fewn cymdeithas ar y funud. Mae hwn yn rhywbeth mae etholwyr yn ei ddweud wrthym ni yn gyson. Mae yna gyfrifoldeb ar bob un ohonon ni yn y Siambr hon i sicrhau ein bod ni yn cefnogi pawb rydyn ni'n eu cynrychioli, pob aelod o gymdeithas, a sicrhau bod pawb yn teimlo'n ddiogel, a'n bod ni i gyd yn cydweithio i sicrhau nad yw hiliaeth yn parhau yma yng Nghymru. Does dim lle i hiliaeth yng Nghymru. No, there will be no statement on this issue. As the Member has noted, this is an issue that is not devolved. But could I be clear, as I was in response to Darren Millar just now? This Government condemns all forms of racism, any idea that someone doesn't deserve to be able to live their life in the way that they have the right to live that life. Racism is a great problem in society now, and that's something that constituents tell us consistently. We all have a responsibility in this Chamber to ensure that we do support everyone that we represent, all members of society, and ensure that everyone feels safe, and that we all co-operate to ensure that racism doesn't continue here in Wales. There is no place for racism in Wales. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776063 267 En 2026-10-06T15:26:28 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=6990&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=6990&l=cy 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha Minister, can I please request a statement from the Cabinet Minister for health and social care on support for people living with Huntington's disease? Huntington's is a rare neurological condition where symptoms affect thinking and cognitive abilities, as well as movement and behaviour. Symptoms usually develop between the ages of 30 and 50, with life expectancy from diagnosis being just 20 years. Anyone who has a parent with a faulty gene has a one in two chance of having Huntington's themselves. It's a really complex condition, with people requiring support from a number of health and care professionals. There's also a considerable mental health burden, with people often caring for family members whilst worrying about potentially carrying the faulty gene themselves. Guidance published by the previous Welsh Government makes clear that those with a neurological condition such as Huntington's disease should not be excluded from mental health services. Guidance also calls for co-ordination of care across services, professions and agencies. Too many people say the healthcare service they access does not, in fact, meet their needs. A statement from the Cabinet Minister setting out what action the Welsh Government is taking to ensure that people with this devastating disease get the mental health support that they need and have a health professional to co-ordinate their care would be greatly appreciated. Thank you. Weinidog, a gaf i ofyn am ddatganiad gan Weinidog y Cabinet dros iechyd a gofal cymdeithasol ar gymorth i bobl sy'n byw gyda chlefyd Huntington? Mae clefyd Huntington yn gyflwr niwrolegol prin pan fo symptomau'n effeithio ar alluoedd meddwl a gwybyddol, yn ogystal â symud ac ymddygiad. Mae symptomau fel arfer yn datblygu rhwng 30 a 50 oed, gyda disgwyliad oes ar ôl diagnosis yn ddim ond 20 mlynedd. Mae gan unrhyw un sydd â rhiant â genyn diffygiol siawns un mewn dau o gael clefyd Huntington ei hun. Mae'n gyflwr cymhleth iawn, gyda phobl angen cymorth gan nifer o weithwyr iechyd a gofal proffesiynol. Mae baich iechyd meddwl sylweddol hefyd, gyda phobl yn aml yn gofalu am aelodau o'r teulu gan boeni eu bod yn cario'r genyn diffygiol eu hunain. Mae canllawiau a gyhoeddwyd gan Lywodraeth flaenorol Cymru yn gwneud yn glir na ddylid eithrio'r rhai sydd â chyflwr niwrolegol fel clefyd Huntington o wasanaethau iechyd meddwl. Mae canllawiau hefyd yn galw am gydlynu gofal ar draws gwasanaethau, proffesiynau ac asiantaethau. Mae gormod o bobl yn dweud nad yw'r gwasanaeth gofal iechyd y maent yn cael mynediad ato, mewn gwirionedd, yn diwallu eu hanghenion. Byddai datganiad gan Weinidog y Cabinet yn nodi pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod pobl â'r clefyd dinistriol hwn yn cael y cymorth iechyd meddwl sydd ei angen arnynt a bod ganddynt weithiwr iechyd proffesiynol i gydlynu eu gofal yn cael ei werthfawrogi'n fawr. Diolch. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776066 268 Cy 2026-10-06T15:27:32 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=7054&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=7054&l=en 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi mater dwi'n siŵr mae nifer o etholwyr wedi ei godi gyda ni. Dwi'n gwybod ei fod o'n fater yn sydd wedi ei godi gyda fi drwy waith achos. Fe fyddwch chi wedi fy nghlywed i'n dweud bod gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal gwestiynau yfory, felly mae yna gyfle i godi hyn bryd hynny. Byddwn i hefyd yn gofyn i'r Aelod, os nad ydy hi eisoes wedi, ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet i sicrhau ei bod hi'n cael ateb llawn ar y mater hwn. I thank the Member for raising an issue that I'm sure a number of constituents have raised with us. I know that it's an issue that's been raised with me in casework. You will have heard me say that the Cabinet Minister for Health and Care has questions tomorrow, so there is an opportunity to raise this at that point. I would also ask the Member, if she hasn't already done so, to write to the Cabinet Minister to ensure that she gets a full response on this issue.  16313 7 2026-10-06T13:30:01 776071 269 En 2026-10-06T15:28:02 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=7084&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=7084&l=cy 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12187 12187 Andrew Griffin AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12187 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12187 Griffin, Andrew Trefnydd, could I ask for a statement from the Cabinet Secretary for health and social care on the operation of the 'Listening to People' NHS complaints process? Constituents have raised concerns with me following their experience of pursuing complaints involving Betsi Cadwaladr University Health Board. The new system places clear requirements on health bodies, including acknowledgement within five working days and a 10 working day early resolution stage. However, concerns have been raised with me about what happens when a patient believes that the health board itself has failed to follow those requirements. Could we therefore have a statement from the Cabinet Secretary explaining how compliance with 'Listening to People' is monitored, what action the Welsh Government can take where a health board is not compliant, and what effective route is available to a patient who believes the complaints process itself has failed? Thank you.  Drefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd a gofal cymdeithasol ar weithrediad proses gwynion y GIG, 'Gwrando ar Bobl'? Mae etholwyr wedi codi pryderon gyda mi yn dilyn eu profiad o fynd ar drywydd cwynion yn ymwneud â Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Mae'r system newydd yn gosod gofynion clir ar gyrff iechyd, gan gynnwys cydnabyddiaeth o fewn pum niwrnod gwaith a cham datrys cynnar 10 diwrnod gwaith. Fodd bynnag, mae pryderon wedi cael eu codi gyda mi ynglŷn â'r hyn sy'n digwydd pan fydd claf yn credu bod y bwrdd iechyd ei hun wedi methu â dilyn y gofynion hynny. Felly a allwn gael datganiad gan yr Ysgrifennydd Cabinet yn esbonio sut mae cydymffurfiaeth â 'Gwrando ar Bobl' yn cael ei fonitro, pa gamau y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd pan nad yw bwrdd iechyd yn cydymffurfio, a pha lwybr effeithiol sydd ar gael i glaf sy'n credu bod y broses gwyno ei hun wedi methu? Diolch. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776070 270 Cy 2026-10-06T15:28:53 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=7135&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=7135&l=en 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi'r materion hyn. Fel y byddwch chi wedi fy nghlywed i'n dweud, mae gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal gwestiynau yfory, ond hefyd, oherwydd natur y pryderon rydych chi wedi eu codi a bod yna enghreifftiau penodol, mi fyddwn i yn gofyn i chi ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet a chodi'r pryderon pendant hyn. Yn amlwg, dydych chi ddim wedi datgelu'r holl wybodaeth fan hyn—ni fyddai'n briodol. Ond oherwydd natur yr hyn rydych chi wedi ei godi, mae'n hollbwysig ei fod o'n cael y manylion hyn. Fe fyddwch chi yn ymwybodol bod Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr yn parhau i fod ar y lefel uchaf o sgrwtini, a'n bod ni yn gweithio'n galed i sicrhau bod goruchwyliaeth a chraffu gan Lywodraeth Cymru yna er mwyn targedu gwelliannau angenrheidiol mewn gofal cleifion a darparu gwasanaethau. Felly, mae sicrhau bod gan y Gweinidog Cabinet yr wybodaeth honno yn allweddol bwysig. I thank the Member for raising these issues. As you'll have heard me say, the Cabinet Minister for Health and Care has questions tomorrow, but because of the concerns that you've raised and that there are specific examples, I would ask you to write to the Cabinet Minister and raise those specific concerns. Obviously, you haven't disclosed all the information here—it wouldn't be appropriate. But because of the nature of what you've raised, it's important that he does receive those details. You'll be aware that Betsi Cadwaladr University Health Board continues to be at the highest level of scrutiny and that we are working very hard to ensure that oversight and scrutiny by the Welsh Government are present in order to target necessary improvements in patient care and the provision of services. And so, ensuring that the Cabinet Minister has that information is vital.  16313 7 2026-10-06T13:30:01 776083 271 En 2026-10-06T15:29:51 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=7193&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=7193&l=cy 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Prynhawn da, Drefnydd. Can I ask for a statement, please, on radical reform of services for our care-experienced young people? Back in July 2023, we debated in the Senedd the Children, Young People and Education Committee's report on this subject. Of the committee's 12 radical recommendations, the then Government accepted just one, rejecting—amongst other things—making care experience a protected characteristic and placing corporate duties on a statutory level. In that debate the now Deputy First Minister shared my disappointment that the Government then said it wasn't sufficiently bold, brave or ambitious. So, given that situation, I'd be pleased to hear from Plaid Cymru exactly how they're going to incorporate these issues around radical reform. It hasn't been so far in your statement for government or in your manifesto, but you've had a busy time, so I'm hoping that there will be a focus now on ensuring that our care-experienced young people across Wales get the services that they deserve. Diolch yn fawr iawn. Prynhawn da, Drefnydd. A gaf i ofyn am ddatganiad, os gwelwch yn dda, ar ddiwygio gwasanaethau radical i'n pobl ifanc sydd â phrofiad o fod mewn gofal? Yn ôl ym mis Gorffennaf 2023, fe wnaethom drafod yn y Senedd adroddiad y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg ar y pwnc hwn. O'r 12 argymhelliad radical y pwyllgor, derbyniodd y Llywodraeth ar y pryd un yn unig, gan wrthod—ymhlith pethau eraill—gwneud profiad o fod mewn gofal yn nodwedd warchodedig a gosod dyletswyddau corfforaethol ar lefel statudol. Yn y ddadl honno, rhannodd y Dirprwy Brif Weinidog fy siom bod y Llywodraeth wedyn wedi dweud nad oedd yn ddigon beiddgar, dewr nac uchelgeisiol. Felly, o ystyried y sefyllfa honno, byddwn yn falch o glywed gan Blaid Cymru yn union sut maen nhw'n mynd i ymgorffori'r materion hyn ynghylch diwygio radical. Nid yw wedi bod hyd yn hyn yn eich datganiad llywodraethu nac yn eich maniffesto, ond rydych chi wedi cael amser prysur, felly rwy'n gobeithio y bydd ffocws nawr ar sicrhau bod ein pobl ifanc sydd â phrofiad o fod mewn gofal ledled Cymru yn cael y gwasanaethau y maent yn eu haeddu. Diolch yn fawr iawn. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776068 272 En 2026-10-06T15:30:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=7202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=7202&l=cy 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776072 273 Cy 2026-10-06T15:30:55 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=7257&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=7257&l=en 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi'r mater yma. Yn amlwg, fe fyddwch chi yn gwybod am ymrwymiad Plaid Cymru o ran yr hyn dŷch chi wedi'i amlinellu. Mae'r Dirprwy Weinidog gyda chyfrifoldeb dros hyn wedi clywed yr hyn dŷch chi wedi ei godi heddiw. Mae dileu elw o'r sector gofal yn fater y buom yn ei ddatblygu yn ystod y cytundeb cydweithio hefyd, ac mae'r ddeddfwriaeth honno bellach yn ei lle ac yn symud tuag at weithredu yn ystod y tymor seneddol hwn. Bu i'r Llywodraeth flaenorol lofnodi'r datganiad yn 2025. Fel Llywodraeth newydd, dŷn ni yn cefnogi'r egwyddor o greu system gofal sy'n canolbwyntio'n fwy ar deuluoedd, wedi'i seilio ar hawliau, sy'n trauma informed, wedi'i gwreiddio'n lleol ac sy'n uchelgeisiol ar gyfer yr holl blant, wrth ddod i ben â gwneud elw o ofal plant a sicrhau nad ydy unrhyw berson ifanc yn gadael gofal i ddigartrefedd hefyd. Dwi'n gobeithio'n fawr, achos y ffaith eich bod chi wedi clywed hyn, Ddirprwy Weinidog, y bydd yna gyfle i chithau a'r Aelod drafod hyn ymhellach. I thank the Member for raising this issue. Clearly, you will be aware of Plaid Cymru's commitment in terms of what you've outlined. The Deputy Minister with responsibility for this has heard the comments that you have made this afternoon. Removing profit from the care sector is an issue that we worked on during the co-operation agreement, and that legislation is now in place and we're moving towards implementation during this Senedd term. The previous Government did sign a statement in 2025. As a new Government, we do support the principle of creating a care system that is more focused on families, is based on rights, is trauma informed, is locally rooted and is ambitious for all children, whilst removing profit from childcare and ensuring that no young person leaves care and goes into homelessness also. I do very much hope, given the fact that you will have heard this, Deputy Minister, that there will be an opportunity for you and the Member to discuss this issue further. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776089 274 En 2026-10-06T15:32:01 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=7323&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=7323&l=cy 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 8650 8650 Gareth Beer AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8650 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8650 Beer, Gareth Trefnydd, can I ask for a statement on the Government's plans for improving pre-application consultations for major energy infrastructure developments, including solar farms, windfarms, new pylons and substations? My constituents feel ignored and dismayed. They believe these applications are just tick-box exercises. They tell me that notices intended to inform them are put up in places where they cannot be seen. They say letters arrive so late they have no meaningful chance to respond. To them, it feels like they are being deliberately denied a voice in decisions that will affect their homes and communities. They say they are being treated like mushrooms: fed farmyard manure and kept in the dark. So, Trefnydd, will the Government make a statement on how it will improve pre-application consultations for major energy infrastructure developments and ensure that communities are genuinely heard? Diolch. Drefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad ar gynlluniau'r Llywodraeth ar gyfer gwella ymgynghoriadau cyn gwneud cais ar gyfer datblygiadau seilwaith ynni mawr, gan gynnwys ffermydd solar, ffermydd gwynt, a pheilonau ac is-orsafoedd newydd? Mae fy etholwyr yn teimlo eu bod yn cael eu hanwybyddu ac maen nhw wedi'u siomi. Maen nhw'n credu mai ymarferion ticio blwch yn unig yw'r ceisiadau hyn. Maen nhw'n dweud wrthyf fod hysbysiadau sydd i fod i'w hysbysu nhw yn cael eu gosod mewn mannau lle na ellir eu gweld. Maen nhw'n dweud bod llythyrau yn cyrraedd mor hwyr nad oes ganddynt unrhyw gyfle ystyrlon i ymateb. Iddyn nhw, mae'n teimlo fel nad oes ganddyn nhw lais mewn penderfyniadau a fydd yn effeithio ar eu cartrefi a'u cymunedau a hynny'n fwriadol. Maen nhw'n dweud eu bod yn cael eu trin fel madarch: yn cael eu bwydo â thail iard fferm a'u cadw yn y tywyllwch. Felly, Drefnydd, a wnaiff y Llywodraeth wneud datganiad ar sut y bydd yn gwella ymgynghoriadau cyn gwneud cais ar gyfer datblygiadau seilwaith ynni mawr ac yn sicrhau bod cymunedau'n cael eu clywed o ddifrif? Diolch. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776092 275 Cy 2026-10-06T15:32:58 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=7380&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=7380&l=en 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi'r materion hyn. Mae yna ymrwymiad clir gan y Llywodraeth hon o ran ein bod ni'n datblygu strategaeth ynni genedlaethol sydd yn mynd i'r afael â'r heriau hyn ac sy'n cynnwys cymunedau yn lle gwneud pethau i gymunedau, sef un o'r pwyntiau y mae'r Aelod yn eu codi. Mi fydd yna ddiweddariad i'r Senedd wrth i'r gwaith hwnnw fynd rhagddo. I thank the Member for raising these issues. There is a clear commitment from this Government in terms of the fact that we are developing a national energy strategy that tackles these challenges and includes communities instead of doing things to communities, which is one of the points that the Member has raised. There will be an update to the Senedd as that work proceeds. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776093 276 Cy 2026-10-06T15:33:22 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=7404&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=7404&l=en 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 8371 8371 Elwyn Vaughan https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8371 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8371 Vaughan, Elwyn Weinidog, a gaf i groesawu yn y lle cyntaf yn fawr iawn gyhoeddiad Llywodraeth Plaid Cymru yr wythnos diwethaf ynghylch y £3.4 miliwn ychwanegol i fwrdd iechyd Powys i helpu i leihau amseroedd aros? Fe fydd y buddsoddiad hwn yn gwneud gwahaniaeth i gleifion ym Mhowys, lle mae nifer fawr yn dibynnu ar gael mynediad at wasanaethau gofal iechyd ar draws y ffin yn Lloegr. O ystyried y rôl hanfodol y mae gofal iechyd trawsffiniol yn ei chwarae i bobl ym Mhowys ac ar hyd Clawdd Offa, a oes modd cael sylw ar hyn, os gwelwch yn dda? Minister, may I first of all warmly welcome the Plaid Cymru Government's announcement last week regarding the additional £3.4 million for Powys health board to help to reduce waiting times? This investment will make a difference to patients in Powys, where a large number depend on accessing healthcare services across the border in England. Given the vital role that cross-border healthcare plays for people in Powys and along Offa's Dyke, can we have a statement on this, please? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776096 277 Cy 2026-10-06T15:33:50 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=7432&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=7432&l=en 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch am godi'r mater hwn. Rwy'n falch eich bod chi yn croesawu'r buddsoddiad pwysig hwnnw. Yn sicr, mae hwn yn rhywbeth y mae'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal eisoes wedi ymrwymo iddo fo. Dŷn ni eisiau sicrhau ein bod ni yn parhau i sicrhau gwasanaeth iechyd sy'n gweithio i bawb, ble bynnag y maen nhw yng Nghymru. Yn sicr, mi fyddaf yn codi efo'r Gweinidog Cabinet y pwyntiau dŷch chi wedi'u codi heddiw. I thank the Member for raising this issue. I'm pleased that you do welcome this important investment. Certainly, this is something that the Cabinet Minister for Health and Care has committed to. We want to ensure that we do continue to ensure a health service that works for everyone, wherever they are in Wales. Certainly, I will raise with the Cabinet Minister the points that you've raised today. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776101 278 Cy 2026-10-06T15:34:14 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=7456&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=7456&l=en 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch. Ac yn olaf, David Mills. Thank you. And finally, David Mills. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776102 279 En 2026-10-06T15:34:18 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=7460&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=7460&l=cy 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12171 12171 David Mills AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12171 Mills, David Thank you, Deputy Presiding Officer. I'd like to ask for a statement from the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability on how the Welsh Government intends to turn the lessons from this summer's wildfires and the very real risk of flooding this autumn and winter into investment in rural communities such as those across Brycheiniog Tawe Nedd. Research has highlighted that measures such as rewetting peatland and better land management can help prevent wildfires, while also slowing water run-off and reducing flood risk. Indeed, the Welsh Government has already committed more than £5 million to natural flood management this financial year. So, could we have a statement setting out how farmers and landowners will be supported to deliver landscape-scale resilience and whether the Welsh Government will use this opportunity to bring much-needed investment and jobs into rural communities like mine? Diolch, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn ofyn am ddatganiad gan Weinidog y Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd ar sut mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu troi'r gwersi yn sgil tanau gwyllt yr haf hwn a'r perygl gwirioneddol iawn o lifogydd yr hydref a'r gaeaf hwn yn fuddsoddiad mewn cymunedau gwledig fel y rhai ar draws Brycheiniog Tawe Nedd. Mae ymchwil wedi amlygu y gall mesurau fel ailwlychu mawndir a rheoli tir yn well helpu i atal tanau gwyllt, gan hefyd arafu dŵr ffo a lleihau'r perygl o lifogydd. Yn wir, mae Llywodraeth Cymru eisoes wedi ymrwymo mwy na £5 miliwn i reoli llifogydd naturiol y flwyddyn ariannol hon. Felly, a allwn ni gael datganiad yn nodi sut y bydd ffermwyr a thirfeddianwyr yn cael eu cefnogi i sicrhau gwydnwch ar raddfa tirwedd ac a fydd Llywodraeth Cymru yn defnyddio'r cyfle hwn i ddod â buddsoddiad a swyddi mawr eu hangen i gymunedau gwledig fel fy un i? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776062 280 En 2026-10-06T15:35:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=7502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=7502&l=cy 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776077 281 En 2026-10-06T15:35:19 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=7521&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=7521&l=cy 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776064 282 Cy 2026-10-06T15:35:18 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=7520&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=7520&l=en 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i’r Aelod am godi materion a gafodd gryn sylw, wrth gwrs, pan wnaeth y Prif Weinidog ddatganiad ar y pwnc hwn rai wythnosau yn ôl, a gwneud yr union bwyntiau hynny o ran datrysiadau o ran natur a rôl ffermwyr hefyd o ran hyn. Ac yn sicr, mae hon yn drafodaeth sydd wrth wraidd nifer o drafodaethau trawsweinidogol y Llywodraeth hon. I ni fod yn glir, y Prif Weinidog sy’n arwain o ran gwydnwch, ac wedyn mae Gweinidogion unigol, megis y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd, yn amlwg yn cymryd rhan o ran llifogydd ac ati, ac o ran polisïau cefn gwlad a ffermwyr. Felly, mae’r cydweithio hwnnw yn bwysig. Mi oedd yna ddatganiad. Mi godwyd hyn adeg hynny wrth i’r gwaith hwnnw fynd rhagddo. Wrth gwrs, bydd yna fwy o gyfleoedd i Aelodau gael craffu, holi cwestiynau a mewnbynnu i’r gwaith hwnnw. I thank the Member for raising issues that got quite a bit of attention, of course, when the First Minister made a statement on this issue some weeks ago, and made those very points in terms of nature-based solutions and the role of farmers too in this regard. And certainly, this is an issue that is at the heart of many of the cross-departmental discussions within this Government.  To be clear, the First Minister leads on resilience, and then individual Ministers, such as the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability, clearly have a role in terms of flooding and so on, and in terms of rural policy and farmers. So, that collaboration is important.  There was a statement made. This was raised at that point as the work was proceeding. Of course, there will be further opportunities for Members to scrutinise, ask questions and have an input into that work.  16313 7 2026-10-06T13:30:01 776204 283 Cy 2026-10-06T15:36:19 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=7581&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=7581&l=en 261006-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch yn fawr iawn i chi, Drefnydd. Thank you, Trefnydd. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776079 284 Cy 2026-10-06T15:36:21 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=7583&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=7583&l=en 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Nesaf, datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: blaenoriaethau strategol ar gyfer croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd. Galwaf ar y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth, Mark Hooper.  The next item is a statement by the Deputy Minister for Transport: strategic priorities for the Menai strait crossings and the M4 around Newport. I call on the Deputy Minister for Transport, Mark Hooper.  16313 7 2026-10-06T13:30:01 776080 285 Cy 2026-10-06T15:36:35 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=7597&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=7597&l=en 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Deputy Minister for Transport Y Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth Hooper, Mark Dirprwy Lywydd, heddiw hoffwn nodi’r camau nesaf ar gyfer croesfannau'r Fenai a’r M4 o amgylch Casnewydd. Rydym wedi cytuno ar y ffordd ymlaen. Dirprwy Lywydd, today I would like to set out the next steps for the Menai crossings and the M4 around Newport. We have agreed a way forward.  16313 7 2026-10-06T13:30:01 776088 286 En 2026-10-06T15:36:52 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=7614&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=7614&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark The challenges on these routes are not new. They affect communities, businesses and travellers every day. The reviews we commissioned at the start of the summer were not about repeating decades of work explaining the problems, they were intended to identify a practical way forward. They have given us a clear direction. Today I am announcing action to develop a third Menai crossing and action to develop roads-based and engineering solutions for the M4 around Newport, alongside a programme of improvements that will help people and businesses while that work progresses. Dirprwy Lywydd, people on Ynys Môn and across the north of our country know how disruptive it can be when one of the Menai crossings is restricted or closed. The review confirms that resilience remains the key challenge. That is why this Government will immediately recommence development work for a third Menai crossing. This will include design development, environmental assessment, business case preparation and the statutory processes needed to establish a deliverable scheme. People have waited a long time for certainty about the future of the crossings. Today we are providing that direction. A third crossing remains the most effective option for improving resilience and providing additional capacity across the Menai strait. But major infrastructure cannot be delivered simply by announcing it. The necessary development work must be undertaken if we are to move from aspiration to a proposal that, ultimately, can be developed. Alongside this work, we will continue investing in the infrastructure that we already have. We will maintain and operate both existing crossings to keep them safe and reliable. We will continue investment in targeted resilience measures on Britannia bridge, including wind deflectors, variable speed limits and other operational improvements designed to reduce disruption and keep traffic moving during challenging conditions. These measures will not replace the need for a third crossing. They will help improve resilience while development work on the third crossing progresses. The review also examined three-lane tidal flow operation on Britannia bridge. The evidence identified significant safety and operational concerns and does not support taking this option forward. Dirprwy Lywydd, turning now to the M4 around Newport: this is one of the most important transport corridors in Wales. Every day, thousands of people and businesses rely on this route to get to work, move goods and connect with customers, communities and ports across Wales. Yet, congestion continues to cause unreliable journeys and disruption that can quickly spread across the wider network. The review is clear that doing nothing is not an option. It also shows there is no single short-term intervention capable of solving the problem on its own. That is why this Welsh Government will now begin an 18-month programme of work to develop roads-based and engineering solutions for the M4 around Newport. This programme will consider a range of roads-based and engineering interventions and will identify a preferred option capable of providing a long-term response to the challenges on this route. Nid yw'r heriau ar y llwybrau hyn yn newydd. Maent yn effeithio ar gymunedau, busnesau a theithwyr bob dydd. Nid oedd yr adolygiadau a gomisiynwyd gennym ar ddechrau'r haf yn ymwneud ag ailadrodd degawdau o waith yn esbonio'r problemau, eu bwriad oedd nodi ffordd ymarferol ymlaen. Maen nhw wedi rhoi cyfeiriad clir i ni. Heddiw rwy'n cyhoeddi camau gweithredu i ddatblygu trydedd bont dros Afon Menai a gweithredu i ddatblygu datrysiadau'n seiliedig ar ffyrdd a pheirianneg ar gyfer yr M4 o amgylch Casnewydd, ochr yn ochr â rhaglen o welliannau a fydd yn helpu pobl a busnesau wrth i'r gwaith hwnnw fynd rhagddo. Ddirprwy Lywydd, mae pobl ar Ynys Môn ac ar draws y gogledd yn gwybod pa mor drafferthus y gall fod pan fydd un o bontydd y Fenai yn cael ei chyfyngu neu ei chau. Mae'r adolygiad yn cadarnhau bod gwydnwch yn parhau i fod yr her allweddol. Dyna pam y bydd y Llywodraeth hon yn ailddechrau gwaith datblygu ar unwaith ar gyfer trydedd bont y Fenai. Bydd hyn yn cynnwys datblygu dylunio, asesu amgylcheddol, paratoi achosion busnes a'r prosesau statudol sydd eu hangen i sefydlu cynllun cyflawnadwy. Mae pobl wedi aros am amser hir am sicrwydd am ddyfodol y croesfannau. Heddiw rydym yn darparu'r cyfeiriad hwnnw. Trydedd bont yw'r opsiwn mwyaf effeithiol o hyd ar gyfer gwella gwydnwch a darparu capasiti ychwanegol ar draws Afon Menai. Ond ni ellir cyflawni seilwaith mawr drwy ei gyhoeddi'n unig. Rhaid gwneud y gwaith datblygu angenrheidiol os ydym am symud o uchelgais i gynnig y gellir ei ddatblygu, yn y pen draw. Ochr yn ochr â'r gwaith hwn, byddwn yn parhau i fuddsoddi yn y seilwaith sydd gennym eisoes. Byddwn yn cynnal a gweithredu'r ddwy bont bresennol i'w cadw'n ddiogel ac yn ddibynadwy. Byddwn yn parhau i fuddsoddi mewn mesurau gwydnwch wedi'u targedu ar gyfer pont Britannia, gan gynnwys dargyfeirwyr gwynt, terfynau cyflymder amrywiol a gwelliannau gweithredol eraill sydd wedi'u cynllunio i leihau tarfu a chadw traffig yn symud yn ystod amodau heriol. Ni fydd y mesurau hyn yn disodli'r angen am drydedd bont. Byddant yn helpu i wella gwydnwch tra bod gwaith datblygu ar drydedd bont yn mynd rhagddo. Mae'r adolygiad hefyd yn archwilio gweithrediad llif llanw tair lôn ar bont Britannia. Mae'r dystiolaeth yn nodi pryderon diogelwch a gweithredol sylweddol ac nid yw'n cefnogi mynd ymlaen â'r opsiwn hwn. Ddirprwy Lywydd, gan droi nawr at yr M4 o amgylch Casnewydd: dyma un o'r coridorau trafnidiaeth pwysicaf yng Nghymru. Bob dydd, mae miloedd o bobl a busnesau yn dibynnu ar y llwybr hwn i fynd i'r gwaith, symud nwyddau a chysylltu â chwsmeriaid, cymunedau a phorthladdoedd ledled Cymru. Eto, mae tagfeydd yn parhau i achosi teithiau annibynadwy a tharfu a all ledaenu'n gyflym ar draws y rhwydwaith ehangach. Mae'r adolygiad yn glir nad yw gwneud dim yn opsiwn. Mae hefyd yn dangos nad oes un ymyriad tymor byr sy'n gallu datrys y broblem ar ei ben ei hun. Dyna pam y bydd Llywodraeth Cymru nawr yn dechrau rhaglen waith 18 mis i ddatblygu datrysiadau sy'n seiliedig ar ffyrdd a pheirianneg ar gyfer yr M4 o amgylch Casnewydd. Bydd y rhaglen hon yn ystyried ystod o ymyriadau'n seiliedig ar ffyrdd a pheirianneg a bydd yn nodi opsiwn a ffefrir sy'n gallu darparu ymateb hirdymor i'r heriau ar y llwybr hwn. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776065 287 En 2026-10-06T15:40:44 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=7846&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=7846&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Many people will understandably say that this issue has been debated for decades. They are right. But this work is not about revisiting old arguments. It is about developing options against current policy, environmental requirements, planning considerations and future travel demands, so that decisions can be taken on the basis of robust evidence and a clear understanding of what can realistically be delivered. Our objective is straightforward: we need a solution that is affordable, deliverable and capable of attracting the support and investment needed to make it happen. Without undertaking this work, there can be no credible pathway towards delivering future roads-based and engineering solutions. But while this work progresses, we cannot simply wait. That is why we are also announcing a programme of improvements over the next five years. We will invest in the maintenance and renewal of the existing motorway and strategic road network. Over many years, Governments have often faced a choice between accepting disruption now or delaying important work until later. Understandably, there has often been a desire to minimise disruption in the short term, but that can make long-term challenges harder to address. Key infrastructure now requires significant renewal and maintenance work. I want to be honest: there will be periods of disruption while this work takes place. Nobody wants roadworks. Nobody enjoys delays. But continuing to defer this work will only lead to greater disruption and cost in the future. This Government is choosing to deal with that problem now. We will also implement a five-year delivery plan, focused on practical improvements that people will start to see over the next two to three years, with further benefits building over time. This will include improvements to the way the motorway is operated and managed, including targeted improvements to roads and junctions, including potential closures, in and around Newport to improve traffic flow and resilience. The review found that measures such as these offer some of the quickest opportunities to improve traffic flow and resilience in the M4. But we also recognise that changes affecting the motorway can have consequences for local roads. We will therefore work closely with Newport City Council, local communities and Members to develop these interventions so that the local impacts are properly considered alongside the benefits to the M4. At the same time, we will introduce measures to improve freight resilience by making better use of alternative routes such as the A465. This will maximise the investment made in the A465, supporting the provision of facilities that HGV drivers deserve, and at the same time alleviating pressure on the M4. We will also continue investing in public transport, making it easier for more people to choose rail and bus services for everyday journeys between Newport and Cardiff, across the wider M4 corridor, and onwards into the rest of Wales and into England. The UK Government has committed to funding the rail stations recommended by the South East Wales Transport Commission. Last week I attended the joint UK-Welsh Government Wales rail board to discuss how we can accelerate delivery. I am pleased that Network Rail have committed to work collaboratively with Transport for Wales to draw on the expertise of both organisations, and TfW will take a direct role in constructing the stations. We are setting up a new network south-east Wales board to oversee delivery. I have asked the team to prioritise delivery of the Cardiff parkway and Magor and Undy stations, so that communities can begin to benefit from these investments as soon as possible. We will also seek to improve access to Severn Tunnel Junction railway station and support improvements to bus connectivity between Newport and Cardiff, giving real options for travellers. Dirprwy Lywydd, for too long, people and businesses have seen congestion around Newport become an accepted part of everyday life. This Government is choosing to act. The programme we are taking forward could reduce peak-hour traffic by about one in 10 vehicles. On a motorway that is already operating at or above capacity at the busiest times, that matters. It is a meaningful improvement over doing nothing and simply accepting increasing congestion on the network. But what matters is what these improvements mean in practice for people using the network every day. It means better travel choices through improved rail and bus services. It means the network is better able to cope when incidents occur, reducing the risk of small problems becoming major disruption. These are practical improvements that people should begin to notice in their everyday lives over the coming years. Dirprwy Lywydd, people want action, not endless discussion. They want government to deal with today's challenges while properly planning for the future. That is exactly what we are doing. At the Menai strait, we are getting on with the work needed to develop a third crossing whilst managing resilience now. Around Newport, we are developing long-term road space and engineering solutions for the M4 whilst delivering practical improvements over the next five years. These are major transport challenges that have built up over many years; they will not be resolved overnight. But, today, we are providing a clear direction, taking practical actions now and developing the longer-term solutions needed for the future. Bydd llawer o bobl, yn ddealladwy, yn dweud bod y mater hwn wedi cael ei drafod ers degawdau. Maen nhw'n iawn. Ond nid yw'r gwaith hwn yn ymwneud ag ailymweld â hen ddadleuon. Mae'n ymwneud â datblygu opsiynau yn erbyn polisi cyfredol, gofynion amgylcheddol, ystyriaethau cynllunio a gofynion teithio yn y dyfodol, fel y gellir gwneud penderfyniadau ar sail tystiolaeth gadarn a dealltwriaeth glir o'r hyn y gellir ei gyflawni'n realistig. Mae ein hamcan yn syml: mae angen ateb sy'n fforddiadwy, yn gyflawnadwy ac yn gallu denu'r gefnogaeth a'r buddsoddiad sydd eu hangen i wneud iddo ddigwydd. Heb ymgymryd â'r gwaith hwn, ni fydd llwybr credadwy tuag at ddarparu atebion sy'n seiliedig ar ffyrdd a pheirianneg yn y dyfodol. Ond tra bod y gwaith hwn yn mynd rhagddo, ni allwn dim ond aros yn unig. Dyna pam rydym hefyd yn cyhoeddi rhaglen o welliannau dros y pum mlynedd nesaf. Byddwn yn buddsoddi mewn cynnal a chadw ac adnewyddu'r rhwydwaith traffordd a ffyrdd strategol presennol. Dros nifer o flynyddoedd, mae llywodraethau yn aml wedi wynebu dewis rhwng derbyn tarfu nawr neu ohirio gwaith pwysig tan yn ddiweddarach. Yn ddealladwy, mae awydd wedi bod yn aml i leihau tarfu yn y tymor byr, ond gall hynny ei gwneud hi'n anoddach mynd i'r afael â heriau hirdymor. Mae angen gwaith adnewyddu a chynnal a chadw sylweddol ar seilwaith allweddol erbyn hyn. Rwyf eisiau bod yn onest: bydd cyfnodau o darfu tra bod y gwaith hwn yn digwydd. Does neb eisiau gwaith ffordd. Does neb yn mwynhau oedi. Ond bydd parhau i ohirio'r gwaith hwn yn arwain at fwy o darfu a chost yn y dyfodol. Mae'r Llywodraeth hon yn dewis ymdrin â'r broblem honno nawr. Byddwn hefyd yn gweithredu cynllun cyflawni pum mlynedd, sy'n canolbwyntio ar welliannau ymarferol y bydd pobl yn dechrau eu gweld dros y ddwy i dair blynedd nesaf, gyda buddion pellach yn adeiladu dros amser. Bydd hyn yn cynnwys gwelliannau i'r modd y mae'r draffordd yn cael ei gweithredu a'i rheoli, gan gynnwys gwelliannau wedi'u targedu ar gyfer ffyrdd a chyffyrdd, gan gynnwys cyfnodau o gau posibl, yng Nghasnewydd a'r cyffiniau er mwyn gwella llif traffig a gwydnwch. Canfu'r adolygiad fod mesurau fel y rhain yn cynnig rhai o'r cyfleoedd cyflymaf i wella llif traffig a gwydnwch yn yr M4. Ond rydym hefyd yn cydnabod y gall newidiadau sy'n effeithio ar y draffordd gael canlyniadau ar ffyrdd lleol. Byddwn felly yn gweithio'n agos gyda Chyngor Dinas Casnewydd, cymunedau lleol ac Aelodau i ddatblygu'r ymyriadau hyn fel bod yr effeithiau lleol yn cael eu hystyried yn briodol ochr yn ochr â'r manteision i'r M4. Ar yr un pryd, byddwn yn cyflwyno mesurau i wella gwydnwch cludo nwyddau trwy wneud gwell defnydd o lwybrau amgen fel yr A465. Bydd hyn yn manteisio i'r eithaf ar y buddsoddiad a wnaed yn yr A465, gan gefnogi'r ddarpariaeth o gyfleusterau y mae gyrwyr cerbydau nwyddau trwm yn eu haeddu, ac ar yr un pryd yn lleddfu'r pwysau ar yr M4. Byddwn hefyd yn parhau i fuddsoddi mewn trafnidiaeth gyhoeddus, gan ei gwneud hi'n haws i fwy o bobl ddewis gwasanaethau rheilffyrdd a bysiau ar gyfer teithiau bob dydd rhwng Casnewydd a Chaerdydd, ar draws coridor ehangach yr M4, ac ymlaen i weddill Cymru ac i Loegr. Mae Llywodraeth y DU wedi ymrwymo i ariannu'r gorsafoedd rheilffordd a argymhellir gan Gomisiwn Trafnidiaeth De-ddwyrain Cymru. Yr wythnos diwethaf mynychais gyd-fwrdd rheilffyrdd Llywodraeth Cymru a'r DU i drafod sut y gallwn gyflymu'r cyflawniad. Rwy'n falch bod Network Rail wedi ymrwymo i weithio ar y cyd â Trafnidiaeth Cymru i fanteisio ar arbenigedd y ddau sefydliad, a bydd TrC yn cymryd rôl uniongyrchol wrth adeiladu'r gorsafoedd. Rydym yn sefydlu bwrdd rhwydwaith newydd yn y de-ddwyrain i oruchwylio'r broses gyflawni. Rwyf wedi gofyn i'r tîm flaenoriaethu cyflwyno gorsafoedd parcffordd Caerdydd a Magwyr a Gwndy, fel y gall cymunedau ddechrau elwa ar y buddsoddiadau hyn cyn gynted â phosibl. Byddwn hefyd yn ceisio gwella mynediad i orsaf reilffordd Cyffordd Twnnel Hafren a chefnogi gwelliannau i gysylltedd bysiau rhwng Casnewydd a Chaerdydd, gan roi opsiynau gwirioneddol i deithwyr. Ddirprwy Lywydd, ers rhy hir, mae pobl a busnesau wedi gweld tagfeydd o amgylch Casnewydd yn dod yn rhan dderbyniol o fywyd bob dydd. Mae'r Llywodraeth hon yn dewis gweithredu. Gallai'r rhaglen rydyn ni'n ei chyflwyno weld un o bob 10 cerbyd yn llai adeg oriau brig. Ar draffordd sydd eisoes yn gweithredu ar gapasiti neu fwy ar yr amseroedd prysuraf, mae hynny'n bwysig. Mae'n welliant ystyrlon o'i gymharu â gwneud dim a derbyn tagfeydd cynyddol ar y rhwydwaith. Ond yr hyn sy'n bwysig yw beth mae'r gwelliannau hyn yn ei olygu yn ymarferol i bobl sy'n defnyddio'r rhwydwaith bob dydd. Mae'n golygu gwell dewisiadau teithio trwy wasanaethau rheilffordd a bysiau gwell. Mae'n golygu bod y rhwydwaith yn gallu ymdopi yn well pan fydd digwyddiadau, gan leihau'r risg o broblemau bach yn datblygu'n achosion o darfu mawr. Mae'r rhain yn welliannau ymarferol y dylai pobl ddechrau sylwi arnynt yn eu bywydau bob dydd dros y blynyddoedd i ddod. Ddirprwy Lywydd, mae pobl eisiau gweld gweithredu, nid trafodaeth ddiddiwedd. Maen nhw eisiau i'r llywodraeth ymdrin â heriau heddiw wrth gynllunio'n iawn ar gyfer y dyfodol. Dyna'n union beth rydyn ni'n ei wneud. Yn Afon Menai, rydym yn mynd ymlaen â'r gwaith sydd ei angen i ddatblygu trydedd bont gan reoli gwydnwch nawr. O amgylch Casnewydd, rydym yn datblygu atebion gofod ffyrdd a pheirianneg hirdymor ar gyfer yr M4 wrth gyflawni gwelliannau ymarferol dros y pum mlynedd nesaf. Mae'r rhain yn heriau trafnidiaeth mawr sydd wedi cronni dros nifer o flynyddoedd; ni fyddant yn cael eu datrys dros nos. Ond, heddiw, rydym yn darparu cyfeiriad clir, cymryd camau ymarferol nawr a datblygu'r atebion tymor hwy sydd eu hangen ar gyfer y dyfodol. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776090 288 En 2026-10-06T15:45:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=8102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=8102&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776098 289 Cy 2026-10-06T15:47:17 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=8239&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=8239&l=en 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776094 290 Cy 2026-10-06T15:47:01 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=8223&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=8223&l=en 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Ddirprwy Lywydd, rydym yn gweithredu nawr. Rydym yn cyflawni gwelliannau dros y bum mlynedd nesaf ac yn datblygu atebion ar gyfer ein dyfodol. Diolch yn fawr. Dirprwy Lywydd, we are taking action now. We are delivering improvements over the next five years and developing solutions for the future. Thank you. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776103 291 En 2026-10-06T15:47:23 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=8245&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=8245&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 12182 12182 Louise Emery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12182 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12182 Emery, Louise Oh dear, oh dear, oh dear, Minister. We were expecting a lot more on this side of the Chamber. But, anyway, we'll start north and then we'll travel south, if that's okay. So, I'll start with the positives. Nice to see we're doing some baby steps with the current bridges that cross the Menai strait. Wind deflectors—let's get on with that as soon as we can, improve those; we've got a winter ahead of us. And varying the speed limit—we like varying the speed limit in this Chamber, don't we—I'll give you a positive on that one. But, in terms of the actual third bridge, it sounds like you're just thinking about a third bridge, which simply is not good enough. So, you're going to recommence development work and look at design development, environmental assessment, business case preparation. To me, it doesn't sound like you're completely committed to a third crossing, because I thought we'd done all this work before. I thought this was called the purple route and that that work had been done. And obviously what's disappointing to see, and this is why I question your commitment, is there's nothing in here about funding a third bridge. It's going to be an expensive project and is going to need cross-party support, and there's nothing in here about that. So, I want to ask you, and you can answer once I've finished, clearly: are you actually committed to building the third bridge across the Menai strait, 'yes' or 'no'? Right, then, let's head down south. Now you need more thinking time—18 months of more thinking time—about solutions. And again, I thought we'd been here and gone through all of that with the M4 relief road and the black route. And in between the thinking time—which you clearly need, fair enough—for the next five years, you're going to do some improvements, which, personally, I think is just a sticking-plaster approach that ties in directly to Plaid Cymru's anti-motorist stance. Let's talk about closing junctions. I do love the statistic about one in 10 cars not making it onto the M4. Of course they can't make it onto the M4, because they can't get onto the M4 because you've closed the junction. Closing junctions doesn't solve congestion and it's going to move that onto Newport's local roads. Newport City Council recently—July 2026—voted unanimously against any measure that diverts traffic onto Newport's already congested streets. I don't think they will be so delighted with your statement today. As we in Reform have said, stopping cars getting onto the motorway isn't a solution that Newport will thank you for. And in your own assessment, the cost of this is £14 million, and reducing traffic by a whopping 3 per cent. Let's go over to the Heads of the Valleys plan. So, let me just get this right: ferries transport comes off the boats in Pembroke and then goes across east to Dover and on to Europe, and what you want to do is encourage, persuade, divert that freight traffic to go up over the Heads of the Valleys and back down again, and the cost of doing that is £49 million, which is some pretty swanky cafes and some nice rest facilities, and you think that will reduce the traffic on the M4 by 1 per cent. It's just not going to happen. And then, finally, we get on to rail. Now, let's be clear: Reform supports more rail capacity, but rail should add choice, not be used to justify restricting road access. As Laura Anne Jones pointed out, the M4 users have no realistic alternative. We need to remind ourselves that, unlike us, there are a lot of people who aren't members of the lanyard class who go to work each day with a small briefcase. How are delivery drivers and tradespeople going to get on the train? 'Excuse me, ma'am, can you just move to one side while I put my 12 pots of paint and my toolbox there?' It's not going to happen. Basically, Minister, I'm asking you to drop your ideology. What you've done here is pretend to be committed to fixing the road issues, but actually you're thinking about a bridge, you've got 18 months more of thinking about the M4, and you've got a five-year scheme, which, essentially, is going to cost millions of pounds and reduce traffic congestion by 4 per cent. So, here is the solution. On your last page of your statement, you say, 'We are developing a long-term roads-based and engineering solution.' Well, I'll tell you, we've got one: it's the M4 relief road, the black route. Reform UK have costed this at £2.8 billion. Yes, that's a lot of money, but I will guarantee here that, if there is a Reform Welsh Government, we will be lobbying and working with a Reform UK Westminster Government—which is coming, ladies and gentlemen—and we will build the M4 relief road. So, Minister, I want to confirm: are you committed to the bridge, completely and utterly committed? And please stop thinking and just get on with it. Diolch yn fawr. Bobl annwyl, bobl annwyl, bobl annwyl, Weinidog. Roedden ni'n disgwyl llawer mwy ar yr ochr hon o'r Siambr. Ond, beth bynnag, fe wnawn ni dechrau yn y gogledd ac yna teithio i'r de, os yw hynny'n iawn. Felly, dechreuaf gyda'r pethau positif. Braf gweld ein bod ni'n gwneud rhai camau bychain gyda'r pontydd presennol sy'n croesi Afon Menai. Dargyfeirwyr gwynt—ymlaen â ni â'r rheini cyn gynted â phosibl, gwella'r rhain; mae'r gaeaf o'n blaenau ni. Ac amrywio'r terfyn cyflymder—rydyn ni'n hoffi amrywio'r terfyn cyflymder yn y Siambr hon, onid ydym—mae hynny'n rhywbeth cadarnhaol. Ond, o ran y drydedd bont go iawn, mae'n swnio fel pe baech dim ond yn meddwl am drydedd bont, sydd ddim yn ddigon da. Felly, rydych chi'n mynd i ailddechrau gwaith datblygu ac edrych ar ddylunio datblygiad, asesu amgylcheddol, paratoi achos busnes. I mi, nid yw'n swnio fel eich bod chi'n gwbl ymrwymedig i drydedd groesfan, oherwydd roeddwn i'n meddwl ein bod wedi gwneud yr holl waith yma o'r blaen. Roeddwn i'n meddwl bod hwn yn cael ei alw'n llwybr porffor a bod y gwaith hwnnw wedi'i wneud. Ac yn amlwg yr hyn sy'n siomedig i'w weld, a dyna pam rwy'n cwestiynu eich ymrwymiad, yw nad oes unrhyw beth yma ynglŷn â chyllido trydedd bont. Mae'n mynd i fod yn brosiect drud a bydd angen cefnogaeth drawsbleidiol, ac nid oes unrhyw beth yma ynghylch hynny. Felly, rwyf eisiau gofyn i chi, a gallwch ateb ar ôl i mi orffen, yn glir: a ydych chi mewn gwirionedd wedi ymrwymo i adeiladu'r drydedd bont ar draws Afon Menai, 'ydyw' neu 'nac ydw'? Iawn, felly, gadewch i ni fynd i lawr i'r de. Nawr mae angen mwy o amser meddwl—18 mis o fwy o amser meddwl—am atebion. Ac eto, roeddwn i'n meddwl ein bod ni wedi bod yma o'r blaen ac wedi mynd trwy hynny i gyd gyda ffordd liniaru'r M4 a'r llwybr du. A rhwng yr amser meddwl—y mae'n amlwg fod ei angen arnoch chi, digon teg—ar gyfer y pum mlynedd nesaf, rydych chi'n mynd i wneud rhai gwelliannau, sydd rwy'n credu, yn bersonol, yn ddim byd ond dull gweithredu plastr glynu sy'n cysylltu'n uniongyrchol â safiad gwrth-fodurwr Plaid Cymru. Gadewch i ni siarad am gau cyffyrdd. Rwyf wrth fy modd â'r ystadegyn sef un o bob 10 car nad yw'n cyrraedd yr M4. Wrth gwrs, ni allant gyrraedd yr M4, oherwydd ni allant fynd i'r M4 oherwydd eich bod wedi cau'r gyffordd. Nid yw cau cyffyrdd yn datrys tagfeydd ac mae'n mynd i symud y rheini i ffyrdd lleol Casnewydd. Pleidleisiodd Cyngor Dinas Casnewydd yn ddiweddar—Gorffennaf 2026—yn unfrydol yn erbyn unrhyw fesur sy'n dargyfeirio traffig i strydoedd sydd eisoes yn orlawn yng Nghasnewydd. Nid wyf yn credu y byddant mor falch o'ch datganiad heddiw. Fel yr ydym ni yn Reform wedi dweud, nid yw stopio ceir rhag mynd ar y draffordd yn ateb y bydd Casnewydd yn diolch ichi amdano. Ac yn eich asesiad eich hun, cost hyn yw £14 miliwn, gan leihau traffig 3 y cant. Gadewch i ni fynd draw at gynllun Blaenau'r Cymoedd. Felly, gadewch i mi gael hyn yn iawn: mae cerbydau cludo yn dod oddi ar y cychod ym Mhenfro ac yna'n mynd i'r dwyrain, i Dover ac ymlaen i Ewrop, a'r hyn rydych chi eisiau ei wneud yw annog, perswadio, dargyfeirio'r traffig cludo nwyddau hwnnw i fynd i fyny dros Flaenau'r Cymoedd ac yn ôl i lawr eto, ac mae'r gost o wneud hynny yn £49 miliwn, sef rhai caffis eithaf crand a rhai cyfleusterau gorffwys braf, ac rydych chi'n meddwl y bydd hynny'n lleihau'r traffig ar yr M4 1 y cant. Nid yw'n mynd i ddigwydd. Ac yna, i orffen, rydyn ni'n mynd ymlaen at y rheilffyrdd. Nawr, gadewch i ni fod yn glir: mae Reform yn cefnogi mwy o gapasiti rheilffyrdd, ond dylai rheilffyrdd ychwanegu dewis, nid cael eu defnyddio i gyfiawnhau cyfyngu mynediad at ffyrdd. Fel y nododd Laura Anne Jones, nid oes gan ddefnyddwyr yr M4 ddewis arall realistig. Mae angen i ni atgoffa ein hunain, yn wahanol i ni, bod yna lawer o bobl nad ydynt yn aelodau o'r dosbarth laniard sy'n mynd i'r gwaith bob dydd gyda bag bach. Sut mae gyrwyr danfon nwyddau a masnachwyr yn mynd ar y trên? 'Esgusodwch fi, allwch chi symud i un ochr wrth i mi roi fy 12 pot o baent a'm blwch offer yn y fan yna?' Nid yw'n mynd i ddigwydd. Yn y bôn, Weinidog, rwy'n gofyn i chi anghofio eich ideoleg. Yr hyn rydych chi wedi'i wneud yma yw esgus eich bod wedi ymrwymo i ddatrys problemau ffyrdd, ond mewn gwirionedd rydych chi'n meddwl am bont, mae gennych chi 18 mis yn fwy o feddwl am yr M4, ac mae gennych gynllun pum mlynedd, sydd, yn y bôn, yn mynd i gostio miliynau o bunnau a lleihau tagfeydd traffig 4 y cant. Felly, dyma'r ateb. Ar dudalen olaf eich datganiad, rydych chi'n dweud, 'Rydym yn datblygu datrysiad hirdymor sy'n seiliedig ar ffyrdd a pheirianneg.' Wel, dywedaf wrthych chi, mae gennym un: sef ffordd liniaru'r M4, y llwybr du. Mae Reform UK wedi costio hyn, sef £2.8 biliwn. Ydy, mae hynny'n llawer o arian, ond byddaf yn gwarantu yma, os bydd yn Lywodraeth Reform yng Nghymru, byddwn yn lobïo ac yn gweithio gyda Llywodraeth Reform y DU yn San Steffan—sydd ar ddod, foneddigion a boneddigesau—a byddwn yn adeiladu ffordd liniaru'r M4. Felly, Weinidog, rwyf am gadarnhau: a ydych chi wedi ymrwymo i'r bont, yn llwyr ac yn gyfan gwbl? Ac os gwelwch yn dda rhowch gorau i feddwl a mynd ymlaen ag ef. Diolch yn fawr. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776081 292 En 2026-10-06T15:50:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=8402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=8402&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776082 293 En 2026-10-06T15:52:07 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=8529&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=8529&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Thank you for the question. Before I answer, I just want to thank those Members who turned up for the briefing with officials this morning, and also subsequent conversations in this regard. It was a shame that Members from Reform chose not to undertake those conversations. There were specific conversations that were not entered into, and that was a real shame, because that would have given them the chance to have understood some of the detail behind this more clearly. In answer to the questions on Menai, I don't think the Member, frankly, understands the process you need to go through to build. This is a significant piece of engineering. It is appropriate that we do it in the phases that we say we are. To be clear, this Government is committed to delivering a third crossing across the Menai. There are no ifs, no buts. That is absolutely clear. What you have to do to do that is to take stages. Now, the Member, and all of this group around here, just seem to think that you can click a finger and things happen. Let's get into the real world. The real world is that it takes real work to get these things done. The interesting thing is, when I was speaking to civil servants earlier prior to this, I was saying I was looking forward to this debate, because I do look forward to these debates. Do you know what they were saying? They're looking forward to getting stuck in to doing the work. That's what they're waiting for, and that's what's going to happen. What's happened for too long is this body politic has failed to deliver. If we have conversations that are in the style that we've had today, we'll continue to do that. But the rest of the Siambr, hopefully, will focus on getting things done. Because if you're just going to backbite on that, it helps nobody, frankly. Turning to the M4, I think this is a real misunderstanding as well of what a 10 per cent change will do on the M4 with the plan of action that we've put together. Ten per cent—. And I'm sure that Members opposite me as well are probably thinking, 'I wish we'd done some more of this 10 per cent.' But, over the past 27 years, there's been very limited change on the M4. This Government is committing itself, over the next five years, to making an actual difference to people. And 3 per cent here and 1 per cent there makes a real difference. This is about a strategic suite of projects that need to be deployed together. These are the ways that we make the difference to the M4. And it's not straightforward. There is no silver bullet. If there was, we'd talk about it. You talk about the black route as if it's deliverable. That went when it was cancelled. The protected route status went when it was cancelled. So, we're talking about decades of work to even get that off the ground. So, to suggest to the people outside that you can deliver it in an instant is disingenuous—and I'm being kind in saying that. In terms of the A465—. There are a lot of questions to get through, I will try and be—. But, in terms of the A465, unlike you I've actually spoken to hauliers, who see this as a realistic option. But the haulage companies are looking for facilities, because, unlike some parts of Europe where they actually invest in facilities for drivers—. Drivers are professional. Across the UK, we have very, very poor facilities. This Government is going to make a difference to that, and we've had support from across the industry to say that they want to see those facilities. That will direct people across the piece, and that's including people from Ireland as well as haulage companies from the UK. Rail adding choice and taking people off the motorway—. One of the things about adding choice using rail is exactly what you just said, it takes people—. So, I may be taking a car; I can now use the rail. That frees up space on the motorway for those people who need to use the motorway in the way that you described. It's a practical way of making a difference. The sad thing is that the Burns review—. I can just hear muttering behind me. Do you want to make an intervention or not? Diolch am y cwestiwn. Cyn i mi ateb, rwyf eisiau diolch i'r Aelodau hynny a ddaeth i'r sesiwn friffio gyda swyddogion y bore 'ma, a hefyd sgyrsiau dilynol yn hyn o beth. Roedd yn drueni bod Aelodau o Reform wedi dewis peidio â chynnal y sgyrsiau hynny. Roedd sgyrsiau penodol nad oeddent yn rhan ohonynt, ac roedd hynny'n drueni go iawn, oherwydd byddai hynny wedi rhoi cyfle iddynt ddeall rhywfaint o'r manylion y tu ôl i hyn yn gliriach. Mewn ymateb i'r cwestiynau ar Afon Menai, nid wyf yn credu bod yr Aelod, i fod yn onest, yn deall y broses y mae angen i chi fynd drwyddi i adeiladu. Mae hwn yn ddarn arwyddocaol o beirianneg. Mae'n briodol ein bod ni'n ei wneud yn y camau rydyn ni'n dweud ein bod ni'n mynd i'w defnyddio. I fod yn glir, mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i ddarparu trydedd bont ar draws Afon Menai. Nid oes unrhyw amheuaeth. Mae hynny'n hollol glir. Yr hyn sy'n rhaid i chi ei wneud i wneud hynny yw cymryd camau. Nawr, mae'n ymddangos bod yr Aelod, a'r holl grŵp o gwmpas yma, yn meddwl y gallwch chi glicio bys a bydd pethau'n digwydd. Gadewch i ni fynd i'r byd go iawn. Y byd go iawn yw ei bod yn cymryd gwaith go iawn i wneud y pethau hyn. Y peth diddorol yw, pan oeddwn i'n siarad â gweision sifil yn gynharach cyn hyn, roeddwn i'n dweud fy mod yn edrych ymlaen at y ddadl hon, oherwydd rwy'n edrych ymlaen at y dadleuon hyn. Ydych chi'n gwybod beth oedden nhw'n ei ddweud? Maen nhw'n edrych ymlaen at dorchi llewys a gwneud y gwaith. Dyna beth maen nhw'n aros amdano, a dyna beth sy'n mynd i ddigwydd. Yr hyn sydd wedi digwydd am gyfnod rhy hir yw bod y corff gwleidyddol hwn wedi methu â chyflawni. Os cawn sgyrsiau sydd yn yr arddull rydyn ni wedi'i gael heddiw, byddwn yn parhau i wneud hynny. Ond bydd gweddill y Siambr, gobeithio, yn canolbwyntio ar wneud pethau. Oherwydd os ydych chi'n mynd i ladd ar bawb a phopeth, ni fydd yn helpu neb, i fod yn onest. Gan droi at yr M4, rwy'n credu bod hyn yn gamddealltwriaeth gwirioneddol hefyd ynghylch yr hyn y bydd newid o 10 y cant yn ei wneud ar yr M4 gyda'r cynllun gweithredu rydyn ni wedi'i roi at ei gilydd. Deg y cant—. Ac rwy'n siŵr bod yr Aelodau gyferbyn â mi hefyd yn meddwl, 'Hoffem pe baem ni wedi gwneud rhywfaint mwy o'r 10 y cant hwn.' Ond, dros y 27 mlynedd diwethaf, bu newid cyfyngedig iawn ar yr M4. Mae'r Llywodraeth hon yn ymrwymo ei hun, dros y pum mlynedd nesaf, i wneud gwahaniaeth gwirioneddol i bobl. Ac mae 3 y cant yma ac 1 y cant acw yn gwneud gwahaniaeth go iawn. Mae hyn yn ymwneud â chyfres strategol o brosiectau y mae angen eu defnyddio gyda'i gilydd. Dyma'r ffyrdd rydyn ni'n gwneud y gwahaniaeth i'r M4. Ac nid yw'n syml. Nid oes un ateb syml. Pe bai yna, byddem yn siarad amdano. Rydych chi'n siarad am y llwybr du fel petai'n gyflawniadwy. Diflannodd hwnnw pan gafodd ei ganslo. Diflannodd y statws llwybr gwarchodedig pan gafodd ei ganslo. Felly, rydyn ni'n siarad am ddegawdau o waith cyn bydd unrhyw ddatblygiad. Felly, mae awgrymu i'r bobl y tu allan y gallwch ei gyflwyno mewn amrantiad yn annidwyll—ac rwy'n bod yn garedig wrth ddweud hynny. O ran yr A465—. Mae yna lawer o gwestiynau i 'w trafod, fe geisiaf fod—. Ond, o ran yr A465, yn wahanol i chi rydw i wedi siarad â chludwyr, sy'n gweld hyn fel opsiwn realistig. Ond mae'r cwmnïau cludo yn chwilio am gyfleusterau, oherwydd, yn wahanol i rai rhannau o Ewrop lle maen nhw'n buddsoddi mewn cyfleusterau ar gyfer gyrwyr—. Mae gyrwyr yn broffesiynol. Ar draws y DU, mae gennym gyfleusterau gwael iawn, iawn. Mae'r Llywodraeth hon yn mynd i newid hynny, ac rydym wedi cael cefnogaeth gan bob rhan o'r diwydiant sy'n dweud eu bod eisiau gweld y cyfleusterau hynny. Bydd hynny'n berthnasol i bawb gan gynnwys pobl o Iwerddon yn ogystal â chwmnïau cludo o'r DU. Rheilffyrdd yn ychwanegu dewis a chymryd pobl oddi ar y draffordd—. Un o'r pethau ynghylch ychwanegu dewis gan ddefnyddio rheilffordd yw'r union beth rydych chi newydd ei ddweud, mae'n cymryd pobl—. Felly, efallai y byddaf yn cymryd car; gallaf nawr ddefnyddio'r rheilffordd. Mae hynny'n rhyddhau lle ar y draffordd i'r bobl hynny sydd angen defnyddio'r draffordd yn y ffordd rydych chi'n ei disgrifio. Mae'n ffordd ymarferol o wneud gwahaniaeth. Y peth trist yw bod adolygiad Burns—. Gallaf glywed mwmian y tu ôl i mi. Ydych chi eisiau cynnig ymyriad neu beidio? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776104 294 En 2026-10-06T15:55:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=8702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=8702&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776105 295 En 2026-10-06T15:55:59 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=8761&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=8761&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 4562 4562 Laura Anne Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4562 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562 Jones, Laura Anne Yes, sure. Wrth gwrs. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776106 296 En 2026-10-06T15:56:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=8762&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=8762&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Go on then. Ewch ymlaen felly. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776107 297 En 2026-10-06T15:56:01 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=8763&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=8763&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 4562 4562 Laura Anne Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4562 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562 Jones, Laura Anne Cars are not a luxury. Nid moethusrwydd yw bod â char. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776108 298 En 2026-10-06T15:56:02 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=8764&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=8764&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry You can't take an intervention. Allwch chi ddim cymryd ymyriad. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776110 299 En 2026-10-06T15:56:03 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=8765&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=8765&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Okay, you can't. You can't. Iawn, allwch chi ddim. Allwch chi ddim. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776111 300 En 2026-10-06T15:56:05 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=8767&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=8767&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 4562 4562 Laura Anne Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4562 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562 Jones, Laura Anne Cars are not a luxury for most people, Minister—they're a necessity.  Nid yw ceir yn foethusrwydd i'r mwyafrif o bobl, Weinidog—maen nhw'n angenrheidiol. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776112 301 En 2026-10-06T15:56:07 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=8769&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=8769&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark You can't really ask a question. Allwch chi ddim gofyn cwestiwn mewn gwirionedd. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776115 302 En 2026-10-06T15:56:08 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=8770&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=8770&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry The running commentary is a little bit distracting. If you could let the Minister just answer his question. Thank you. [Interruption.] Mae'r sylwadau hyn yn tynnu gormod o sylw. Gadewch i'r Gweinidog ateb ei gwestiwn. Diolch. [Torri ar draws.] 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776116 303 En 2026-10-06T15:56:17 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=8779&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=8779&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam Come on, this is a serious statement. All the people are watching this. Please, come on. Dewch o'na, mae hwn yn ddatganiad difrifol. Mae'r holl bobl yn gwylio hyn. Os gwelwch yn dda, dewch o'na. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776118 304 En 2026-10-06T15:56:21 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=8783&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=8783&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Making room for others who are using that road system by putting them on the railways is an important thing. The Burns review reported six and a half, almost seven years ago. I think the disappointment is that nothing's happened in that time. But what has been good—. And listening to the Minister for Government Effectiveness and the Constitution earlier, he described the positive conversations we've been having with UK Government. That's the same for this. We've had a continued commitment from the UK Government to the £14 billion. The Prime Minister has made it. The Secretary of State has made it. The point now is to get that transferred in, in this current spending review, so we can start to move on those stations. We've identified the ones we want to move quickly on, and we will do. I'm just going to—. The point about ideology is, frankly, ludicrous, ultimately. All we've heard is 'ideology'. The suggestion that we're taking these things, that we're not dealing with cars, helping people to move faster on the motorway through cars, which is exactly what this statement is, which is exactly what we're talking about now, is frankly ludicrous. We need to move together as a body politic and start delivering these things and stop this calling for—. It's just—. We're not dealing with the issues. We're not dealing with the issues at hand. Mae gwneud lle i eraill sy'n defnyddio'r system ffyrdd honno trwy eu rhoi ar y rheilffyrdd yn beth pwysig. Adroddodd adolygiad Burns chwech a hanner, bron i saith mlynedd yn ôl. Rwy'n credu mai'r siom yw nad oes unrhyw beth wedi digwydd yn y cyfnod hwnnw. Ond beth sydd wedi bod yn dda—. Ac wrth wrando ar y Gweinidog dros Effeithiolrwydd y Llywodraeth a'r Cyfansoddiad yn gynharach, disgrifiodd y sgyrsiau cadarnhaol rydyn ni wedi bod yn eu cael gyda Llywodraeth y DU. Mae hynny'r un peth ynghylch hyn. Rydym wedi cael ymrwymiad parhaus gan Lywodraeth y DU i'r £14 biliwn. Mae'r Prif Weinidog wedi ei wneud. Mae'r Ysgrifennydd Gwladol wedi ei wneud. Y pwynt nawr yw cael hwnnw wedi'i drosglwyddo i mewn, yn yr adolygiad gwariant cyfredol hwn, fel y gallwn ddechrau symud ymlaen gyda'r gorsafoedd hynny. Rydyn ni wedi nodi'r rhai rydyn ni eisiau eu datblygu'n gyflym, a byddwn yn gwneud hynny. Rydw i ond yn mynd i—. Mae'r pwynt am ideoleg, a dweud y gwir, yn chwerthinllyd, yn y pen draw. Y cyfan rydyn ni wedi'i glywed yw 'ideoleg'. Mae'r awgrym ein bod ni'n cymryd y pethau hyn, nad ydym yn ymdrin â cheir, yn helpu pobl i symud yn gyflymach ar y draffordd trwy geir, a dyna'n union beth yw'r datganiad hwn, sef yr union beth rydyn ni'n siarad amdano nawr, yn onest yn chwerthinllyd. Mae angen i ni symud gyda'n gilydd fel corff gwleidyddol a dechrau cyflawni'r pethau hyn a rhoi'r gorau i alw am—. Dim ond—. Dydyn ni ddim yn ymdrin â'r problemau. Dydyn ni ddim yn ymdrin â'r problemau dan sylw. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776121 305 En 2026-10-06T15:57:39 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=8861&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=8861&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 5107 5107 Vikki Howells AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5107 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5107 Howells, Vikki I thank the Deputy Minister for his statement. After 30 talking shops, reviews and expert panels in the Government's first 100 days, I was hoping for something different from you today. I'm sorry to say I've been rather disappointed. Now, progress on that third Menai crossing is very welcome. It builds on the work that Welsh Labour had undertaken in Government. But families in Newport will feel let down that, rather than acting now, the Government is launching yet another review on the M4, and we won't have any answers for 18 months. So, my first question to you today, Minister, is: why will it take that long to come up with some serious road-based answers for traffic around Newport? Aren't you just kicking the can down the road and hoping that families in Newport won't notice? And Deputy Minister, if you'd spoken to people in Newport, we think you wouldn't need that long. You'd have been told unequivocally that junction closures will bring more traffic and more air pollution, that silent killer, into the hearts and lungs of communities. In Government, Welsh Labour took action to help alleviate congestion on the M4 around Newport. We'd secured funding for new railway stations from the UK Labour Government as part of that generational £14 billion commitment to transform rail infrastructure in Wales. We completed the Heads of the Valleys A465 road, the biggest road building scheme in Europe, offering traffic from the north and Midlands an alternative route into south Wales. So, I do welcome your proposals to increase the level of haulage traffic there. We also commissioned independent evidence-based resilience studies, not just of the M4, but the A55, the A494 and the A483 to ensure that roads are fit for the future. Those resilience studies are vital work that should form the basis of future recommendations, but they appear now to be gathering dust on the Government's shelves, with no comment today on the A484 or the A483 or the A55 east of the Menai strait, where you'll know that there are significant traffic problems. Deputy Minister, as you know, Welsh Labour's view is that devolution shouldn't stop at Cardiff Bay, that Wales is too centralised, and local leaders should have a far greater say on the issues that affect their communities, and this decision today is a case in point: trunk roads are maintained and owned by the Welsh Government, but they should be designed and delivered for the regions and economies that they serve. So, will you commit to engaging fully with families, drivers, businesses and local leaders in Newport before any decision is taken about junction closures? Will you also commit to publishing the evidence behind any junction closures in full? And finally, will you also commit the Government to publishing a full response to those resilience reviews that Welsh Labour started in Government? Diolchaf i'r Dirprwy Weinidog am ei ddatganiad. Ar ôl 30 o siopau siarad, adolygiadau a phaneli arbenigol yn ystod 100 diwrnod cyntaf y Llywodraeth, roeddwn i'n gobeithio cael rhywbeth gwahanol oddi wrthych chi heddiw. Mae'n ddrwg gen i ddweud fy mod wedi fy siomi. Nawr, mae croeso mawr i gynnydd ar y drydedd groesfan dros Afon Menai. Mae'n adeiladu ar y gwaith yr oedd Llafur Cymru wedi'i wneud yn y Llywodraeth. Ond bydd teuluoedd yng Nghasnewydd yn teimlo'n siomedig bod y Llywodraeth yn lansio adolygiad arall ar yr M4, ac ni fydd gennym unrhyw atebion am 18 mis. Felly, fy nghwestiwn cyntaf i chi heddiw, Weinidog, yw: pam y bydd yn cymryd cymaint o amser i ddod o hyd i atebion difrifol yn seiliedig ar ffyrdd ar gyfer traffig o amgylch Casnewydd? Onid ydych chi'n gohirio'r broblem gan obeithio na fydd teuluoedd yng Nghasnewydd yn sylwi? Ddirprwy Weinidog, pe baech wedi siarad â phobl yng Nghasnewydd, rydyn ni'n credu na fyddai angen cymaint o amser arnoch chi. Byddech wedi cael gwybod yn ddiamwys y bydd cau cyffyrdd yn dod â mwy o draffig a mwy o lygredd aer, y lladdwr tawel hwnnw, i galonnau ac ysgyfaint cymunedau. Yn y Llywodraeth, cymerodd Llafur Cymru gamau i helpu i liniaru tagfeydd ar yr M4 o amgylch Casnewydd. Roeddem wedi sicrhau cyllid ar gyfer gorsafoedd rheilffordd newydd gan Lywodraeth Lafur y DU fel rhan o'r ymrwymiad hwnnw o £14 biliwn i drawsnewid seilwaith rheilffyrdd yng Nghymru. Gwnaethom gwblhau'r ffordd A465, Blaenau'r Cymoedd, y cynllun adeiladu ffyrdd mwyaf yn Ewrop, sy'n cynnig llwybr amgen i draffig o'r gogledd a Chanolbarth Lloegr i dde Cymru. Felly, rwy'n croesawu eich cynigion i gynyddu lefel y traffig cludo yno. Fe wnaethom hefyd gomisiynu astudiaethau gwydnwch annibynnol sy'n seiliedig ar dystiolaeth, nid yn unig o'r M4, ond o'r A55, yr A494 a'r A483 i sicrhau bod ffyrdd yn addas ar gyfer y dyfodol. Mae'r astudiaethau gwydnwch hynny yn waith hanfodol a ddylai fod yn sail i argymhellion yn y dyfodol, ond mae'n ymddangos eu bod bellach yn casglu llwch ar silffoedd y Llywodraeth, heb unrhyw sylwadau heddiw ar yr A484 na'r A483 na'r A55 i'r dwyrain o Afon Menai, lle byddwch chi'n gwybod bod problemau traffig sylweddol. Ddirprwy Weinidog, fel y gwyddoch, barn Llafur Cymru yw na ddylai datganoli stopio ym Mae Caerdydd, bod Cymru'n cael ei chanoli, a dylai arweinwyr lleol gael llawer mwy o lais ar y materion sy'n effeithio ar eu cymunedau, ac mae'r penderfyniad hwn heddiw yn enghraifft bwysig iawn: mae cefnffyrdd yn cael eu cynnal ac yn eiddo i Lywodraeth Cymru, ond dylid eu cynllunio a'u darparu ar gyfer y rhanbarthau a'r economïau y maent yn eu gwasanaethu. Felly, a fyddwch chi'n ymrwymo i ymgysylltu'n llawn â theuluoedd, gyrwyr, busnesau ac arweinwyr lleol yng Nghasnewydd cyn i unrhyw benderfyniad gael ei wneud ynghylch cau cyffyrdd? A fyddwch hefyd yn ymrwymo i gyhoeddi'r dystiolaeth y tu ôl i unrhyw achos o gau cyffordd yn llawn? Ac yn olaf, a wnewch chi hefyd ymrwymo'r Llywodraeth i gyhoeddi ymateb llawn i'r adolygiadau gwydnwch hynny a ddechreuodd Llafur Cymru pan oedd mewn Llywodraeth? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776095 306 En 2026-10-06T16:00:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=9002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=9002&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776097 307 Cy 2026-10-06T16:00:41 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=9043&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=9043&l=en 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Diolch am y cwestiynau, Vikki. Thank you for the questions, Vikki. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776100 308 En 2026-10-06T16:00:42 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=9044&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=9044&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark I really appreciate the question, and I think, despite the disappointment that was expressed in that statement, there were a lot of things that you agreed with, so I welcome that. I'll deal with junction closures at the end, if I may. The resilience studies, in the first instance, that you asked about, when they're ready to be published, I'll be publishing them. They'll be published in full. I think there's good work that's being undertaken, and it does feed into the wider issues across Wales. One thing I've been really committed to is that there were two issues of strategic importance when I came into office: one was around Menai, and one was around the M4. So, I focused very much on those, and asked for the resources to be put into that thinking, in the first instance, to make sure we got those right. In terms of 18 months, 18 months is actually a relatively fast time period to get the sort of work that we want to do done, but whilst those 18 months are happening, this Government isn't standing still. We've designed and put together a package, a full range of interventions, that need to be seen as a whole, not just my interventions in and of themselves. Some of them will be relatively easy. It will be relatively easy to direct people along the A465. Some of them are trickier. Some of them will require—. Like you said, the UK Government committed the £14 billion, it needs to show us the money on that. That's the next stage of this now, so that the work can be done. I referenced in my statement that Transport for Wales would be working on developing those stations. That's a massive change of heart from UK Government that shows the positive relationship we've had with the Department for Transport and with Network Rail, that they see what Transport for Wales have done on the core Valleys lines and want to be able to utilise that same workforce. Remember that's a Welsh workforce developing, so the economy benefits from that work. You asked a specific question, whether or not I commit to working with the communities of Newport and wider with regard to publishing the data around junction closures. The answer is a very emphatic 'yes' on that. One of the things that we need to do is to make sure that people don't feel like there are things being done to them. We want to work with Newport City Council and the other councils that also interact with these junctions as well. So, I give my commitment and the commitment of the teams who are working on this to do that. That's probably the most important thing about this. We're trying to make sure that this process has been transparent. That's the reason we're publishing the report that was issued today. You will all have had it in your inboxes. This isn't something that's being held behind closed doors. We didn't put a Lord's name on it. We've taken responsibility ourselves to move this thing forward. So, I'm really keen to continue this engagement to make sure that we get it right. Rwy'n gwerthfawrogi'r cwestiwn yn fawr, ac rwy'n credu, er gwaethaf y siom a fynegwyd yn y datganiad yna, roedd yna lawer o bethau yr oeddech chi'n cytuno â nhw, felly rwy'n croesawu hynny. Fe wnaf ymdrin â chau cyffyrdd ar y diwedd, os caf. Yr astudiaethau gwydnwch, yn y lle cyntaf, y gwnaethoch chi ofyn amdanynt, pan fyddant yn barod i'w cyhoeddi, byddaf yn eu cyhoeddi. Byddant yn cael eu cyhoeddi'n llawn. Rwy'n credu bod gwaith da yn cael ei wneud, ac mae'n bwydo i'r materion ehangach ledled Cymru. Un peth rydw i wedi bod yn ymrwymedig iawn iddo yw'r ffaith bod dau fater o bwysigrwydd strategol yn bodoli pan ddes i i'r swydd: un ynghylch Afon Menai, ac un ynghylch yr M4. Felly, canolbwyntiais yn gryf iawn ar y rheini, a gofynnais i adnoddau gael eu rhoi i'r ystyriaethau hynny, yn y lle cyntaf, i wneud yn siŵr ein bod ni'n cael y rheini'n iawn. O ran 18 mis, mae 18 mis mewn gwirionedd yn gyfnod cymharol gyflym i gyflawni'r math o waith yr ydym eisiau ei wneud, ond er bod y 18 mis hynny'n digwydd, nid yw'r Llywodraeth hon yn sefyll yn llonydd. Rydym wedi dylunio a llunio pecyn, ystod lawn o ymyriadau, y mae angen eu gweld yn eu cyfanrwydd, nid dim ond fy ymyriadau i eu hunain. Bydd rhai ohonynt yn gymharol hawdd. Bydd yn gymharol hawdd cyfeirio pobl ar hyd yr A465. Mae rhai ohonynt yn anoddach. Bydd rhai ohonynt angen—. Fel y dywedoch, ymrwymodd Llywodraeth y DU y £14 biliwn, mae angen iddi ddangos yr arian i ni. Dyna'r cam nesaf nawr, fel y gellir gwneud y gwaith. Cyfeiriais yn fy natganiad at y ffaith y byddai Trafnidiaeth Cymru yn gweithio ar ddatblygu'r gorsafoedd hynny. Mae hynny'n newid meddwl enfawr gan Lywodraeth y DU sy'n dangos y berthynas gadarnhaol rydyn ni wedi'i chael gyda'r Adran Drafnidiaeth a gyda Network Rail, sef eu bod yn gweld beth mae Trafnidiaeth Cymru wedi'i wneud ar linellau craidd y Cymoedd ac eisiau gallu defnyddio'r un gweithlu. Cofiwch fod gweithlu Cymreig yn datblygu, felly mae'r economi'n elwa ar y gwaith hwnnw. Fe wnaethoch chi ofyn cwestiwn penodol, a ydw i'n ymrwymo i weithio gyda chymunedau Casnewydd ac yn ehangach o ran cyhoeddi'r data ynghylch cau cyffyrdd. Yr ateb yw 'ydw' yn bendant iawn. Un o'r pethau y mae angen i ni ei wneud yw gwneud yn siŵr nad yw pobl yn teimlo fel bod pethau'n cael eu gwneud iddyn nhw. Rydym eisiau gweithio gyda Chyngor Dinas Casnewydd a'r cynghorau eraill sydd hefyd yn rhyngweithio â'r cyffyrdd hyn hefyd. Felly, rwy'n rhoi fy ymrwymiad ac ymrwymiad y timau sy'n gweithio ar hyn i wneud hynny. Mae'n debyg mai dyna'r peth pwysicaf am hyn. Rydyn ni'n ceisio gwneud yn siŵr bod y broses hon wedi bod yn dryloyw. Dyna'r rheswm rydyn ni'n cyhoeddi'r adroddiad a gyhoeddwyd heddiw. Byddwch chi i gyd wedi ei gael yn eich mewnflychau. Nid yw hyn yn rhywbeth sy'n cael ei gynnal y tu ôl i ddrysau caeedig. Wnaethon ni ddim rhoi enw Arglwydd arno. Rydyn ni wedi cymryd cyfrifoldeb ein hunain i symud y peth yma ymlaen. Felly, rwy'n awyddus iawn i barhau â'r ymgysylltiad hwn i wneud yn siŵr ein bod ni'n ei wneud yn iawn. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776114 309 En 2026-10-06T16:03:30 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=9212&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=9212&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha Before I begin my contribution, I just want to thank the Minister for the meeting that we had this morning. It was incredibly productive, and also I'm delighted for the residents and activists of the Magor and Undy station who have been campaigning for decades. It has been a labour of love to get that station going. So, I am really pleased that we're heading in the right direction. I know it's been something that we've worked on for years and years and years, and I know they will be delighted with the response. So, Deputy Minister, I wholeheartedly agree with you that something needs to be done when it comes to improving the M4 around Newport, but this is not the right way. Not a day goes by when drivers, many of them my constituents, aren't caught up in traffic along the M4 at Newport. Bumper-to-bumper traffic regularly plagues that important stretch of road, causing frustration and making Wales a less attractive place to do business. You could have brought that to an end today, Deputy Minister, but instead you seem hell-bent on making things 100 times worse by closing junctions along the M4. A full closure at junction 27 at High Cross, a partial closure of junction 26 at Malpas, and a partial closure of junction 25 at Caerleon will cause complete chaos across the city. How on earth have you come to the conclusion that this will help improve the situation? All it is going to do is clog up Newport's surrounding A roads and residential streets. Deputy Minister, do you not accept that your decision is going to have a major impact on commuters and businesses, both of which our city's economy relies on? And how were these junctions identified? Did you carry out an impact assessment before reaching this decision? If so, will you commit to publishing the findings in full? And if not, why not? I'd like to know what conversations you've had with residents, businesses, the police, the ambulance service, the city council and other key stakeholders about these junction closure plans. I cannot stress enough how much of a backward step this, Deputy Minister. By even considering junction closures, you have consigned Newport to even more misery. Let me take you back a few years, Deputy Minister. Former transport Minister Edwina Hart pushed ahead with closing junction 41 on the M4 in Port Talbot during rush-hour times back in 2014. Sound familiar, Minister? Her plans were quickly abandoned following huge public backlash from traders in the area reporting a 20 per cent drop in business and long-standing businesses closing for good. So, before you resign yourself to repeating the same mistakes as Edwina, have you carried out any modelling on the economic damage this is going to cause to Newport? After 27 years of Labour's failures, the people of Newport cannot afford any more blunders being made by Plaid Cymru. Whilst I believe junction closures should be an absolute non-starter from the get-go, will you be monitoring the effectiveness of these closures and will this evidence be reviewed? If these closures do not do what you think they will do, will you commit to reopening these vital junctions? The junction closures form part of a wider package of proposed measures, many of which, I'm sure you'll be pleased to hear, I do actually support. A commitment to investing in the extra road network, accelerating plans to deliver railway stations and improve rest stops for HGV drivers, are very welcome in my book. But I want to touch upon the plans for freight, with your ambition for redirecting HGVs away from the M4 and onto the Heads of the Valleys road. This stretch of road currently runs at 50 mph, so will you be looking to increase the speed limit to 70 mph as a result of the anticipated influx? What discussions have you had with the hauliers and others about these plans and what has the response been like? I'd really like to know. My Welsh Conservative colleagues and I have been very, very clear that the best way of unblocking the M4 is via a relief road. Without a relief road, Newport and the rest of south Wales will continue to see more delays, more congestion, more disruption and more damage to the Welsh economy. So, as part of your long-term plans, will you commit to making sure an M4 relief road will be firmly back on the agenda? I'd also like to know what other sorts of options are on the cards. Will you be open to considering tunnel widening, as I have previously raised with you here in the Chamber? When will this piece of work get under way and when can we expect a final decision to be reached? Deputy Minister, I appreciate funding for the stations is a matter for Westminster, but can you share with us the total anticipated cost of the five-year plans and how they will be met? Whilst it is a bit of doom and gloom here in the south of Wales with your transport plans, things seem to be looking a bit brighter in the north. My Welsh Conservative colleagues and I have long called for a third Menai crossing to be built, so we are actually delighted to see this important infrastructure project set to be delivered. In particular, I know my colleague Janet Finch-Saunders will be thrilled with today's announcement. The public meeting held by Janet on a third crossing demonstrated not only significant cross-party support, but also overwhelming support from members of the public who were in attendance. More than 1,000 people signed a petition calling for a third Menai crossing within just 24 hours. That's pretty impressive. We cannot deny that the Menai crossings are indeed essential access points on and off Anglesey, as well as a main artery for people and businesses travelling to and from Holyhead—as well as the port—including those travelling to Ireland. With 50,000 vehicles crossing the Menai and Britannia bridges each day, these crossings are vital for residents, businesses, tourism and the wider north Wales economy. Yet we have seen just how fragile these are, with the Menai bridge closing in October 2025 for repair work and the problems that have indeed followed. These closures, as I'm sure we're all aware, have caused significant impact, causing delays, congestion and disruption for residents, visitors and businesses. So, Deputy Minister, when will we expect to see spades in the ground and work under way to build this vital third crossing? Details on the cost of the project and timelines would be greatly appreciated, and in terms of the existing Menai bridge, are the repair works still on course to be completed early next year? And on that note, Deputy Minister, what further steps will the Welsh Government be taking to increase the resilience of the two existing crossings? As much as I could continue on these important topics, Deputy Presiding Officer, I will draw my remarks to a close, as I appreciate there's a lot to unpack there. Thank you. Cyn i mi ddechrau fy nghyfraniad, rwyf eisiau diolch i'r Gweinidog am y cyfarfod a gawsom y bore yma. Roedd yn hynod gynhyrchiol, a hefyd rwy'n falch iawn dros drigolion ac ymgyrchwyr gorsaf Magwyr a Gwndy, sydd wedi bod yn ymgyrchu ers degawdau. Mae wedi bod yn llafur cariad i gael yr orsaf honno ar waith. Felly, rwy'n falch iawn ein bod ni'n mynd i'r cyfeiriad cywir. Rwy'n gwybod ei fod wedi bod yn rhywbeth rydyn ni wedi gweithio arno ers blynyddoedd a blynyddoedd, ac rwy'n gwybod y byddan nhw wrth eu bodd gyda'r ymateb. Felly, Ddirprwy Weinidog, rwy'n cytuno'n llwyr â chi bod angen gwneud rhywbeth o ran gwella'r M4 o amgylch Casnewydd, ond nid dyma'r ffordd iawn. Nid oes diwrnod yn mynd heibio pan nad yw gyrwyr, llawer ohonynt fy etholwyr i, yn cael eu dal mewn traffig ar hyd yr M4 yng Nghasnewydd. Mae traffig o gwt i gwt yn fwrn ar y darn pwysig hwnnw o'r ffordd yn rheolaidd, gan achosi rhwystredigaeth a gwneud Cymru yn lle llai deniadol i wneud busnes ynddo. Gallech fod wedi dod â hynny i ben heddiw, Ddirprwy Weinidog, ond yn hytrach mae'n ymddangos eich bod yn benderfynol iawn i wneud pethau 100 gwaith yn waeth trwy gau cyffyrdd ar hyd yr M4. Bydd cau cyffordd 27 yn gyfan gwbl yn High Cross, cau cyffordd 26 ym Malpas yn rhannol, a chau cyffordd 25 yng Nghaerllion yn rhannol yn achosi anhrefn llwyr ledled y ddinas. Sut ar y ddaear ydych chi wedi dod i'r casgliad y bydd hyn yn helpu i wella'r sefyllfa? Y cyfan y mae'n mynd i'w wneud yw tagu ffyrdd dosbarth A a strydoedd preswyl o amgylch Casnewydd. Ddirprwy Weinidog, onid ydych chi'n derbyn bod eich penderfyniad yn mynd i gael effaith fawr ar gymudwyr a busnesau, y mae economi ein dinas yn dibynnu arnynt? A sut cafodd y cyffyrdd hyn eu nodi? A wnaethoch chi gynnal asesiad effaith cyn dod i'r penderfyniad hwn? Os felly, a wnewch chi ymrwymo i gyhoeddi'r canfyddiadau yn llawn? Ac os na wnaethoch, pam ddim? Hoffwn wybod pa sgyrsiau rydych chi wedi'u cael gyda thrigolion, busnesau, yr heddlu, y gwasanaeth ambiwlans, cyngor y ddinas a rhanddeiliaid allweddol eraill am y cynlluniau cau cyffyrdd hyn. Ni allaf bwysleisio digon faint o gam yn ôl yw hyn, Ddirprwy Weinidog. Trwy hyd yn oed ystyried cau cyffyrdd, rydych chi wedi cyflwyno mwy o drallod i Gasnewydd. Gadewch i mi fynd â chi yn ôl ychydig flynyddoedd, Ddirprwy Weinidog. Fe wnaeth y cyn-Weinidog Trafnidiaeth Edwina Hart fwrw ymlaen i gau cyffordd 41 ar yr M4 ym Mhort Talbot yn ystod oriau brig yn ôl yn 2014. Swnio'n gyfarwydd, Gweinidog? Cafodd ei chynlluniau eu rhoi o'r neilltu'n gyflym yn dilyn adwaith cyhoeddus enfawr gan fasnachwyr yn yr ardal a oedd yn adrodd am ostyngiad o 20 y cant mewn busnes a busnesau hirsefydlog yn cau am byth. Felly, cyn i chi dderbyn bod rhaid i chi ailadrodd camgymeriadau Edwina, ydych chi wedi gwneud unrhyw waith modelu ar y difrod economaidd y bydd hyn yn ei achosi i Gasnewydd? Ar ôl 27 mlynedd o fethiannau Llafur, ni all pobl Casnewydd fforddio rhagor o gamgymeriadau gan Blaid Cymru. Er fy mod i'n credu na ddylai cyffyrdd gael eu cau o gwbl o'r cychwyn cyntaf, a fyddwch chi'n monitro effeithiolrwydd cau fel hyn ac a fydd y dystiolaeth hon yn cael ei hadolygu? Os nad yw cau yn gwneud yr hyn rydych chi'n meddwl y bydd yn ei gyflawni, a fyddwch chi'n ymrwymo i ailagor y cyffyrdd hanfodol hyn? Mae cau cyffyrdd yn rhan o becyn ehangach o fesurau arfaethedig, llawer ohonynt, rwy'n siŵr y byddwch yn falch o glywed, yr wyf yn eu cefnogi mewn gwirionedd. Mae ymrwymiad i fuddsoddi yn y rhwydwaith ffyrdd ychwanegol, cyflymu cynlluniau i ddarparu gorsafoedd rheilffordd a gwella arosfannau gorffwys i yrwyr cerbydau nwyddau trwm, yn cael eu croesawu'n fawr gennyf. Ond rwyf eisiau crybwyll y cynlluniau ar gyfer cludo nwyddau, gyda'ch uchelgais i ailgyfeirio cerbydau nwyddau trwm i ffwrdd o'r M4 i ffordd Blaenau'r Cymoedd. Mae'r rhan hon o'r ffordd ar hyn o bryd â therfyn cyflymder 50 mya, felly a fyddwch chi'n bwriadu cynyddu'r terfyn cyflymder i 70 mya o ganlyniad i'r mewnlifiad disgwyliedig? Pa drafodaethau ydych chi wedi'u cael gyda'r cludwyr ac eraill am y cynlluniau hyn a sut mae'r ymateb wedi bod? Hoffwn yn fawr gael gwybod hynny. Mae fy nghyd-Aelodau ymhlith y Ceidwadwyr Cymreig a minnau wedi bod yn glir iawn, iawn mai'r ffordd orau o ddatgloi'r M4 yw trwy ffordd liniaru. Heb ffordd liniaru, bydd Casnewydd a gweddill y de yn parhau i weld mwy o oedi, mwy o dagfeydd, mwy o darfu a mwy o niwed i economi Cymru. Felly, fel rhan o'ch cynlluniau hirdymor, a fyddwch chi'n ymrwymo i wneud yn siŵr y bydd ffordd liniaru'r M4 yn ôl yn gadarn ar yr agenda? Hoffwn hefyd wybod pa fathau eraill o opsiynau sydd ar gael. A fyddwch chi'n barod i ystyried ehangu twnnel, fel yr wyf wedi codi gyda chi yma yn y Siambr? Pryd fydd y darn hwn o waith yn dechrau a phryd allwn ddisgwyl i benderfyniad terfynol gael ei wneud? Ddirprwy Weinidog, rwy'n gwerthfawrogi bod cyllid ar gyfer y gorsafoedd yn fater i San Steffan, ond a allwch chi rannu gyda ni gyfanswm cost disgwyliedig y cynlluniau pum mlynedd a sut y byddant yn cael eu cyflawni? Er bod popeth yn ddu i raddau helaeth yma yn y de gyda'ch cynlluniau trafnidiaeth, mae'n ymddangos bod pethau'n edrych ychydig yn fwy disglair yn y gogledd. Mae fy nghyd-Aelodau ymhlith y Ceidwadwyr Cymreig a minnau wedi galw ers amser maith am adeiladu trydedd bont dros Afon Menai, felly rydym yn falch iawn o weld y prosiect seilwaith pwysig hwn yn cael ei gyflawni. Yn benodol, rwy'n gwybod y bydd fy nghyd-Aelod Janet Finch-Saunders wrth ei bodd gyda'r cyhoeddiad heddiw. Dangosodd y cyfarfod cyhoeddus a gynhaliwyd gan Janet ar drydedd bont nid yn unig gefnogaeth drawsbleidiol sylweddol, ond hefyd cefnogaeth aruthrol gan aelodau o'r cyhoedd a oedd yn bresennol. Llofnododd mwy na 1,000 o bobl ddeiseb yn galw am drydedd bont dros Afon Menai o fewn dim ond 24 awr. Mae hynny'n eithaf trawiadol. Ni allwn wadu bod pontydd Afon Menai yn wir yn fannau mynediad hanfodol i mewn ac allan o Ynys Môn, yn ogystal â bod yn brif rydweli i bobl a busnesau sy'n teithio i mewn ac allan o Gaergybi—yn ogystal â'r porthladd—gan gynnwys y rhai sy'n teithio i Iwerddon. Gyda 50,000 o gerbydau yn croesi pontydd Menai a Britannia bob dydd, mae'r croesfannau hyn yn hanfodol i drigolion, busnesau, twristiaeth ac economi ehangach y gogledd. Ond rydym wedi gweld pa mor fregus yw'r rhain, gyda Phont Menai yn cau ym mis Hydref 2025 ar gyfer gwaith atgyweirio a'r problemau sydd wedi digwydd mewn gwirionedd. Mae cau fel hyn, fel yr wyf yn siŵr ein bod i gyd yn ymwybodol ohono, wedi achosi effaith sylweddol, gan achosi oedi, tagfeydd a tharfu i breswylwyr, ymwelwyr a busnesau. Felly, Ddirprwy Weinidog, pryd fyddwn yn gweld rhawiau yn y ddaear a gwaith ar y gweill i adeiladu'r drydedd bont hanfodol hon? Byddai manylion am gost y prosiect a'r amserlenni yn cael eu gwerthfawrogi'n fawr, ac o ran Pont Menai ei hun, a yw'r gwaith atgyweirio yn mynd i gael ei gwblhau yn gynnar y flwyddyn nesaf? Ac ar y nodyn hwnnw, Ddirprwy Weinidog, pa gamau pellach y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gynyddu gwydnwch y ddwy bont bresennol? Er y gallwn barhau ar y pynciau pwysig hyn, Ddirprwy Lywydd, dyma ddwyn fy sylwadau i ben, gan fy mod yn gwerthfawrogi bod llawer i'w ddadansoddi yna. Diolch. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776099 310 En 2026-10-06T16:05:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=9302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=9302&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776155 311 En 2026-10-06T16:09:02 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=9544&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=9544&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776122 312 Cy 2026-10-06T16:08:59 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=9541&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=9541&l=en 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Diolch am y cwestiynau, Natasha. Thank you for the questions, Natasha. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776123 313 En 2026-10-06T16:09:01 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=9543&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=9543&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark And, again, thank you for the constructive way you approached the conversation this morning. I do appreciate it. And I think the frankness—. I didn't expect agreements as you walked into the Siambr today to talk about this, but I think what we got was a situation of understanding some of the issues that we're addressing. I think, when we talk about junction closures, the thing that I'm really clear about is that it's something where I do recognise the concerns that are out there, and this is something that is very, very important that we get right. So, as I said in my answer to Vikki just a few minutes ago, I'm committed to engaging not just with Newport City Council and the surrounding councils, but with traders and local communities to make sure we understand how things can be mitigated and how things can work better as well. The three junctions you're talking about, one of them is a full closure, whereas the other ones will see changes that are less severe. So, it's about understanding the impacts of each one, which will be quite different. The other thing I think is important to note is that we talk about this as if the intra-Newport system is working well, and, frankly, it isn't. Whereas I've got responsibility for the strategic road network, this is about working with Newport City Council, together, and the corporate joint committee as well, to make sure that we're delivering across the piece to improve the whole thing. The M4 is part of the system that makes Newport work, or not at the moment, and we've got to improve that. It's a youthful city, and people are expecting a modern city with modern public transport facilities. But at the moment, today, it's the most car-dependent city in Wales. So, we've got to do things to give people the choice. And going back to the point I made earlier, that choice needs to be very real and needs to be effective. On the A465, we've had discussions with hauliers; we'll have more discussions with hauliers. But the initial points were to be welcomed, particularly about the routes that we're talking about from Fishguard into the midlands. It's a perfect route for that, but currently, it's not being chosen as the route of choice, and part of that is about providing the facilities. At the moment, we have freight drivers who are having to park in car parks and lay-bys, and it's wholly inappropriate. This is something that we can make a definite difference on and can attract drivers onto that route again. And again, going back to every time we take some of that traffic off the M4, it frees up space for people who have no choice but to use the M4. Tunnel widening was one of the points that was considered in this review. I would imagine that it'll be considered within the 18-month review as well, with more detail. But at this point in time, it was considered it wasn't something where we had a route to take forward at the moment. The timescales associated with the disruption are something like 12 years before it gets finished. So, it's something that we'll look at in more detail. And on that point, I'd encourage Members from across the piece to engage in that piece of work, to make sure that they find out what's going on, and I'll do my best to make sure that Members are appraised of it, as we go through. In terms of the Menai and when it happens, there is a process that you need to go through to be able to get a bridge to start. We're making a commitment that we want this bridge to be built. I think I've made that clear. That process starts today. That process then goes through—. There are a number of stages to it. What I'll be doing is updating this Siambr with written statements to talk about how that progress happens. The major work on a bridge build happens in the latter end of that, after all the plans have been approved, and all the environmental regulations, et cetera, have been agreed to. So, you'll see the actual spades in the ground, but the real work, and a lot of the work, will start now. That work starts now. So, we're looking at somewhere between eight and 10 years for that bridge to be finished and to be opened. That's a realistic timetable. And as I hope Members will understand, I'd rather deal with realism, rather than deal with things that won't happen, which brings me to the black route. This is a project now—. There is no deliverable opportunity for the black route. So, I would encourage the Members opposite, and other Members in the Siambr, just to think about what we can do to make practical improvements today. Because my concern is—and I've said this before—the body politic has let people down in Newport, and outside, by not solving these issues. So, there are lots of things you agree with, and I'm glad for that support. Ac, eto, diolch am y ffordd adeiladol y gwnaethoch ymdrin â'r sgwrs y bore 'ma. Rwy'n ei werthfawrogi. Ac rwy'n credu bod y gonestrwydd—. Doeddwn i ddim yn disgwyl cytundebau wrth i chi gerdded i mewn i'r Siambr heddiw i siarad am hyn, ond rwy'n credu mai'r hyn a gawsom oedd sefyllfa o ddeall rhai o'r materion rydyn ni'n mynd i'r afael â nhw. Rwy'n credu, pan fyddwn yn siarad am gau cyffyrdd, y peth rydw i'n glir iawn amdano yw ei fod yn rhywbeth lle rwy'n cydnabod y pryderon sydd allan yna, ac mae hyn yn rhywbeth sy'n bwysig iawn, iawn ein bod ni'n ei gael yn iawn. Felly, fel y dywedais yn fy ateb i Vikki ychydig funudau yn ôl, rwy'n ymrwymedig i ymgysylltu nid yn unig â Chyngor Dinas Casnewydd a'r cynghorau cyfagos, ond gyda masnachwyr a chymunedau lleol i wneud yn siŵr ein bod yn deall sut y gellir lliniaru pethau a sut y gall pethau weithio'n well hefyd. Y tair cyffordd rydych chi'n siarad amdanynt, un ohonynt yn cael ei chau'n llwyr, tra bydd y rhai eraill yn gweld newidiadau sy'n llai difrifol. Felly, mae'n ymwneud â deall effeithiau pob un, a fydd yn eithaf gwahanol. Y peth arall rwy'n meddwl sy'n bwysig i'w nodi yw ein bod yn siarad am hyn fel pe bai'r system o fewn Casnewydd yn gweithio'n dda, ac, i fod yn onest, nid yw'n gweithio'n dda. Er bod gen i gyfrifoldeb am y rhwydwaith ffyrdd strategol, mae hyn yn ymwneud â gweithio gyda Chyngor Dinas Casnewydd, gyda'i gilydd, a'r cyd-bwyllgor corfforedig hefyd, i wneud yn siŵr ein bod yn cyflawni ar draws y maes i wella'r holl beth. Mae'r M4 yn rhan o'r system sy'n gwneud i Gasnewydd weithio, neu beidio ar hyn o bryd, ac mae'n rhaid i ni wella hynny. Mae'n ddinas ifanc, ac mae pobl yn disgwyl dinas fodern gyda chyfleusterau trafnidiaeth gyhoeddus modern. Ond ar hyn o bryd, heddiw, dyma'r ddinas fwyaf dibynnol ar geir yng Nghymru. Felly, mae'n rhaid i ni wneud pethau i roi'r dewis i bobl. Ac yn mynd yn ôl at y pwynt a wnes yn gynharach, mae angen i'r dewis hwnnw fod yn real iawn ac mae angen iddo fod yn effeithiol. Ar yr A465, rydym wedi cael trafodaethau gyda chludwyr; byddwn yn cael mwy o drafodaethau gyda chludwyr. Ond roedd y pwyntiau cychwynnol i'w croesawu, yn enwedig am y llwybrau rydyn ni'n siarad amdanynt o Abergwaun i ganolbarth Lloegr. Mae'n llwybr perffaith ar gyfer hynny, ond ar hyn o bryd, nid yw'n cael ei ddewis fel y llwybr o ddewis, ac mae rhan o hynny yn ymwneud â darparu'r cyfleusterau. Ar hyn o bryd, mae gennym yrwyr cludo nwyddau sy'n gorfod parcio mewn meysydd parcio a chilfannau, ac mae'n gwbl amhriodol. Mae hyn yn rhywbeth y gallwn wneud gwahaniaeth pendant iddo a gallwn ddenu gyrwyr ar y llwybr hwnnw eto. Ac eto, gan fynd yn ôl at y ffaith bob tro rydyn ni'n tynnu rhywfaint o'r traffig hwnnw oddi ar yr M4, mae'n rhyddhau lle i bobl nad oes ganddynt ddewis ond defnyddio'r M4. Ehangu twnnel oedd un o'r pwyntiau a ystyriwyd yn yr adolygiad hwn. Byddwn yn dychmygu y bydd yn cael ei ystyried o fewn yr adolygiad 18 mis hefyd, gyda mwy o fanylion. Ond ar y pwynt hwn, ystyriwyd nad oedd yn rhywbeth lle roedd gennym lwybr i'w ddwyn ymlaen ar hyn o bryd. Mae'r amserlenni sy'n gysylltiedig â'r tarfu tua 12 mlynedd cyn iddo gael ei orffen. Felly, mae'n rhywbeth y byddwn yn edrych arno yn fwy manwl. Ac ar y pwynt hwnnw, byddwn yn annog Aelodau ar draws y sbectrwm i gymryd rhan yn y darn hwnnw o waith, i wneud yn siŵr eu bod yn canfod beth sy'n digwydd, a byddaf yn gwneud fy ngorau i wneud yn siŵr bod yr Aelodau'n cael ystyried ei werth wrth i ni fynd drwyddo. O ran Afon Menai a phan fydd yn digwydd, mae yna broses y mae angen i chi fynd drwyddi i allu cael pont i ddechrau. Rydyn ni'n gwneud ymrwymiad ein bod eisiau i'r bont hon gael ei hadeiladu. Rwy'n credu fy mod wedi gwneud hynny'n glir. Mae'r broses honno yn dechrau heddiw. Mae'r broses honno wedyn yn mynd trwy—. Mae yna nifer o gamau iddi. Yr hyn y byddaf yn ei wneud yw diweddaru'r Siambr gyda datganiadau ysgrifenedig i siarad am sut mae'r cynnydd hwnnw'n digwydd. Mae'r gwaith mawr ar adeiladu pont yn digwydd yn y camau olaf, ar ôl i'r holl gynlluniau gael eu cymeradwyo, a'r holl reoliadau amgylcheddol, ac ati gael eu cytuno. Felly, fe welwch y rhawiau yn y ddaear go iawn, ond bydd y gwaith go iawn, a llawer o'r gwaith, yn dechrau nawr. Mae'r gwaith hwnnw'n dechrau nawr. Felly, rydyn ni'n edrych ar rhwng wyth a 10 mlynedd ar gyfer gorffen y bont honno a'i hagor. Mae hynny'n amserlen realistig. Ac fel yr wyf yn gobeithio y bydd yr Aelodau yn deall, byddai'n well gen i ymdrin â realaeth, yn hytrach nag ymdrin â phethau na fydd yn digwydd, sy'n dod â mi at y llwybr du. Mae hwn yn brosiect nawr—. Nid oes unrhyw gyfle cyflawniadwy ar gyfer y llwybr du. Felly, byddwn yn annog yr Aelodau gyferbyn, ac Aelodau eraill yn y Siambr, i feddwl am yr hyn y gallwn ei wneud i wneud gwelliannau ymarferol heddiw. Oherwydd fy mhryder i—ac rydw i wedi dweud hyn o'r blaen—mae'r corff gwleidyddol wedi siomi pobl yng Nghasnewydd, a thu allan, trwy beidio â datrys y materion hyn. Felly, mae yna lawer o bethau rydych chi'n cytuno â nhw, ac rwy'n falch o gael y gefnogaeth honno. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776113 314 En 2026-10-06T16:10:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=9602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=9602&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776128 315 En 2026-10-06T16:13:47 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=9829&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=9829&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch. I've got six Members looking to ask questions. Deputy Minister, if you could—. And Members as well, please. Mair Rowlands. Diolch. Mae gen i chwe Aelod sy'n ceisio gofyn cwestiynau. Ddirprwy Weinidog, os gallech—. Ac Aelodau hefyd, os gwelwch yn dda. Mair Rowlands. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776131 316 Cy 2026-10-06T16:13:58 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=9840&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=9840&l=en 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 5084 5084 Mair Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5084 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5084 Rowlands, Mair Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Diolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad ac am ei holl waith yn y misoedd diwethaf i roi cynllun ac ymrwymiad ar gyfer trydedd bont dros y Fenai yn ôl ar y bwrdd. Dwi'n gwybod bod y newyddion yma yn cael ei groesawu ar draws cymunedau cyfagos i'r bont a thu hwnt. Mae'r cymunedau hynny wedi gorfod wynebu blynyddoedd o darfu ac mae ein heconomi leol wedi dioddef o ganlyniad i dagfeydd sylweddol. Wrth gwrs, mae pawb yn derbyn nad dros nos mae gwireddu prosiect mor sylweddol a chymhleth â hyn, felly dwi'n croesawu'r mesurau tymor byr mae'r Gweinidog wedi'u crybwyll i helpu lleddfu'r tagfeydd yn y cyfamser. A all y Dirprwy Weinidog rannu mwy o wybodaeth ar y camau nesaf y bydd y Llywodraeth yn eu cymryd i ddatblygu cynllun a'r achos busnes, er mwyn rhoi gwell dealltwriaeth i'n cymunedau sy'n cael eu heffeithio'n rhy aml gan broblemau gwydnwch croesfannau'r Fenai? Diolch. Thank you very much, Dirprwy Lywydd. I thank the Minister for his statement and for all his work in recent months to put a plan and a commitment for a third crossing over the Menai back on the table. I know that this news will be welcomed across communities adjacent to the bridge and beyond. Those communities have had to endure years of disruption and our local economy has suffered as a result of significant congestion. Of course, everyone accepts that a project as significant and complex as this cannot be implemented overnight, so I welcome the short-term measures that the Minister has mentioned to ease congestion in the meantime. Could the Deputy Minister share more information on the next steps that the Government will take to develop the plan and the business case, in order to provide a better understanding for the communities who are too often affected by the resilience problems of the current Menai crossings? Thank you. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776139 317 Cy 2026-10-06T16:14:54 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=9896&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=9896&l=en 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Diolch am y cwestiwn, Mair. Thank you for the question, Mair. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776140 318 En 2026-10-06T16:14:55 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=9897&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=9897&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark I've referenced it before, so I'll try and be brief. There are a number of steps that need to be taken prior to you even getting to a design stage, and these are the steps that we're taking now. So, although there's been a lot of work previously there and the route is protected—and that's probably one of the things that can make this a lot easier to deal with than others—we still need to go through the process of consenting and environmental work to make sure that works. But you also made the point that it's as important that we keep these current bridges working effectively, and that's something here we've seen an improvement in recent months. We still want to invest, especially on the Britannia bridge, with things like wind deflectors, which make a massive difference, especially during the weather that we're expecting to come our way over the winter. But this is practical work to get to the position where we can start to get to the point of appointing contractors and getting the bridge built. Rwyf wedi cyfeirio ato o'r blaen, felly ceisiaf fod yn fyr. Mae yna nifer o gamau sydd angen eu cymryd cyn i chi hyd yn oed gyrraedd cam dylunio, a dyma'r camau rydyn ni'n eu cymryd nawr. Felly, er bod llawer o waith wedi bod yno o'r blaen ac mae'r llwybr wedi'i warchod—ac mae'n debyg mai dyna un o'r pethau sy'n gallu gwneud hyn yn llawer haws i ymdrin ag ef nag eraill—mae angen i ni fynd trwy'r broses o gydsynio a gwaith amgylcheddol i wneud yn siŵr bod hynny'n gweithio. Ond gwnaethoch hefyd y pwynt ei bod yr un mor bwysig ein bod ni'n cadw'r pontydd presennol hyn yn gweithio'n effeithiol, ac mae hynny'n rhywbeth rydyn ni wedi gweld gwelliant yn ei gylch yn ystod y misoedd diwethaf. Rydyn ni'n dal eisiau buddsoddi, yn enwedig ar bont Britannia, gyda phethau fel dargyfeirwyr gwynt, sy'n gwneud gwahaniaeth enfawr, yn enwedig yn ystod y tywydd rydyn ni'n disgwyl a ddaw dros y gaeaf. Ond mae hwn yn waith ymarferol i gyrraedd y sefyllfa lle gallwn ddechrau cyrraedd y pwynt o benodi contractwyr a dechrau adeiladu'r bont. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776117 319 En 2026-10-06T16:15:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=9902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=9902&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776124 320 En 2026-10-06T16:15:58 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=9960&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=9960&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 12169 12169 John Clark AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12169 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12169 Clark, John Thank you, Deputy Minister, for today's announcement. People on both sides of the Menai strait will judge this statement on whether it gives them a credible plan that's both affordable and keeps traffic moving. When either of the existing bridges fail, hospital appointments are missed, staff are late for work, and businesses in Bangor and on Ynys Môn lose trade. Local estimates put that at £30 million a year. So, we welcome this announcement. But given how tight Welsh budgets are, and that we're already suffering under unbearable taxes, I worry how we can afford this. Given Holyhead's role as the principal gateway between Great Britain and Ireland, can the Deputy Minister please tell us: has he appealed for funding for the third bridge from the UK Government, and, if so, how have they responded? Are they prepared to pick up the lion's share of this bill? And if the UK Government does not share the bill, how will the Welsh Government finance the £400 million to £600 million cost? Thank you. Diolch, Ddirprwy Weinidog, am y cyhoeddiad heddiw. Bydd pobl ar ddwy ochr Afon Menai yn barnu'r datganiad hwn drwy weld a yw'n rhoi cynllun credadwy iddynt sy'n fforddiadwy ac yn cadw traffig i symud. Pan fydd y naill neu'r llall o'r pontydd presennol yn methu, mae apwyntiadau ysbyty yn cael eu colli, staff yn hwyr i'r gwaith, a busnesau ym Mangor ac ar Ynys Môn yn colli masnach. Mae amcangyfrifon lleol yn nodi mae'r gost fyddai £30 miliwn y flwyddyn. Felly, rydym yn croesawu'r cyhoeddiad hwn. Ond o ystyried pa mor dynn yw cyllidebau Cymru, a'n bod eisoes yn dioddef o dan drethi annioddefol, rwy'n poeni sut y gallwn fforddio hyn. O ystyried rôl Caergybi fel y prif borth rhwng Prydain Fawr ac Iwerddon, a all y Dirprwy Weinidog ddweud wrthym: a yw wedi apelio am gyllid ar gyfer y drydedd bont oddi wrth Lywodraeth y DU, ac, os felly, sut maent wedi ymateb? Ydyn nhw'n barod i dalu'r rhan fwyaf o'r bil hwn? Ac os nad yw Llywodraeth y DU yn rhannu'r bil, sut y bydd Llywodraeth Cymru yn ariannu'r gost sydd rhwng £400 miliwn a £600 miliwn? Diolch. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776129 321 En 2026-10-06T16:17:03 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=10025&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=10025&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Thank you for the question. I think the Member is jumping one step ahead, but it's an important question to start addressing, and it is front of our mind as well. You asked whether it's a credible plan. That's why we're making the steps today, so that people can understand that this is a credible plan. We are committed to the third Menai crossing, so the plan will be something that is very deliverable. When it comes to financing it, this is part of the work that we would need to do. The Member makes a good point that the Menai strait is a link between us and Europe, through Holyhead. It's the second-biggest roll-on, roll-off ferry terminal in the country, so the benefit of that is really important. The other infrastructure projects that are happening on the island equally need a crossing that's going to be sustainable. So, discussions with the UK Government will have to occur with this. There are ways of being able to fund this. The plans are already starting to be put into place, but I'll be coming back with future plans as this work progresses. Diolch am y cwestiwn. Rwy'n credu bod yr Aelod yn neidio un cam ymlaen, ond mae'n gwestiwn pwysig i ddechrau mynd i'r afael ag ef, ac mae ar flaen ein meddyliau hefyd. Fe wnaethoch chi ofyn a yw'n gynllun credadwy. Dyna pam rydyn ni'n gwneud y camau heddiw, fel y gall pobl ddeall bod hwn yn gynllun credadwy. Rydym wedi ymrwymo i drydedd bont dros y Fenai, felly bydd y cynllun yn rhywbeth sy'n gyflawnadwy yn sicr. Pan ddaw i'w ariannu, mae hyn yn rhan o'r gwaith y byddai angen i ni ei wneud. Mae'r Aelod yn gwneud pwynt da fod Afon Menai yn gyswllt rhyngom ni ac Ewrop, drwy Gaergybi. Dyma'r ail derfynfa fferi gyrru i mewn ac allan fwyaf yn y wlad, felly mae'r budd o hynny yn bwysig iawn. Mae'r prosiectau seilwaith eraill sy'n digwydd ar yr ynys hefyd angen croesfan sy'n mynd i fod yn gynaliadwy. Felly, bydd yn rhaid i drafodaethau gyda Llywodraeth y DU ddigwydd gyda hyn. Mae yna ffyrdd o allu ariannu hyn. Mae'r cynlluniau eisoes yn dechrau cael eu rhoi ar waith, ond byddaf yn dod yn ôl gyda chynlluniau yn y dyfodol wrth i'r gwaith hwn fynd rhagddo. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776134 322 En 2026-10-06T16:18:14 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=10096&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=10096&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 5038 5038 Jayne Bryant AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5038 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne This statement is telling us what we already know: that there is a problem on the M4 around Newport. It really is astounding that junction closures are even being considered as part of the solution by this Plaid Cymru Government. The people of Newport are not to blame for the congestion on the M4. The motorway runs through the city, and whenever there's an accident or a major event, traffic shifts onto local roads, grinding Newport to a halt. Local people, including in surrounding areas like Risca, Blackwood and Cwmbran, need to have their voices heard, and people haven't been involved at this point. These people aren't just data points in a transport policy document; they are individuals, families and businesses whose lives will be impacted. They should be at the heart of this Government's approach to the M4. But local people's voices are clear: fully closing the junction at High Cross and the eastbound junctions at Malpas and Caerleon will bring more traffic and air pollution closer to homes, schools and businesses— Mae'r datganiad hwn yn dweud wrthym yr hyn yr ydym eisoes yn ei wybod: bod problem ar yr M4 o amgylch Casnewydd. Mae'n wirioneddol syfrdanol bod cau cyffyrdd hyd yn oed yn cael ei ystyried fel rhan o'r ateb gan Lywodraeth Plaid Cymru. Nid pobl Casnewydd sydd ar fai am y tagfeydd ar yr M4. Mae'r draffordd yn rhedeg trwy'r ddinas, a phryd bynnag y bydd damwain neu ddigwyddiad mawr, mae traffig yn symud i ffyrdd lleol, gan ddod â Chasnewydd i stop. Mae angen i bobl leol, gan gynnwys mewn ardaloedd cyfagos fel Rhisga, y Coed Duon a Chwmbrân, gael eu clywed, ac nid yw pobl wedi bod yn rhan o'r broses hon. Nid yw'r bobl hyn yn bwyntiau data yn unig mewn dogfen polisi trafnidiaeth; maent yn unigolion, teuluoedd a busnesau yr effeithir ar eu bywydau. Dylent fod wrth wraidd dull gweithredu'r Llywodraeth hon o ran yr M4. Ond mae lleisiau pobl leol yn glir: bydd cau'r gyffordd yn High Cross yn llwyr a'r cyffyrdd tua'r dwyrain ym Malpas a Chaerllion yn dod â mwy o draffig a llygredd aer yn agosach at gartrefi, ysgolion a busnesau— 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776141 323 Cy 2026-10-06T16:19:21 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=10163&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=10163&l=en 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Cwestiwn, plis.  A question, please.  16313 7 2026-10-06T13:30:01 776142 324 En 2026-10-06T16:19:22 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=10164&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=10164&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 5038 5038 Jayne Bryant AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5038 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne Deputy Minister, if you close these junctions, how do you expect the two remaining fully open junctions at Tredegar Park and the Coldra to cope? Ddirprwy Weinidog, os byddwch chi'n cau'r cyffyrdd hyn, sut ydych chi'n disgwyl i'r ddwy gyffordd gwbl agored sy'n weddill ym Mharc Tredegar a'r Coldra ymdopi? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776143 325 En 2026-10-06T16:19:32 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=10174&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=10174&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Thank you for the question, Jayne. I just want to agree with you on the point that people in Newport aren't to blame for the problems that we've got here. What is to blame is, I think, a body politic failure to be able to resolve some of these issues that we're trying to address now. All I'd say is that we need to be thinking about these things in the round. This work isn't just one piece of work that makes the difference. So, alongside any junction closures will be improvements in public transport and improvements in the flow of roads that go between those junctions, which should make life easier in many ways. I've made the commitment before, and I'm going to make it again to you, and I made it to you earlier on when we met: I'm committed to work closely with everybody who's going to be engaged in this. I'm there to listen and to hear. I did a lot of listening today. It wasn't all a one-way street, and I intend to carry on that process. Diolch am y cwestiwn, Jayne. Dwi ond eisiau cytuno â chi ar y pwynt nad pobl yng Nghasnewydd sydd ar fai am y problemau sydd gennym yma. Yr hyn sydd ar fai yw, rwy'n credu, methiant corff gwleidyddol i allu datrys rhai o'r materion hyn rydyn ni'n ceisio mynd i'r afael â nhw nawr. Y cyfan y byddwn i'n ei ddweud yw bod angen i ni fod yn meddwl am y pethau hyn yn eu cyfanrwydd. Nid dim ond un darn o waith sy'n gwneud y gwahaniaeth yw'r gwaith hwn. Felly, ochr yn ochr ag unrhyw achos o gau cyffyrdd bydd gwelliannau mewn trafnidiaeth gyhoeddus a gwelliannau yn llif y ffyrdd sy'n mynd rhwng y cyffyrdd hynny, a ddylai wneud bywyd yn haws mewn sawl ffordd. Rydw i wedi gwneud yr ymrwymiad o'r blaen, ac rydw i'n mynd i'w wneud eto i chi, ac fe wnes i ei wneud i chi yn gynharach pan wnaethon ni gyfarfod: rwy'n ymrwymedig i weithio'n agos gyda phawb sy'n mynd i fod yn rhan o hyn. Rydw i yno i wrando ac i glywed. Fe wnes i lawer o wrando heddiw. Nid oedd y cyfan yn stryd unffordd, ac rwy'n bwriadu parhau â'r broses honno. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776119 326 En 2026-10-06T16:20:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=10202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=10202&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776120 327 En 2026-10-06T16:20:27 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=10229&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=10229&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. Thank you for your statement, Deputy Minister, on the M4 relief road in particular. Can I ask two things? First, you talked about disruption while this work is ongoing. What level of disruption are motorists going to have to endure? Because at the moment the road is gridlocked most days and, at its worst, it can be gridlocked back to the Severn bridge, or to Cardiff Gate if you're travelling east. So, any potential disruption is going to have a devastating impact. And secondly, the really important thing here is capacity. The issue you've got here is that the modelling that was done for the inquiry into the black route showed an 18 per cent growth rate in traffic over 15 years. You've talked of a 10 per cent reduction. That's still an 8 per cent growth in traffic using the M4 as it's currently constructed, or as you've outlined today. The real issue here is not the failure of body politic, as you put it, to agree the solution; it's the Labour Party supported by your party's refusal to build the black route. Because if we had the black route, that capacity would be there and the economy of south Wales and the wider region would be doing so much better. Diolch am eich datganiad, Ddirprwy Weinidog, ar ffordd liniaru'r M4 yn arbennig. A gaf i ofyn dau beth? Yn gyntaf, fe wnaethoch chi siarad am darfu tra bod y gwaith hwn yn mynd rhagddo. Pa lefel o darfu y bydd modurwyr yn gorfod ei dioddef? Oherwydd ar hyn o bryd mae'r ffordd mewn tagfa y rhan fwyaf o ddyddiau ac, ar ei gwaethaf, gellir gweld tagfa yr holl ffordd yn ôl i bont Hafren, neu i Borth Caerdydd os ydych chi'n teithio i'r dwyrain. Felly, mae unrhyw darfu posibl yn mynd i gael effaith ddinistriol. Ac yn ail, y peth pwysig iawn yma yw capasiti. Y broblem sydd gennych yma yw bod y modelu a wnaed ar gyfer yr ymchwiliad i'r llwybr du yn dangos cyfradd twf o 18 y cant mewn traffig dros 15 mlynedd. Rydych chi wedi sôn am ostyngiad o 10 y cant. Mae hynny'n dal i fod yn dwf o 8 y cant mewn traffig sy'n defnyddio'r M4 fel y mae wedi'i adeiladu ar hyn o bryd, neu fel rydych chi wedi'i amlinellu heddiw. Nid methiant corff gwleidyddol, fel rydych chi'n ei ddweud, i gytuno ar yr ateb yw'r broblem go iawn yma; ond y Blaid Lafur sy'n cael ei chefnogi gan eich plaid chi yn gwrthod adeiladu'r llwybr du. Oherwydd pe bai gennym y llwybr du, byddai'r capasiti hwnnw yno a byddai economi'r de a'r rhanbarth ehangach yn ffynnu mwy o lawer. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776130 328 En 2026-10-06T16:21:34 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=10296&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=10296&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Can I help the Member with the second part of that question? The 10 per cent improvement was in 2042 expected traffic volumes. So, it's a 10 per cent improvement on them, which has built some of those increases before. So, it does make a valid and important difference. Is it enough? I don't think it is, which is the reason we've got this 18-month piece of work as well to look at other longer term solutions alongside this. But the point is we're not going to stop. You talked about disruption, and I think this is a really important point, so thank you for raising it. For too long, the M4 and the rest of our strategic road network hasn't been maintained in the manner that it should have been. Maintaining a network is like maintaining a boiler at home. It needs to be serviced. If you don't service it when it does work, the problems manifest. We want to make sure that we grasp that and deal with these issues. Because what I don't want is for us to have a situation where the M4 is closed for much longer because we haven't dealt with the issues at hand. It's an important thing that we do. It's also a serious thing that we do. I'm hopeful that we get broad support so that we solve and maintain our networks as we should. It's one of our biggest assets on our balance sheet. A gaf i helpu'r Aelod gydag ail ran y cwestiwn yna? Roedd y gwelliant o 10 y cant yn gyfeintiau traffig disgwyliedig yn 2042. Felly, mae'n welliant o 10 y cant arnyn nhw, sydd wedi adeiladu rhan o'r cynnydd hwnnw o'r blaen. Felly, mae'n gwneud gwahaniaeth dilys a phwysig. Ydy hynny'n ddigon? Nid wyf yn credu ei fod yn ddigon, a dyna'r rheswm bod gennym y darn 18 mis hwn o waith hefyd i edrych ar atebion tymor hwy eraill ochr yn ochr â hyn. Ond y pwynt yw nad ydym yn mynd i stopio.  Fe wnaethoch chi siarad am darfu, ac rwy'n credu bod hwn yn bwynt pwysig iawn, felly diolch am ei godi. Am gyfnod rhy hir, nid yw'r M4 a gweddill ein rhwydwaith ffyrdd strategol wedi'u cynnal yn y modd y dylent fod wedi eu cynnal. Mae cynnal rhwydwaith fel cynnal boeler gartref. Mae angen ei wasanaethu. Os nad ydych chi'n ei wasanaethu pan fo'n gweithio, mae'r problemau yn dod i'r amlwg. Rydyn ni eisiau gwneud yn siŵr ein bod ni'n deall hynny ac yn ymdrin â'r materion hyn. Oherwydd yr hyn nad ydw i eisiau ei weld yw i ni gael sefyllfa lle mae'r M4 ar gau am lawer hirach oherwydd nad ydym wedi ymdrin â'r materion dan sylw. Mae'n beth pwysig yr ydym yn ei wneud. Mae hefyd yn beth difrifol yr ydym ni'n ei wneud. Rwy'n gobeithio y cawn gefnogaeth eang fel ein bod yn datrys a chynnal ein rhwydweithiau fel y dylem ni. Mae'n un o'n hasedau mwyaf ar ein mantolen. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776132 329 Cy 2026-10-06T16:22:49 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=10371&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=10371&l=en 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 8579 8579 Peredur Owen Griffiths AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8579 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8579 Griffiths, Peredur Owen Diolch yn fawr am y briffiad y bore yma ac am y datganiad y prynhawn yma. Thank you for the briefing this morning and for this afternoon's statement. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776133 330 En 2026-10-06T16:22:55 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=10377&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=10377&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 8579 8579 Peredur Owen Griffiths AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8579 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8579 Griffiths, Peredur Owen The M4 runs through my constituency. Communities across Newport and beyond feel the impact of congestion every single day. These problems are not new. Successive Labour Government have had 27 years to act. They commissioned studies, gathered the evidence and spent more than £150 million developing the M4 relief road only for it ultimately to be abandoned with a promise of other solutions. But the reality is Newport has been left without a solution, yet these same voices are now very vocal when this Welsh Government is grasping the nettle. So, the question is: will these proposals solve the problem? Time will tell, and I will continue to scrutinise the Government on these solutions. But one thing is clear: doing nothing is not an option. I welcome the commitment to work with Newport City Council and other local government partners while ensuring residents and businesses have a meaningful voice. So, Minister, how will you sequence and implement these proposals over the next 18 months and ensure that local government, residents and businesses genuinely shape the decisions that you take? Diolch yn fawr. Mae'r M4 yn rhedeg trwy fy etholaeth. Mae cymunedau ar draws Casnewydd a thu hwnt yn teimlo effaith tagfeydd bob dydd. Nid yw'r problemau hyn yn newydd. Mae Llywodraethau Llafur olynol wedi cael 27 mlynedd i weithredu. Fe wnaethant gomisiynu astudiaethau, casglu'r dystiolaeth a gwario mwy na £150 miliwn yn datblygu ffordd liniaru'r M4 ac wedyn ei rhoi o'r neilltu yn y pen draw gydag addewid o atebion eraill. Ond y gwir amdani yw bod Casnewydd wedi cael ei gadael heb ddatrysiad, ond mae'r un lleisiau hyn bellach yn lleisiau uchel iawn pan fydd Llywodraeth Cymru yn cydio yn y danadl. Felly, y cwestiwn yw: a fydd y cynigion hyn yn datrys y broblem? Daw'n glir gydag amser, a byddaf yn parhau i graffu ar y Llywodraeth o ran yr atebion hyn. Ond mae un peth yn glir: nid yw gwneud dim yn opsiwn. Rwy'n croesawu'r ymrwymiad i weithio gyda Chyngor Dinas Casnewydd a phartneriaid llywodraeth leol eraill wrth sicrhau bod gan drigolion a busnesau lais ystyrlon. Felly, Weinidog, sut y byddwch chi'n dilyniannu a gweithredu'r cynigion hyn dros y 18 mis nesaf a sicrhau bod llywodraeth leol, trigolion a busnesau yn wirioneddol yn llunio'r penderfyniadau rydych chi'n eu gwneud? Diolch yn fawr. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776138 331 En 2026-10-06T16:24:02 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=10444&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=10444&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Diolch, Pred. Thank you for those questions. I think you're right: the issues aren't new. This is something that's been around for a long time, and that doesn't mean that they're easy. Probably the reason why these issues have never been addressed is because of their complexity. Will this package of measures that we talked about in the five-year plan actually solve the problem? I don't think they will, but they'll go a long way towards it, which is the reason we've got this 18-month piece of work to run alongside it. But we're not standing still. We're making sure that some activities go alongside it. Your point about sequencing is the next stage. I think this statement today, and the conversations we're having today, are about setting an intent, a strategic intent, from this Government. The programme activity now to say what comes first and what comes next is a really important part of it. The assurance that I give you and other Members who represent the area is that my engagement with Newport and those communities that are affected will be central to making sure that we get these things right, and that will be a deep and meaningful engagement. Diolch, Pred. Diolch am y cwestiynau yna. Rwy'n credu eich bod chi'n iawn: nid yw'r problemau yn newydd. Mae'r rhain wedi bod o gwmpas ers amser maith, ac nid yw hynny'n golygu eu bod yn hawdd. Mae'n debyg mai'r rheswm pam nad yw'r problemau hyn erioed wedi cael sylw yw oherwydd eu cymhlethdod. A fydd y pecyn hwn o fesurau y buom yn siarad amdanynt yn y cynllun pum mlynedd yn datrys y broblem mewn gwirionedd? Nid wyf yn credu y byddant, ond byddant yn mynd yn bell tuag at wneud hynny, a dyna'r rheswm bod gennym y darn 18 mis hwn o waith i redeg ochr yn ochr ag ef. Ond dydyn ni ddim yn sefyll yn llonydd. Rydyn ni'n gwneud yn siŵr bod rhai gweithgareddau yn mynd ochr yn ochr ag ef. Eich pwynt am ddilyniannu yw'r cam nesaf. Rwy'n credu bod y datganiad hwn heddiw, a'r sgyrsiau rydyn ni'n eu cael heddiw, yn ymwneud â gosod bwriad, bwriad strategol, gan y Llywodraeth hon. Mae'r rhaglen weithgaredd nawr sy'n dweud beth sy'n dod gyntaf a beth sy'n dod nesaf yn rhan bwysig iawn ohono. Y sicrwydd yr wyf yn ei roi i chi ac Aelodau eraill sy'n cynrychioli'r ardal yw y bydd fy ymgysylltiad â Chasnewydd a'r cymunedau hynny yr effeithir arnynt yn ganolog i wneud yn siŵr ein bod yn gwneud y pethau hyn yn iawn, a bydd hynny'n ymgysylltiad dwfn ac ystyrlon. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776126 332 En 2026-10-06T16:25:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=10502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=10502&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776127 333 En 2026-10-06T16:25:07 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=10509&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=10509&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 12157 12157 Art Wright AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12157 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12157 Wright, Art Deputy Minister, much of what I'm going to say some people have already asked, so I'll try to skirt around the edges. These words aren't mine, but those of my residents within Newport. They're deeply concerned by reports that your Government is considering closing M4 junctions around our city. Local commuters have warned that this would mean turning local roads and school routes into highway relief tracks, forcing motorway traffic off the M4 into residential streets, where families live and children travel to and from every day. The lack of an overall system basis taking into account flows from junction 23 to junction 28 is short-sighted. We seem to fixate on junction 25 onwards, but it starts before then. It will lead to continued use of the well-known runs to divert around any issues that happen on the M4, whether Brynglas or accident related. There are also serious concerns for Newport's economy. Small and medium-sized businesses are already operating in challenging conditions, and restricting motorway access risks making it harder for customers, employees and suppliers to reach their destinations. Will the Minister rule out closure of M4 junctions if the public's voice says that they oppose it and commit to solutions that reduce congestion without putting children, communities and the local economy at greater risk? Ddirprwy Weinidog, mae llawer o'r hyn yr wyf am ei ddweud wedi cael eu gofyn eisoes gan rai pobl felly fe wnaf eu crynhoi. Nid fy ngeiriau i yw'r geiriau hyn, ond geiriau fy nhrigolion o fewn Casnewydd. Maen nhw'n bryderus iawn yn sgil adroddiadau bod eich Llywodraeth yn ystyried cau cyffyrdd yr M4 o amgylch ein dinas. Mae cymudwyr lleol wedi rhybuddio y byddai hyn yn golygu troi ffyrdd lleol a llwybrau ysgol yn draciau lliniaru ar gyfer y priffyrdd, gan orfodi traffig traffordd oddi ar yr M4 i strydoedd preswyl, lle mae teuluoedd yn byw a phlant yn teithio i mewn ac allan bob dydd. Mae'r diffyg sylfaen system gyffredinol sy'n ystyried llifoedd o gyffordd 23 i gyffordd 28 yn rhywbeth cibddall. Mae'n ymddangos ein bod yn canolbwyntio ar gyffordd 25 ymlaen, ond mae'n dechrau cyn hynny. Bydd yn arwain at ddefnydd parhaol o'r llwybrau adnabyddus i osgoi unrhyw broblemau sy'n digwydd ar yr M4, boed hynny'n gysylltiedig â Brynglas neu â damweiniau. Mae pryderon difrifol hefyd ynghylch economi Casnewydd. Mae busnesau bach a chanolig eisoes yn gweithredu mewn amodau heriol, ac mae cyfyngu ar fynediad i'r draffordd yn creu risg o'i gwneud hi'n anoddach i gwsmeriaid, gweithwyr a chyflenwyr gyrraedd eu cyrchfannau. A wnaiff y Gweinidog ddiystyru cau cyffyrdd yr M4 os yw llais y cyhoedd yn dweud eu bod yn ei wrthwynebu ac ymrwymo i atebion sy'n lleihau tagfeydd heb roi plant, cymunedau a'r economi leol mewn mwy o berygl? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776137 334 En 2026-10-06T16:26:31 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=10593&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=10593&l=cy 261006-4 4. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth: Blaenoriaethau Strategol ar gyfer Croesfannau'r Fenai a'r M4 o amgylch Casnewydd 4. Statement by the Deputy Minister for Transport: Strategic Priorities for the Menai Strait Crossings and M4 around Newport C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Thank you for the question, Art, and thank you for your engagement earlier in this session—for the questions you raised then and for the questions you've raised now. I think I've made myself clear in terms of my engagement with local residents. I make that same commitment to you and those people whom you're talking about and talking to. The point about challenging economic conditions is one of those things—that the road network around Newport and the M4 currently doesn't help businesses. We seem to be thinking that the position today is a good position, but it isn't. This is about trying to resolve that. Getting a 10 per cent improvement on the motorway, as well as looking at longer term solutions, is a practical improvement to improve the economy of not just the area of Newport, but further along. That doesn't get away from my commitment to working closely with those communities to help them to get it right. Diolch yn fawr. Diolch am y cwestiwn, Art, a diolch am eich ymgysylltiad yn gynharach yn y sesiwn hon—am y cwestiynau a godwyd gennych bryd hynny ac am y cwestiynau rydych chi wedi'u codi nawr. Rwy'n credu fy mod wedi bod yn glir o ran fy ymgysylltiad â thrigolion lleol. Rwy'n gwneud yr un ymrwymiad i chi a'r bobl hynny rydych chi'n siarad amdanynt ac yn siarad â nhw. Y pwynt am amodau economaidd heriol yw un o'r pethau hynny—nad yw'r rhwydwaith ffyrdd o amgylch Casnewydd a'r M4 yn helpu busnesau ar hyn o bryd. Mae'n ymddangos ein bod yn meddwl bod y sefyllfa heddiw yn sefyllfa dda, ond dydy hi ddim. Mae hyn yn ymwneud â cheisio datrys hynny. Mae cael gwelliant o 10 y cant ar y draffordd, yn ogystal ag edrych ar atebion tymor hwy, yn welliant ymarferol i wella economi nid yn unig ardal Casnewydd, ond ymhellach. Nid yw hynny'n mynd i ffwrdd o'm hymrwymiad i weithio'n agos gyda'r cymunedau hynny i'w helpu nhw i wneud hyn yn iawn. Diolch yn fawr. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776147 335 Cy 2026-10-06T16:27:23 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=10645&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=10645&l=en 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Symudwn ymlaen i eitem 5, datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod, diogelu cryfach ar gyfer Cymru fwy diogel. Galwaf ar y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod, Delyth Jewell. We will move now to item 5, a statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health, stronger safeguarding for a safer Wales. I call on the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health, Delyth Jewell. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776150 336 Cy 2026-10-06T16:27:41 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=10663&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=10663&l=en 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health Y Dirprwy Weinidog Gofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod Jewell, Delyth Diolch, Ddirprwy Lywydd. Diogelu yw un o gyfrifoldebau sylfaenol pwysicaf unrhyw lywodraeth. Mae'n golygu gwneud yn siŵr bod gan bob plentyn, pob person ifanc a phob oedolyn sy’n wynebu risg yr hawl i fyw eu bywydau'n ddiogel rhag camdriniaeth, esgeulustod, camfanteisio neu niwed. Dyna pam mae diogelu yn dal i fod yn flaenoriaeth allweddol i'r Llywodraeth hon, a dyna pam mae cryfhau trefniadau diogelu yn ganolog i'n rhaglen lywodraethu. Heddiw, dwi'n cyhoeddi 'Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel', sef rhaglen Llywodraeth Cymru ar gyfer tymor y Senedd hon i wella trefniadau diogelu ar draws y system gyfan. Mae'r rhaglen yn dwyn ynghyd ein gwaith i gryfhau trefniadau diogelu ar gyfer plant, pobl ifanc ac oedolion sy’n wynebu risg, a hynny o dan un fframwaith gwella. Mae'n cydnabod, er y gall cyfrifoldebau diogelu fod yn wahanol ar draws gwasanaethau a sectorau, fod yn rhaid i arweinyddiaeth effeithiol, gwybodaeth, atebolrwydd, dysgu a phrofiad bywyd fod yn ganolog i'r system ddiogelu gyfan. Yn ddiweddar, mae adolygiadau diogelu, arolygiadau, ymchwiliadau ac adolygiadau ymarfer wedi dangos cryfderau ein trefniadau diogelu, yn ogystal â'r canlyniadau difrifol pan fydd y trefniadau hynny'n methu. Ar yr un pryd, mae'r risgiau y mae pobl yn eu hwynebu yn dal i esblygu. Mae mathau newydd o gamfanteisio yn dod i'r amlwg. Mae disgwyliadau'r cyhoedd yn cynyddu, a hynny’n briodol. Rhaid i'r systemau sydd wedi'u cynllunio i amddiffyn pobl barhau i addasu a gwella. Thank you, Dirprwy Lywydd. Safeguarding is one of the most fundamentally important responsibilities of any government. It's about ensuring that all children, young people and adults who are at risk have the right to live their lives safe from abuse, neglect, exploitation or harm. That is why safeguarding remains a key priority for this Government, and that is why strengthening safeguarding arrangements is central to our programme for government. Today, I'm announcing 'Stronger Safeguarding for a Safer Wales', the Welsh Government's whole-system safeguarding improvement programme for this Senedd term. The programme brings together our work to strengthen safeguarding arrangements for children, young people and adults who are facing risk, and does so under a single improvement framework. It recognises that while safeguarding responsibilities might differ across services and sectors, there is a need for effective leadership, intelligence, accountability, learning and lived experience to be at the heart of the whole safeguarding system. Recently, safeguarding reviews, inspections, inquiries and practice reviews have demonstrated the strengths of our safeguarding arrangements, as well as the devastating consequences when those arrangements fail. At the same time, the risks that people face continue to evolve. New forms of exploitation are emerging. Public expectations are rising, and rightly so. The systems designed to protect people must continue to adapt and improve. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776153 337 En 2026-10-06T16:29:40 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=10782&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=10782&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Our commitments are clear. Children's voices must be heard and must be acted on. The signs of abuse must be recognised earlier. Lessons have to be learned when safeguarding concerns arise, and we are committed to taking forward duties to report child sexual abuse. Those commitments remain central to our approach. This Government is clear that safeguarding cannot simply be an aspiration, it must be demonstrated through action. Every review provides lessons that must be learned. Every inspection identifies chances that might have been missed, opportunities for improvement. Every safeguarding incident demands reflection and action. But if we respond only to individual events, we risk creating a system that is reactive rather than preventative. Our ambition must be greater than that. We need a safeguarding system that continuously learns, identifies risks earlier, shares intelligence effectively and acts before harm escalates. We need a safeguarding system that is joined up, accountable and ensures that lessons lead to consistent improvement across Wales. That is why the strengthening safeguarding governance review that was led by Jan Pickles has been so important and continues to be important. The review found that while Wales has strong legislative foundations, safeguarding governance has become fragmented, with inconsistent intelligence arrangements, limited national oversight and a need for clearer accountability. Mae ein hymrwymiadau yn glir. Rhaid clywed lleisiau plant a rhaid gweithredu arnynt. Rhaid adnabod arwyddion cam-drin yn gynharach. Rhaid dysgu gwersi pan fydd pryderon am ddiogelu yn codi, ac rydym wedi ymrwymo i fwrw ymlaen â dyletswyddau i adrodd am gam-drin plant yn rhywiol. Mae'r ymrwymiadau hynny'n parhau i fod yn ganolog i'n dull gweithredu. Mae'r Llywodraeth hon yn glir na all diogelu fod yn uchelgais yn unig, mae'n rhaid ei ddangos trwy weithredu. Mae pob adolygiad yn darparu gwersi y mae'n rhaid eu dysgu. Mae pob arolygiad yn nodi cyfleoedd a allai fod wedi'u colli, cyfleoedd i wella. Mae pob digwyddiad diogelu yn gofyn am fyfyrio a gweithredu. Ond os ydym yn ymateb i ddigwyddiadau unigol yn unig, mae perygl y byddwn ni'n creu system sy'n adweithiol yn hytrach nag yn ataliol. Rhaid i'n huchelgais fod yn fwy na hynny. Mae angen system ddiogelu sy'n dysgu yn barhaus, yn nodi risgiau yn gynharach, yn rhannu deallusrwydd yn effeithiol ac yn gweithredu cyn i niwed waethygu. Mae angen system ddiogelu sy'n gydgysylltiedig, yn atebol ac sy'n sicrhau bod gwersi yn arwain at welliant cyson ledled Cymru. Dyna pam mae'r adolygiad atgyfnerthu trefniadau llywodraethiant diogelu a arweiniwyd gan Jan Pickles wedi bod mor bwysig ac yn parhau i fod yn bwysig. Canfu'r adolygiad, er bod gan Gymru sylfeini deddfwriaethol cryf, fod llywodraethiant diogelu wedi dod yn dameidiog, gyda threfniadau dealltwriaeth anghyson, goruchwyliaeth genedlaethol gyfyngedig ac angen am atebolrwydd cliriach. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776125 338 En 2026-10-06T16:30:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=10802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=10802&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776135 339 Cy 2026-10-06T16:31:28 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=10890&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=10890&l=en 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Mae'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal a minnau wedi derbyn argymhellion cam 1 yr adolygiad. Mae’r cyfle sydd o'n blaenau yn fwy na gweithredu argymhellion unigol, wrth gwrs, mae'n gyfle i gryfhau'r system ddiogelu yn ei chyfanrwydd a sicrhau ei bod yn addas i ymateb i risgiau heddiw ac i heriau'r dyfodol. Mae’r rhaglen diogelu cryfach ar gyfer Cymru fwy diogel wedi'i chynllunio i gyflawni hynny. Mae’n dod â'n hymrwymiadau ni, y gwersi a ddysgwyd a chanfyddiadau’r adolygiad i gyd at ei gilydd mewn un rhaglen i ddiwygio'r maes diogelu. Mae ei phwrpas yn glir, fel dwi wedi'i ddweud: cryfhau arweinyddiaeth, gwneud y system yn fwy cydlynol, hybu effeithiolrwydd diogelu, a sicrhau—ac mae hyn yn ganolog, Ddirprwy Lywydd—fod lleisiau plant, pobl ifanc, oedolion sy’n wynebu risg, dioddefwyr a goroeswyr yn siapio'r gwasanaethau sydd wedi'u cynllunio i'w hamddiffyn. Mae'r rhaglen wedi'i llunio o amgylch pedwar uchelgais: arweinyddiaeth ac atebolrwydd cryfach o ran diogelu; trefniadau diogelu clir a chyson ledled Cymru; system sy’n dysgu ac yn gwella; a gwrando ar blant ac oedolion a gweithredu’n gynharach. Bydd yr uchelgeisiau hyn yn cael eu cyflawni drwy raglen o weithgarwch fesul cam ar draws tymor y Senedd hon. Gyda'i gilydd, fe fyddan nhw’n creu'r sylfeini ar gyfer gwella'r system yn y tymor hir. The Cabinet Minister for Health and Care and I have accepted the recommendations from phase 1 of the review. The opportunity before us is not simply to implement individual recommendations, of course, it's an opportunity to strengthen the safeguarding system as a whole and ensure that it is equipped to respond to the risks of today and the challenges of the future. The stronger safeguarding for a safer Wales programme is designed to achieve that. It brings together our commitments, lessons learned and review findings together into a single programme of safeguarding reform. Its purpose is clear, as I've said: to strengthen leadership, to make the system more coherent, to promote the effectiveness of safeguarding and to ensure—and this is central, Deputy Llywydd—that the voices of children, young people, adults at risk, victims and survivors shape the services designed to protect them. The programme is structured around four ambitions: stronger leadership and accountability for safeguarding; clear and consistent safeguarding arrangements throughout Wales; a system that learns and improves; and listening to children and adults and acting earlier. These ambitions will be delivered through a phased programme of activity across this Senedd term. Together, they'll create the foundations for improving the system over the long term. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776144 340 En 2026-10-06T16:33:09 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=10991&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=10991&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth A key element of the programme will be the establishment of a ministerial safeguarding oversight and assurance board. This will strengthen national leadership, accountability and oversight of safeguarding risks across Wales, ensuring a clear line of sight between safeguarding intelligence, system performance and ministerial assurance. We will establish a dedicated safeguarding function within a national social care intelligence hub. The hub will bring together intelligence, data, evidence and lessons from across Wales. It will strengthen our ability to identify emerging risks, understand patterns of harm and support more informed decision making across the safeguarding system. It will also help ensure that lessons from reviews, inspections and wider safeguarding activity are translated into action. We will also develop a national safeguarding plan and a national safeguarding risk register. Together, these will provide a clear national framework for safeguarding improvement, helping to align priorities, strengthen accountability and support greater consistency across Wales. The programme will also create the conditions for future reform. And this will include our intention to consult on proposals for an adult and child protection authority for Wales, helping to inform the future shape of safeguarding arrangements in Wales. Alongside these developments, we will continue to take forward our commitment to strengthen duties to report child sexual abuse. This delivers on our manifesto commitment and builds upon the recommendations of the independent inquiry into child sexual abuse. Elfen allweddol o'r rhaglen fydd sefydlu bwrdd goruchwylio a sicrwydd diogelu gweinidogol. Bydd hyn yn cryfhau arweinyddiaeth genedlaethol, atebolrwydd a goruchwyliaeth o risgiau diogelu ledled Cymru, gan sicrhau llinell olwg glir rhwng gwybodaeth am ddiogelu, perfformiad system a sicrwydd gweinidogol. Byddwn yn sefydlu swyddogaeth diogelu bwrpasol o fewn hwb gwybodaeth gofal cymdeithasol cenedlaethol. Bydd yr hwb yn dwyn ynghyd wybodaeth, data, tystiolaeth a gwersi o bob cwr o Gymru. Bydd yn cryfhau ein gallu i nodi risgiau sy'n dod i'r amlwg, deall patrymau niwed a chefnogi gwneud penderfyniadau mwy gwybodus ar draws y system ddiogelu. Bydd hefyd yn helpu i sicrhau bod gwersi o adolygiadau, arolygiadau a gweithgarwch diogelu ehangach yn cael eu trosi'n gamau gweithredu. Byddwn hefyd yn datblygu cynllun diogelu cenedlaethol a chofrestr risg diogelu genedlaethol. Gyda'i gilydd, bydd y rhain yn darparu fframwaith cenedlaethol clir ar gyfer gwella diogelu, gan helpu i alinio blaenoriaethau, cryfhau atebolrwydd a chefnogi mwy o gysondeb ledled Cymru. Bydd y rhaglen hefyd yn creu'r amodau ar gyfer diwygio yn y dyfodol. A bydd hyn yn cynnwys ein bwriad i ymgynghori ar gynigion ar gyfer awdurdod amddiffyn oedolion a phlant i Gymru, gan helpu i lywio ffurf trefniadau diogelu yng Nghymru yn y dyfodol. Ochr yn ochr â'r datblygiadau hyn, byddwn yn parhau i fwrw ymlaen â'n hymrwymiad i gryfhau dyletswyddau i riportio cam-drin plant yn rhywiol. Mae hyn yn cyflawni ein hymrwymiad maniffesto ac yn adeiladu ar argymhellion yr ymchwiliad annibynnol i gam-drin plant yn rhywiol. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776149 341 Cy 2026-10-06T16:34:53 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=11095&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=11095&l=en 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth O'u hystyried gyda'i gilydd, mae'r datblygiadau hyn yn adlewyrchu dull system gyfan o wella diogelu. Fe fyddan nhw'n helpu Cymru i symud tuag at system ddiogelu sy'n rhagweithiol yn hytrach nag adweithiol, yn ataliol yn hytrach nag ymatebol, ac sy'n cael ei llywio gan wybodaeth, dysgu ac atebolrwydd. Un o'r negeseuon cliriaf sy'n deillio o adolygiadau, arolygiadau a phrofiad bywyd yw bod yn rhaid i wersi sbarduno newid. Yn rhy aml, mae gwersi o adolygiadau, ymarfer, arolygiadau a data yn parhau i fod wedi'u gwasgaru ar draws sefydliadau a sectorau. Bydd yr hwb gwybodaeth gofal cymdeithasol cenedlaethol yn cryfhau dull sy'n dysgu o bob achos. Ein nod fydd sicrhau bod y gwersi hyn yn cael eu troi’n gamau gweithredu, bod partneriaid diogelu yn cael eu cefnogi i ymateb yn effeithiol i risgiau sy'n dod i'r amlwg a bod pobl ledled Cymru yn cael eu hamddiffyn yn well rhag camdriniaeth, esgeulustod, camfanteisio a niwed. Ac un o nodweddion pwysicaf y rhaglen hon fydd yr ymrwymiad i sicrhau bod lleisiau pobl yn cael eu clywed a bod gweithredu'n digwydd yn sgil hynny. Dyma oedd yr ymrwymiad eto yn ein maniffesto, ac mae'n parhau i fod yn ganolog i'n gweledigaeth ar gyfer diogelu yng Nghymru. Taken together, these developments represent a whole-system approach to safeguarding improvement. They will help Wales move towards a safeguarding system that is proactive rather than reactive, preventative rather than responsive, and a system that is driven by intelligence, learning and accountability. One of the clearest messages emerging from reviews, inspections and life experience is that lessons must drive change. Too often, the lessons of reviews, practice, inspections and data remain dispersed across organisations and sectors. The national social care intelligence hub will strengthen an approach of learning from every case. Our aim will be to ensure that these lessons are translated into action, that safeguarding partners are supported to respond effectively to emerging risks and that people across Wales are better protected from abuse, neglect, exploitation and harm. And a defining feature of this programme will be the commitment to ensure people's voices are heard and acted upon as a result. This was the commitment again in our manifesto, and it remains central to our vision for safeguarding in Wales. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776136 342 Cy 2026-10-06T16:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=11102&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=11102&l=en 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776146 343 En 2026-10-06T16:36:26 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=11188&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=11188&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Children, young people, adults at risk, victims and survivors often have the clearest understanding of how safeguarding systems work in practice and where they need to improve. Their voices must never be an afterthought. They must be central to how safeguarding services are designed, scrutinised and improved. That's why lived experience will be embedded throughout this programme. The experiences of all victims and survivors will help shape that improvement, that accountability and those future developments of the system, because safeguarding systems should not simply work on paper. They should be shaped by the people they exist to protect. Dirprwy Lywydd, ultimately, this programme is about building a stronger safeguarding system for Wales, a joined-up system that learns, rather than reacts, a system that identifies risks earlier and listens to people's experiences, a system that provides stronger protection and better outcomes for children, young people and adults at risk. Stronger safeguarding for a safer Wales is our commitment to creating the conditions for better protection, stronger accountability and improved outcomes for children, young people and adults at risk across Wales. We owe it to them to get this right. Diolch. Yn aml, plant, pobl ifanc, oedolion sy'n wynebu risg, dioddefwyr a goroeswyr sydd â'r ddealltwriaeth gliriaf o'r ffordd y mae systemau diogelu yn gweithio yn ymarferol a ble mae angen iddyn nhw wella. Rhaid i'w lleisiau byth fod yn ôl-ystyriaeth. Rhaid iddyn nhw fod yn ganolog i'r ffordd y mae gwasanaethau diogelu yn cael eu cynllunio a'u gwella a'r ffordd y creffir arnynt. Dyna pam y bydd profiad bywyd yn cael ei ymwreiddio trwy gydol y rhaglen hon. Bydd profiadau pob dioddefwr a goroeswr yn helpu i lunio'r gwelliant hwnnw, yr atebolrwydd hwnnw a'r datblygiadau hynny sy'n ymwneud â'r system yn y dyfodol, oherwydd ni ddylai systemau diogelu weithio ar bapur yn unig. Fe ddylen nhw gael eu llunio gan y bobl y maen nhw'n bodoli i'w hamddiffyn. Ddirprwy Lywydd, yn y pen draw, mae'r rhaglen hon yn ymwneud ag adeiladu system ddiogelu gryfach i Gymru, system gydgysylltiedig sy'n dysgu, yn hytrach nag ymateb, system sy'n nodi risgiau yn gynharach ac yn gwrando ar brofiadau pobl, system sy'n darparu amddiffyniad cryfach a chanlyniadau gwell i blant, pobl ifanc ac oedolion sy'n wynebu risg. Diogelu cryfach ar gyfer Cymru fwy diogel yw ein hymrwymiad i greu'r amodau ar gyfer amddiffyniad gwell, atebolrwydd cryfach a chanlyniadau gwell i blant, pobl ifanc ac oedolion sy'n wynebu risg ledled Cymru. Mae arnom ddyled iddyn nhw i gael hyn yn iawn. Diolch. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776152 344 En 2026-10-06T16:37:53 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=11275&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=11275&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 12179 12179 Claire Archibald AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12179 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12179 Archibald, Claire Thank you, Deputy Minister. I welcome the statement and the recognition that safeguarding is one of the most important responsibilities of any Government. Every single one of us in this Chamber has been given the honour of representing the people of Wales, and with that honour there comes a strong responsibility to protect our most vulnerable and to challenge the system that fails them. However awkward the questions, however uncomfortable the answers, we must have the courage to act. Safeguarding is essential. Children, patients and adults at risk must be protected. People must feel confident about reporting concerns, knowing they will be heard and taken seriously. I welcome the Minister's emphasis on strengthening safeguarding across Wales and on creating a system that is proactive rather than reactive, one that learns lessons and acts before harm escalates. But we must never judge safeguarding by what it achieves. A policy is only effective if it works in practice. Additional procedures must address and identify problems and deliver a clear benefit. We must distinguish between preventing abuse and investigating allegations against those entrusted with people's care. Both require accountability. Children can face exploitation in their homes, their communities and online. They may not recognise the abuse. They may even defend the person harming them. Protection cannot depend on a child finding the words to explain what is happening. Warning signs must never be dismissed because an individual is respected, an organisation fears embarrassment or someone is uncomfortable asking difficult questions. That principle applies everywhere, including hospitals and care settings. Proper scrutiny also demands fair treatment. Doctors, nurses, social care workers, teachers and foster carers carry enormous responsibilities. We want people to enter these roles, stay in them and feel supported to provide good care. An allegation must be taken seriously. It must never be treated as a verdict. Immediate protective action may be necessary while facts are established. The action must reflect the risk, being regularly reviewed and accompanied by a fair and timely investigation. Where a process becomes unnecessarily prolonged or poorly co-ordinated, the consequences of this can reach into someone's livelihood, family life, confidence and mental health. For a foster family, an investigation affects their home. For a nurse or a doctor, it can leave their professional future uncertain. Children, patients and those reporting harm also need answers. Avoidable delay serves nobody. When an investigation continues for months, who is responsible for its progress, who reviews the restrictions, who challenges the unnecessary delay? The statement speaks of stronger leadership and accountability. Those principles must apply not only when concerns are raised, but throughout the safeguarding process itself. Several bodies may have legitimate responsibilities, but there must be clear co-ordination with avoidable duplication identified and removed. Those affected need clear communication, appropriate support and a fair opportunity to respond, subject to necessary safeguards for the investigation. Decisions must draw on relevant clinical and care expertise. Front-line experience must inform the process alongside safeguarding expertise, and decisions must be open to proper challenge. You announced today a national oversight arrangement, a national social care intelligence hub and a national safeguarding risk register. These may help improve consistency and identify emerging risks, but they must also demonstrate how they will improve outcomes on the ground for vulnerable people and support timely, effective decision-making in front-line services. We must also examine the effect on recruitment and retention. If foster families withdraw because of how allegations are handled, the Government must establish why. It must examine what any loss of placements means for that child needing a stable, suitable home. The same scrutiny must apply to concerns about nurses, doctors, social care workers leaving their roles. You must explain how existing arrangements of these proposed reforms will protect vulnerable people, how unnecessary duplication is prevented and who takes responsibility if investigations drift. Before introducing further requirements, identify the gap they address and demonstrate how they will improve safety. I call for a review of existing arrangements, their effectiveness, proportionality, delays and support for everyone affected. That review must listen to children, families, patients, front-line workers and safeguarding professionals, and publish clear findings and actions. Accountability cannot stop with a nurse on a ward or the foster carer in their home. It must extend to those managing investigations and setting those policies. Our constituents deserve protection. Those caring for them deserve fair treatment. The Government must deliver both. Diolch. Diolch, Ddirprwy Weinidog. Rwy'n croesawu'r datganiad a'r gydnabyddiaeth bod diogelu yn un o gyfrifoldebau pwysicaf unrhyw Lywodraeth. Mae pob un ohonom yn y Siambr hon wedi cael yr anrhydedd o gynrychioli pobl Cymru, a chyda'r anrhydedd hwnnw daw cyfrifoldeb cryf i amddiffyn y rhai mwyaf agored i niwed yn ein plith ac i herio'r system sy'n eu methu. Pa mor lletchwith bynnag yw'r cwestiynau, pa mor anghyfforddus bynnag yw'r atebion, mae'n rhaid i ni gael y dewrder i weithredu. Mae diogelu yn hanfodol. Rhaid i blant, cleifion ac oedolion sy'n wynebu risg gael eu hamddiffyn. Rhaid i bobl deimlo'n hyderus ynglŷn ag adrodd pryderon, gan wybod y byddan nhw'n cael eu clywed a'u cymryd o ddifrif. Rwy'n croesawu pwyslais y Gweinidog ar gryfhau diogelu ledled Cymru ac ar greu system sy'n rhagweithiol yn hytrach na'n adweithiol, un sy'n dysgu gwersi ac sy'n gweithredu cyn i niwed waethygu. Ond ni ddylem byth farnu diogelu yn ôl yr hyn y mae'n ei gyflawni. Dim ond os yw'n gweithio'n ymarferol y mae polisi yn effeithiol. Rhaid i weithdrefnau ychwanegol nodi problemau a mynd i'r afael â nhw, a darparu budd clir. Mae'n rhaid i ni wahaniaethu rhwng atal camdriniaeth ac ymchwilio i honiadau yn erbyn y rhai yr ymddiriedir ynddyn nhw i ofalu am bobl. Mae'r ddau yn gofyn am atebolrwydd. Gall plant wynebu camfanteisio yn eu cartrefi, yn eu cymunedau ac ar-lein. Efallai na fyddan nhw'n cydnabod y gamdriniaeth. Efallai y byddan nhw hyd yn oed yn amddiffyn yr unigolyn sy'n eu niweidio. Ni all amddiffyniad ddibynnu ar blentyn yn dod o hyd i'r geiriau i esbonio beth sy'n digwydd. Ni ddylid byth diystyru arwyddion rhybuddio oherwydd bod unigolyn yn cael ei barchu, bod sefydliad yn ofni embaras neu fod rhywun yn anghyfforddus yn gofyn cwestiynau anodd. Mae'r egwyddor honno'n berthnasol ym mhobman, gan gynnwys ysbytai a lleoliadau gofal. Mae craffu priodol hefyd yn gofyn am driniaeth deg. Mae meddygon, nyrsys, gweithwyr gofal cymdeithasol, athrawon a gofalwyr maeth yn ysgwyddo cyfrifoldebau enfawr. Rydyn ni eisiau i bobl fynd i mewn i'r rolau hyn, aros ynddyn nhw a theimlo eu bod yn cael eu cynorthwyo i ddarparu gofal da. Rhaid i honiad gael ei gymryd o ddifrif. Ni ddylai byth gael ei drin fel dyfarniad. Efallai y bydd angen cymryd camau gweithredu amddiffynnol ar unwaith tra bod ffeithiau'n cael eu sefydlu. Rhaid i'r cam gweithredu adlewyrchu'r risg, gan gael ei adolygu'n rheolaidd a'i ategu gan ymchwiliad teg ac amserol. Pan fydd proses yn cael ei hymestyn yn ddiangen neu'n cael ei chydlynu'n wael, gall canlyniadau hyn effeithio ar fywoliaeth, bywyd teuluol, hyder ac iechyd meddwl rhywun. I deulu maeth, mae ymchwiliad yn effeithio ar eu cartref. I nyrs neu feddyg, gall adael eu dyfodol proffesiynol yn ansicr. Mae angen atebion ar blant, cleifion a'r rhai sy'n adrodd niwed hefyd. Nid yw oedi y gellir ei osgoi o fudd i neb. Pan fydd ymchwiliad yn parhau am fisoedd, pwy sy'n gyfrifol am ei gynnydd, pwy sy'n adolygu'r cyfyngiadau, pwy sy'n herio'r oedi diangen? Mae'r datganiad yn sôn am arweinyddiaeth ac atebolrwydd cryfach. Rhaid i'r egwyddorion hynny fod yn berthnasol nid yn unig pan fo pryderon yn cael eu codi, ond trwy gydol y broses ddiogelu ei hun. Efallai y bydd gan sawl corff gyfrifoldebau dilys, ond mae'n rhaid bod yna gydlynu clir a bod dyblygu y gellir ei osgoi yn cael ei nodi a'i ddileu. Mae angen i'r rhai yr effeithir arnynt gael cyfathrebu clir, cefnogaeth briodol a chyfle teg i ymateb, yn amodol ar y mesurau diogelu angenrheidiol ar gyfer yr ymchwiliad. Rhaid i benderfyniadau dynnu ar arbenigedd clinigol a gofal perthnasol. Rhaid i brofiad rheng flaen lywio'r broses ochr yn ochr ag arbenigedd diogelu, a rhaid i benderfyniadau fod yn agored i her briodol. Fe wnaethoch chi gyhoeddi heddiw drefniant goruchwylio cenedlaethol, hwb gwybodaeth gofal cymdeithasol cenedlaethol a chofrestr risg diogelu genedlaethol. Efallai y bydd y rhain yn helpu i wella cysondeb a nodi risgiau sy'n dod i'r amlwg, ond rhaid iddyn nhw hefyd ddangos sut y byddan nhw'n gwella canlyniadau ar lawr gwlad i bobl sy'n agored i niwed a chefnogi gwneud penderfyniadau amserol, effeithiol mewn gwasanaethau rheng flaen. Rhaid i ni hefyd edrych ar yr effaith ar recriwtio a chadw. Os yw teuluoedd maeth yn tynnu'n ôl oherwydd y ffordd y mae honiadau'n cael eu trin, rhaid i'r Llywodraeth nodi pam. Rhaid iddi archwilio beth mae unrhyw leoliadau a gollir yn ei olygu i'r plentyn hwnnw sydd angen cartref sefydlog, addas. Rhaid i'r un craffu fod yn berthnasol i bryderon am nyrsys, meddygon, gweithwyr gofal cymdeithasol sy'n gadael eu rolau. Rhaid i chi esbonio sut y bydd trefniadau presennol y diwygiadau arfaethedig hyn yn amddiffyn pobl sy'n agored i niwed, sut mae dyblygu diangen yn cael ei atal a phwy fydd yn gyfrifoldeb os bydd ymchwiliadau yn llithro. Cyn cyflwyno gofynion pellach, nodwch y bwlch y maen nhw'n mynd i'r afael â nhw a dangoswch sut fyddan nhw'n gwella diogelwch. Rwy'n galw am adolygiad o'r trefniadau presennol, eu heffeithiolrwydd, eu cymesuredd, oedi a chymorth i bawb yr effeithir arnynt. Rhaid i'r adolygiad hwnnw wrando ar blant, teuluoedd, cleifion, gweithwyr rheng flaen a gweithwyr diogelu proffesiynol, a chyhoeddi canfyddiadau a chamau gweithredu clir. Ni all atebolrwydd stopio gyda nyrs ar ward neu'r gofalwr maeth yn ei gartref. Rhaid iddo ymestyn i'r rhai sy'n rheoli ymchwiliadau ac sy'n gosod y polisïau hynny. Mae ein hetholwyr yn haeddu amddiffyniad. Mae'r rhai sy'n gofalu amdanyn nhw yn haeddu triniaeth deg. Rhaid i'r Llywodraeth gyflawni'r ddau. Diolch. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776157 345 En 2026-10-06T16:40:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=11402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=11402&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776158 346 En 2026-10-06T16:40:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=11402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=11402&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776167 347 En 2026-10-06T16:42:50 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=11572&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=11572&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Claire. As you've said, safeguarding is indeed one of the most profound requirements and responsibilities of any Government, and indeed of any Senedd too, in terms of the responsibilities that each of us have to represent those people who have put their trust in us. It is something that we as a Government take incredibly seriously, and I'm really gratified to hear again that I hope that there will be cross-party agreement on the need to get these things right. As you've alluded to here as well, people have to feel empowered to feel that they will be listened to if they report, and also, as you alluded to there, if a child has not themselves disclosed something, but someone suspects, that's why, again, we're going to be looking in the future at how to strengthen that mandatory reporting, so that where there are gaps, where there's a possible chance where something could be lost, we are making sure that we close those gaps in the net. So, absolutely, I agree. And you said too that the policy is only effective in terms of how it works in practice, and, indeed, children do face increasing risks. Safeguarding risks are now cutting across different organisations, different geographical divides, different service boundaries. Child sexual exploitation, criminal exploitation, online harms, modern slavery, complex adult safeguarding concerns—these have become so complicated, we need this stronger national leadership and co-ordinated action. This programme sets to look at that overarching structure, and it is going to develop, and I hope very much that the Senedd will continue to scrutinise how it does develop, and where Members have ideas, and where you can point us to people with further expertise who should be involved—this is something that is going to evolve over the course of the Senedd term, of course. And, yes, we have to be looking, of course, into how this is translated into workforce training, and I think that's a really important point. I'm really grateful to you for bringing some of the human voices into this debate, and as you have asked—. Well, in terms of making sure that we are acting as quickly as possible, that is why this is a phased programme approach, so that we can bring activities together where the practical improvements that can happen immediately can happen as quickly as possible, at the same time as establishing a structured route for those more complicated reforms, so that we're not waiting for one thing to happen before we are moving on with that. And absolutely, in terms of clear co-ordination and avoiding duplication, that is one of the main reasons why we're going to be introducing things like the central intelligence hub, and, of course, the ministerial oversight board, to make sure that we have that trosolwg—. What is 'trosolwg' in English? That oversight. I think it is literally 'oversight'. And in terms of some of the practical improvements that could be brought about by this, having that stronger evidence base to make sure that we're setting the right priorities and we're targeting improvements in the right place, and that we can spot those risks emerging. Because sometimes something might be seen as, 'Oh, this is only happening in this one area.' We need to have the oversight to see that. Actually, this is not just collecting data; it's about making sure that we are improving people's lives and improving services before something awful happens. In terms of who will oversee that work, that will sit underneath the national office, so that it doesn't sit in isolation. It will report to the ministerial assurance board. Now, a lot of this data is obviously going to be in the public domain already, but it's bringing that together. I think that the points you make about foster families and the wider workforce do deserve consideration, certainly, with that. No-one would want any unintended consequences to come about, so I wonder if you would be willing to write to me with some of those particular concerns, so that we could look into that in greater depth. I'd really appreciate that. Thank you, Claire. And of course, in terms of the review of the current effectiveness, that was what Jan Pickles's review had been looking at, and whilst we've committed, of course, to taking forward all of those recommendations, as I've said, this doesn't stand frozen in time. We have to keep learning. We have to keep seeing where there are gaps that need to be filled, where those risks keep evolving. So, this is something that—. I'm really proud that we are setting down this framework, but a framework is only going to exist if all of those components within it keep it erected in the air, afloat, depending on what the metaphor is. But, no, thank you, Claire. Diolch yn fawr iawn. Diolch, Claire. Fel y dywedoch chi, diogelu yn wir yw un o ofynion a chyfrifoldebau mwyaf unrhyw Lywodraeth, ac yn wir unrhyw Senedd hefyd, o ran y cyfrifoldebau sydd gan bob un ohonom i gynrychioli'r bobl hynny sydd wedi ymddiried ynom ni. Mae'n rhywbeth rydyn ni fel Llywodraeth yn ei gymryd yn ddifrifol tu hwnt, ac rwy'n falch iawn o glywed eto fy mod i'n gobeithio y bydd cytundeb trawsbleidiol ar yr angen i wneud y pethau hyn yn iawn. Fel rydych chi wedi cyfeirio ato yn y fan yma hefyd, mae'n rhaid i bobl deimlo eu bod wedi'u grymuso i deimlo y bydd pobl yn gwrando arnyn nhw os byddan nhw'n adrodd, a hefyd, fel y cyfeirioch chi ato yn y fan yna, os nad yw plentyn wedi datgelu rhywbeth, ond mae rhywun yn amau, dyna pam, unwaith eto, rydyn ni'n mynd i edrych yn y dyfodol ar sut i gryfhau'r adrodd gorfodol hwnnw er mwyn sicrhau, lle mae bylchau, lle mae siawns bosibl y lle gallai rhywbeth gael ei golli, rydyn ni'n gwneud yn siŵr ein bod ni'n cau'r bylchau hynny yn y rhwyd. Felly, yn sicr, rwy'n cytuno. Ac fe ddywedoch chi hefyd mai dim ond os yw'r polisi yn gweithio'n ymarferol y mae'n effeithiol, ac, yn wir, mae plant yn wynebu risgiau cynyddol. Mae risgiau diogelu yn torri nawr ar draws gwahanol sefydliadau, gwahanol raniadau daearyddol, gwahanol ffiniau gwasanaeth. Camfanteisio'n rhywiol ar blant, ecsbloetio troseddol, niwed ar-lein, caethwasiaeth fodern, pryderon cymhleth am ddiogelu oedolion—mae'r rhain mor gymhleth erbyn hyn fel bod angen yr arweinyddiaeth genedlaethol gryfach a'r gweithredu cydgysylltiedig hyn arnom. Mae'r rhaglen hon yn bwriadu edrych ar y strwythur cyffredinol hwnnw, ac mae'n mynd i ddatblygu, ac rwy'n gobeithio'n fawr y bydd y Senedd yn parhau i graffu ar y ffordd y bydd yn datblygu, a lle mae gan Aelodau syniadau, a lle gallwch chi ein cyfeirio at bobl ag arbenigedd pellach a ddylai fod yn gysylltiedig—mae hyn yn rhywbeth sy'n mynd i esblygu yn ystod tymor y Senedd, wrth gwrs. Ac, oes, mae'n rhaid i ni fod yn edrych, wrth gwrs, ar sut mae hyn yn cael ei drosi'n hyfforddiant i'r gweithlu, ac rwy'n credu bod hwnnw'n bwynt pwysig iawn. Rwy'n ddiolchgar iawn i chi am ddod â rhai o'r lleisiau dynol i mewn i'r ddadl hon, ac fel rydych chi wedi gofyn—. Wel, o ran gwneud yn siŵr ein bod ni'n gweithredu mor gyflym â phosibl, dyna pam mae hwn yn ddull rhaglen raddol, fel y gallwn ni ddod â gweithgareddau at ei gilydd lle gall y gwelliannau ymarferol sy'n gallu digwydd ar unwaith ddigwydd cyn gynted â phosibl, ar yr un pryd â sefydlu llwybr strwythuredig ar gyfer y diwygiadau mwy cymhleth hynny, fel nad ydym yn aros i un peth ddigwydd cyn i ni symud ymlaen â hynny. Ac yn sicr, o ran cydlynu clir ac osgoi dyblygu, dyna un o'r prif resymau pam rydyn ni'n mynd i fod yn cyflwyno pethau fel yr hwb gwybodaeth canolog, ac, wrth gwrs, y bwrdd goruchwylio gweinidogol, i wneud yn siŵr bod gennym y trosolwg hwnnw—. Beth yw 'trosolwg' yn Saesneg? Yr oruchwyliaeth honno. Rwy'n credu mai 'oversight' yw e. Ac o ran rhai o'r gwelliannau ymarferol y gallai hyn eu cyflwyno, cael y sylfaen dystiolaeth gryfach honno i wneud yn siŵr ein bod ni'n gosod y blaenoriaethau cywir a'n bod ni'n targedu gwelliannau yn y lle cywir, ac y gallwn ni nodi'r risgiau hynny sy'n dod i'r amlwg. Oherwydd weithiau efallai y bydd rhywbeth yn cael ei weld fel, 'O, dim ond yn yr un ardal hon mae hyn yn digwydd.' Mae angen i ni gael yr oruchwyliaeth i weld hynny. Yn wir, nid casglu data yn unig yw hyn; mae'n ymwneud â gwneud yn siŵr ein bod ni'n gwella bywydau pobl ac yn gwella gwasanaethau cyn i rywbeth ofnadwy ddigwydd. O ran pwy fydd yn goruchwylio'r gwaith hwnnw, bydd hynny'n digwydd o dan y swyddfa genedlaethol, fel nad yw'n eistedd ar wahân. Bydd yn adrodd i'r bwrdd sicrwydd gweinidogol. Nawr, mae llawer o'r data hwn yn amlwg yn mynd i fod yn y parth cyhoeddus eisoes, ond mae'n ymwneud â dod â hwnnw at ei gilydd. Rwy'n credu bod y pwyntiau rydych chi'n eu gwneud am deuluoedd maeth a'r gweithlu ehangach yn haeddu ystyriaeth, yn sicr, o ran hynny. Ni fyddai neb eisiau gweld unrhyw ganlyniadau anfwriadol, felly tybed a fyddech chi'n fodlon ysgrifennu ataf gyda rhai o'r pryderon penodol hynny, fel y gallwn ni edrych yn fanylach ar hynny. Byddwn i'n gwerthfawrogi hynny'n fawr. Diolch, Claire. Ac wrth gwrs, o ran yr adolygiad o'r effeithiolrwydd presennol, dyna roedd adolygiad Jan Pickles wedi bod yn edrych arno, ac er ein bod ni wedi ymrwymo, wrth gwrs, i weithredu'r holl argymhellion hynny, fel y dywedais i, nid yw hyn wedi'i rewi mewn amser. Mae'n rhaid i ni barhau i ddysgu. Mae'n rhaid i ni barhau i weld lle mae bylchau sydd angen eu llenwi, lle mae'r risgiau hynny'n parhau i esblygu. Felly, mae hyn yn rhywbeth sydd—. Rwy'n falch iawn ein bod ni'n gosod y fframwaith hwn, ond dim ond os yw'r holl gydrannau hynny sy'n rhan ohono yn ei gadw yn yr aer, ar wyneb y dŵr, yn dibynnu beth yw'r metaffor, y bydd fframwaith yn bodoli. Ond, na, diolch, Claire. Diolch yn fawr iawn. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776148 348 En 2026-10-06T16:45:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=11702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=11702&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776151 349 En 2026-10-06T16:47:48 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=11870&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=11870&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 174 174 Lynne Neagle AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=174 Neagle, Lynne Thank you, Deputy Minister, for your statement. I definitely concur with you that safeguarding is one of the most important responsibilities of any Government, and I wanted to focus my remarks on children today. You've just said then that you get lessons from the various reviews that are brought forward, and, unfortunately, recent child practice reviews have identified a number of recurring themes, including problems with information sharing, inconsistent application of safeguarding thresholds, and insufficient focus on the child's voice. And therein lies our challenge, doesn't it, really? It's taking policy into practice and making sure that that is implemented in a way that keeps children safe. It was very good to see you accepting all the recommendations of the Jan Pickles safeguarding review, including on a ministerial safeguarding board. And of course, in 2024, under the previous Government, Wales was the first in the UK to introduce a single unified safeguarding review process, and that included the Wales safeguarding repository. So, I wanted to ask about the commitment in your statement to a national social care intelligence hub and how that would build on the work of the safeguarding repository. I note as well the commitment to an adult and child protection authority for Wales, and that wasn't recommended in Jan Pickles's review, but it was a recommendation of the independent inquiry into child sexual abuse, and I would certainly support anything that strengthens protections for children and young people. But it would be good to hear you say a little bit about why you've taken that decision to go down that particular road. We're all acutely aware that social care services are stretched financially, and so are those vital services that deal with early intervention with families. So, I'd be keen to hear more about whether you're planning to announce dedicated funding for stronger safeguarding for a safer Wales. Now, it's been nearly a year since I stood up in the Senedd to make a statement on 'Our Bravery Brought Justice'. That report was the most sobering thing I had ever read since becoming an MS, and parts of it, literally, took my breath away. Now, the overriding failure, really, that ran right the way through that report was the failure to listen to the voice of the child on, literally, countless occasions. Now, you've referred to the importance of children's voice today and embedding that in the work that you're doing, but what I would like to hear is some more detail as to how you are going to do that, because children's voice can't just be an issue for agencies out there—it has to be embedded in the Government's efforts to safeguard children. Criminal and sexual exploitation of children remains a very serious issue, and one of the problems in this area is the fact that so many vulnerable children, looked-after children, children on the edge of care, are going missing too often. Now, there have been calls for statutory return-home interviews, because, at the moment, there are different practices amongst local authorities and police forces. Can I ask if that is something that you will consider as part of the work that you're doing on children? And I can see that the Cabinet Minister for education is in the Chamber today, which is good to see. Obviously, it's crucial that there is joint working across Government to protect children. I know that you're still committed to the follow-on work on safeguarding in education, but can I ask how you intend to work with the Cabinet Minister on those issues in education, and particularly on things that we know expose children to more risks, such as exclusion, which can lead to them being more vulnerable to exploitation? Thank you. Diolch, Ddirprwy Weinidog, am eich datganiad. Rwy'n bendant yn cytuno â chi mai diogelu yw un o gyfrifoldebau pwysicaf unrhyw Lywodraeth, ac roeddwn i eisiau canolbwyntio fy sylwadau ar blant heddiw. Rydych chi newydd ddweud yn y fan yna eich bod chi'n cael gwersi o'r gwahanol adolygiadau sy'n cael eu cyflwyno, ac, yn anffodus, mae adolygiadau diweddar ar ymarfer plant wedi nodi nifer o themâu cyson, gan gynnwys problemau gyda rhannu gwybodaeth, cymhwyso trothwyon diogelu yn anghyson, a ffocws annigonol ar lais y plentyn. A dyna lle mae'r her, ynte, mewn gwirionedd? Rhoi polisi ar waith a gwneud yn siŵr ei fod yn cael ei weithredu mewn ffordd sy'n cadw plant yn ddiogel. Roedd yn dda iawn eich gweld yn derbyn holl argymhellion adolygiad diogelu Jan Pickles, gan gynnwys ar fwrdd diogelu gweinidogol. Ac wrth gwrs, yn 2024, o dan y Llywodraeth flaenorol, Cymru oedd y gyntaf yn y DU i gyflwyno un broses adolygu diogelu unedig, ac roedd hynny'n cynnwys storfa ddiogelu Cymru. Felly, roeddwn i eisiau gofyn am yr ymrwymiad yn eich datganiad i hwb gwybodaeth gofal cymdeithasol cenedlaethol a sut y byddai hynny'n adeiladu ar waith y storfa ddiogelu. Nodaf hefyd yr ymrwymiad i awdurdod amddiffyn oedolion a phlant i Gymru, ac ni chafodd hynny ei argymell yn adolygiad Jan Pickles, ond roedd yn un o argymhellion yr ymchwiliad annibynnol i gam-drin plant yn rhywiol, a byddwn i'n sicr yn cefnogi unrhyw beth sy'n cryfhau amddiffyniadau i blant a phobl ifanc. Ond byddai'n dda eich clywed chi'n dweud ychydig am pam rydych chi wedi gwneud y penderfyniad hwnnw i fynd i lawr y ffordd benodol honno. Rydyn ni i gyd yn ymwybodol iawn bod gwasanaethau gofal cymdeithasol yn cael eu hymestyn yn ariannol, ac felly hefyd y gwasanaethau hanfodol hynny sy'n delio ag ymyrraeth gynnar gyda theuluoedd. Felly, byddwn i'n awyddus i glywed mwy ynghylch a ydych chi'n bwriadu cyhoeddi cyllid penodol ar gyfer diogelu cryfach ar gyfer Cymru fwy diogel. Nawr, mae bron i flwyddyn wedi mynd heibio ers i mi sefyll i fyny yn y Senedd i wneud datganiad ar 'Cyfiawnder trwy ein Dewrder'. Yr adroddiad hwnnw oedd y peth mwyaf sobreiddiol i mi erioed ei ddarllen ers dod yn AS, ac fe wnaeth rannau ohono, yn llythrennol, fynd â fy anadl. Nawr, y methiant pennaf, mewn gwirionedd, a redodd drwy'r adroddiad hwnnw oedd y methiant i wrando ar lais y plentyn, yn llythrennol, ar achlysuron dirifedi. Nawr, rydych chi wedi cyfeirio at bwysigrwydd llais plant heddiw ac ymwreiddio hynny yn y gwaith rydych chi'n ei wneud, ond yr hyn yr hoffwn ei glywed yw ychydig mwy o fanylion ynghylch sut rydych chi'n mynd i wneud hynny, oherwydd ni all llais plant fod yn fater i asiantaethau allan yna yn unig—mae'n rhaid ei ymwreiddio yn ymdrechion y Llywodraeth i ddiogelu plant. Mae camfanteisio'n droseddol ac yn rhywiol ar blant yn parhau i fod yn fater difrifol iawn, ac un o'r problemau yn y maes hwn yw'r ffaith bod cynifer o blant sy'n agored i niwed, plant sy'n derbyn gofal, plant ar gyrion gofal, yn mynd ar goll yn rhy aml. Nawr, mae galwadau wedi bod am gyfweliadau dychwelyd adref statudol, oherwydd, ar hyn o bryd, mae yna arferion gwahanol ymhlith awdurdodau lleol a'r heddluoedd. A allaf ofyn a yw hynny'n rhywbeth y byddwch chi'n ei ystyried fel rhan o'r gwaith rydych chi'n ei wneud ar blant? Ac rwy'n gallu gweld bod y Gweinidog Cabinet dros addysg yn y Siambr heddiw, sy'n dda i'w weld. Yn amlwg, mae'n hanfodol bod cydweithio ar draws y Llywodraeth i amddiffyn plant. Rwy'n gwybod eich bod chi'n dal i ymrwymo i'r gwaith dilynol ar ddiogelu mewn addysg, ond a gaf fi ofyn sut rydych chi'n bwriadu gweithio gyda'r Gweinidog Cabinet ar y materion hynny ym maes addysg, ac yn enwedig ar bethau rydym yn gwybod eu bod yn gwneud plant yn agored i fwy o risgiau, fel allgáu, a all arwain at sefyllfa lle maen nhw'n fwy agored i gamfanteisio? Diolch. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776159 350 En 2026-10-06T16:50:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=12002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=12002&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776172 351 En 2026-10-06T16:52:33 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=12155&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=12155&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Lynne, and I know that this is something that—. You have tremendous expertise in this area and dedication over many years, and I thank you for that. Of course, what we are doing here is building on a lot of work that was done by the previous Government and, again, I'm grateful to you for leading a lot of that work. And in terms of how the—. I'm grateful that you've welcomed a number of the separate components of what I've been announcing today. You asked specifically a little more about how the central intelligence hub will work in practice. As I've set out, in terms of spotting patterns and gaps and helping to set priorities, a lot of this data or the intelligence already exists, but if we were to ensure that—. That would include things like insights arising from single unified safeguarding reviews. If we can bring those insights together to develop a greater national understanding of where different patterns are and where these risks are emerging, so that—. Because it's, deeply worryingly, something where so many risks evolve and emerge, we need to keep looking to make sure that something doesn't get lost or thought of as, 'Oh, well, that's something that is isolated. That couldn't possibly happen here.' We can never think in that way. And I suppose this intelligence hub, which would be under the National Office of Care and Support, would be—. We'd want a dedicated safeguarding arm of that to bring all of that intelligence together. It would do things like spotting risks that cross organisational boundaries, that cross geographical boundaries, and make sure that that evidence helps to set priorities nationally, and make sure as well that—. I said earlier that a lot of this information is already available publicly. We are going to be establishing—well, I think we're, certainly, looking at establishing—a number of task-and-finish groups to look at how exactly this data can be used, how we can be guided, and I would welcome any Members with expertise in this area, including you, Lynne, if you have thoughts on how that should evolve, I'd really like to draw on your expertise with that. You asked particularly about 'Our Bravery Brought Justice' and the voice of the child, which, if there is one thing that is a common theme running throughout this work and this, whether we look at it as a structure, whether we look at it as architecture, the fundamental cornerstone of all of it is making sure that children, when something goes wrong, either their voice is heard if they've raised that concern themselves, or someone is looking out for them and that gets heard and that gets spotted. It is something that—. I'm really determined that we have to make sure that this system is informed by those voices. If we look at 'Our Bravery Brought Justice', the name of that report says it all. Children should never have had to have been that brave in the first place. We have to make sure that something like that doesn't happen again. We have to take every action possible to try to make sure that that doesn't happen again. And again, very often, we need to make sure that the services we have—. Even if they're well-meaning, they're not always trauma-informed, they're not always person-centred. We need to make sure that this is something that, again, as you have alluded to, is cross-Government. It's something that I'll be working really closely with the Cabinet Minister for education on, certainly, but across health, across social care, across so many different aspects, this is something that will come into so many elements of children's and young people's and adults' lives. Phase 2 of the review is looking at sport, at faith, at religious groups. We need to be looking across different sectors. You asked about statutory return-home interviews, and, yes, that is something that is definitely under consideration. I think it is £700,000 that has been set aside for the work on safeguarding, but there is other work from other budget expenditure lines that is coming together, because, of course, this is, again, a cross-Government initiative. But I would say, again, that there are Members across this Chamber who have had disclosures made to them, who have had horrendous experiences themselves or have known people who have gone through terrible things, and you will know more than anyone that we owe it to people who have gone through something terrible to get it right for people in the future. Their voices have to shape those improvements. So, diolch, Lynne, for those questions. Diolch, Lynne, ac rwy'n gwybod bod hyn yn rhywbeth sydd—. Mae gennych chi arbenigedd aruthrol yn y maes hwn ac ymroddiad dros nifer o flynyddoedd, ac rwy'n diolch i chi am hynny. Wrth gwrs, yr hyn rydyn ni'n ei wneud yma yw adeiladu ar lawer o waith a gafodd ei wneud gan y Llywodraeth flaenorol ac, unwaith eto, rwy'n ddiolchgar i chi am arwain llawer o'r gwaith hwnnw. Ac o ran sut mae'r—. Rwy'n ddiolchgar eich bod chi wedi croesawu nifer o'r elfennau ar wahân o'r hyn rwyf wedi bod yn ei gyhoeddi heddiw. Fe wnaethoch chi ofyn yn benodol am ychydig mwy am y ffordd y bydd yr hwb gwybodaeth canolog yn gweithio yn ymarferol. Fel rwyf wedi nodi, o ran adnabod patrymau a bylchau a helpu i osod blaenoriaethau, mae llawer o'r data hwn neu'r wybodaeth eisoes yn bodoli, ond pe baem ni'n sicrhau bod—. Byddai hynny'n cynnwys pethau fel mewnwelediadau sy'n deillio o adolygiadau diogelu unedig sengl. Os gallwn ni ddod â'r mewnwelediadau hynny at ei gilydd i ddatblygu mwy o ddealltwriaeth genedlaethol o ble mae gwahanol batrymau a ble mae'r risgiau hyn yn dod i'r amlwg, fel bod—. Oherwydd, mae'n peri gofid mawr, rhywbeth lle mae cynifer o risgiau'n esblygu ac yn dod i'r amlwg, mae angen i ni barhau i edrych i wneud yn siŵr nad yw rhywbeth yn cael ei golli neu'n cael ei ystyried fel, 'O, wel, mae hynny'n rhywbeth neilltuol. Allai hynny byth ddigwydd yma.' Allwn ni byth feddwl yn y ffordd honno. Ac rwy'n tybio y byddai'r hwb gwybodaeth hwn, a fyddai o dan y Swyddfa Gofal a Chymorth Genedlaethol, yn—. Byddem ni eisiau cangen ddiogelu bwrpasol o hynny i ddod â'r holl wybodaeth honno at ei gilydd. Byddai'n gwneud pethau fel nodi risgiau sy'n croesi ffiniau sefydliadol, sy'n croesi ffiniau daearyddol, ac yn gwneud yn siŵr bod y dystiolaeth honno'n helpu i osod blaenoriaethau yn genedlaethol, ac yn gwneud yn siŵr hefyd fod—. Fe ddywedais i'n gynharach bod llawer o'r wybodaeth hon eisoes ar gael yn gyhoeddus. Rydyn ni'n mynd i fod yn sefydlu—wel, rwy'n credu ein bod ni, yn sicr, yn edrych ar sefydlu—nifer o grwpiau gorchwyl a gorffen i edrych ar sut yn union y gellir defnyddio'r data hwn, sut y gallwn ni gael ein tywys, a byddwn i'n croesawu unrhyw Aelodau sydd ag arbenigedd yn y maes hwn, gan gynnwys chi, Lynne, os oes gennych chi feddyliau ar sut y dylai hynny esblygu, byddwn i wir yn hoffi tynnu ar eich arbenigedd gyda hynny. Fe wnaethoch chi ofyn yn benodol am 'Cyfiawnder trwy ein Dewrder' a llais y plentyn, ac os oes un peth sy'n thema gyffredin sy'n rhedeg trwy gydol y gwaith hwn, a hyn, p'un a ydyn ni'n edrych arno fel strwythur, p'un a ydyn ni'n edrych arno fel pensaernïaeth, conglfaen sylfaenol y cyfan, yw gwneud yn siŵr bod plant, pan fydd rhywbeth yn mynd o'i le, naill ai bod eu llais yn cael ei glywed os ydyn nhw wedi codi'r pryder hwnnw eu hunain, neu fod rhywun yn edrych allan amdanyn nhw ac mae hynny'n cael ei glywed ac mae hynny'n cael ei nodi. Mae'n rhywbeth sydd—. Rwy'n benderfynol iawn bod yn rhaid i ni wneud yn siŵr bod y system hon yn cael ei llywio gan y lleisiau hynny. Os edrychwn ni ar 'Cyfiawnder trwy ein Dewrder', mae enw'r adroddiad hwnnw'n dweud y cyfan. Ni ddylai plant byth fod wedi gorfod bod mor ddewr yn y lle cyntaf. Mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr nad yw rhywbeth fel yna yn digwydd eto. Mae'n rhaid i ni gymryd pob cam posibl i geisio sicrhau nad yw hynny'n digwydd eto. Ac eto, yn aml iawn, mae angen i ni wneud yn siŵr bod y gwasanaethau sydd gennym—. Hyd yn oed os oes ganddyn nhw fwriadau da, dydyn nhw ddim bob amser yn ystyriol o drawma, dydyn nhw ddim bob amser yn canolbwyntio ar yr unigolyn. Mae angen i ni wneud yn siŵr bod hyn yn rhywbeth sydd, unwaith eto, fel yr ydych wedi cyfeirio ato, yn draws-lywodraethol. Mae'n rhywbeth y byddaf yn gweithio'n agos iawn gyda'r Gweinidog Cabinet dros addysg arno, yn sicr, ond ar draws iechyd, ar draws gofal cymdeithasol, ar draws cymaint o wahanol agweddau, mae hyn yn rhywbeth a fydd yn dod i mewn i gymaint o elfennau o fywydau plant a phobl ifanc ac oedolion. Mae Cam 2 yr adolygiad yn edrych ar chwaraeon, ar ffydd, ar grwpiau crefyddol. Mae angen i ni fod yn edrych ar draws gwahanol sectorau. Fe wnaethoch chi ofyn am gyfweliadau dychwelyd adref statudol, ac, ydy, mae hynny'n rhywbeth sy'n bendant yn cael ei ystyried. Rwy'n credu mai £700,000 sydd wedi'i neilltuo ar gyfer y gwaith ar ddiogelu, ond mae yna waith arall o linellau gwariant cyllidebol eraill sy'n dod at ei gilydd, oherwydd, wrth gwrs, mae hon, unwaith eto, yn fenter draws-lywodraethol. Ond byddwn i'n dweud, eto, bod yna Aelodau ar draws y Siambr hon y mae datgeliadau wedi'u gwneud iddyn nhw, sydd wedi cael profiadau erchyll eu hunain neu sydd wedi adnabod pobl sydd wedi mynd trwy bethau ofnadwy, ac fe fyddwch chi'n gwybod yn fwy nag unrhyw un bod arnom ddyled i bobl sydd wedi mynd trwy rywbeth ofnadwy i gael pethau'n iawn i bobl yn y dyfodol. Mae'n rhaid i'w lleisiau nhw lunio'r gwelliannau hynny. Felly, diolch, Lynne, am y cwestiynau hynny. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776161 352 En 2026-10-06T16:55:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=12302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=12302&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776168 353 En 2026-10-06T16:57:38 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=12460&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=12460&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha Thank you, Deputy Minister, for this afternoon's statement. Putting stronger safeguards in place is something to be welcomed, but it must be more than just about structures, strategies and warm words from the Welsh Government. It is about whether a child or vulnerable adult at risk is identified early, whether concerns are acted upon and whether there is a joined-up approach from agencies working at pace to help keep people safe. We must also learn from the past. I don't intend to go over the specific details today, as I am sure we are all aware of the situation, but we must learn from incidents such as the Neil Foden case. Following Foden's imprisonment for 17 years after being convicted of 19 sexual abuse offences, a child practice review was indeed held. That review found that there were more than 50 missed opportunities to intervene and stop the predator headteacher from sexually abusing children. The failings we saw in this were utterly sickening, and we must agree that it never—and I mean never—is allowed to be repeated ever again. So, how will the Welsh Government ensure that cases like these are taken into account as part of this piece of work? In April 2025, the Supreme Court ruled that sex is defined as biological sex only—a welcome decision for women and girls across Wales. However, since then, we have seen dither and delay from the Welsh Government and other public bodies in ensuring that this ruling is adhered to, especially when it comes to single-sex spaces. So, Deputy Minister, do you agree with me that ensuring that the judgment is adhered to and implemented consistently across Wales is an important part of improving safeguarding? Deputy Minister, whilst I welcome the Government's aim of delivering stronger safeguarding for a safer Wales, there are some important questions about how this is actually going to work. You say that the Government will strengthen national leadership, oversight and accountability, but who will ultimately be accountable if safeguarding arrangements fail, and what consequences will there be when agencies do not perform effectively? Deputy Minister, I am curious to know what, if anything, these proposed reforms will mean for staff on the front line, like social workers and teachers. What specific improvements will they see as a result of this piece of work? Sticking with those on the front line, another obvious question is about whether the system has sufficient capacity. We know that there are severe staff shortages across the board, so is the workforce there to successfully bring these changes forward? If not, where will the extra capacity needed be coming from? Also, Deputy Minister, what are the financial implications of these reforms? In your statement, you outlined plans to create a national social care intelligence hub, a national safeguarding plan and a national safeguarding risk register. When do you expect all of these to be operational? I'd really like to have some dates in place. A joined-up approach between the various agencies is going to be instrumental in improving safeguards. That means better data sharing, which is something we all know previous Welsh Governments have seriously lacked on over the years. So, how will these reforms provide this joined-up approach when it comes to data sharing between sectors like health, education, social care and policing? I welcome the Government's commitment to ensuring consistency and protection across all parts of Wales. Nobody—and I mean nobody—should be at a disadvantage just because of their postcode. So, how is the Government going to measure whether these safeguards are applied consistently across the country? Deputy Minister, talking about lived experience, it will be vital in relation to this going forward, and the voices of children and adults should be heard and should be at the heart of these reforms. So, can I please get a commitment from you that it will be the case and, if so, can you elaborate on how exactly they're going to be feeding into this? Deputy Minister, the proof will ultimately be in the pudding. The $1 million question is whether these reforms will make people feel safe in the long term, and I sincerely hope that they do, but what specific outcomes does the Government expect to improve and by when? Thank you. Diolch, Ddirprwy Weinidog, am y datganiad y prynhawn yma. Mae rhoi mesurau diogelu cryfach ar waith yn rhywbeth i'w groesawu, ond mae'n rhaid iddo fod yn ymwneud â mwy na dim ond strwythurau, strategaethau a geiriau cynnes gan Lywodraeth Cymru. Mae'n ymwneud â ph'un a yw plentyn neu oedolyn agored i niwed sy'n wynebu risg yn cael ei nodi'n gynnar, p'un a oes gweithredu pan fydd pryderon a ph'un a yw asiantaethau sy'n gweithio ar gyflymder i helpu i gadw pobl yn ddiogel yn gweithredu mewn ffordd gydgysylltiedig. Rhaid i ni hefyd ddysgu o'r gorffennol. Dydw i ddim yn bwriadu mynd dros y manylion penodol heddiw, gan fy mod i'n siŵr ein bod ni i gyd yn ymwybodol o'r sefyllfa, ond mae'n rhaid i ni ddysgu o ddigwyddiadau fel achos Neil Foden. Ar ôl i Foden gael ei garcharu am 17 mlynedd ar ôl ei gael yn euog o 19 o droseddau o gam-drin rhywiol, cynhaliwyd adolygiad ymarfer plant. Canfu'r adolygiad hwnnw fod mwy na 50 o gyfleoedd wedi cael eu colli i ymyrryd ac atal y pennaeth a'r rheibiwr rhag cam-drin plant yn rhywiol. Roedd y methiannau a welsom yn hyn yn hollol afiach, ac mae'n rhaid i ni gytuno na fydd byth—ac rwy'n golygu byth—yn cael ei adael i ddigwydd byth eto. Felly, sut fydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod achosion fel hyn yn cael eu hystyried fel rhan o'r darn hwn o waith? Ym mis Ebrill 2025, dyfarnodd y Goruchaf Lys fod rhyw yn cael ei ddiffinio fel rhyw biolegol yn unig—penderfyniad i'w groesawu i fenywod a merched ledled Cymru. Fodd bynnag, ers hynny, rydyn ni wedi gweld petruso ac oedi gan Lywodraeth Cymru a chyrff cyhoeddus eraill wrth sicrhau bod cydymffurfiaeth â'r dyfarniad hwn, yn enwedig pan ddaw i fannau un rhyw. Felly, Ddirprwy Weinidog, ydych chi'n cytuno â mi fod sicrhau bod cydymffurfiaeth â'r dyfarniad a'i fod yn cael ei weithredu'n gyson ledled Cymru yn rhan bwysig o wella diogelu? Ddirprwy Weinidog, er fy mod i'n croesawu nod y Llywodraeth o ddarparu diogelu cryfach ar gyfer Cymru fwy diogel, mae yna rai cwestiynau pwysig ynglŷn â sut mae hyn yn mynd i weithio mewn gwirionedd. Rydych chi'n dweud y bydd y Llywodraeth yn cryfhau arweinyddiaeth genedlaethol, goruchwyliaeth ac atebolrwydd, ond pwy fydd yn atebol yn y pen draw os bydd trefniadau diogelu yn methu, a beth fydd y canlyniadau pan na fydd asiantaethau yn perfformio'n effeithiol? Ddirprwy Weinidog, rwy'n chwilfrydig i wybod beth, os unrhyw beth, y bydd y diwygiadau arfaethedig hyn yn ei olygu i staff ar y rheng flaen, fel gweithwyr cymdeithasol ac athrawon. Pa welliannau penodol y byddan nhw'n eu gweld o ganlyniad i'r darn hwn o waith? Gan aros gyda'r rhai ar y rheng flaen, cwestiwn amlwg arall yw a oes gan y system ddigon o gapasiti. Rydyn ni'n gwybod bod prinder staff difrifol yn gyffredinol, felly a yw'r gweithlu yno i gyflwyno'r newidiadau hyn yn llwyddiannus? Os na, o ble fydd y capasiti ychwanegol sydd ei angen yn dod? Hefyd, Ddirprwy Weinidog, beth yw goblygiadau ariannol y diwygiadau hyn? Yn eich datganiad, fe wnaethoch chi amlinellu cynlluniau i greu hwb gwybodaeth gofal cymdeithasol cenedlaethol, cynllun diogelu cenedlaethol a chofrestr risg diogelu genedlaethol. Pryd ydych chi'n disgwyl i'r rhain i gyd fod yn weithredol? Hoffwn i gael rhai dyddiadau. Mae dull gweithredu cydgysylltiedig rhwng y gwahanol asiantaethau yn mynd i fod yn allweddol wrth wella mesurau diogelu. Mae hynny'n golygu rhannu data yn well, sy'n rhywbeth rydyn ni i gyd yn gwybod nad yw llywodraethau blaenorol Cymru wedi gwneud yn dda arno dros y blynyddoedd. Felly, sut fydd y diwygiadau hyn yn darparu'r dull cydgysylltiedig hwn pan ddaw i rannu data rhwng sectorau fel iechyd, addysg, gofal cymdeithasol a phlismona? Rwy'n croesawu ymrwymiad y Llywodraeth i sicrhau cysondeb a diogelwch ar draws pob rhan o Gymru. Ni ddylai neb—ac rwy'n golygu neb—fod dan anfantais oherwydd eu cod post. Felly, sut mae'r Llywodraeth yn mynd i fesur a yw'r mesurau diogelu hyn yn cael eu cymhwyso'n gyson ledled y wlad? Ddirprwy Weinidog, wrth siarad am brofiad bywyd, bydd yn hanfodol mewn perthynas â hyn yn y dyfodol, a dylai lleisiau plant ac oedolion gael eu clywed a dylen nhw fod wrth wraidd y diwygiadau hyn. Felly, a allaf gael ymrwymiad gennych chi y bydd hyn yn digwydd ac, os felly, allwch chi ymhelaethu ar sut yn union maen nhw'n mynd i fod yn bwydo i mewn i hyn? Ddirprwy Weinidog, yn y pen draw, wrth ei flas mae profi pwdin. Y cwestiwn mawr yw a fydd y diwygiadau hyn yn gwneud i bobl deimlo'n ddiogel yn y tymor hir, ac rwyf wir yn gobeithio y byddan nhw, ond pa ganlyniadau penodol y mae'r Llywodraeth yn disgwyl eu gwella ac erbyn pryd? Diolch. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776160 354 En 2026-10-06T17:00:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=12602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=12602&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776169 355 En 2026-10-06T17:01:06 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=12668&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=12668&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Natasha, for those questions. As you've said, this has to be about making improvements to people's lives. This can't just be about what's down on a piece of paper, it can't just be what is collected in graphs. It's about whether what is collected is analysed effectively, whether it leads to action and whether that action translates into saving and improving people's lives, because that's the stuff that we're really talking about here. So, none of us will lose sight of that, of course. You've alluded to cases in the past where too many missed opportunities have been missed opportunities to act. We have to learn from those. We have to do everything in our power to save children and adults at risk in the future. And, yes, this Government has committed to adhering to the law—always, of course. And we have also committed always to protecting those groups and those people who are at greatest risk and who are vulnerable in our society, and there are many facets to this. That is something that the Deputy First Minister has always been consistent on. In terms of what you asked about what this will mean for front-line staff, well, this, of course, will mean empowering front-line staff. Because there will be so many missed opportunities that staff themselves will have flagged, when different staff might have spotted something, whether that was in one area or the same patterns emerging in different places. This will mean that we are ensuring that those staff voices will be amplified and that they won't be standing in isolation any more. And, of course, as I mentioned to Claire, we're going to have to look at training and making sure that staff, in order to be empowered, are able to use the—. To make sure that they are aware of how this is going to change their work, but it is about empowering them and not putting further burdens on them. Because, of course, a lot of this, in terms of—. You asked about capacity. This is workable because an awful lot of this is not creating new obligations; this is about when staff are spotting things, when staff are doing their jobs, that we are gaining that national picture and that we have greater cohesiveness across the piece. So, it isn't about creating new forms or anything like that that staff will need to fill in; it's about making sure that every contact counts and that every voice is listened to. You asked some specific questions about when, and I mentioned earlier that this is going to be a phased programme of work, so that where there are things we can do immediately, we can act very quickly on those at the same time as progressing some of the work that, as I've mentioned, is going to take further time and further consultation in some of these areas as well. In terms of the ministerial oversight board, the plan is to establish that certainly by the beginning of next year. In terms of the national safeguarding plan and the national risk register, the time frame—. So, I think that we are determining at the moment whether it will cover three years or five years, but there will be annual deliverables and it's something that we are going to be working on over the next two years to establish, in terms of making sure that we know what a good system looks like. Again, that is with the hope of consulting on an adult and child protection authority in the future. So, again, this is phased because we don't want to do something that is then going to—. We don't want to have to throw the baby out with the bath water. So, that is why—. And I hope I haven't asked—. And in terms of how children's voices will actually be listened to, whether they are actually going to matter in this process, as I mentioned to Lynne, we are going to be, I hope, establishing some task and finish groups to look at how exactly this can work. But we want a system that is more person centred, that's more accessible, that's more trauma informed, so that children don't have to keep retraumatising themselves by disclosing time and again about the same thing. We need to make sure that how the system itself is experienced improves and is made better, because of the voices of people who've gone through too many awful things in the past as well. As I said to Lynne, if there is one cornerstone in all of this structure, it is ensuring that children's voices and young people's voices, and adults at risk, that their voices shape structures and systems for the future. They will be central to all of this.  Diolch, Natasha, am y cwestiynau hynny. Fel y dywedoch chi, mae'n rhaid i hyn fod yn ymwneud â gwneud gwelliannau i fywydau pobl. Ni all hyn ymwneud â'r hyn sydd i lawr ar ddarn o bapur yn unig, ni all ymwneud â'r hyn sy'n cael ei gasglu mewn graffiau yn unig. Mae'n ymwneud â ph'un a yw'r hyn sy'n cael ei gasglu yn cael ei ddadansoddi'n effeithiol, a yw'n arwain at weithredu ac a yw'r gweithredu hynny'n achub ac yn gwella bywydau pobl, oherwydd dyna'r pethau rydyn ni'n siarad amdanyn nhw yma. Felly, ni fydd yr un ohonom yn colli golwg ar hynny, wrth gwrs. Rydych chi wedi cyfeirio at achosion yn y gorffennol lle mae gormod o gyfleoedd a gollwyd wedi bod yn gyfleoedd lle gellid bod wedi gweithredu. Mae'n rhaid i ni ddysgu oddi wrthyn nhw. Mae'n rhaid i ni wneud popeth o fewn ein gallu i achub plant ac oedolion sy'n wynebu risg yn y dyfodol. Ac, ydy, mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i gydymffurfio â'r gyfraith—bob amser, wrth gwrs. Ac rydyn ni hefyd wedi ymrwymo bob amser i amddiffyn y grwpiau hynny a'r bobl hynny sy'n wynebu'r risg fwyaf ac sy'n agored i niwed yn ein cymdeithas, ac mae sawl agwedd ar hyn. Mae hynny'n rhywbeth y mae'r Dirprwy Brif Weinidog bob amser wedi bod yn gyson arno. O ran yr hyn y gwnaethoch chi ei ofyn am beth fydd hyn yn ei olygu i staff rheng flaen, wel, bydd hyn, wrth gwrs, yn golygu grymuso staff rheng flaen. Oherwydd bydd cymaint o gyfleoedd a gollwyd y bydd y staff eu hunain wedi'u nodi, pan allai staff gwahanol fod wedi gweld rhywbeth, boed hynny mewn un ardal neu'r un patrymau yn dod i'r amlwg mewn gwahanol leoedd. Bydd hyn yn golygu ein bod ni'n sicrhau bod lleisiau'r staff hynny yn cael eu clywed ac na fyddan nhw'n sefyll ar eu pennau eu hunain mwyach. Ac, wrth gwrs, fel y soniais i wrth Claire, bydd yn rhaid i ni edrych ar hyfforddiant a gwneud yn siŵr bod staff, er mwyn cael eu grymuso, yn gallu defnyddio'r—. I wneud yn siŵr eu bod yn ymwybodol o sut mae hyn yn mynd i newid eu gwaith, ond mae'n ymwneud â'u grymuso a pheidio â rhoi beichiau pellach arnyn nhw. Oherwydd, wrth gwrs, mae llawer o hyn, o ran—. Fe wnaethoch chi ofyn am gapasiti. Mae hyn yn ymarferol oherwydd dydy llawer iawn o hyn ddim yn creu rhwymedigaethau newydd; mae hyn yn ymwneud â phan fydd staff yn sylwi ar bethau, pan fydd staff yn gwneud eu gwaith, ein bod ni'n cael y darlun cenedlaethol hwnnw a bod gennym fwy o gydlyniant yn gyffredinol. Felly, dydy e ddim yn ymwneud â chreu ffurflenni newydd neu unrhyw beth fel yna y bydd angen i staff eu llenwi; mae'n ymwneud â sicrhau bod pob cyswllt yn cyfrif ac y gwrandewir ar bob llais. Fe ofynnoch chi rai cwestiynau penodol ynglŷn â phryd, ac fe soniais i'n gynharach y bydd hon yn rhaglen waith fesul cam, fel y gallwn ni weithredu'n gyflym iawn ar y pethau y gallwn ni eu gwneud ar unwaith ac, ar yr un pryd, bwrw ymlaen â rhywfaint o'r gwaith sydd, fel y soniais i, yn mynd i gymryd mwy o amser ac ymgynghori pellach mewn rhai o'r meysydd hyn hefyd. O ran y bwrdd goruchwylio gweinidogol, y bwriad yw sefydlu hwnnw yn sicr erbyn dechrau'r flwyddyn nesaf. O ran y cynllun diogelu cenedlaethol a'r gofrestr risg genedlaethol, mae'r ffrâm amser—. Felly, rwy'n credu ein bod ni wrthi'n penderfynu a fydd yn cwmpasu tair blynedd neu bum mlynedd, ond fe fydd yna bethau i'w cyflawni bob blwyddyn ac mae'n rhywbeth y byddwn ni'n gweithio arno dros y ddwy flynedd nesaf i'w sefydlu, o ran gwneud yn siŵr ein bod ni'n gwybod sut olwg sydd ar system dda. Unwaith eto, mae hynny gyda'r gobaith o ymgynghori ar awdurdod amddiffyn oedolion a phlant yn y dyfodol. Felly, eto, mae hyn yn cael ei wneud yn raddol oherwydd dydyn ni ddim eisiau gwneud rhywbeth sydd wedyn yn mynd i—. Dydyn ni ddim eisiau colli'r hyn sy'n dda wrth gael gwared ar yr hyn sy'n wael. Felly, dyna pam—. Ac rwy'n gobeithio nad wyf wedi gofyn—. Ac o ran sut yr eir ati i wrando ar leisiau plant, p'un a ydyn nhw'n mynd i fod yn bwysig yn y broses hon, fel y soniais i wrth Lynne, rydyn ni'n mynd i fod, rwy'n gobeithio, yn sefydlu rhai grwpiau gorchwyl a gorffen i edrych ar sut yn union y gall hyn weithio. Ond rydyn ni eisiau system sy'n canolbwyntio'n fwy ar yr unigolyn, sy'n fwy hygyrch, sy'n fwy ystyriol o drawma, fel nad oes rhaid i blant barhau i aildrawmateiddio eu hunain trwy ddatgelu dro ar ôl tro am yr un peth. Mae angen i ni wneud yn siŵr bod y ffordd y mae'r system ei hun yn cael ei phrofi yn gwella ac yn cael ei wneud yn well, oherwydd lleisiau pobl sydd wedi mynd trwy ormod o bethau ofnadwy yn y gorffennol hefyd. Fel y dywedais i wrth Lynne, os oes un conglfaen yn yr holl strwythur hwn, y conglfaen hwnnw yw sicrhau bod lleisiau plant a lleisiau pobl ifanc, ac oedolion sy'n wynebu risg, bod eu lleisiau yn llunio strwythurau a systemau ar gyfer y dyfodol. Byddan nhw'n ganolog i hyn i gyd. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776163 356 En 2026-10-06T17:05:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=12902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=12902&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776171 357 En 2026-10-06T17:06:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=12962&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=12962&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane I declare an interest. My husband's a child protection social worker. Five-year-old Logan Mwangi, two-year-old Lola James, 16-year-old Kaylea Titford, all three of them were here in Wales and had the attention of the local authorities, and all three sadly died. And the biggest single factor in the deaths of those children that was identified was lack of communication between the services. I had been a child protection social worker for 25 years before I came into politics, and I cannot tell you how difficult and challenging it is to be a child protection social worker. It is so hard to do a job where you are, if you're doing a good job, listening to the child and the young person, and you are looking at all of the risks, and you bear the risks. I'm grateful to Natasha for mentioning—and I can't see it in your statement, but maybe it is something I haven't read—child protection social workers, because they are the critical front line in all of the changes you seek. You are looking at a wholesale, or the potential of a wholesale, reorganisation of this service. Rwy'n datgan buddiant. Mae fy ngŵr yn weithiwr cymdeithasol amddiffyn plant. Logan Mwangi, pum mlwydd oed, Lola James, dwy oed, Kaylea Titford, 16 oed, roedd y tri ohonyn nhw yma yng Nghymru ac yn cael sylw'r awdurdodau lleol, a bu farw'r tri. A'r ffactor unigol mwyaf a nodwyd ym marwolaethau'r plant hynny oedd diffyg cyfathrebu rhwng y gwasanaethau. Roeddwn i wedi bod yn weithiwr cymdeithasol amddiffyn plant am 25 mlynedd cyn i mi ddod i mewn i wleidyddiaeth, ac ni allaf ddweud wrthych pa mor anodd a heriol yw hi i fod yn weithiwr cymdeithasol amddiffyn plant. Mae hi mor anodd gwneud swydd lle rydych chi, os ydych chi'n gwneud gwaith da, yn gwrando ar y plentyn a'r person ifanc, ac rydych chi'n edrych ar yr holl risgiau, ac rydych chi'n cario'r risgiau. Rwy'n ddiolchgar i Natasha am sôn am—a allaf i ddim ei weld yn eich datganiad, ond efallai ei fod yn rhywbeth nad wyf wedi'i ddarllen—weithwyr cymdeithasol amddiffyn plant, oherwydd nhw yw'r rheng flaen hanfodol yn yr holl newidiadau rydych chi'n ceisio. Rydych chi'n edrych ar ad-drefnu'r gwasanaeth hwn yn llwyr, neu'r posibilrwydd o wneud hynny.  16313 7 2026-10-06T13:30:01 776174 358 En 2026-10-06T17:07:07 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=13029&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=13029&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Can we have a question, sorry, Jane? Mae'n ddrwg gen i, allwn ni gael cwestiwn, Jane? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776175 359 En 2026-10-06T17:07:10 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=13032&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=13032&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane You are looking at a wholesale child protection rearrangement of the service, but I would like you first to look at how we support those child protection social workers at the front line. Diolch yn fawr iawn. Rydych chi'n edrych ar ad-drefnu'r gwasanaeth amddiffyn plant yn llwyr, ond hoffwn i chi edrych yn gyntaf ar sut rydyn ni'n cefnogi'r gweithwyr cymdeithasol amddiffyn plant hynny ar y rheng flaen. Diolch yn fawr iawn. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776178 360 Cy 2026-10-06T17:07:21 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=13043&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=13043&l=en 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch am hwnna, Jane. Thank you for that, Jane. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776177 361 En 2026-10-06T17:07:21 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=13043&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=13043&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Thank you so much for your expertise and your work for many years in this area. You mentioned at the start that there are too many children who have been let down by our system in the past, and the workforce and people like your husband, people who are working day in, day out to protect them, and to save more children's lives must be commended, and that has to be central. Child protection social workers, of course, are going to be central in all of this. What you've talked about there as well, in terms of ensuring that we work with children, that we learn from their voices, but also the voices of the people who support them. That has to be absolutely central to our approach. We're going to be working, of course, with lots of different partners, with the National Youth Advocacy Service, with Llamau, to make sure that we are learning every lesson possible and that there are no gaps in what we're doing. Diolch yn fawr iawn am eich arbenigedd a'ch gwaith am flynyddoedd lawer yn y maes hwn. Fe wnaethoch chi sôn ar y dechrau bod gormod o blant sydd wedi cael eu siomi gan ein system yn y gorffennol, ac mae'n rhaid canmol y gweithlu a phobl fel eich gŵr, pobl sy'n gweithio o ddydd i ddydd i'w hamddiffyn, ac i achub mwy o fywydau plant, ac mae'n rhaid i hynny fod yn ganolog. Mae gweithwyr cymdeithasol amddiffyn plant, wrth gwrs, yn mynd i fod yn ganolog yn hyn i gyd. Yr hyn rydych chi wedi sôn amdano yn y fan yna hefyd, o ran sicrhau ein bod ni'n gweithio gyda phlant, ein bod ni'n dysgu o'u lleisiau nhw, ond lleisiau'r bobl sy'n eu cefnogi hefyd. Mae'n rhaid i hynny fod yn hollol ganolog i'n dull gweithredu. Rydyn ni'n mynd i fod yn gweithio, wrth gwrs, gyda llawer o bartneriaid gwahanol, gyda'r Gwasanaeth Eiriolaeth Ieuenctid Cenedlaethol, gyda Llamau, i wneud yn siŵr ein bod ni'n dysgu pob gwers bosibl ac nad oes unrhyw fylchau yn yr hyn rydyn ni'n ei wneud. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776183 362 Cy 2026-10-06T17:08:18 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=13100&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=13100&l=en 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth So, diolch, Jane, am godi hwnna. So, thank you, Jane, for raising that. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776185 363 Cy 2026-10-06T17:08:23 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=13105&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=13105&l=en 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera Diolch i chi am eich datganiad hollbwysig heddiw, Ddirprwy Weinidog. Thank you for your crucial statement today, Deputy Minister. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776188 364 En 2026-10-06T17:08:28 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=13110&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=13110&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera I very much welcome the emphasis on a whole-system approach to safeguarding, and the ambition to strengthen the system's capacity for early identification and intervention, moving us away from a predominantly reactive model towards one that is genuinely preventative and intelligence led. I want to focus on design principles, which you've mentioned already, particularly on the commitment that the voices of children, young people, adults at risk, victims and survivors will be central to service design. As you've said, centring lived experience at the heart of safeguarding means that experiences should actively inform the systems and practices designed to protect children, and organisations should be able to demonstrate what has changed as a result. This is where there can be a danger of coming up short, because listening can feel like an achievement in and of itself, as opposed to a basis for action. So, how will the Government ensure this doesn't become the case? Like Natasha Asghar and Lynne Neagle, I wanted to ask you about how children, young people, adults at risk, victims and survivors will be engaged in the development and design of safeguarding services. Now, whilst you've answered that question, I'd also like to know—  Rwy'n croesawu'n fawr y pwyslais ar ddull system gyfan o ddiogelu, a'r uchelgais i gryfhau gallu'r system i adnabod ac ymyrryd yn gynnar, gan ein symud i ffwrdd o fodel adweithiol yn bennaf tuag at un sy'n wirioneddol ataliol ac yn cael ei arwain gan wybodaeth. Rwyf am ganolbwyntio ar egwyddorion dylunio, yr ydych wedi sôn amdanyn nhw eisoes, yn enwedig ar yr ymrwymiad y bydd lleisiau plant, pobl ifanc, oedolion sy'n wynebu risg, dioddefwyr a goroeswyr yn ganolog i ddyluniad gwasanaethau. Fel y dywedoch chi, mae gosod profiad bywyd wrth wraidd diogelu yn golygu y dylai profiadau lywio'r systemau a'r arferion sydd wedi'u cynllunio i amddiffyn plant, a dylai sefydliadau allu dangos beth sydd wedi newid o ganlyniad. Dyma lle gall fod perygl o beidio â chyrraedd y nod, oherwydd gall gwrando deimlo fel cyflawniad ynddo'i hun, yn hytrach na sail i weithredu. Felly, sut fydd y Llywodraeth yn sicrhau na fydd hyn yn digwydd? Fel Natasha Asghar a Lynne Neagle, roeddwn i eisiau gofyn i chi sut y bydd plant, pobl ifanc, oedolion sy'n wynebu risg, dioddefwyr a goroeswyr yn cymryd rhan yn y gwaith o ddatblygu a dylunio gwasanaethau diogelu. Nawr, er eich bod chi wedi ateb y cwestiwn hwnnw, hoffwn i wybod hefyd— 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776190 365 En 2026-10-06T17:09:32 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=13174&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=13174&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Will you conclude, please, Sera? A wnewch chi orffen, os gwelwch yn dda, Sera? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776192 366 En 2026-10-06T17:09:33 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=13175&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=13175&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera —what ongoing scrutiny mechanisms will be developed to enable these people to engage meaningfully, and over a sustained period of time, to ensure a culture of constructive challenge and continuous improvement. Diolch. —pa fecanweithiau craffu parhaus fydd yn cael eu datblygu i alluogi'r bobl hyn i ymgysylltu mewn ffordd ystyrlon, a thros gyfnod parhaus o amser, i sicrhau diwylliant o her adeiladol a gwelliant parhaus. Diolch. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776196 367 En 2026-10-06T17:09:46 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=13188&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=13188&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Sera, and, as you said, listening alone cannot be enough. And the point has been made by Members across the Chamber that the measure of success is going to be where the children and young people and adults at risk and victims and survivors can see that their experiences have influenced decisions, have improved practice and that they lead to better outcomes. That is the measure of success here. And, of course, we want to make sure that lived experience goes further in influencing policy and that organisations, again, not only listen but demonstrate what they've done differently as a result. And the ministerial group will want a clear line of sight of this. You asked about overall scrutiny. There will be a really clear role for that in terms of internal to Government. I will be very interested to see what the Senedd proposes as well in terms of scrutinising this, because that will be of vital importance as well. A number of Members have asked for some practical examples about how this is going to help children and young people at risk. Maybe one example: safeguarding systems can be very difficult to understand and to navigate, and national programme materials could maybe, perhaps, help individuals to understand the safeguarding system. They could be shaped by the voices of those who have used these services in the past, so that children and young people would not have to be seeing this through the lens of something as frightening—that they would be seeing it shaped by children and young people who have gone through it themselves. But, again, all of these ideas are to be developed by that expertise. So, diolch, Sera. Diolch, Sera, ac, fel y dywedoch chi, ni all gwrando ar ei ben ei hun fod yn ddigon. Ac mae Aelodau ar draws y Siambr wedi gwneud y pwynt mai'r mesur o lwyddiant fydd lle gall y plant a'r bobl ifanc a'r oedolion sy'n wynebu risg a'r dioddefwyr a'r goroeswyr weld bod eu profiadau wedi dylanwadu ar benderfyniadau, wedi gwella ymarfer a'u bod yn arwain at ganlyniadau gwell. Dyna'r mesur o lwyddiant yn y fan yma. Ac, wrth gwrs, rydyn ni eisiau gwneud yn siŵr bod profiad bywyd yn mynd ymhellach wrth ddylanwadu ar bolisi a bod sefydliadau, unwaith eto, nid yn unig yn gwrando ond yn dangos beth maen nhw wedi'i wneud yn wahanol o ganlyniad. A bydd y grŵp gweinidogol eisiau golwg glir ar hyn. Fe wnaethoch chi ofyn am graffu yn gyffredinol. Bydd yna rôl glir iawn i hynny o ran mewnol i'r Llywodraeth. Bydd gen i ddiddordeb mawr i weld beth fydd y Senedd yn ei gynnig hefyd o ran craffu ar hyn, oherwydd bydd hynny'n hanfodol bwysig hefyd. Mae nifer o Aelodau wedi gofyn am rai enghreifftiau ymarferol i ddangos sut mae hyn yn mynd i helpu plant a phobl ifanc sy'n wynebu risg. Efallai un enghraifft: gall systemau diogelu fod yn anodd iawn eu deall a'u llywio, ac efallai y gallai deunyddiau rhaglen genedlaethol helpu unigolion i ddeall y system ddiogelu. Gallent gael eu llunio gan leisiau'r rhai sydd wedi defnyddio'r gwasanaethau hyn yn y gorffennol, fel na fyddai plant a phobl ifanc yn gorfod gweld hyn trwy lens rhywbeth mor frawychus—y bydden nhw'n ei weld yn cael ei lunio gan blant a phobl ifanc sydd wedi mynd trwyddo eu hunain. Ond, unwaith eto, bydd yr holl syniadau hyn yn cael eu datblygu gan yr arbenigedd hwnnw. Felly, diolch, Sera. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776173 368 En 2026-10-06T17:10:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=13202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=13202&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776193 369 Cy 2026-10-06T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=-48598&l=en 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776176 370 Cy 2026-10-06T17:11:30 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=13292&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=13292&l=en 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch. Ymddiheuriadau i'r Aelodau eraill sydd ar y rhestr, rydym bron wedi dod i ben o ran yr amser. Felly, un olaf, Ddirprwy Weinidog—Catherine Cullen.  Thank you. Apologies to the other Members on the list, we're almost out of time on this. So, one final contribution, Deputy Minister—Catherine Cullen.  16313 7 2026-10-06T13:30:01 776179 371 En 2026-10-06T17:11:41 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=13303&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=13303&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 12154 12154 Catherine Cullen AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12154 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12154 Cullen, Catherine Diolch, Deputy Llywydd. To declare an interest, I've got a close family member working in the NHS. Deputy Minister, nobody disputes the importance of safeguarding. No-one disputes that children need to be safe from neglect, harm or abuse, and in that way, the statement's right. But we have to be realistic about what is happening on the ground in Wales. Across Wales, we have more than 7,000 looked-after children, around 4,800 living in foster placement, yet Wales needs 550 new foster carers every year. And at a time when the numbers of foster carers are declining, demands continue to rise. In Wales, more than 20 per cent of foster parents who left cited safeguarding allegations as the reason. We also hear of too many cases of individuals in fostering, education, care and other professions spending months or years under safeguarding investigations. They can't move on with their lives, despite no wrongdoing ever being proven. Doctors face triple jeopardy: investigated by the police, the General Medical Council and the trust all at the same time as trying to work, if they're not off with stress. Nearly one in three who experience fitness-to-practice investigations experience suicidal thoughts, and sometimes investigations go on for years. Does the Minister accept that safeguarding systems must protect the vulnerable, but must also be proportionate, timely and fair to those who are accused? As you say in the statement, we owe it to them to get this right. Diolch, Ddirprwy Lywydd. I ddatgan buddiant, mae gen i aelod agos o'r teulu sy'n gweithio yn y GIG. Ddirprwy Weinidog, does neb yn amau pwysigrwydd diogelu. Nid oes neb yn amau bod angen i blant fod yn ddiogel rhag esgeulustod, niwed neu gamdriniaeth, ac yn y modd hwnnw, mae'r datganiad yn iawn. Ond mae'n rhaid i ni fod yn realistig ynglŷn â'r hyn sy'n digwydd ar lawr gwlad yng Nghymru. Ledled Cymru, mae gennym fwy na 7,000 o blant sy'n derbyn gofal, tua 4,800 yn byw mewn lleoliad maeth, ond mae angen 550 o ofalwyr maeth newydd ar Gymru bob blwyddyn. Ac ar adeg pan fo nifer y gofalwyr maeth yn gostwng, mae'r galwadau yn parhau i godi. Yng Nghymru, dywedodd mwy nag 20 y cant o rieni maeth a adawodd mai honiadau diogelu oedd y rheswm. Rydym hefyd yn clywed am ormod o achosion o unigolion mewn maeth, addysg, gofal a phroffesiynau eraill yn treulio misoedd neu flynyddoedd o dan ymchwiliadau diogelu. Ni allant symud ymlaen gyda'u bywydau, er nad oes unrhyw gamwedd erioed wedi'i brofi. Mae meddygon yn wynebu perygl triphlyg: ymchwiliad gan yr heddlu, y Cyngor Meddygol Cyffredinol a'r ymddiriedolaeth i gyd ar yr un pryd â cheisio gweithio, os nad ydyn nhw i ffwrdd oherwydd straen. Mae bron i un o bob tri sy'n profi ymchwiliadau addasrwydd i ymarfer yn profi teimladau hunanladdol, ac weithiau mae ymchwiliadau'n mynd ymlaen am flynyddoedd. A yw'r Gweinidog yn derbyn bod yn rhaid i systemau diogelu amddiffyn y rhai sy'n agored i niwed, ond rhaid iddynt hefyd fod yn gymesur, amserol a theg i'r rhai sy'n cael eu cyhuddo? Fel y dywedwch yn y datganiad, mae'n rhaid i ni gael hyn yn iawn er eu mwyn nhw. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776209 372 Cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales I Daeth y Llywydd (Huw Irranca-Davies) i’r Gadair. The Llywydd (Huw Irranca-Davies) took the Chair. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776186 373 En 2026-10-06T17:13:02 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=13384&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=13384&l=cy 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Catherine, and it's a similar point, of course, that was raised by your colleague Claire, and of course that needs consideration to make sure that we don't have unintended consequences, and I do take that point, of course. The central, fundamental need here is for children's safety and the safety of individuals who are at risk to be at the centre of all of this. The intention here very much is that it will be further empowering those people who surround those children, and certainly not the opposite, which are the instances that you would have alluded to there. That is why the system will be iterative, why it will build with time to make sure that we are spotting any potential negative consequences that we would never want to happen. And again, if any Members have concerns about things that you would like officials and for me to be considering in greater depth, then please, if you could write to me, I would be very grateful. Thank you for raising that. Diolch, Llywydd. Diolch, Catherine, ac mae'n bwynt tebyg, wrth gwrs, i'r un a godwyd gan eich cyd-Aelod Claire, ac wrth gwrs mae angen ystyried hynny i wneud yn siŵr nad ydym yn cael canlyniadau anfwriadol, ac rwy'n cymryd y pwynt hwnnw, wrth gwrs. Yr angen canolog, sylfaenol yma yw i ddiogelwch plant a diogelwch unigolion sydd mewn perygl fod wrth wraidd hyn i gyd. Y bwriad yma yw y bydd yn grymuso ymhellach y bobl hynny sy'n amgylchynu'r plant hynny, ac yn sicr nid i'r gwrthwyneb, sef yr enghreifftiau y byddech wedi cyfeirio atynt yna. Dyna pam y bydd y system yn ailadroddus, pam y bydd yn adeiladu gydag amser i wneud yn siŵr ein bod yn sylwi ar unrhyw ganlyniadau negyddol posibl na fyddem byth eisiau iddyn nhw ddigwydd. Ac eto, os oes gan unrhyw Aelodau bryderon am bethau yr hoffech i swyddogion ac i mi fod yn eu hystyried yn fwy manwl, yna os gwelwch yn dda, os gwnewch chi ysgrifennu ataf, byddwn yn ddiolchgar iawn. Diolch am godi hynny. Diolch, Lywydd. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776194 374 Cy 2026-10-06T17:13:59 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=13441&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=13441&l=en 261006-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel 5. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Stronger Safeguarding for a Safer Wales C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Ddirprwy Weinidog. Thank you, Deputy Minister.  16313 7 2026-10-06T13:30:01 776198 375 Cy 2026-10-06T17:14:02 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=13444&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=13444&l=en 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn nawr at eitem 6: dadl diwygio cyllidol. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Gyllid i wneud y cynnig a gyflwynwyd yn enwau Heledd Fychan a Lynne Neagle—Elin Jones.  We will move now to item 6: debate on fiscal reform. I call on the Cabinet Minister for Finance to move the motion tabled in the names of Heledd Fychan and Lynne Neagle—Elin Jones. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776199 376 Cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform I Cynnig NDM9307 Heledd Fychan, Lynne Neagle Cynnig bod y Senedd: 1. Yn galw ar Lywodraeth Cymru a Llywodraeth y Deyrnas Unedig i gydweithio i: a) gwella hyblygrwydd cyllidol Llywodraeth Cymru, gan gynnwys dileu'r holl gyfyngiadau ar Gronfa Wrth Gefn Cymru; b) adolygu’r ffordd y mae Fformiwla Barnett yn gweithredu er mwyn cael mwy o degwch a thryloywder; ac c) ailddatgan y gefnogaeth i'r ymrwymiad o £14 biliwn ar gyfer seilwaith rheilffyrdd yng Nghymru a chyflymu’r gwaith cyflawni a sicrhau cyllid digonol ar gyfer prosiectau gwella ledled Cymru yn ystod cyfnod yr adolygiad gwariant cyfredol. Motion NDM9307 Heledd Fychan, Lynne Neagle To propose that the Senedd: 1. Calls on the Welsh and UK Governments to work together to: a) enhance the Welsh Government’s fiscal flexibilities, including removal of all restrictions on the Wales Reserve; b) review the operation of the Barnett Formula to strengthen fairness and transparency; and c) reaffirm support for the commitment of £14 billion for rail infrastructure in Wales and accelerate delivery and sufficient funding for improvement projects across Wales during the current spending review period. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776200 377 Cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform I Cynigiwyd y cynnig. Motion moved. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776205 378 Cy 2026-10-06T17:14:16 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=13458&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=13458&l=en 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Cabinet Minister for Finance Y Gweinidog Cabinet dros Gyllid Jones, Elin Lywydd, dwi'n cyflwyno'r cynnig gerbron y Senedd y prynhawn yma, ac mae'r ddadl hon yn ymwneud ag un egwyddor syml: sicrhau bod gan Gymru'r cyllid, yr hyblygrwydd cyllidol a'r buddsoddiad sydd eu hangen i ddelifro ar gyfer cymunedau ledled y wlad, i bob postcode. Rwy'n falch bod y cynnig hwn wedi'i gyflwyno ar y cyd â Llafur Cymru, sy'n adlewyrchu ymrwymiad cyffredin i sicrhau setliad cyllido teg i Gymru ac yn adeiladu ar waith y Llywodraeth flaenorol yn y maes hwn. Mae'r materion hyn yn effeithio ar gymunedau ledled Cymru, ac rwy'n gobeithio gall fod consensws eang ar draws y Senedd y prynhawn yma ar bwysigrwydd y materion yma. Llywydd, I move the motion before the Senedd this afternoon, and this debate is about one simple principle: ensuring that Wales has the funding, the fiscal flexibility and the investment required to deliver for communities across the country, for every postcode. I am pleased that this motion has been jointly tabled with Welsh Labour, which reflects a shared commitment to securing a fair funding settlement for Wales and builds on the work of the previous Government in this area. These issues affect communities across Wales, and I hope that there can be broad consensus across the Senedd this afternoon on the importance of these issues. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776187 379 Cy 2026-10-06T17:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=13502&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=13502&l=en 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Mae'r cynnig yn galw ar Lywodraethau Cymru a'r Deyrnas Gyfunol i weithio gyda'n gilydd mewn tri maes allweddol: i wella hyblygrwydd cyllidol Cymru, i adolygu gweithrediad fformiwla Barnett ac i ailddatgan cefnogaeth i ymrwymiad Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol i fuddsoddi £14 biliwn mewn seilwaith rheilffyrdd ledled Cymru. Mae'r rhain yn gamau ymarferol, cyraeddadwy a all helpu i gryfhau ein heconomi, cefnogi gwasanaethau cyhoeddus a gwella bywydau pobl. Nid ydynt yn geisiadau am driniaeth arbennig. Maent yn geisiadau am ddull cydweithredol a fydd yn arwain at ganlyniadau gwell i Gymru. Hyblygrwydd cyllidol, felly. Mae'r Prif Weinidog wedi bod yn glir bod Llywodraeth Cymru yn wynebu rhagolygon ariannol eithriadol o heriol, gyda disgwyl i gyllideb y flwyddyn nesaf fod yn is mewn termau real nag eleni. Tra bo'r galw ar ein gwasanaethau cyhoeddus, ein seilwaith a'n heconomi yn parhau i gynyddu, nid yw'r cyllid sydd ar gael inni yn cadw cam â hyn. Mae'r rhagolygon cyfredol yn dangos gostyngiad termau real yn ein cyllideb adnodd o 0.7 y cant yn ystod 2027-28, tra bod disgwyl i'r gyllideb gyfalaf fod tua 9 y cant yn is mewn termau real erbyn diwedd cyfnod yr adolygiad gwariant yn 2030. Gallai'r her hon ddod yn fwy fyth unwaith y bydd goblygiadau cyhoeddiadau diweddar Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol ar wariant amddiffyn yn gliriach i ni. Yn yr amgylchiadau hyn, mae'n bwysicach nag erioed bod gan Gymru gyllid teg, y pwerau cyllidol a'r hyblygrwydd sydd eu hangen i gwrdd â heriau, buddsoddi yn ein blaenoriaethau a chyflawni ar gyfer cymunedau. Mae sicrhau bod gan Gymru'r offer i reoli ei chyllid ei hun yn effeithiol yn hanfodol er mwyn i benderfyniadau am Gymru adlewyrchu anghenion a blaenoriaethau Cymru.  Gall cyhoeddiadau yn ystod y flwyddyn gan Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol, newidiadau i broffiliau gwariant ac amgylchiadau economaidd annisgwyl oll gael effaith sylweddol ar ein gwaith o gynllunio'r gyllideb. Ond o dan y trefniadau presennol, dim ond mynediad cyfyngedig i'n cronfa wrth gefn sydd gan Lywodraeth Cymru a hyblygrwydd cyllidol mwy cyfyngedig na rhannau eraill o'r Deyrnas Gyfunol. Bu'n rhaid i Lywodraeth Cymru ofyn am hepgoriadau dros dro i gyfyngiadau'r cronfa wrth gefn mewn tair o'r pedair blynedd ddiwethaf. Nid yw hynny'n ffordd effeithiol o reoli cyllid cyhoeddus. Ni ddylem orfod gofyn i Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol bob blwyddyn am yr hyblygrwydd sydd eisoes ar gael mewn rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig. Felly, rwy'n ceisio rhoi'r trefniadau dros dro hyn, y bu'n rhaid dibynnu arnynt dro ar ôl tro, ar sail barhaol, gan ddarparu mwy o sicrwydd a chefnogi gwaith effeithiol o gynllunio'r gyllideb. Mae dileu'r cyfyngiadau ar gronfa wrth gefn Cymru yn gam cyntaf ymarferol. Byddai hynny'n caniatáu i Gymru wneud gwell defnydd o adnoddau sydd eisoes yn perthyn i Gymru ac yn dod â'n trefniadau yn nes at y rhai sydd ar gael yn yr Alban. Heb fynediad llawn at gronfa wrth gefn, dim ond £200 miliwn y byddaf i'n gallu ei thynnu i lawr, sef ymhell o dan 1 y cant o gyllideb Cymru, er mwyn helpu i ymdrin â phwysau y gwyddom amdanynt eisoes a phwysau sy'n dod i'r amlwg. Mae hyn yn cynnwys effeithiau cyhoeddiadau ariannu Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol o fewn blwyddyn, megis y toriadau disgwyliedig i'n setliad cyfalaf o ganlyniad i gynnydd mewn gwariant ar amddiffyn. Wrth gwrs, mae'r materion yn ymestyn y tu hwnt i weithrediad cronfa wrth gefn Cymru yn unig. Mae'r achos dros fwy o hyblygrwydd yn tynnu sylw at gwestiwn ehangach ynghylch a yw trefniadau cyllidol Cymru yn parhau i fod yn addas. Dyna pam yr wyf yn cynnig adolygiad o fframwaith cyllidol Cymru. Mae degawd wedi mynd heibio ers i'r fframwaith cyllidol gael ei gytuno yn 2016. Mae Cymru wedi newid. Mae'r amgylchedd economaidd wedi newid. Mae'r dirwedd gyfansoddiadol wedi newid. Mae'n rhesymol gofyn a yw'r trefniadau presennol yn parhau i fod yn addas i'r diben ac a ydynt yn rhoi'r gwytnwch a'r hyblygrwydd sydd eu hangen i Gymru i gwrdd â heriau yn y dyfodol.  Fel rhan o'r adolygiad, byddaf eisiau mynd i'r afael ag amrywiaeth o faterion, gan gynnwys gweithrediad a hyblygrwydd cronfa wrth gefn Cymru a digonolrwydd pwerau benthyca Cymru—a chofiwch fod gan awdurdodau lleol fwy o hyblygrwydd cyllidol nag sydd gan Lywodraeth Cymru. Hefyd mae angen edrych ar effeithiolrwydd y trefniadau cyllido presennol o ran adlewyrchu angen cymharol a'r achos dros ddatganoli treth pellach. Mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu ceisio datganoli pwerau pellach dros dreth incwm, ynghyd â datganoli'r doll teithwyr awyr. Byddwn hefyd yn ceisio cymhwysedd deddfwriaethol ar wahân ar gyfer treth newydd ar dir gwag. Mae'r materion hyn yn mynd y tu hwnt i'r cynnig sydd gerbron y Senedd heddiw, ond gallaf roi'r ymrwymiad hwn ichi heddiw: ni fyddaf yn cytuno, fel Gweinidog cyllid, i fframwaith cyllidol diwygiedig oni bai ei fod yn gynnig da i Gymru, a bydd barn y Senedd yma ar hynny yn ystyriaeth bwysig wrth i’r adolygiad fynd yn ei flaen. The motion calls on the Welsh and UK Governments to work together in three key areas: enhancing Wales's fiscal flexibilities, to review the operation of the Barnett formula and to reaffirm support for the UK Government's commitment to invest £14 billion in rail infrastructure across Wales. These are practical, achievable steps that can help to strengthen our economy, support public services and improve people's lives. They are not asks for special treatment. They are asks for a collaborative approach to lead to better outcomes for Wales. Fiscal flexibilities, therefore. The First Minister has been clear that the Welsh Government faces an exceptionally challenging financial outlook, with next year's budget expected to be lower in real terms than this year's. While demands on our public services, our infrastructure and economy continue to grow, the funding available to us is not keeping pace. Current forecasts point to a real-terms reduction in our resource budget of 0.7 per cent in 2027-28, while our capital budget is expected to be around 9 per cent lower in real terms by the end of the spending review period in 2030. That challenge may become even greater once the implications of recent announcements by the UK Government on defence spending become clearer. In these circumstances, it's more important than ever that Wales has fair funding and the fiscal powers and flexibility needed to meet emerging challenges, invest in our priorities and deliver for communities across Wales. Ensuring that Wales has the tools to manage its own finances effectively is essential if decisions about Wales are to reflect Wales's needs and priorities. In-year announcements from the UK Government, changing spending profiles and unforeseen economic circumstances can all have substantial impacts on our budget planning. But under current arrangements, the Welsh Government only has limited access to its own reserve and more restricted fiscal flexibilities than other parts of the UK. The Welsh Government has had to seek temporary waivers to Wales reserve restrictions in three of the last four years. That is not an effective way to manage public finances. We should not have to ask the UK Government each year for flexibilities that are already available elsewhere in the UK. I'm therefore seeking to place these temporary arrangements, which we have had to rely on repeatedly, on a permanent footing, providing greater certainty and supporting effective budget planning. Removing restrictions on the Wales reserve is a practical first step. It would allow Wales to make better use of resources that already belong to Wales and bring our arrangements closer to those available in Scotland. Without full access to the Wales reserve, I will only be able to draw down £200 million, which is well under 1 per cent of the Wales budget, to assist with known and emerging pressures. This includes the impacts of funding announcements by the UK Government in year, such as the expected cuts in our capital settlement because of increased defence spending. Of course, these issues extend beyond the operation of the Wales reserve alone. The case for greater flexibility highlights a broader question about whether Wales's fiscal arrangements remain fit for purpose. That's why I have proposed a review of the Wales fiscal framework. A decade has passed since the fiscal framework was agreed in 2016. Wales has changed. The economic environment has changed. The constitutional landscape has changed. It's reasonable to ask whether the current arrangements remain fit for purpose and whether they provide Wales with the resilience and flexibility required to meet future challenges. As part of that review, I will be looking to address a variety of issues, including the operation and flexibility of the Wales reserve and the adequacy of Wales's borrowing powers—and remember that local authorities have greater flexibilities than the Welsh Government has. We also need to look at the effectiveness of current funding arrangements in reflecting relative need and the case for further tax devolution. The Welsh Government plans to seek further income tax devolution and the devolution of air passenger duty. We will also be separately seeking competence for a new vacant land tax. These issues go beyond the motion before the Senedd today, but I can also give you this commitment today: I will not agree, as finance Minister, a revised fiscal framework unless it is a good deal for Wales, and the opinion of the Senedd on this will be an important consideration as the review proceeds.  16313 7 2026-10-06T13:30:01 776180 380 Cy 2026-10-06T17:20:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=13802&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=13802&l=en 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776181 381 En 2026-10-06T17:20:27 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=13829&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=13829&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin I want to be clear: recent UK Government funding settlements have provided additional resources for Wales, and we recognise that. Next year’s settlement, however, is negative in real terms. However, any increased funding does not automatically mean fair funding, nor does it necessarily provide sufficient resources to meet growing demands or address where there has been historical underinvestment by the UK Government. The pressures facing public services remain significant. The NHS continues to face increasing demand, local authorities and other public services continue to face substantial financial pressures, while persistent inflation continues to erode the real-terms value of public spending. These pressures reinforce the need to consider whether current funding arrangements adequately reflect Wales's needs. My priority is to improve the operation of the Barnett formula while also exploring, over the medium term, whether a more needs-based approach could better support communities across Wales. All systems can be improved. I do not underestimate the challenge. The Treasury's instinct will often be to resist changes to established funding arrangements or the transfer of additional fiscal powers. However, we must move beyond viewing these issues as a zero-sum game, and we must believe that the spirit of the new Prime Minister to support more devolution from Whitehall will reach even the darkest corners of the UK Treasury in the coming weeks and months. I also realise that there will be a variety of views across this Chamber on the need for reforming or replacing the Barnett formula. In the interest of building consensus, that is why this motion concentrates only on its operation. This is about ensuring that the system commands confidence, operates transparently and enables funding decisions to be clearly understood by governments and citizens alike. As an illustration, we have limited visibility over how comparability percentages are determined and how changes at fiscal events are assessed by the Treasury. These decisions directly affect our funding. There should be a structured and timely process through which we can challenge or seek clarification. We have already secured an action through the Finance: Interministerial Standing Committee to make practical improvements to the operation of the Barnett formula, increase transparency around funding decisions and remove constraints that limit our ability to invest in and improve Welsh public services. This work was started in the interministerial group by my predecessor, and new Ministers in our meeting in September agreed that this work must deliver tangible progress before we meet again in the new year.  Finally for this opening introduction, Llywydd, the third part of the motion. For decades, Wales has experienced significant underinvestment in rail infrastructure. That is why we welcomed the UK Government's recommitment to invest £14 billion in Welsh rail infrastructure through the joint UK-Wales rail board vision, ‘Today, Tomorrow, Together’. I would also like to acknowledge the amount of work undertaken by the previous Welsh Government in its development. However, commitments alone do not improve connectivity. What matters now is delivery. At present, only £302 million has been allocated for the enhancement of non-devolved rail infrastructure in Wales during the current spending review period. That represents little more than 1 per cent of Network Rail spending in England and Wales over the same period. The consequences of this long-term underinvestment extend beyond the rail network itself. Insufficient rail capacity and connectivity have limited travel choices for many communities, contributing to greater reliance on road transport, increased congestion on key routes such as the M4, as we heard earlier this afternoon, and higher transport-related emissions. Strengthening rail infrastructure is, therefore, not simply about improving train services; it is about creating a more resilient, sustainable and integrated transport network for Wales as a whole. Delivering the £14 billion commitment is an important step towards addressing decades of underinvestment in Wales's rail infrastructure and the legitimate concerns felt across Wales that we did not benefit from HS2 consequentials, despite the scale of rail investment elsewhere in the UK. Not receiving a consequential for HS2 has meant that we have not been able to choose to use that additional funding that would have come into our budget to invest in our own priorities for rail, roads or wider transport infrastructure. We now need agreement on a delivery programme and a clear timeline for the £14 billion rail investment commitment. The UK Government must substantially increase current levels of investment to deliver the Burns and other stations, including in north Wales, that were committed to at the UK spending review in 2025. Doing so would improve connectivity, support economic growth and enable the development of future projects for the next spending review period, while beginning to address the historic underfunding of rail in Wales. We therefore want to see an additional £1 billion of the £14 billion commitment invested during the current spending review period, up to 2029-30.  Better connectivity links people to jobs, businesses to markets and communities to opportunities. Every part of Wales deserves the benefits that modern transport infrastructure can bring. If we can build consensus on what Wales needs, we'll be in a stronger position to secure the investment, powers and funding arrangements necessary to ensure that Wales's interests and needs are fully reflected in the UK autumn budget and future UK Government decisions. I look forward, this afternoon, to hearing the views of Members across the Chamber. I hope that there will be clarity on what unites us on fiscal reform. We will always be stronger in making our case for Wales when we speak with one voice. Diolch yn fawr. Fe hoffwn i fod yn glir: mae setliadau cyllido diweddar Llywodraeth y Deyrnas Unedig wedi darparu adnoddau ychwanegol i Gymru, ac rydym ni'n cydnabod hynny. Mae setliad y flwyddyn nesaf, fodd bynnag, yn negyddol mewn termau real. Fodd bynnag, nid yw unrhyw gyllid cynyddol yn awtomatig yn golygu cyllid teg, ac nid yw o reidrwydd yn darparu digon o adnoddau i ateb y galwadau cynyddol neu fynd i'r afael â lle bu tanfuddsoddiad hanesyddol gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig. Mae'r pwysau sy'n wynebu gwasanaethau cyhoeddus yn parhau i fod yn sylweddol. Mae'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol yn parhau i wynebu galw cynyddol, mae awdurdodau lleol a gwasanaethau cyhoeddus eraill yn parhau i wynebu pwysau ariannol sylweddol, tra bod chwyddiant parhaus yn parhau i erydu gwerth termau real gwariant cyhoeddus. Mae'r pwysau hyn yn atgyfnerthu'r angen i ystyried a yw'r trefniadau cyllido presennol yn adlewyrchu anghenion Cymru yn ddigonol. Fy mlaenoriaeth yw gwella gweithrediad fformiwla Barnett gan hefyd archwilio, dros y tymor canolig, a allai dull mwy seiliedig ar anghenion gefnogi cymunedau ledled Cymru yn well. Gellir gwella pob system. Nid wyf yn tanamcangyfrif yr her. Greddf y Trysorlys yn aml fydd gwrthsefyll newidiadau i drefniadau cyllido sefydledig neu drosglwyddo pwerau cyllidol ychwanegol. Fodd bynnag, mae'n rhaid i ni symud y tu hwnt i weld y materion hyn fel gêm o golli ac ennill, ac mae'n rhaid i ni gredu y bydd ysbryd y Prif Weinidog newydd i gefnogi mwy o ddatganoli o Whitehall yn cyrraedd hyd yn oed corneli tywyllaf Trysorlys y Deyrnas Unedig yn yr wythnosau a'r misoedd nesaf. Rwyf hefyd yn sylweddoli y bydd amrywiaeth o safbwyntiau ar draws y Siambr hon ar yr angen i ddiwygio neu ddisodli fformiwla Barnett. Er mwyn dod i gonsensws, dyna pam mae'r cynnig hwn yn canolbwyntio ar ei weithrediad yn unig. Mae hyn yn ymwneud â sicrhau bod y system yn meithrin hyder, yn gweithredu'n dryloyw ac yn galluogi llywodraethau a dinasyddion fel ei gilydd i ddeall penderfyniadau cyllido yn glir. Fel enghraifft, ychydig o olwg sydd gennym ni ar sut mae canrannau cymhariaeth yn cael eu pennu a sut mae newidiadau mewn digwyddiadau cyllidol yn cael eu hasesu gan y Trysorlys. Mae'r penderfyniadau hyn yn effeithio'n uniongyrchol ar ein cyllid. Dylai fod proses strwythuredig ac amserol lle gallwn ni herio neu geisio eglurhad. Rydym ni eisoes wedi sicrhau camau gweithredu drwy'r  Pwyllgor Sefydlog Rhyngweinidogol ar Gyllid i wneud gwelliannau ymarferol i weithrediad fformiwla Barnett, cynyddu tryloywder ynghylch penderfyniadau ariannu a chael gwared ar gyfyngiadau sy'n llesteirio'n gallu i fuddsoddi mewn a gwella gwasanaethau cyhoeddus Cymru. Dechreuwyd y gwaith hwn yn y grŵp rhyngweinidogol gan fy rhagflaenydd, a chytunodd Gweinidogion newydd yn ein cyfarfod ym mis Medi bod yn rhaid i'r gwaith hwn gyflawni cynnydd diriaethol cyn i ni gyfarfod eto yn y flwyddyn newydd. Yn olaf ar gyfer y cyflwyniad agoriadol hwn, Llywydd, trydedd ran y cynnig. Ers degawdau, mae Cymru wedi profi tanfuddsoddiad sylweddol mewn seilwaith rheilffyrdd. Dyna pam y gwnaethom ni groesawu ailymrwymiad Llywodraeth y Deyrnas Unedig i fuddsoddi £14 biliwn yn seilwaith rheilffyrdd Cymru drwy weledigaeth y bwrdd rheilffyrdd rhwng y Deyrnas Unedig a Chymru, 'Heddiw, Yfory, Gyda'n Gilydd'. Fe hoffwn i hefyd gydnabod faint o waith a wnaed gan Lywodraeth flaenorol Cymru yn ei datblygiad. Fodd bynnag, nid yw ymrwymiadau ar eu pennau eu hunain yn gwella cysylltedd. Yr hyn sy'n bwysig nawr yw cyflawni. Ar hyn o bryd, dim ond £302 miliwn sydd wedi'i ddyrannu ar gyfer gwella'r seilwaith rheilffyrdd nad yw wedi ei ddatganoli yng Nghymru yn ystod y cyfnod adolygu gwariant presennol. Mae hynny'n cynrychioli ychydig mwy nag 1 y cant o wariant Network Rail yng Nghymru a Lloegr dros yr un cyfnod. Mae canlyniadau'r tanfuddsoddiad hirdymor hwn yn ymestyn y tu hwnt i'r rhwydwaith rheilffyrdd ei hun. Mae capasiti a chysylltedd rheilffyrdd annigonol wedi cyfyngu ar ddewisiadau teithio i lawer o gymunedau, gan gyfrannu at fwy o ddibyniaeth ar drafnidiaeth ffyrdd, mwy o dagfeydd ar lwybrau allweddol fel yr M4, fel y clywsom ni'n gynharach y prynhawn yma, ac allyriadau uwch sy'n gysylltiedig â thrafnidiaeth. Nid yw cryfhau seilwaith rheilffyrdd, felly, yn ymwneud â gwella gwasanaethau trên yn unig; mae'n ymwneud â chreu rhwydwaith trafnidiaeth mwy gwydn, cynaliadwy ac integredig i Gymru gyfan. Mae cyflawni'r ymrwymiad o £14 biliwn yn gam pwysig tuag at fynd i'r afael â degawdau o danfuddsoddi yn seilwaith rheilffyrdd Cymru a'r pryderon dilys a deimlir ledled Cymru nad ydym ni wedi elwa o ganlyniadau HS2, er gwaethaf graddfa'r buddsoddiad mewn rheilffyrdd mewn mannau eraill yn y DU. Mae peidio â derbyn canlyniad ar gyfer HS2 wedi golygu nad ydym wedi gallu dewis defnyddio'r cyllid ychwanegol hwnnw a fyddai wedi dod i'n cyllideb i fuddsoddi yn ein blaenoriaethau ein hunain ar gyfer rheilffyrdd, ffyrdd neu seilwaith trafnidiaeth ehangach. Mae angen cytundeb arnom ni nawr ar raglen gyflawni ac amserlen glir ar gyfer yr ymrwymiad buddsoddi rheilffyrdd o £14 biliwn. Rhaid i Lywodraeth y Deyrnas Unedig gynyddu'n sylweddol y lefelau presennol o fuddsoddiad i gyflawni gorsafodd Burns a gorsafoedd eraill, gan gynnwys yng ngogledd Cymru, yr oedd wedi ymrwymo iddyn nhw yn adolygiad gwariant y Deyrnas Unedig yn 2025. Byddai gwneud hynny yn gwella cysylltedd, yn cefnogi twf economaidd ac yn galluogi datblygu prosiectau yn y dyfodol ar gyfer y cyfnod adolygu gwariant nesaf, gan ddechrau mynd i'r afael â thanariannu hanesyddol rheilffyrdd yng Nghymru. Felly, mae arnom ni eisiau gweld £1 biliwn ychwanegol o'r ymrwymiad o £14 biliwn yn cael ei fuddsoddi yn ystod y cyfnod adolygu gwariant presennol, hyd at 2029-30. Mae gwell cysylltedd yn cysylltu pobl â swyddi, busnesau â marchnadoedd a chymunedau â chyfleoedd. Mae pob rhan o Gymru yn haeddu'r manteision y gall seilwaith trafnidiaeth modern eu cynnig. Os gallwn ni ddatblygu consensws ar yr hyn sydd ei angen ar Gymru, byddwn mewn sefyllfa gryfach i sicrhau'r buddsoddiad, y pwerau a'r trefniadau cyllido sydd eu hangen i sicrhau bod buddiannau ac anghenion Cymru yn cael eu hadlewyrchu'n llawn yng nghyllideb hydref y Deyrnas Unedig a phenderfyniadau Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn y dyfodol. Edrychaf ymlaen, y prynhawn yma, at glywed barn yr Aelodau ar draws y Siambr. Rwy'n gobeithio y bydd eglurder ar yr hyn sy'n ein huno ar ddiwygio cyllidol. Byddwn bob amser yn gryfach wrth ddadlau ein hachos dros Gymru pan fyddwn yn siarad ag un llais. Diolch yn fawr. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776184 382 En 2026-10-06T17:25:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=14102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=14102&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776189 383 Cy 2026-10-06T17:27:01 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=14223&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=14223&l=en 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776191 384 En 2026-10-06T17:27:05 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=14227&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=14227&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 12174 12174 Cai Parry-Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12174 Parry-Jones, Cai Before I get into the meat of this debate, I have to ask: what really is the point of tabling this motion today and taking up an hour of Welsh taxpayers' time? The motion was co-tabled by the Plaid Cymru Government and its little helpers, in a spectacular reversal of roles, Welsh Labour. So, unless there is some kind of revolt going to happen on the back benches, we already know what the outcome will be. And yet here we are, spending a full hour of our lives on it, when we could be doing something useful for our constituents. This Chamber has already come under fire recently for how it spends its time. I saw a post on X, viewed more than 300,000 times, showing last week's Plenary and the row over the word 'blanket'. The caption of the post read: 'Oh my god. This isn't a sketch. This is real. It happened at the Welsh Senedd. Madness'. We as a Parliament have to be very careful that we are spending our time here wisely, that we are addressing the challenges that the Welsh public is facing, that we walk in their shoes, that we get it. I'm afraid I do not think that the public would put fiscal reform anywhere near the top of their agenda. Now to the contents of the motion itself. In it, the Welsh Government is asking the Senedd to call on the Welsh Government to work with the UK Government. You already do that, don't you? Working with the UK Government is a fundamental part of a devolved Government's responsibilities. Welsh Labour did it for 27 years when they were in power and your own Government has been doing it ever since. You do not need the Senedd to hold your hand while you speak to Andy Burnham. My other issue on this motion is the utter vagueness of the wording. Part (a) states: 'enhance the Welsh Government’s fiscal flexibilities'. Which ones and to what extent? You say that that includes 'removal of all restrictions on the Wales Reserve'. But, of course, you're asking for much more than that. So, why not be honest and write exactly what it is you are calling for? Reform's position is clear and unequivocal: prioritise doing better with the existing powers. Deliver better results with the money you have. The Welsh Government and civil service need to prove that they can deliver first-class public services efficiently. Reform welcomes your clear commitment to more transparency, as outlined by the Cabinet Minister for Government effectiveness, but so far, year after year, all we see is more economic decline and an NHS in Wales that is sinking financially. On part (b), 'review the operation of the Barnett Formula to strengthen fairness and transparency', I understand that your argument at first is about transparency and reporting, but this is politics. The wording is so general and so open to interpretation that if this motion is agreed, we may well hear a Plaid Government, down the line, suggest that the Senedd backed fundamental change to the Barnett formula and demand more funding on the back of it. Specifics matter. Precise wording matters. If the Welsh Government knows which fiscal powers it wants, it should name them, cost them and explain the safeguards. If it cannot do that, then this motion is not a plan for reform, it is a request for political cover for the lack of ideas on the left. I hope the theme of this speech was clear: please, for the sake of the people of Wales, say in clear words what exactly you're asking for, and please remember that our time belongs to the people of Wales and they expect us to use it wisely. Diolch, Lywydd. Cyn i mi fynd i afael o ddifri â'r ddadl hon, mae'n rhaid i mi ofyn: beth yw diben mewn gwirionedd cyflwyno'r cynnig hwn heddiw a chymryd awr o amser trethdalwyr Cymru? Cafodd y cynnig ei gyd-gyflwyno gan Lywodraeth Plaid Cymru a'i chynorthwywyr bach, mewn trefn a wyrdrowyd yn ysblennydd, sef Llafur Cymru. Felly, oni bai y ceir rhyw fath o wrthryfel ar y meinciau cefn, rydym ni eisoes yn gwybod beth fydd y canlyniad. Ac eto dyma ni, yn treulio awr lawn o'n bywydau arno, pan allwn ni fod yn gwneud rhywbeth defnyddiol i'n hetholwyr. Mae'r Siambr hon eisoes wedi dod o dan y lach yn ddiweddar am sut mae'n treulio ei hamser. Gwelais bost ar X, a welwyd dros 300,000 o weithiau, yn dangos Cyfarfod Llawn yr wythnos diwethaf a'r ffrae dros y gair 'blanket'. Roedd pennawd y postiad yn darllen: 'Er mwyn duw. Nid sgets mo hwn. Real yw. Digwyddodd yn Senedd Cymru. Gwallgofrwydd.' Mae'n rhaid i ni fel Senedd fod yn ofalus iawn ein bod yn treulio ein hamser yma yn ddoeth, ein bod yn mynd i'r afael â'r heriau y mae cyhoedd Cymru yn eu hwynebu, ein bod ni'n cerdded yn eu hesgidiau, ein bod ni'n deall. Rwy'n ofni nad wyf yn credu y byddai'r cyhoedd yn rhoi diwygio cyllidol unrhyw le yn agos at frig eu hagenda. Nawr at gynnwys y cynnig ei hun. Ynddo, mae Llywodraeth Cymru yn gofyn i'r Senedd alw ar Lywodraeth Cymru i weithio gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Rydych chi eisoes yn gwneud hynny, onid ydych chi? Mae gweithio gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn rhan sylfaenol o gyfrifoldebau Llywodraeth ddatganoledig. Gwnaeth Llafur Cymru hynny am 27 mlynedd pan oedden nhw mewn grym ac mae eich Llywodraeth eich hun wedi bod yn gwneud hynny ers hynny. Nid oes angen i'r Senedd ddal eich llaw wrth i chi siarad ag Andy Burnham. Fy mhroblem arall gyda'r cynnig hwn yw amwysedd llwyr y geiriad. Mae Rhan (a) yn nodi: 'gwella hyblygrwydd cyllidol Llywodraeth Cymru'. Pa rai ac i ba raddau? Rydych chi'n dweud bod hynny'n cynnwys 'dileu'r holl gyfyngiadau ar Gronfa Wrth Gefn Cymru'. Ond, wrth gwrs, rydych chi'n gofyn am lawer mwy na hynny. Felly, beth am fod yn onest ac ysgrifennu yn union beth rydych chi'n galw amdano? Mae safbwynt Reform yn glir ac yn ddiamwys: blaenoriaethu gwneud yn well gyda'r pwerau presennol. Cyflawni canlyniadau gwell gyda'r arian sydd gennych chi. Mae angen i Lywodraeth Cymru a'r gwasanaeth sifil brofi eu bod yn gallu darparu gwasanaethau cyhoeddus o'r radd flaenaf yn effeithlon. Mae Reform yn croesawu eich ymrwymiad clir i fwy o dryloywder, fel yr amlinellwyd gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd y Llywodraeth, ond hyd yn hyn, flwyddyn ar ôl blwyddyn, y cyfan a welwn ni yw mwy o ddirywiad economaidd a Gwasanaeth Iechyd Gwladol yng Nghymru sy'n suddo'n ariannol. Ynglŷn â rhan (b), 'adolygu’r ffordd y mae Fformiwla Barnett yn gweithredu er mwyn cael mwy o degwch a thryloywder', rwy'n deall bod eich dadl ar y dechrau yn ymwneud â thryloywder ac adrodd, ond gwleidyddiaeth yw hyn. Mae'r geiriad mor gyffredinol ac mor agored i'w ddehongli, os cytunir ar y cynnig hwn, efallai y byddwn yn clywed Llywodraeth y Blaid, maes o law, yn awgrymu bod y Senedd yn cefnogi newid sylfaenol i fformiwla Barnett ac yn mynnu mwy o gyllid ar ei gefn. Mae manylion yn bwysig. Mae geiriad manwl gywir yn bwysig. Os yw Llywodraeth Cymru yn gwybod pa bwerau cyllidol y mae eu heisiau, dylai eu henwi, eu costio ac esbonio'r mesurau diogelu. Os na all wneud hynny, yna nid cynllun ar gyfer diwygio yw'r cynnig hwn, mae'n gais am glogyn gwleidyddol ar gyfer y diffyg syniadau ar y chwith. Gobeithio bod thema'r araith hon yn glir: da chi, er mwyn pobl Cymru, dywedwch mewn geiriau clir beth yn union rydych chi'n gofyn amdano, a chofiwch fod ein hamser yn perthyn i bobl Cymru a'u bod yn disgwyl i ni ei ddefnyddio'n ddoeth. Diolch, Lywydd. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776182 385 En 2026-10-06T17:30:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=14402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=14402&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776195 386 En 2026-10-06T17:30:43 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=14445&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=14445&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Well, I'll try and use my time wisely, then, and I look forward to having no more contributions from the Reform benches as we get straight to the vote. [Laughter.] Let me be clear, Welsh Labour is proud to co-table this motion, welcoming and reaffirming support for the UK Labour Government's transformative £14 billion commitment for Welsh rail infrastructure. I'm delighted, a bit cheeky, that our co-tablers feel able to welcome this commitment rather than their previous position, which was to question the seriousness with which both Labour Governments at the time were determined to boost rail infrastructure in Wales. Look, we all recognise the underfunding that has resulted off the back of HS2. That £14 billion makes that good and then some. I'm pleased that Members from across the Senedd will also have the chance to put on record their support for this generational commitment. I'll take Cai's as read, right? Wel, fe wnaf i geisio defnyddio fy amser yn ddoeth, felly, ac edrychaf ymlaen at beidio â chael mwy o gyfraniadau gan y meinciau Reform wrth i ni fynd yn syth i'r bleidlais. [Chwerthin.] Gadewch imi fod yn glir, mae Llafur Cymru yn falch o gyd-gyflwyno'r cynnig hwn, gan groesawu ac ailddatgan cefnogaeth i ymrwymiad trawsnewidiol Llywodraeth Lafur y Deyrnas Unedig o £14 biliwn ar gyfer seilwaith rheilffyrdd Cymru. Rwy'n falch iawn, ychydig yn hy, bod ein cyd-gyflwynwyr yn teimlo eu bod yn gallu croesawu'r ymrwymiad hwn yn hytrach na'u safbwynt blaenorol, sef cwestiynu difrifoldeb y ddwy Lywodraeth Lafur ar y pryd a oedd yn benderfynol o roi hwb i'r seilwaith rheilffyrdd yng Nghymru. Edrychwch, rydyn ni i gyd yn cydnabod y tanariannu sydd wedi deillio ar gorn HS2. Mae'r £14 biliwn hwnnw'n gwneud iawn am hynny ac wedyn dipyn bach. Rwy'n falch y bydd Aelodau o bob cwr o'r Senedd hefyd yn cael y cyfle i gefnogi ar goedd yr ymrwymiad hwn sy'n gyfle unwaith mewn cenhedlaeth. Byddaf yn cymryd sylw Cai fel wedi ei ddarllen, iawn? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776203 387 Cy 2026-10-06T17:31:38 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=14500&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=14500&l=en 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Rydyn ni i gyd yn gwybod pa mor bwysig yw trafnidiaeth gyhoeddus i wella ansawdd bywyd pobl, i greu swyddi, i gysylltu cymunedau a dod â phobl yn nes at ei gilydd, ac i ysgogi twf economaidd a ffyniant. Fe glywon ni hynna yn y drafodaeth ar bont Menai a'r M4. Ond, am gyfnod rhy hir, cafodd ein seilwaith rheilffyrdd ni ei atal rhag cyrraedd ei botensial gan Lywodraethau olynol Torïaidd yn San Steffan, a fethodd â buddsoddi yng Nghymru. Newidiodd hynny yn 2024, pan etholwyd Llywodraeth Lafur yn y Deyrnas Gyfunol, gan olygu bod gan Gymru ddwy Lywodraeth Lafur ar y pryd a allai gydweithio. A thrwy gydweithio, llwyddodd y ddwy Lywodraeth hynny i ymrwymo i lefelau hanesyddol o fuddsoddiad yn seilwaith rheilffyrdd Cymru ac i ddyblu cynllun hirdymor ar gyfer rheilffyrdd Cymru gan roi diwedd croesawgar ar yr 14 mlynedd o esgeulustod a thanwariant. Bydd y buddsoddiad yn trawsnewid cymunedau ledled Cymru gan gynnwys y pum gorsaf Burns rhwng Caerdydd a Chyffordd Twnnel Hafren, gwella hygyrchedd a rhoi mwy o gapasiti yng ngorsaf ganolog Caerdydd, sef yr orsaf brysuraf yng Nghymru, a hefyd yn cychwyn rhwydwaith gogledd Cymru gan wella croesfannau rheilffordd ac ymgymryd â'r gwaith hanfodol cyntaf hwnnw tuag at wasanaethau mwy rheolaidd. Bydd y prosiect hefyd yn helpu adeiladu pipeline ar gyfer cynllunio i gyflawni'r genhedlaeth nesaf o welliannau ledled Cymru. We all know how important public transport is to improve people's quality of life, to create jobs, to link communities and to bring people closer together, and to encourage economic growth and prosperity. We heard that in the debate on the Menai crossing and the M4. But, for too long, our rail infrastructure has been prevented from reaching its potential by successive Conservative Governments in Westminster that failed to invest in Wales. That changed in 2024 when a Labour Government was elected in the UK, meaning that Wales had two Labour Governments at the time that could work together. And through that collaboration, the two Governments managed to commit to historic levels of investment in Welsh rail infrastructure and to double the long-term plan for Welsh rail, bringing a welcome end to the 14 years of neglect and underspend. The investment will transform communities across Wales, including the five Burns station between Cardiff and the Severn Tunnel Junction, and improve capacity and accessibility in Cardiff Central station, which is the busiest station in Wales, and also start the north Wales network by improving rail crossings and undertaking that crucial work to get more regular services. The project will also help to build a pipeline for planning the next generation of improvements across Wales. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776207 388 En 2026-10-06T17:33:09 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=14591&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=14591&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw A pipeline of potentially 43 projects, 12,000 jobs in every part of Wales, with some examples including new stations in Swansea and west Wales, including at St Clears, improved services to Milford Haven, Pembroke Dock and Fishguard, direct services to Liverpool, the Wirral and Wrexham, and stronger links to Deeside industrial park, as well as plans to upgrade the north Wales main line and more reliable trains and services on the Cambrian line. These generational commitments will help deliver the transport network that Wales deserves and show the benefit of having a UK Labour Government that is committed to investing in Wales. I know from Ministers in Westminster that the UK Labour Government is working to deliver these plans as quickly as possible, and I can give my assurance that the benches here will work with the Government here in Wales to secure those commitments. On the issue of fair funding, as the party of devolution, Welsh Labour is also proud to reiterate our long-standing calls for the Barnett formula to be reviewed and for the Welsh Government's fiscal flexibilities to be enhanced. Welsh Labour has always pushed for more funding and more powers for Wales as part of a strong United Kingdom. Cyfres o 43 o brosiectau o bosibl, 12,000 o swyddi ym mhob rhan o Gymru, gyda rhai enghreifftiau'n cynnwys gorsafoedd newydd yn Abertawe a gorllewin Cymru, gan gynnwys Sanclêr, gwell gwasanaethau i Aberdaugleddau, Doc Penfro ac Abergwaun, gwasanaethau uniongyrchol i Lerpwl, Cilgwri a Wrecsam, a chysylltiadau cryfach â pharc diwydiannol Glannau Dyfrdwy, yn ogystal â chynlluniau i uwchraddio prif linell gogledd Cymru a threnau a gwasanaethau mwy dibynadwy ar linell y Cambrian. Bydd yr ymrwymiadau cenedlaethau hyn yn helpu i ddarparu'r rhwydwaith trafnidiaeth y mae Cymru yn ei haeddu ac yn dangos y budd o gael Llywodraeth Lafur yn y Deyrnas Unedig sydd wedi ymrwymo i fuddsoddi yng Nghymru. Rwy'n gwybod gan Weinidogion yn San Steffan fod Llywodraeth Lafur y Deyrnas Unedig yn gweithio i gyflawni'r cynlluniau hyn cyn gynted â phosibl, a gallaf roi sicrwydd y bydd y meinciau yma yn gweithio gyda'r Llywodraeth yma yng Nghymru i sicrhau'r ymrwymiadau hynny. O ran cyllid teg, fel plaid datganoli, mae Llafur Cymru hefyd yn falch o ailadrodd ein galwadau hirsefydlog am adolygu fformiwla Barnett ac i wella hyblygrwydd cyllidol Llywodraeth Cymru. Mae Llafur Cymru bob amser wedi pwyso am fwy o gyllid a mwy o bwerau i Gymru fel rhan o Deyrnas Unedig gref. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776210 389 Cy 2026-10-06T17:34:25 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=14667&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=14667&l=en 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Diolch i ddwy Lywodraeth Lafur yn cydweithio, fe lwyddwyd i sicrhau pwerau ychwanegol yn y maes hwn, gan gynnwys mewn perthynas â gwario'r cronfeydd wrth gefn. Dŷn ni'n glir y dylai'r newidiadau hynny barhau yn barhaol. Ond fel sydd wedi bod yn bwynt i gyfres o Lywodraethau Cymru dros y blynyddoedd, mae'n gwbl briodol hefyd fod Cymru'n cael ei chyfran deg o gyllid. Mae hynny yn golygu diwygio fformiwla Barnett. Yn ein maniffesto ni eleni, gwnaeth Llafur Cymru gyflwyno'r achos dros 'fformiwla cyfran deg' newydd a fyddai wedi sicrhau bod Cymru'n derbyn ei chyfran o adnoddau'r Deyrnas Gyfunol yn awtomatig mewn meysydd hollbwysig. Mi wnaethon ni hefyd ymrwymo i weithio i sicrhau diwygio Barnett er mwyn creu system sy'n seiliedig ar angen ac sy'n gweithio i bob rhan o'r Deyrnas Gyfunol. Rydym ni'n cydnabod mai'r unig ffordd yn y pen draw o gyrraedd system sy'n seiliedig ar angen yw drwy drafod a sicrhau cytundeb rhwng y pedair cenedl yn y Deyrnas Gyfunol, ac, yn hynny o beth, byddwn i'n cwestiynu pa mor gynhyrchiol yw hi i Brif Weinidog Cymru 'grandstand-io' ar y mater hwn drwy roi'r cyfrifoldeb cyfan am gyllid tecach yn unig ar ysgwyddau Prif Weinidog y Deyrnas Gyfunol, fel roedd e'n gwneud dros y penwythnos. Rydyn ni'n gwybod bod Llywodraeth yr Alban yn parhau i osgoi galw am system sy'n seiliedig ar angen. Felly, mae gan Lywodraeth Cymru, dwi'n credu, rôl allweddol i wneud yr achos i sicrhau cytundeb ar draws cenhedloedd y Deyrnas Gyfunol. Dwi'n rhedeg allan o amser. Thanks to the two Labour Governments working together, we managed to secure additional powers in this area, including in relation to the expenditure of reserves. We are clear that those changes should continue and be permanent. But, as has been an issue for a series of Welsh Governments over the years, it's also appropriate that Wales gets its fair share of funding. That does mean reform of the Barnett formula. In our manifesto this year, Welsh Labour made the case for a new 'fair share formula', which would ensure that Wales receives its proper share of UK resources automatically in all-important areas. We also worked to ensure the reform of Barnett to create a system that is based on need and works for all parts of the UK. We recognise that the only way, ultimately, of reaching a system that is based on need is through negotiation and securing agreement between the four nations of the United Kingdom, and, in that regard, I would question how productive it is to for the Welsh First Minister to be grandstanding on this issue by placing the whole responsibility for fairer funding entirely on the shoulders of the UK Prime Minister, as he did over the weekend. We know that the Scottish Government continues to evade demands for a system based on need, so I think the Welsh Government has a key role in making the case to secure an agreement across the nations of the UK. I'm running out of time. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776206 390 Cy 2026-10-06T17:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=14702&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=14702&l=en 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776213 391 En 2026-10-06T17:36:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=14762&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=14762&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw I'm running out of time, so I'll just go to the end, Llywydd. Welsh Labour will continue to make the case for Wales to receive its fair share of funding. We'll continue to press for needs-based funding and greater fiscal flexibility. Rwy'n rhedeg allan o amser, felly af i'r diwedd, Lywydd. Bydd Llafur Cymru yn parhau i ddadlau'r achos ar i Gymru dderbyn ei chyfran deg o gyllid. Byddwn yn parhau i bwyso am gyllid sy'n seiliedig ar anghenion a mwy o hyblygrwydd cyllidol. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776214 392 En 2026-10-06T17:36:13 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=14775&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=14775&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw If you can conclude now, please—can you conclude? Os gallwch chi ddod i ben nawr, os gwelwch yn dda—allwch chi ddod i ben? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776215 393 En 2026-10-06T17:36:15 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=14777&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=14777&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw I'm concluding as we speak. My last sentence is: whatever the vote is today, the action continues and we in the Senedd and the Welsh Government need to continue to press on this issue. Diolch yn fawr. Rwy'n dod i ben wrth i ni siarad. Fy mrawddeg olaf yw: beth bynnag yw'r bleidlais heddiw, mae'r gweithredu yn parhau ac mae angen i ni yn y Senedd a Llywodraeth Cymru barhau i bwyso ar y mater hwn. Diolch yn fawr. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776218 394 En 2026-10-06T17:36:27 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=14789&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=14789&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera I'll begin by stating the obvious: the case for Wales's fiscal reform is, as far as Plaid Cymru is concerned, cut and dried. Independent commissions and expert reports have repeatedly identified the limitations of the current arrangements. Most recently, the Independent Commission on the Constitutional Future of Wales set out a clear case for greater fiscal autonomy, and now with Plaid Cymru in Government, we have an opportunity to take that clear-eyed analysis and turn it into a programme of practical reform. Because, ultimately, the question we should ask of our fiscal framework is a very straightforward one: does it give Wales the flexibility we need to sufficiently deal with the scale of the challenges we face? The fiscal framework established limits on both the size of the Wales reserve, £385 million, and annual draw-downs with limits of £137.5 million for revenue and £55 million for capital. This is, of course, in contrast to the Scottish fiscal framework, within which the Scottish Government can draw down as much as they need to. There is simply no justification or compelling reasoning for Wales being treated any differently—none whatsoever. And while it's welcome that the overall limit on the size of the reserve and the annual limit for drawing down both capital and revenue spending has increased by 10 per cent, it still falls woefully short and does nothing to restore the large inflationary losses to these limits since they were set in cash terms a decade ago. This is not bloodless constitutional abstraction. It has implications for our ability to build up and use resources for future investment, whether that be in infrastructure, public services or the economy. And where there is insufficient capacity within the reserve, the ceiling for putting money in is set at 1.4 per cent of our budget. The Treasury can simply claw that money back. The same absurdities apply to our borrowing powers, and whilst not included in this motion, Llywydd, I'm going to mention it anyway. Less expensive forms of borrowing are subject to strict limits: £1.1 billion, with an annual limit of £165 million via the national loan fund. If the Welsh Government wishes to undertake a project above a certain scale, it must either take this money from public services, borrow it privately via the mutual investment model, or hope that the UK Government decides to undertake a project of a similar scale in England and that it delivers on Barnett consequentials. The Welsh Government has responsibility for huge areas of policy. The very principle of devolution is predicated on the notion that the people of Wales should be able to elect a Government that can pursue different priorities and make different choices from Governments elsewhere in the UK. But meaningful political responsibility requires meaningful fiscal powers, and we currently operate within a system that actively inhibits our ability to raise, save and borrow the resources necessary to deliver on the vast range of devolved responsibilities. I'm conscious that the word 'limit' is one that I've used a lot during this contribution, but it's an apt characterisation of our fiscal framework: it is both limited and limiting. The current system of occasional ad hoc flexibilities afforded to the Welsh Government at the Treasury's discretion militates against our democracy. This is not a sustainable basis on which to take our ambitions for Wales forward. The restrictions on the Welsh Government's access to the reserve should be removed permanently, bringing Wales in line with Scotland. The current limits are debilitating and the fiscal framework needs to be reformed. Byddaf yn dechrau trwy ddatgan yr amlwg: mae'r achos dros ddiwygio cyllidol i Gymru, o ran Plaid Cymru, mor amlwg â'r dydd. Mae comisiynau annibynnol ac adroddiadau arbenigol wedi nodi cyfyngiadau'r trefniadau presennol dro ar ôl tro. Yn fwyaf diweddar, nododd y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru achos clir dros fwy o ymreolaeth ariannol, a nawr gyda Phlaid Cymru yn y Llywodraeth, mae gennym ni gyfle i ddefnyddio'r dadansoddiad clir hwnnw a'i droi'n rhaglen o ddiwygio ymarferol. Oherwydd, yn y pen draw, mae'r cwestiwn y dylem ni ei ofyn am ein fframwaith cyllidol yn un syml iawn: a yw'n rhoi'r hyblygrwydd sydd ei angen arnom ni i Gymru ymdrin â graddfa'r heriau sy'n ein hwynebu'n ddigonol? Sefydlodd y fframwaith cyllidol derfynau ar faint cronfa wrth gefn Cymru, £385 miliwn, a faint y gellir ei ddefnyddio bob blwyddyn gyda therfynau o £137.5 miliwn ar gyfer refeniw a £55 miliwn ar gyfer cyfalaf. Mae hyn, wrth gwrs, yn wahanol i fframwaith cyllidol yr Alban, lle gall Llywodraeth yr Alban ddefnyddio cymaint ag sydd ei angen. Nid oes unrhyw gyfiawnhad na rhesymu cadarn dros drin Cymru yn wahanol—dim o gwbl. Ac er mai da o beth yw bod y terfyn cyffredinol ar faint y gronfa wrth gefn a'r terfyn blynyddol ar ddefnyddio gwariant cyfalaf a refeniw wedi cynyddu 10 y cant, mae'n dal i fod yn druenus o annigonol ac yn gwneud dim i adfer y colledion chwyddiant mawr i'r terfynau hyn ers iddynt gael eu gosod mewn termau arian parod ddegawd yn ôl. Nid haniaethu cyfansoddiadol di-enaid yw hyn. Mae ganddo oblygiadau i'n gallu i gronni a defnyddio adnoddau ar gyfer buddsoddi yn y dyfodol, boed hynny mewn seilwaith, gwasanaethau cyhoeddus neu'r economi. A lle nad oes digon o gapasiti yn y gronfa wrth gefn, mae'r uchafswm o arian y gellir ei roi yn y gronfa wedi ei bennu i 1.4 y cant o'n cyllideb. Gall y Trysorlys yn syml gipio'r arian hwnnw yn ôl. Mae'r un hurtrwydd yn berthnasol i'n pwerau benthyca, ac er nad ydyn nhw wedi'u cynnwys yn y cynnig hwn, Lywydd, byddaf yn sôn amdano beth bynnag. Mae mathau llai costus o fenthyca yn dod o dan derfynau llym: £1.1 biliwn, gyda therfyn blynyddol o £165 miliwn drwy'r gronfa fenthyciadau genedlaethol. Os yw Llywodraeth Cymru yn dymuno ymgymryd â phrosiect uwchlaw graddfa benodol, rhaid iddi naill ai dynnu'r arian hwn o wasanaethau cyhoeddus, ei fenthyg yn breifat drwy'r model buddsoddi cydfuddiannol, neu obeithio y bydd Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn penderfynu ymgymryd â phrosiect o raddfa debyg yn Lloegr a'i bod yn rhoi cyllid canlyniadol drwy fformiwla Barnett. Mae gan Lywodraeth Cymru gyfrifoldeb am feysydd polisi enfawr. Mae'r egwyddor o ddatganoli yn seiliedig ar y syniad y dylai pobl Cymru allu ethol Llywodraeth sy'n gallu blaenoriaethu'n wahanol a gwneud dewisiadau gwahanol i Lywodraethau mewn mannau eraill yn y Deyrnas Unedig. Ond mae cyfrifoldeb gwleidyddol ystyrlon yn gofyn am bwerau cyllidol ystyrlon, ac rydym ni ar hyn o bryd yn gweithredu o fewn system sy'n atal ein gallu i godi, cynilo a benthyca'r adnoddau angenrheidiol i gyflawni'r ystod eang o gyfrifoldebau datganoledig. Rwy'n ymwybodol bod y gair 'terfyn' yn un rydw i wedi ei ddefnyddio llawer yn ystod y cyfraniad hwn, ond mae'n ddisgrifiad addas o'n fframwaith cyllidol: mae'n gyfyngedig ac mae yna derfyn iddo. Mae'r system bresennol o hyblygrwydd ad hoc achlysurol a roddir i Lywodraeth Cymru yn ôl disgresiwn y Trysorlys yn gwrthwynebu ein democratiaeth. Nid yw hyn yn sail gynaliadwy i wireddu ein huchelgeisiau i Gymru. Dylai'r cyfyngiadau ar fynediad Llywodraeth Cymru i'r gronfa gael eu dileu yn barhaol, gan roi Cymru ar yr un gwastad â'r Alban. Mae'r terfynau presennol yn llyffetheirio ac mae angen diwygio'r fframwaith cyllidol. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776201 395 En 2026-10-06T17:40:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=15002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=15002&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776202 396 En 2026-10-06T17:40:31 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=15033&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=15033&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 12180 12180 Paul Marr AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12180 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12180 Marr, Paul Well, here we go again: Labour and Plaid Cymru lecturing this Senedd on fiscal reform, which, to many of my constituents, will be somewhat like Bonnie and Clyde asking to look after the bank over lunch time. Whilst you admire the confidence, I wouldn't give them the keys. Plaid Cymru and Labour may sit on different sides of this Chamber, but when it comes to the fundamental approach of taxing and spending, we have seen remarkably little appetite for genuine fiscal reform. Indeed, this current 2026-27 budget was secured through an agreement between Labour and Plaid Cymru, and when Plaid extended to Government, it chose to honour the spending commitments in that budget. So, this debate should not simply be about who spends the money. It should be about something much more fundamental: how Government raises it, how it spends it, whether taxpayers receive value for it, and whether Government itself is prepared to reform, because fiscal reform cannot simply mean changing the name above the door whilst maintaining the same approach underneath it. That is why fiscal reform is ultimately about a choice: a choice between a Government that believes the answer to almost every problem is more spending and more bureaucracy, where Reform UK believes taxpayers have a right to demand value and accountability and results, because Government has no money of its own. [Interruption.] No, thank you. Every pound spent in this place ultimately comes from taxpayers or borrowing that taxpayers will eventually have to service, and Reform UK starts from a very simple principle: it is taxpayers' money before it is Government's money. That is where I believe the fundamental difference between Reform and Plaid Cymru lies. Plaid Cymru came into Government promising change. Then came its first financial test, the supplementary budget. And what happened? It failed. On 14 July, Plaid Cymru's first supplementary budget was rejected by this Senedd by 49 to 44 votes. Now, Plaid will undoubtedly blame opposition parties, but Government is about more than announcing how much money you want to spend. Government is about leadership. It is all about building confidence in your priorities, demonstrating value for money, and convincing Parliament your financial plans deserve its support. That is precisely why fiscal reform matters, and Plaid cannot pretend that they have nothing to do with the financial settlement that they inherited. Only months earlier, Plaid Cymru negotiated a budget agreement with the previous Labour Government and then abstained to allow the budget to pass. They did not endorse every line of it, but they helped provide the parliamentary route for that financial settlement to take effect. So, Reform's message on fiscal reform is different. Fiscal reform cannot simply mean spending more, taxing more, creating another scheme. This isn't reform; it's more bureaucracy. Genuine fiscal reforms mean asking the harder questions. What can Government stop doing? What can Government do better? Where is taxpayers' money going and being wasted? And what bureaucracy can be removed? That is what fiscal reform should be about: prioritising expenditure, eliminating waste and ensuring that Government lives within the resources available to it. It commits us to cutting 1p from every £1 across all rates of Welsh income tax by the end of this Senedd term, funded through reductions in expenditure elsewhere without cuts to front-line services, putting more of people's own money back in their pockets. We will review the quango state, merging or abolishing bodies whose functions are duplicated or unnecessary. And we will introduce a tax lock. Reform will not introduce a new Welsh-controlled tax or levy that has not been set out in our manifesto and approved by voters. That is fiscal reform—lower taxation where it can be afforded, disciplined spending, less waste, and protecting the front-line services upon which people depend, because economic growth does not come from Government's endless moving of taxpayers' money around Cardiff Bay. Prosperity comes from people building businesses, entrepreneurs taking risks, companies investing, and people earning and spending their own money. And Government should create the conditions that allow them to do it. That is the Reform alternative—lower taxes, less waste, less bureaucracy, better infrastructure, stronger front-line services, and a Government that understands that economic growth ultimately pays for public services upon which we all depend. So, when Plaid Cymru return to this Chamber with further spending plans, Reform should ask a very different question: not simply, 'How much are you spending, and where can savings be redirected towards front-line services in—?' Sorry, bear with me. Apologies. So, this includes politically fashionable projects that Governments are often reluctant to challenge, because fiscal reform requires us to confront spending driven more by ideology than outcomes. The test should not be whether a policy makes a Minister feel virtuous. The test should be: does it work, does it improve people's lives, and is it worth what taxpayers are being charged for it? If the answer is 'no', then Reform should have absolutely no hesitation in challenging that expenditure. There should be no sacred cows here when it comes to taxpayers' money. Wel, dyma ni eto: Llafur a Phlaid Cymru yn rhoi darlith i'r Senedd hon ar ddiwygio cyllidol, a fydd, i lawer o'm hetholwyr, yn debyg i Bonnie a Clyde yn gofyn am gael cadw golwg ar y banc dros amser cinio. Er eich bod yn edmygu'r hyder, fyddwn i ddim yn rhoi'r allweddi iddyn nhw. Efallai y bydd Plaid Cymru a Llafur yn eistedd ar wahanol ochrau'r Siambr hon, ond pan ddaw hi at y dull sylfaenol o drethu a gwariant, rydym ni wedi gweld ychydig iawn o awydd am ddiwygio cyllidol gwirioneddol. Yn wir, sicrhawyd y gyllideb gyfredol hon ar gyfer 2026-27 trwy gytundeb rhwng Llafur a Phlaid Cymru, a phan ddaeth Plaid i'r Llywodraeth, dewisodd anrhydeddu'r ymrwymiadau gwariant yn y gyllideb honno. Felly, ni ddylai'r ddadl hon fod yn ymwneud â phwy sy'n gwario'r arian yn unig. Dylai fod yn ymwneud â rhywbeth llawer mwy sylfaenol: sut mae'r Llywodraeth yn ei godi, sut mae'n ei wario, a yw trethdalwyr yn cael gwerth amdano, ac a yw'r Llywodraeth ei hun yn barod i ddiwygio, oherwydd ni all diwygio cyllidol olygu newid yr enw uwchben y drws ond gan gadw'r un dull oddi tano. Dyna pam mae diwygio cyllidol yn y pen draw yn ymwneud â dewis: dewis rhwng Llywodraeth sy'n credu mai'r ateb i bron pob problem yw mwy o wariant a mwy o fiwrocratiaeth, lle mae Reform UK yn credu bod gan drethdalwyr yr hawl i fynnu gwerth ac atebolrwydd a chanlyniadau, oherwydd nad oes gan y Llywodraeth arian ei hun. [Torri ar draws.] Na dim diolch. Mae pob punt sy'n cael ei wario yn y fan yma yn y pen draw yn dod o drethdalwyr neu wedi ei fenthyca y bydd yn rhaid i drethdalwyr ei ad-dalu yn y pen draw, ac mae Reform UK yn dechrau o egwyddor syml iawn: arian trethdalwyr ydyw cyn iddo fod yn arian y Llywodraeth. Dyna lle rwy'n credu yw'r gwahaniaeth sylfaenol rhwng Reform a Phlaid Cymru. Daeth Plaid Cymru i'r Llywodraeth yn addo newid. Yna daeth ei phrawf ariannol cyntaf, y gyllideb atodol. A beth ddigwyddodd? Methodd. Ar 14 Gorffennaf, gwrthodwyd cyllideb atodol gyntaf Plaid Cymru gan y Senedd hon o 49 i 44 pleidlais. Nawr, bydd Plaid yn ddi-os yn beio gwrthbleidiau, ond mae'r Llywodraeth yn ymwneud â mwy na chyhoeddi faint o arian rydych chi am ei wario. Mae llywodraeth yn ymwneud ag arweinyddiaeth. Mae'n ymwneud â meithrin hyder yn eich blaenoriaethau, dangos gwerth am arian, ac argyhoeddi'r Senedd bod eich cynlluniau ariannol yn haeddu ei gefnogaeth. Dyna'n union pam mae diwygio cyllidol yn bwysig, ac ni all Plaid esgus nad oes ganddyn nhw unrhyw beth i'w wneud â'r setliad ariannol a etifeddwyd ganddyn nhw. Dim ond misoedd ynghynt, trafododd Plaid Cymru gytundeb cyllideb gyda'r Llywodraeth Lafur flaenorol ac yna ymataliodd i ganiatáu i'r gyllideb basio. Nid oedden nhw'n cymeradwyo pob llinell ohono, ond fe wnaethon nhw helpu i ddarparu'r llwybr seneddol i'r setliad ariannol hwnnw ddod i rym. Felly, mae neges Reform ar ddiwygio cyllidol yn wahanol. Ni all diwygio cyllidol olygu gwario mwy, trethu mwy, creu cynllun arall. Nid diwygio yw hyn; mae'n fwy o fiwrocratiaeth. Mae diwygiadau cyllidol gwirioneddol yn golygu gofyn y cwestiynau anoddach. Beth all y Llywodraeth roi'r gorau i'w wneud? Beth all y Llywodraeth ei wneud yn well? Ble mae arian trethdalwyr yn mynd ac yn cael ei wastraffu? A pha fiwrocratiaeth y gellir ei dileu? Dyna beth ddylai diwygio cyllidol fod yn ei wneud: blaenoriaethu gwariant, dileu gwastraff a sicrhau bod y Llywodraeth yn byw o fewn yr adnoddau sydd ar gael iddi. Mae'n ein hymrwymo i dorri ceiniog o bob £1 ar draws pob cyfradd o dreth incwm yng Nghymru Cymru erbyn diwedd tymor hwn y Senedd, wedi'i ariannu drwy ostyngiadau mewn gwariant mewn mannau eraill heb doriadau i wasanaethau rheng flaen, gan roi mwy o arian pobl  yn ôl yn eu pocedi eu hunain. Byddwn yn adolygu'r wladwriaeth quango, uno neu ddiddymu cyrff y mae eu swyddogaethau'n ddyblyg neu'n ddiangen. A byddwn yn cyflwyno clo treth. Ni fydd Reform yn cyflwyno treth neu ardoll newydd a reolir gan Gymru nad yw wedi'i nodi yn ein maniffesto a'i gymeradwyo gan bleidleiswyr. Dyna yw diwygio cyllidol—trethiant is lle gellir ei fforddio, gwariant disgybledig, llai o wastraff, a diogelu'r gwasanaethau rheng flaen y mae pobl yn dibynnu arnynt, oherwydd nid yw twf economaidd yn dod o symud arian trethdalwyr yn ddiddiwedd y Llywodraeth o amgylch Bae Caerdydd. Mae ffyniant yn dod o bobl sy'n adeiladu busnesau, entrepreneuriaid sy'n mentro, cwmnïau sy'n buddsoddi, a phobl sy'n ennill ac yn gwario eu harian eu hunain. A dylai'r Llywodraeth greu'r amodau sy'n caniatáu iddyn nhw wneud hynny. Dyna yw'r dewis amgen gyda Reform—trethi is, llai o wastraff, llai o fiwrocratiaeth, gwell seilwaith, gwasanaethau rheng flaen cryfach, a Llywodraeth sy'n deall bod twf economaidd yn y pen draw yn talu am wasanaethau cyhoeddus rydym ni i gyd yn dibynnu arnyn nhw. Felly, pan fydd Plaid Cymru yn dychwelyd i'r Siambr hon gyda chynlluniau gwariant pellach, dylai Reform ofyn cwestiwn gwahanol iawn: nid yn syml, 'Faint ydych chi'n ei wario, a ble y gellir ailgyfeirio arbedion tuag at wasanaethau rheng flaen yn—?' Mae'n ddrwg gen i, dw i bron â gorffen. Ymddiheuriadau. Felly, mae hyn yn cynnwys prosiectau gwleidyddol ffasiynol y mae Llywodraethau yn aml yn amharod i'w herio, oherwydd mae diwygio cyllidol yn gofyn i ni wynebu gwariant sy'n cael ei yrru mwy gan ideoleg na chanlyniadau. Ni ddylai'r prawf fod a yw polisi yn gwneud i Weinidog deimlo'n rinweddol. Dylai'r prawf fod: a yw'n gweithio, a yw'n gwella bywydau pobl, ac a yw'n werth yr hyn y codir trethdalwyr amdano? Os mai'r ateb yw 'na', yna ni ddylai Reform oedi o gwbl cyn herio'r gwariant hwnnw. Ni ddylai fod yna unrhyw loi aur yma pan ddaw hi i arian trethdalwyr. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776211 397 En 2026-10-06T17:45:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=15302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=15302&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776216 398 En 2026-10-06T17:45:45 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=15347&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=15347&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw [Inaudible.]—please. [Anghlywadwy.]—os gwelwch yn dda. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776217 399 En 2026-10-06T17:45:47 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=15349&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=15349&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 12180 12180 Paul Marr AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12180 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12180 Marr, Paul Yes, certainly. Our Welsh manifesto sets out a cost-neutral programme, cutting waste and funding additional expenditure, rather than assuming that every new priority requires additional funding or borrowing. We set out our fiscal approach clearly. If we want to spend more— Ie, yn sicr. Mae ein maniffesto ni ar gyfer Cymru yn nodi rhaglen cost-niwtral, gan dorri gwastraff ac ariannu gwariant ychwanegol, yn hytrach na chymryd yn ganiataol bod angen cyllid neu fenthyca ychwanegol ar bob blaenoriaeth newydd. Rydym yn nodi ein dull cyllidol yn glir. Os ydym ni eisiau gwario mwy— 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776219 400 En 2026-10-06T17:46:01 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=15363&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=15363&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw I'd ask you to conclude here now, if you could. Byddwn yn gofyn i chi ddod i ben yma nawr, os gallech chi. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776220 401 En 2026-10-06T17:46:05 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=15367&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=15367&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 12180 12180 Paul Marr AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12180 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12180 Marr, Paul Yes, certainly. I'll do that now. That is what fiscal reform in Wales needs, not another Government asking taxpayers to dig into their pockets, but a Government prepared to look into its own pockets first. That is the difference— Ie, yn sicr. Byddaf yn gwneud hynny nawr. Dyna sydd ei angen ar ddiwygio cyllidol yng Nghymru, nid Llywodraeth arall sy'n gofyn i drethdalwyr gloddio yn eu pocedi, ond Llywodraeth sy'n barod i edrych i mewn i'w phocedi ei hun yn gyntaf. Dyna'r gwahaniaeth— 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776221 402 En 2026-10-06T17:46:17 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=15379&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=15379&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Sam Rowlands. Sam Rowlands. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776222 403 En 2026-10-06T17:46:19 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=15381&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=15381&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 8734 8734 Sam Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam Diolch, Lywydd. I'm grateful to be able to take part in this debate this evening. And I must say, Llywydd, it has been far more interesting than I expected when I saw the title of the debate in the first place. I will first of all remind the Labour spokesperson, who seemed to forget about the hundreds of millions of pounds the Conservative Government supported his own city growth region in, especially when it came to the south Wales metro as well. He seems to have completely forgotten about that rail investment over the last Conservative Government here. We've heard, so far, from Reform, Llywydd—the first speaker who seemed to think that this debate was a complete waste of time, and the second speaker who used nearly six minutes of that time to talk about the importance of fiscal reform and why it matters so much. I think, Llywydd, it is fair to say that a Government should be in a position to be able to have the right amount of flexibility to respond to pressures that are facing communities across the area that it represents and is responsible for. And I think, as Welsh Conservatives, we want to ensure there's a system in place that gives the appropriate Governments the appropriate amount of flexibility to deal with those issues. And I think, to be fair, the current arrangements are probably unusual, to say the least, in particular around the issue of reserves, Llywydd. I think there's a different argument around borrowing powers, and I think Members will certainly understand the fact that your borrowing power is often related to your ability to raise taxes. That's why local authorities are able to borrow more readily than the Welsh Government, currently. But I think the current arrangements around the Wales reserve is unusual, to say the least, and that's why, as Welsh Conservatives, we would support greater flexibility, in particular around the restrictions that currently exist on the Wales reserve. And that greater flexibility, though, should also come with making sure there's very clear accountability and scrutiny, because if those restrictions are removed, taxpayers should be able to see how that flexibility is being used and what it is delivering. I think it is reasonable to say that a Government should be able to plan beyond a very small time frame and with very limited flexibility around reserves, in particular. As I say, the issues around borrowing—I think it's a completely different discussion and argument. Perhaps another one we should have on another day in this Chamber, because I expect the views may be different across this Chamber if that was debated as a single issue. In relation to the second part of the motion today, which is the review of the operation of the Barnett formula, we would support a review of the operation of the Barnett formula. We believe the current formula is beyond its shelf life, it's out of date and we need a funding mechanism that works well for Wales. It is complicated, and I think that transparency is a question to be asked around the Barnett formula. And after all these years and other debates, it's reasonable to ask whether it remains the right mechanism for funding the different parts of the United Kingdom. But again, if we're going to reform it, we need to do so carefully and based on evidence, to have a system that's fair, transparent and properly reflects the needs of Wales, without putting our existing funding at risk. I was grateful to the Cabinet Minister for pointing out the wording of the motion here today about the operation of the Barnett formula, because there is a very real risk that a full-scale review, without appropriate mitigations in place, could actually see us in a worse place. We need to have a grown-up discussion about that as well. We know the Institute for Fiscal Studies estimated that, in 2024-25, Welsh Government received around 25 per cent more funding per person than was spent on comparable services in England. That's an important figure to keep in mind when we consider the Barnett formula—a formula that, of course, was agreed by the Conservative UK Government all those years ago, with that extra support in place recognising the needs of people here in Wales. The third part of the motion, in relation to rail—the support for the £14 billion commitment to rail infrastructure in Wales is significant, but what matters, of course, to passengers is what actually gets delivered. We need to see projects that are going to be accelerated, sufficient funding being made available and communities across Wales actually benefiting from this investment across all of Wales. People will only feel the system's working when they can get to work well, when businesses can access markets and when our communities have the transport infrastructure they deserve. We absolutely agree that the Welsh and UK Governments should be working together to deliver for the people of Wales. So, as Welsh Conservatives, Llywydd, we support this motion in front of us today. We support the greater fiscal flexibility. We support a review of the operation of the Barnett formula. We support the £14 billion commitment to rail, while making clear that we want to see investment delivered across all of Wales, alongside asking for greater flexibility and a fairer funding system, and also making sure that every £1 Wales already receives is spent wisely. Diolch yn fawr iawn. Diolch, Lywydd. Rwy'n ddiolchgar i allu cymryd rhan yn y ddadl hon heno. Ac mae'n rhaid i mi ddweud, Lywydd, mae wedi bod yn llawer mwy diddorol nag yr oeddwn i'n ei ddisgwyl pan welais i deitl y ddadl yn y lle cyntaf. Byddaf yn atgoffa'r llefarydd Llafur yn gyntaf, yr ymddengys iddo anghofio am y cannoedd o filiynau o bunnoedd o gefnogaeth gan y Llywodraeth Geidwadol i'w ranbarth twf dinesig ei hun, yn enwedig o ran metro de Cymru hefyd. Mae'n ymddangos ei fod wedi anghofio'n llwyr am y buddsoddiad rheilffordd hwnnw dros y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf yma. Rydym ni wedi clywed, hyd yn hyn, gan Reform, Lywydd—y siaradwr cyntaf a oedd yn meddwl bod y ddadl hon yn wastraff amser llwyr, a'r ail siaradwr a ddefnyddiodd bron i chwe munud o'r amser hwnnw i siarad am bwysigrwydd diwygio cyllidol a pham ei fod mor bwysig. Rwy'n credu, Lywydd, ei bod hi'n deg dweud y dylai Llywodraeth fod mewn sefyllfa i allu fod â'r hyblygrwydd priodol i ymateb i bwysau sy'n wynebu cymunedau ar draws yr ardal y mae'n ei chynrychioli ac y mae'n gyfrifol amdani. Ac rwy'n credu, fel Ceidwadwyr Cymreig, bod arnom ni eisiau sicrhau bod system ar waith sy'n rhoi'r hyblygrwydd priodol i'r llywodraethau priodol i ymdrin â'r materion hynny. Ac rwy'n credu, i fod yn deg, mae'n debyg bod y trefniadau presennol yn anarferol, a dweud y lleiaf, yn enwedig o ran mater cronfeydd wrth gefn, Lywydd. Rwy'n credu bod dadl wahanol ynglŷn â phwerau benthyca, ac rwy'n credu y bydd Aelodau yn sicr yn deall y ffaith bod eich grym benthyca yn aml yn gysylltiedig â'ch gallu i godi trethi. Dyna pam mae awdurdodau lleol yn gallu benthyca yn haws na Llywodraeth Cymru, ar hyn o bryd. Ond rwy'n credu bod y trefniadau presennol o ran cronfa wrth gefn Cymru yn anarferol, a dweud y lleiaf, a dyna pam, fel Ceidwadwyr Cymreig, y byddem yn cefnogi mwy o hyblygrwydd, yn enwedig o ran y cyfyngiadau sy'n bodoli ar gronfa wrth gefn Cymru ar hyn o bryd. Ac fe ddylai'r hyblygrwydd cynyddol hwnnw, fodd bynnag, hefyd ddod gyda sicrhau bod atebolrwydd a chraffu clir iawn, oherwydd os yw'r cyfyngiadau hynny'n cael eu dileu, dylai trethdalwyr allu gweld sut mae'r hyblygrwydd hwnnw'n cael ei ddefnyddio a beth mae'n ei gyflawni. Rwy'n credu ei bod hi'n rhesymol dweud y dylai Llywodraeth allu cynllunio y tu hwnt i amserlen fechan iawn a gyda hyblygrwydd cyfyngedig iawn o amgylch cronfeydd wrth gefn, yn arbennig. Fel y dywedaf, y materion sy'n ymwneud â benthyca—rwy'n credu ei bod hi'n drafodaeth a dadl hollol wahanol. Efallai un arall y dylem ni ei gael ar ddiwrnod arall yn y Siambr hon, oherwydd rwy'n disgwyl y gall y safbwyntiau fod yn wahanol ar draws y Siambr hon pe bai hynny'n cael ei drafod fel un mater. Mewn perthynas ag ail ran y cynnig heddiw, sef adolygiad o weithrediad fformiwla Barnett, byddem yn cefnogi adolygiad o weithrediad fformiwla Barnett. Credwn fod y fformiwla bresennol wedi dyddio, mae'n hen ac mae angen mecanwaith ariannu arnom ni sy'n gweithio'n dda i Gymru. Mae'n gymhleth, ac rwy'n credu bod tryloywder yn gwestiwn i'w ofyn o amgylch fformiwla Barnett. Ac ar ôl yr holl flynyddoedd hyn a dadleuon eraill, mae'n rhesymol gofyn a yw'n parhau i fod y mecanwaith cywir ar gyfer ariannu'r gwahanol rannau o'r Deyrnas Unedig. Ond eto, os ydym ni'n mynd i'w ddiwygio, mae angen i ni wneud hynny'n ofalus ac yn seiliedig ar dystiolaeth, i gael system sy'n deg, yn dryloyw ac yn adlewyrchu'n briodol anghenion Cymru, heb beryglu ein cyllid presennol. Roeddwn yn ddiolchgar i'r Gweinidog Cabinet am dynnu sylw at eiriad y cynnig yma heddiw ynglŷn â gweithrediad fformiwla Barnett, oherwydd mae risg real iawn y gallai adolygiad ar raddfa lawn, heb liniariadau priodol ar waith, ein gweld mewn lle gwaeth. Mae angen i ni gael trafodaeth aeddfed am hynny hefyd. Fe wyddom ni fod y Sefydliad Astudiaethau Cyllidol wedi amcangyfrif bod Llywodraeth Cymru, yn 2024-25, wedi derbyn tua 25 y cant yn fwy o gyllid fesul pen nag a wariwyd ar wasanaethau tebyg yn Lloegr. Mae hynny'n ffigwr pwysig i'w gadw mewn cof wrth ystyried fformiwla Barnett—fformiwla a gytunwyd arni, wrth gwrs, gan Lywodraeth Geidwadol y Deyrnas Unedig yr holl flynyddoedd hynny yn ôl, gyda'r gefnogaeth ychwanegol honno yn cydnabod anghenion pobl yma yng Nghymru. Mae trydedd ran y cynnig, mewn perthynas â rheilffyrdd—mae'r gefnogaeth i'r ymrwymiad o £14 biliwn i seilwaith rheilffyrdd yng Nghymru yn sylweddol, ond yr hyn sy'n bwysig, wrth gwrs, i deithwyr yw'r hyn sy'n cael ei gyflawni mewn gwirionedd. Mae angen i ni weld prosiectau a gyflawnir ynghynt, digon o gyllid yn cael ei ddarparu a chymunedau ledled Cymru yn elwa o'r buddsoddiad hwn ar draws Cymru gyfan. Bydd pobl ond yn teimlo bod y system yn gweithio pan fyddant yn gallu mynd i'r gwaith yn rhwydd, pan fydd busnesau yn gallu cael mynediad at farchnadoedd a phan fydd gan ein cymunedau y seilwaith trafnidiaeth maen nhw'n ei haeddu. Rydym ni'n cytuno'n llwyr y dylai Llywodraethau Cymru a'r Deyrnas Unedig fod yn gweithio gyda'i gilydd i gyflawni ar gyfer pobl Cymru. Felly, rydym ni, y Ceidwadwyr Cymreig, Lywydd, yn cefnogi'r cynnig hwn sydd o'n blaenau ni heddiw. Rydym ni'n cefnogi'r mwy o hyblygrwydd cyllidol. Rydym ni'n cefnogi adolygiad o weithrediad fformiwla Barnett. Rydym ni'n cefnogi'r ymrwymiad o £14 biliwn i reilffyrdd, gan ddweud yn glir bod arnom ni eisiau gweld buddsoddiad yn cael ei gyflawni ledled Cymru gyfan, ochr yn ochr â gofyn am fwy o hyblygrwydd a system ariannu decach, a hefyd sicrhau bod pob £1 y mae Cymru eisoes yn ei dderbyn yn cael ei wario'n ddoeth. Diolch yn fawr iawn. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776208 404 En 2026-10-06T17:50:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=15602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=15602&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776212 405 En 2026-10-06T17:51:29 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=15691&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=15691&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 278 278 Carrie Harper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=278 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=278 Harper, Carrie Firstly, I'm amazed to hear that Reform don't think that fair funding is important and don't want more money for Wales. That's quite a statement. [Interruption.] Even though I wouldn't want to bore you, Cai, I'll crack on. My comments are in relation to the Barnett formula. As we've heard, designed in the 1970s and, as we know, it was never designed to reflect need. Population is a key part of how it operates, but Wales isn't simply a smaller version of England. We've got an older population, higher levels of ill health, deprivation, greater rurality, and communities where delivering public services can cost significantly more. That's the fundamental problem for me. Barnett takes account of how many people live in Wales; it doesn't properly assess what Wales needs. Almost 50 years after it was introduced, I think we're entitled to ask whether that's still the right basis on which to fund our country. If we're serious about fairness, then need has to play a much greater role in how Wales is funded. Reform of Barnett is long, long overdue. The reforms this Government are pursuing are important. We need to be able to see clearly how decisions are made, how spending is classified and how our share has been calculated, and we need independent oversight rather than leaving the Treasury effectively marking its own homework. The funding rules also need to reflect the reality of devolution. If Wales takes responsibility for infrastructure, as we have with the core Valleys lines, then the way our funding is calculated should recognise that. I'm pleased that this Government is prepared to go further in the longer term and explore ultimately what could replace Barnett, because the Welsh fiscal framework already recognises something important: need matters. And these are precisely the kinds of things a fair funding system should take into account. Because surely the test shouldn't be whether every part of the UK gets the same amount per head, the test should be whether every part of the UK has the resources it needs to provide a comparable standard of public services. For me, that's where the debate now needs to go. If the fundamental weakness of Barnett is that it doesn't properly assess need, then the starting point for whatever comes next should be a proper independent assessment of relative need across the nations of the UK, and it should be regularly updated so that our funding reflects the Wales we actually live in rather than relying on a formula that's inherited from the 1970s. That would be a much more rational basis for funding our public services. And of course, as we've heard, Barnett is only one part of the wider fiscal settlement. The treatment of major infrastructure projects like HS2, control over the Crown Estate and the limits placed on Welsh Government borrowing all raise their own questions about whether Wales has a fair settlement and the freedom to invest in our own priorities.  So, this motion isn't simply about making the existing system work a bit better, it's also about being prepared to ask what should come next, because almost 50 years after Barnett was introduced, we have the opportunity to do something we haven't really done before—to start with Wales, to start with the needs of our population and our communities, to look honestly at what it costs to deliver public services that people rely on and to make sure that we've got the resources and powers to invest properly in our future. That is, I think, a much stronger basis for a fiscal settlement than simply asking what Wales gets as a consequence of decisions made somewhere else. Ultimately, that's what fairness should mean—not asking Wales to fit the formula, but building a funding system that properly reflects us, a system where the rules are clear and independently overseen, where funding reflects the actual needs of our country and where we have greater control over the resources and fiscal levers we need to invest in our nation. Because after nearly 50 years of Barnett, we shouldn't be asking how much longer we can make an outdated funding formula work, we should be asking what a fair funding system for Wales looks like and be making the case for it. Diolch. Yn gyntaf, rwy'n synnu clywed nad yw Reform yn credu bod cyllid teg yn bwysig ac nad ydyn nhw eisiau mwy o arian i Gymru. Mae hynny'n dipyn o ddatganiad. [Torri ar draws.] Er nad ydw i eisiau'ch diflasu chi, Cai, fe â i yn fy mlaen. Mae fy sylwadau mewn perthynas â fformiwla Barnett. Fel y clywsom ni, wedi'i gynllunio yn y 1970au ac, fel y gwyddom ni, ni chafodd erioed ei gynllunio i adlewyrchu angen. Mae poblogaeth yn rhan allweddol o sut mae'n gweithredu, ond nid fersiwn lai o Loegr yw Cymru. Mae gennym boblogaeth hŷn, mwy o salwch, amddifadedd, rydym ni'n fwy gwledig, ac mae gennym ni gymunedau lle gall darparu gwasanaethau cyhoeddus gostio llawer mwy. Dyna'r broblem sylfaenol i mi. Mae Barnett yn ystyried faint o bobl sy'n byw yng Nghymru; nid yw'n asesu'n iawn beth sydd ei angen ar Gymru. Bron i hanner can mlynedd ar ôl iddo gael ei gyflwyno, rwy'n credu bod gennym ni'r hawl i ofyn a yw hynny'n dal i fod y sail gywir i ariannu ein gwlad. Os ydym ni o ddifrif ynglŷn â thegwch, yna mae'n rhaid i angen gael llawer mwy o le yn y ffordd y caiff Cymru ei hariannu. Mae hi'n hen, hen bryd diwygio Barnett. Mae'r diwygiadau y mae'r Llywodraeth hon yn gofyn amdanyn nhw yn bwysig. Mae angen i ni allu gweld yn glir sut mae penderfyniadau'n cael eu gwneud, sut mae gwariant yn cael ei ddosbarthu a sut mae ein cyfran ni wedi'i gyfrifo, ac mae angen goruchwyliaeth annibynnol arnom ni yn hytrach na gadael i'r Trysorlys farcio ei waith cartref ei hun i bob diben. Mae angen i'r rheolau ariannu hefyd adlewyrchu realiti datganoli. Os yw Cymru'n cymryd cyfrifoldeb am seilwaith, fel rydym ni wedi'i wneud gyda llinellau craidd y Cymoedd, yna dylai'r ffordd y cyfrifir ein cyllid gydnabod hynny. Rwy'n falch bod y Llywodraeth hon yn barod i fynd ymhellach yn y tymor hwy ac archwilio yn y pen draw beth allai ddisodli Barnett, oherwydd mae fframwaith cyllidol Cymru eisoes yn cydnabod rhywbeth pwysig: mae angen yn bwysig. A dyma'r union fath o bethau y dylai system ariannu deg eu hystyried. Oherwydd yn sicr ni ddylai'r prawf fod a yw pob rhan o'r Deyrnas Unedig yn cael yr un swm y pen, dylai'r prawf fod a oes gan bob rhan o'r Deyrnas Unedig yr adnoddau sydd eu hangen arni i ddarparu safon debyg o wasanaethau cyhoeddus. I mi, dyna lle mae angen i'r ddadl fynd nawr. Os mai gwendid sylfaenol Barnett yw nad yw'n asesu'r angen yn iawn, yna dylai'r man cychwyn ar gyfer beth bynnag a ddaw nesaf fod yn asesiad annibynnol priodol o angen cymharol ar draws cenhedloedd y Deyrnas Unedig, a dylid ei ddiweddaru'n rheolaidd fel bod ein cyllid yn adlewyrchu'r Gymru rydym ni'n byw ynddi mewn gwirionedd yn hytrach na dibynnu ar fformiwla sydd wedi'i etifeddu o'r 1970au. Byddai hynny'n sail llawer mwy rhesymol i ariannu ein gwasanaethau cyhoeddus. Ac wrth gwrs, fel y clywsom ni, dim ond un rhan o'r setliad cyllidol ehangach yw Barnett. Mae triniaeth prosiectau seilwaith mawr fel HS2, rheolaeth dros Ystâd y Goron a'r cyfyngiadau a osodir ar fenthyca Llywodraeth Cymru i gyd yn codi eu cwestiynau eu hunain ynghylch a oes gan Gymru setliad teg a'r rhyddid i fuddsoddi yn ein blaenoriaethau ein hunain. Felly, nid yw'r cynnig hwn yn ymwneud â gwneud i'r system bresennol weithio ychydig yn well, mae hefyd yn ymwneud â bod yn barod i ofyn beth ddylai ddod nesaf, oherwydd bron i hanner canrif ar ôl cyflwyno Barnett, mae gennym ni gyfle i wneud rhywbeth nad ydym ni wedi'i wneud o'r blaen—i ddechrau gyda Chymru, i ddechrau gydag anghenion ein poblogaeth a'n cymunedau, i edrych yn onest ar yr hyn y mae'n ei gostio i ddarparu gwasanaethau cyhoeddus y mae pobl yn dibynnu arnyn nhw ac i wneud yn siŵr bod gennym ni'r adnoddau a'r pwerau i fuddsoddi'n iawn yn ein dyfodol. Mae hynny, rwy'n credu, yn sail llawer cryfach ar gyfer setliad cyllidol na dim ond gofyn beth mae Cymru yn ei gael o ganlyniad i benderfyniadau a wneir yn rhywle arall. Yn y pen draw, dyna ddylai tegwch ei olygu—nid gofyn i Gymru gyd-fynd â'r fformiwla, ond adeiladu system ariannu sy'n ein hadlewyrchu'n iawn, system lle mae'r rheolau'n glir ac wedi'u goruchwylio'n annibynnol, lle mae cyllid yn adlewyrchu anghenion gwirioneddol ein gwlad a lle mae gennym ni fwy o reolaeth dros yr adnoddau a'r grymoedd cyllidol sydd eu hangen arnom ni i ni fuddsoddi yn ein cenedl. Oherwydd ar ôl bron i hanner can mlynedd o Barnett, ni ddylem ni fod yn gofyn pa mor hir y gallwn ni wneud i fformiwla ariannu sydd wedi dyddio weithio, fe ddylem ni fod yn gofyn sut olwg sydd ar system ariannu deg i Gymru a chyflwyno dadl drosto. Diolch. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776246 406 En 2026-10-06T17:55:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=15902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=15902&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776247 407 En 2026-10-06T17:55:41 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=15943&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=15943&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 332 332 Mike Hedges AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike Every local authority in Britain can move money into and out of reserves. This includes town and community councils and it actually includes school governing bodies, who can also move money into and out of reserves. No controls, no rules. It's their money, they can spend it or save it. Why is the Welsh Government treated differently? Once money is allocated to Wales or is raised in Wales, the Treasury has no legitimate interest in that money. This is the way they treat Westminster committees and how they treat different spending areas in Westminster. It is not the way to treat a Government. Money is sometimes allocated late in the year, sometimes very late in the year. Money has been claimed back. There is an expectation it could have been carried forward, but that's only an expectation. The rules are really unfair. If not always able to carry it forward, money was claimed back. I did suggest at the time that we should not rely on the Treasury being fair—I don't think anybody's ever thought the Treasury was fair—and that we should actually take the money and spend it. We could give it to local authorities or give it to housing associations without any problem at all. But this is not a way to run a national budget. It does not cost the Treasury any money. Once it's here, it's here, and I don't see why they want to get involved in micromanaging Wales. It has to end. And once the money is allocated, then why does the Treasury want to get involved? It is not their money, they should be leaving us alone. On funding, despite what has been said and believed, Wales does well out of the current system. We receive substantially more than we pay in. Estimates suggest that we collect about 70 per cent to 75 per cent of the per capita income in Wales. We spend about 110 per cent, including central Government expenditure, here in Wales. This is what being part of a larger country means—money is provided to those who need it most. What should a funding system look like? Characteristics of a funding system for subnational Governments that were originally proposed by the Calman commission include: stability and predictability; simplicity and transparency; autonomy; efficiency; equity, so that resources are allocated in a way that takes account of relative need; and accountability, so that the link between decisions made and the tax paid by voters is clear. Any additional tax take within a region should impact on the budget available. The Barnett formula evolved from the Goschen formula, which was designed specifically to preserve Scotland's public expenditure advantage over England. The formula was thus never designed with Wales in mind. Applied rigorously, the formula should have led to convergence in levels of spending per head across the UK. The formula has, however, preserved the spending advantage for Wales over England. There have been periodic adjustments to the operation of the formula since 1980, mainly through relative population changes. These adjustments have increased relative spending levels in Wales. The main advantage of the formula is its simplicity and objectivity as a basis for making spending allocations. There has been notable success in securing formula bypass since devolution. For example, Objective 1 match funding and funding for city deals. Northern Ireland has done substantially better in receiving money in excess of the Barnett formula. Remember, the Barnett formula calculates the minimum to be provided. Anything over and above that is allowed to be provided by the Government if they so desire. We also have the Barnett floor. It was set following the Holtham commission investigation into the needs of Wales. At the 2015 spending review, the UK Conservative Government—see, Sam, I do mention the Conservatives—implemented a funding floor in Wales. This provided a guarantee that the Welsh Government block grant funding per head would not fall below 115 per cent of equivalent spending per head in England. Currently in Wales we get about 120 per cent of the equivalent funding per head in England. With the result of the Holtham review that Wales needs 115 per cent of the equivalent funding per head in England in devolved areas, if we get 120 per cent, we're doing well. Currently, the total budget is £27.5 billion—£22.8 billion in revenue and £3.6 billion in capital. So, if Wales gets its 115 per cent, which is what Holtham said, then we get about £1 billion more than we should be getting, or than would be calculated. So, this idea that Wales is treated very badly by everybody might play well in certain circles, but it doesn't actually play with reality. This needs recalculating. I suggest academics, jointly appointed by the Welsh Government and the Treasury, at five-yearly intervals, should recalculate Wales's need. But remember, there's a danger that Wales will get less. I support additional funding for rail. I have stations in my constituency that we need to be opening and reopening. Would money better be spent on transport in general? We need work doing on bus and rail interchanges. We need to ensure adequate parking near the new stations. What we do not need are rail lines to fulfil the wishes of the few passengers who want to use them. Gall pob awdurdod lleol ym Mhrydain symud arian i mewn ac allan o gronfeydd wrth gefn. Mae hyn yn cynnwys cynghorau tref a chymuned ac mewn gwirionedd mae'n cynnwys cyrff llywodraethu ysgolion, a all hefyd symud arian i mewn ac allan o gronfeydd wrth gefn. Dim rheolaethau, dim rheolau. Eu harian nhw ydyw, fe allan nhw ei wario neu ei gynilo. Pam mae Llywodraeth Cymru yn cael ei thrin yn wahanol? Unwaith y bydd arian yn cael ei ddyrannu i Gymru neu yn cael ei godi yng Nghymru, nid oes gan y Trysorlys unrhyw ddiddordeb dilyn yn yr arian hwnnw. Dyma'r ffordd maen nhw'n trin pwyllgorau San Steffan a sut maen nhw'n trin gwahanol feysydd gwariant yn San Steffan. Nid dyma'r ffordd i drin Llywodraeth. Mae arian weithiau'n cael ei ddyrannu yn hwyr yn y flwyddyn, weithiau yn hwyr iawn yn y flwyddyn. Mae arian wedi'i hawlio'n ôl. Mae disgwyliad y gellid bod wedi cael ei gario ymlaen, ond dim ond disgwyliad yw hynny. Mae'r rheolau'n annheg iawn. Os nad oedd bob amser modd ei gario ymlaen, hawliwyd arian yn ôl. Awgrymais ar y pryd na ddylem ni ddibynnu ar i'r Trysorlys fod yn deg—nid wyf yn credu bod unrhyw un erioed wedi meddwl bod y Trysorlys yn deg—ac y dylem ni gymryd yr arian a'i wario mewn gwirionedd. Fe allwn ni ei roi i awdurdodau lleol neu ei roi i gymdeithasau tai heb unrhyw broblem o gwbl. Ond nid yw hyn yn ffordd o redeg cyllideb genedlaethol. Nid yw'n costio unrhyw arian i'r Trysorlys. Unwaith y bydd yma, mae yma, a dydw i ddim yn gweld pam eu bod arnyn nhw eisiau mân-reoli Cymru. Mae'n rhaid iddo ddod i ben. Ac unwaith y bydd yr arian wedi'i ddyrannu, yna pam mae ar y Trysorlys eisiau ymyrryd? Nid eu harian nhw ydyw, fe ddylen nhw fod yn gadael llonydd inni. O ran cyllid, er gwaethaf yr hyn sydd wedi'i ddweud a'i gredu, mae Cymru'n gwneud yn dda o'r system bresennol. Rydym ni'n derbyn llawer mwy na rydym ni'n talu. Mae amcangyfrifon yn awgrymu ein bod yn casglu tua 70 y cant i 75 y cant o'r incwm y pen yng Nghymru. Rydym ni'n gwario tua 110 y cant, gan gynnwys gwariant y Llywodraeth ganolog, yma yng Nghymru. Dyma beth mae bod yn rhan o wlad fwy yn ei olygu—darperir arian i'r rhai sydd ei angen fwyaf. Sut ddylai system ariannu edrych? Mae nodweddion system ariannu ar gyfer Llywodraethau is-genedlaethol a gynigiwyd yn wreiddiol gan gomisiwn Calman yn cynnwys: sefydlogrwydd a rhagweladwyedd; symlrwydd a thryloywder; ymreolaeth; effeithlonrwydd; cydraddoldeb, fel bod adnoddau yn cael eu dyrannu mewn ffordd sy'n ystyried angen cymharol; ac atebolrwydd, fel bod y cysylltiad rhwng penderfyniadau a wneir a'r dreth a delir gan bleidleiswyr yn glir. Dylai unrhyw dreth ychwanegol o fewn rhanbarth effeithio ar y gyllideb sydd ar gael. Esblygodd fformiwla Barnett o fformiwla Goschen, a gynlluniwyd yn benodol i gadw mantais gwariant cyhoeddus yr Alban dros Loegr. Felly ni chafodd y fformiwla erioed ei chynllunio gyda Chymru mewn golwg. Wedi'i gymhwyso'n drylwyr, dylai'r fformiwla fod wedi arwain at gydgyfeirio lefelau gwariant y pen ledled y Deyrnas Unedig. Mae'r fformiwla, fodd bynnag, wedi cadw'r fantais wariant i Gymru dros Loegr. Bu addasiadau achlysurol i weithrediad y fformiwla ers 1980, yn bennaf trwy newidiadau cymharol i'r boblogaeth. Mae'r addasiadau hyn wedi cynyddu lefelau gwariant cymharol yng Nghymru. Prif fantais y fformiwla yw ei symlrwydd a'i wrthrychedd fel sail ar gyfer gwneud dyraniadau gwariant. Bu llwyddiant nodedig wrth sicrhau ffyrdd o osgoi'r fformiwla ers datganoli. Er enghraifft, cyllid cyfatebol Amcan 1 a chyllid ar gyfer bargeinion dinesig. Mae Gogledd Iwerddon wedi gwneud yn sylweddol well wrth dderbyn arian sy'n fwy na fformiwla Barnett. Cofiwch, mae fformiwla Barnett yn cyfrifo'r lleiafswm i'w ddarparu. Gall y Llywodraeth ddarparu unrhyw beth dros hynny os yw hi'n dymuno. Mae gennym ni lawr Barnett hefyd. Fe'i sefydlwyd yn dilyn ymchwiliad comisiwn Holtham i anghenion Cymru. Yn adolygiad gwariant 2015, gweithredodd Llywodraeth Geidwadol y Deyrnas Unedig—dyna chi, Sam, rwy'n sôn am y Ceidwadwyr—lawr cyllido yng Nghymru. Roedd hyn yn warant na fyddai cyllid grant bloc Llywodraeth Cymru y pen yn disgyn o dan 115 y cant o'r gwariant cyfatebol y pen yn Lloegr. Ar hyn o bryd yng Nghymru rydym ni'n cael tua 120 y cant o'r cyllid cyfatebol y pen yn Lloegr. Gyda chanlyniad adolygiad Holtham bod angen 115 y cant o'r cyllid cyfatebol y pen ar Gymru mewn ardaloedd datganoledig, os cawn ni 120 y cant, rydym ni'n gwneud yn dda. Ar hyn o bryd, cyfanswm y gyllideb yw £27.5 biliwn—£22.8 biliwn mewn refeniw a £3.6 biliwn mewn cyfalaf. Felly, os yw Cymru'n cael ei 115 y cant, a dyna a ddywedodd Holtham, yna rydyn ni'n cael tua £1 biliwn yn fwy nag y dylem ni fod yn ei gael, neu nag y byddai'n cael ei gyfrifo. Felly, gallai'r syniad hwn bod Cymru yn cael ei thrin yn wael iawn gan bawb swnio'n dda mewn rhai cylchoedd, ond nid dyna'r gwirionedd. Mae angen ailgyfrifo hyn. Awgrymaf y dylai academyddion, a benodwyd ar y cyd gan Lywodraeth Cymru a'r Trysorlys, bob pum mlynedd, ailgyfrifo anghenion Cymru. Ond cofiwch, mae perygl y bydd Cymru'n cael llai. Rwy'n cefnogi cyllid ychwanegol ar gyfer rheilffyrdd. Mae gen i orsafoedd yn fy etholaeth y mae angen i ni fod yn agor ac ailagor. A fyddai'n well gwario arian ar drafnidiaeth yn gyffredinol? Mae angen i ni wneud gwaith ar gyfnewidfeydd bysiau a rheilffyrdd. Mae angen i ni sicrhau parcio digonol ger y gorsafoedd newydd. Yr hyn nad oes ei angen arnom ni yw llinellau rheilffordd i gyflawni dymuniadau'r ychydig deithwyr sydd eisiau eu defnyddio. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776233 408 En 2026-10-06T18:00:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=16202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=16202&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776235 409 En 2026-10-06T18:00:52 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=16254&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=16254&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776234 410 Cy 2026-10-06T18:00:57 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=16259&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=16259&l=en 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 12165 12165 Elfed Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12165 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12165 Williams, Elfed Dwi'n falch o gael cyfrannu i'r ddadl bwysig hon y prynhawn yma. Hoffwn roi ar y cofnod, i gychwyn, fy mod i wrth gwrs yn cefnogi pwynt 1 a phwynt 2 yn y cynnig sydd o'n blaenau. Mae nifer o fy nghyd-Aelodau ar y meinciau yma wedi gwneud yr achos yn glir eto heddiw dros pam mae angen i ni weld gweithrediadau brys gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig, a dwi am ganolbwyntio fy sylwadau ar bwynt 3 yn y cynnig. I'm pleased to be able to contribute to this important debate this afternoon. I'd like to put on record at the outset that of course I support point 1 and point 2 in the motion before us. A number of my fellow Members on these benches have made the case clear again today as to why we need to see urgent action from the UK Government, and I wish to focus my comments on point 3 of the motion. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776236 411 En 2026-10-06T18:01:28 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=16290&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=16290&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 12165 12165 Elfed Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12165 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12165 Williams, Elfed When the Prime Minister, Keir Starmer, made his way to Wales to announce £14 billion of investment to, as he put it, 'transform' Welsh rail, I'm sure many of us were hopeful that it was signalling the beginning of the end of historic underfunding for Welsh rail. However, as the details of commitments emerged, it became clear that, far from putting Wales on the right track, this commitment risks facilitating the continuation of underinvestment in Welsh rail over the current spending review period. It also, of course, made no effort to right the wrongs of the HS2 and the Oxford and Cambridge lines scandal. And whilst I'm sure we are glad to hear the new Prime Minister recently confirm that the £14 billion commitment remains firmly in place, I would maybe suggest to the Labour Party that it should have a word with Stephen Kinnock, the Secretary of State for Wales, given his views on this, as he doesn't quite seem to be on the same page as you in the Labour Party here, or even the Prime Minister. Point 3 in today's motion does not set out to give Wales any special treatment or to secure any additional funding. Rather, the motion aims to ensure that the UK Government's commitment properly aligns with the delivery timelines of projects in Wales that have already been given the green light. As the Cabinet Minister for Finance put it in her letter to the Chancellor: 'At this level of funding, the projects underpinning the commitment cannot be progressed at the pace required and key commitments will not be delivered within the planned timeframe.' If we continue as we are, deadlines will be missed, projects will be in limbo, jobs could be at risk, and rail in Wales will continue to lag behind the rest of the UK. I therefore urge you all to support this motion today. Pan wnaeth y Prif Weinidog, Keir Starmer, ei ffordd i Gymru i gyhoeddi £14 biliwn o fuddsoddiad i, fel y dywedodd, 'drawsnewid' rheilffyrdd Cymru, rwy'n siŵr bod llawer ohonom ni'n gobeithio ei fod yn arwydd o ddechrau diwedd tanariannu hanesyddol ar gyfer rheilffyrdd Cymru. Fodd bynnag, wrth i fanylion yr ymrwymiadau ddod i'r amlwg, daeth yn amlwg, ymhell o roi Cymru ar y trywydd iawn, bod yr ymrwymiad hwn mewn perygl o hwyluso parhau i danfuddsoddi mewn rheilffyrdd Cymru dros y cyfnod adolygu gwariant presennol. Nid oedd hefyd, wrth gwrs, yn gwneud unrhyw ymdrech i gywiro camgymeriadau'r HS2 a sgandal llinellau Rhydychen a Chaergrawnt. Ac er fy mod i'n siŵr ein bod yn falch o glywed y Prif Weinidog newydd yn cadarnhau yn ddiweddar bod yr ymrwymiad o £14 biliwn yn parhau, efallai y byddwn yn awgrymu i'r Blaid Lafur y dylai gael gair gyda Stephen Kinnock, Ysgrifennydd Gwladol Cymru, o ystyried ei farn ar hyn, gan nad yw'n ymddangos ei fod o'r un farn â chi yn y Blaid Lafur yma, neu hyd yn oed y Prif Weinidog. Nid yw pwynt 3 yn y cynnig heddiw yn bwriadu rhoi unrhyw driniaeth arbennig i Gymru na sicrhau unrhyw gyllid ychwanegol. Yn hytrach, nod y cynnig yw sicrhau bod ymrwymiad Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn cyd-fynd yn briodol ag amserlenni cyflawni prosiectau yng Nghymru sydd eisoes wedi cael sêl bendith. Fel y dywedodd Gweinidog Cyllid y Cabinet yn ei llythyr at y Canghellor: 'Gyda'r swm yma o gyllid, ni ellir bwrw ymlaen â'r prosiectau sy'n sail i'r ymrwymiad yn ddigon cyflym ac ni fydd ymrwymiadau allweddol yn cael eu cyflawni o fewn yr amserlen a gynlluniwyd.' Os byddwn yn parhau fel yr ydym ni, bydd dyddiadau cau yn cael eu methu, bydd prosiectau mewn rhyw dir neb, gallai swyddi fod mewn perygl, a bydd rheilffyrdd yng Nghymru yn parhau i fod ar ôl gweddill y Deyrnas Unedig. Felly, rwy'n eich annog chi i gyd i gefnogi'r cynnig hwn heddiw. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776241 412 En 2026-10-06T18:03:40 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=16422&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=16422&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Devolution should never mean a transfer of responsibility without the means to discharge it, and yet, too often in Wales, we've been given the powers we have so far without the funds to use them, trying to meet our responsibilities with one hand tied behind our backs, and that erodes public confidence in devolution. I welcome this debate. It has shown me, actually, that there is a significant amount of cross-party support for the three points in the motion. Just to touch on them very quickly, the Wales reserve: if a Government does not need to spend money in one year, it should be able to save it for what is needed in the next year. That's exactly how we all do our own budgets at home. If we don't spend it, we can carry it over, and, therefore, that should be the same application to our budget here in Wales. Scotland does not face the same constraints. It has unlimited annual drawdowns from its own reserve. The need for flexibility, though, goes beyond the reserve. Last July, Members across this Senedd agreed that it makes little sense for a national Government to have less borrowing flexibility than a local council, as has been raised by Mike Hedges. We remain stuck, with an overall capital borrowing cap whose real value is eroded by inflation over the past decade. Secondly, the Crown Estate. Borrowing and revenue have to go hand in hand. Wales has a revenue stream in sight, and, at the moment, it is being collected elsewhere. The Crown Estate's Welsh assets were valued at £853 million in 2022-23, and 93 per cent of that is tied to offshore wind and marine energy. Of course, devolving that revenue would come with a reduction in the block grant—we do know that. But, just as in Scotland, the way that adjustment is calculated matters. If it is set transparently and reflects the growth of offshore wind in Wales, it could give us the much-needed means to invest in our own coastline and communities. On the Barnett formula, I welcome the motion's language of review, fairness and transparency. But we must, as has been said, be cautious, as the Institute for Fiscal Studies has noted. Reopening the formula could cost Wales as readily as it benefits. So, the credible route is not a leap in the dark; it is, as has been said, a rigorous, evidence-based process. At present, the Treasury acts as judge, jury and executioner in disputes. We've seen that HS2 is the clearest example, and the Oxford to Cambridge line as well. When the same decision goes against Wales twice and no-one outside the Treasury can overturn it, that is not an error, it is a flaw in the design. What we need is an independent fiscal commission, along the lines of Australia's Commonwealth Grants Commission. Finally, on rail, I welcome the commitment to £14 billion-worth of investment, and I support, of course, devolving rail infrastructure to Wales, as Scotland has. I have to refer us to the modicum of confusion that there was in the last Senedd over the £14 billion and the befuddlement and confusion in terms of the motions coming forward to us. But let's move on from that, as we should see, in terms of our railways. We need to see that rail devolution come to Wales, with the money attached to it, and we need to make sure that that affects the whole of Wales. To finish, I ask the Welsh Government to be bolder in what it asks for, and I ask the UK Government, in turn, to give us a fair hearing into a fair settlement. Diolch yn fawr iawn. Ni ddylai datganoli byth olygu trosglwyddo cyfrifoldeb heb y modd i'w gyflawni, ac eto, yn rhy aml yng Nghymru, rydym ni wedi cael y pwerau sydd gennym ni hyd yma heb yr arian i'w defnyddio, gan geisio cyflawni ein cyfrifoldebau gydag un llaw wedi'i glymu y tu ôl i'n cefnau, ac mae hynny'n erydu hyder y cyhoedd mewn datganoli. Rwy'n croesawu'r ddadl hon. Mae wedi dangos i mi, mewn gwirionedd, fod yna lawer iawn o gefnogaeth drawsbleidiol i'r tri phwynt yn y cynnig. Dim ond i'w crybwyll nhw'n gyflym iawn, cronfa wrth gefn Cymru: os nad oes angen i Lywodraeth wario arian mewn blwyddyn, dylai allu ei gynilo ar gyfer yr hyn sydd ei angen yn y flwyddyn nesaf. Dyna'n union sut rydym ni i gyd yn gwneud ein cyllidebau ein hunain gartref. Os nad ydym ni'n ei wario, fe allwn ni ei gario drosodd, ac, felly, dylai hynny fod yr un mor wir i'n cyllideb ni yma yng Nghymru. Nid yw'r Alban yn wynebu'r un cyfyngiadau. Fe all hi droi'n ddi-derfyn at ei chronfa wrth gefn ei hun. Mae'r angen am hyblygrwydd, fodd bynnag, yn mynd y tu hwnt i'r gronfa wrth gefn. Ym mis Gorffennaf diwethaf, cytunodd Aelodau ar draws y Senedd hon nad yw'n gwneud llawer o synnwyr i Lywodraeth genedlaethol gael llai o hyblygrwydd benthyca na chyngor lleol, fel y soniodd Mike Hedges. Rydym ni'n parhau i fod yn sownd, gydag uchafswm benthyca cyfalaf cyffredinol y mae ei werth gwirioneddol wedi ei erydu gan chwyddiant dros y degawd diwethaf. Yn ail, Ystad y Goron. Rhaid i fenthyca a refeniw fynd law yn llaw. Mae gan Gymru ffrwd refeniw posib, ac, ar hyn o bryd, mae'n cael ei gasglu mewn mannau eraill. Roedd asedau Cymreig Ystâd y Goron yn werth £853 miliwn yn 2022-23, ac mae 93 y cant o hynny'n gysylltiedig â ffermydd gwynt ar y môr ac ynni'r môr. Wrth gwrs, byddai datganoli'r refeniw hwnnw yn arwain at ostyngiad yn y grant bloc—rydyn ni'n gwybod hynny. Ond, yn union fel yn yr Alban, mae'r ffordd y mae'r addasiad hwnnw'n cael ei gyfrifo yn bwysig. Os caiff ei bennu'n dryloyw ac yn adlewyrchu twf ynni gwynt ar y môr yng Nghymru, gallai roi'r modd mawr ei angen i ni fuddsoddi yn ein harfordir a'n cymunedau ein hunain. O ran fformiwla Barnett, rwy'n croesawu fel mae'r cynnig yn sôn am adolygu, tegwch a thryloywder. Ond mae'n rhaid i ni, fel y dywedwyd, fod yn ofalus, fel y mae'r Sefydliad Astudiaethau Cyllidol wedi nodi. Gallai ailagor y fformiwla olygu fod Cymru ar ei cholled, fel rŵan y mae hi ar ei hennill. Felly, nid y llwybr credadwy yw naid i'r tywyllwch; ond yn hytrach, fel y dywedwyd, proses drylwyr, sy'n seiliedig ar dystiolaeth. Ar hyn o bryd, mae'r Trysorlys yn gweithredu fel barnwr, rheithgor a dienyddiwr mewn anghydfodau. Rydym ni wedi gweld mai HS2 yw'r enghraifft gliriaf, a'r llinell Rhydychen i Gaergrawnt hefyd. Pan fydd yr un penderfyniad yn mynd yn erbyn Cymru ddwywaith a does neb y tu allan i'r Trysorlys yn gallu ei wyrdroi, nid yw hynny'n gamgymeriad, mae'n ddiffyg yn y dyluniad. Yr hyn sydd ei angen arnom mi yw comisiwn cyllidol annibynnol, rhywbeth tebyg i Gomisiwn Grantiau Cymanwlad Awstralia. Yn olaf, o ran rheilffyrdd, rwy'n croesawu'r ymrwymiad i fuddsoddiad gwerth £14 biliwn, ac rwy'n cefnogi, wrth gwrs, datganoli'r seilwaith rheilffyrdd i Gymru, fel y mae'r Alban wedi. Mae'n rhaid i mi ein cyfeirio at y dryswch a fu yn y Senedd ddiwethaf dros y £14 biliwn a'r dryswch a'r penbleth o ran y cynigion a gyflwynwyd. Ond gadewch i ni symud ymlaen o hynny, fel y dylem ni weld, o ran ein rheilffyrdd. Mae angen i ni weld y datganolir rheilffyrdd i Gymru, gyda'r arian ynghlwm wrtho, ac mae angen i ni wneud yn siŵr bod hynny'n effeithio ar Gymru gyfan. I orffen, gofynnaf i Lywodraeth Cymru fod yn fwy beiddgar yn yr hyn y mae'n gofyn amdano, ac rwy'n gofyn i Lywodraeth y Deyrnas Unedig, yn ei thro, roi gwrandawiad teg i ni a setliad teg. Diolch yn fawr iawn. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776232 413 En 2026-10-06T18:05:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=16502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=16502&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776237 414 Cy 2026-10-06T18:07:46 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=16668&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=16668&l=en 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf yn awr ar y Gweinidog Cabinet i ymateb i'r ddadl. I call on the Cabinet Minister now to reply to the debate. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776238 415 En 2026-10-06T18:07:50 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=16672&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=16672&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Cabinet Minister for Finance Y Gweinidog Cabinet dros Gyllid Jones, Elin Diolch, Lywydd. To Reform, and to Cai Parry-Jones, may I start by saying that this Senedd most definitely should be discussing how we are funded? You tabled a debate last week on blankets of the past. I tabled one this week on the financing of Wales. Reform, you may be counting views and shares on social media. I'm counting the money made available and used in Wales. So, this motion is clear: it supports flexible access to reserves to enable better financial planning and control by Government, and that will definitely benefit the people of Wales. Secondly, it supports better operation and transparency on the decisions that finance Wales via Barnett. These decisions should not be hidden behind a Treasury curtain. And it calls for rail investment in Wales to finally be realised, and those Burns stations, so often mentioned in this Senedd, to be built. Diolch, Lywydd. I Reform, ac i Cai Parry-Jones, gaf i ddechrau trwy ddweud y dylai'r Senedd hon fod yn sicr yn trafod sut rydym yn cael ein hariannu? Fe wnaethoch chi gyflwyno dadl yr wythnos diwethaf ar flancedi o'r gorffennol. Fe wnes i gyflwyno un yr wythnos hon ar ariannu Cymru. Reform, efallai eich bod chi'n cyfrif faint o bobl sy'n gweld a rhannu pethau ar y cyfryngau cymdeithasol. Rydw i'n cyfrif yr arian sydd ar gael ac a ddefnyddir yng Nghymru. Felly, mae'r cynnig hwn yn glir: mae'n cefnogi mynediad hyblyg i gronfeydd wrth gefn i alluogi gwell cynllunio a rheolaeth ariannol gan y Llywodraeth, a bydd hynny'n bendant o fudd i bobl Cymru. Yn ail, mae'n cefnogi gwell gweithrediad a thryloywder ar y penderfyniadau sy'n ariannu Cymru drwy Barnett. Ni ddylid cuddio'r penderfyniadau hyn y tu ôl i len y Trysorlys. Ac mae'n galw am wireddu buddsoddiad rheilffyrdd yng Nghymru o'r diwedd, ac adeiladu'r gorsafoedd Burns hynny, a grybwyllir mor aml yn y Senedd hon. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776239 416 Cy 2026-10-06T18:08:51 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=16733&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=16733&l=en 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Felly, diolch i Lafur am gyd-gyflwyno’r cynnig a'r galwadau yma, a hefyd, yn y cyfraniad, am amlinellu'r ymrwymiad sydd gyda chi i ddiwygiad pellach ar gyllido Cymru. Fe amlinellodd Sera Evans hefyd yr angen am hyblygrwydd i'r mynediad yna ar gyfer ein cronfeydd wrth gefn ni, sydd mor bwysig i ni. So, I'd like to thank Labour for jointly tabling the motion and also for their contribution outlining the commitment that you have to further reform of the fiscal framework in Wales. Sera Evans also outlined the need for flexibility in that access to our reserves, which is so important to us. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776240 417 En 2026-10-06T18:09:18 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=16760&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=16760&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Paul Marr, we share the same constituents, and I can tell you that they are interested in Wales getting its fair share of funding, and especially on rail investment in Pembrokeshire and into Aberystwyth. That's not ideology; that's better rail services. Paul Marr, rydym ni'n rhannu'r un etholwyr, a gallaf ddweud wrthych chi fod ganddyn nhw ddiddordeb bod Cymru'n cael ei chyfran deg o gyllid, ac yn enwedig ar fuddsoddiad mewn rheilffyrdd yn sir Benfro ac i mewn i Aberystwyth. Nid ideoleg mo hynny; gwell gwasanaethau rheilffyrdd yw hynny. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776242 418 En 2026-10-06T18:09:37 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=16779&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=16779&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 12170 12170 Iain McIntosh AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12170 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12170 McIntosh, Iain Will you take a small intervention? Wnewch chi dderbyn ymyriad byr? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776243 419 En 2026-10-06T18:09:38 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=16780&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=16780&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Yes. Gwnaf. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776244 420 En 2026-10-06T18:09:39 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=16781&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=16781&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 12170 12170 Iain McIntosh AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12170 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12170 McIntosh, Iain I'd just like to request, well, ask, really: do you appreciate that, if another funding review was to take place, it could actually result in Wales getting less funding? And if that was to happen, would you then accept that? Fe hoffwn i wneud cais, wel, gofyn, mewn gwirionedd: ydych chi'n sylweddoli, pe bai adolygiad cyllid arall, y gallai arwain at Gymru yn cael llai o arian? A phe digwyddai hynny, a fyddech chi'n derbyn hynny? 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776245 421 En 2026-10-06T18:09:52 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=16794&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=16794&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin This motion today is not about the fiscal review; it's about the operation of Barnett. It is different to the call—.  It was seeking to create a consensus, a commonsense consensus, across this Chamber that you've decided that you don't sign up to. It was good to hear the commonsense approach by the Conservatives, speaking of appropriate powers for appropriate use, and that's what good politics means. [Interruption.] Look at the detail of what's in front of you. Others have suggested and said quite clearly that we need to not lay on our laurels and remain just on what this motion today is seeking to create for the Senedd, but to be bolder—Jane Dodds's words; Carrie Harper also made that call. I would say also, Mike Hedges, I will use that line when I next speak to the UK Treasury, when you reminded us all that school governing bodies and local authorities have more fiscal powers and borrowing powers than this Senedd itself has, on access to reserves in particular. You said the UK Treasury should not be micromanaging the finances of Wales, and that's a very important thing for us to get them to understand. So, we've created a consensus here today. It doesn't include Reform. I won't lose any sleep over that. But if I can finish by just saying that these proposals in this motion are rooted in partnership, fairness and a shared cross-party ambition to improve outcomes for the people of Wales. And if that wasn't worth an hour of this Senedd's time, then I don't know what could be. Nid yw'r cynnig hwn heddiw yn ymwneud â'r adolygiad cyllidol; mae'n ymwneud â sut mae Barnett yn gweithio. Mae'n wahanol i'r alwad—. Roedd yn ceisio creu consensws, consensws synnwyr cyffredin, ar draws y Siambr hon rydych chi wedi penderfynu nad ydych chi'n ei dderbyn. Roedd yn dda clywed ymagwedd synnwyr cyffredin y Ceidwadwyr, yn siarad am bwerau priodol i'w defnyddio yn briodol, a dyna beth mae gwleidyddiaeth dda yn ei olygu. [Torri ar draws.] Edrychwch ar fanylion yr hyn sydd o'ch blaen. Mae eraill wedi awgrymu a dweud yn eithaf clir bod angen i ni beidio â gorffwys ar ein rhwyfau ac aros dim ond ar yr hyn y mae'r cynnig hwn heddiw yn ceisio ei greu i'r Senedd, ond i fod yn fwy beiddgar—geiriau Jane Dodds; fe alwodd Carrie Harper am hynny hefyd. Byddwn yn dweud hefyd, Mike Hedges, byddaf yn defnyddio hynny pan fyddaf yn siarad â Thrysorlys y Deyrnas Unedig nesaf, pan wnaethoch chi ein hatgoffa ni i gyd fod gan gyrff llywodraethu ysgolion ac awdurdodau lleol fwy o bwerau cyllidol a phwerau benthyca na'r Senedd hon ei hun, o ran mynediad at gronfeydd wrth gefn yn benodol. Fe ddywedoch chi na ddylai Trysorlys y Deyrnas Unedig fod yn mân-reoli cyllid Cymru, ac mae hynny'n beth pwysig iawn i ni eu cael nhw ei ddeall. Felly, rydyn ni wedi creu consensws yma heddiw. Nid yw'n cynnwys Reform. Wnaf i ddim colli unrhyw gwsg dros hynny. Ond os caf i orffen trwy ddweud bod y cynigion hyn yn y cynnig hwn wedi'u gwreiddio mewn partneriaeth, tegwch ac uchelgais drawsbleidiol ar y cyd i wella canlyniadau i bobl Cymru. Ac os nad oedd hynny'n werth awr o amser y Senedd hon, yna dydw i ddim yn gwybod beth sydd. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776223 422 En 2026-10-06T18:10:00 http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=16802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=16802&l=cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776224 423 Cy 2026-10-06T18:11:49 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=16911&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=16911&l=en 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Ac yn awr y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes. Gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.  The proposal is to agree the motion. Does any Member object? [Objection.] There is objection. I will therefore defer voting under this item until voting time. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776225 424 Cy 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform I Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio. Voting deferred until voting time. 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776226 425 Cy 2026-10-06T18:12:06 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=16928&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=16928&l=en 261006-6 6. Dadl: Diwygio Cyllidol 6. Debate: Fiscal Reform C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Rydym ni wedi cyrraedd y cyfnod pleidleisio. Oni bai bod pum Aelod yn dymuno i mi ganu'r gloch, symudaf yn syth i'r cyfnod pleidleisio.  And that brings us to voting time, and, unless five Members wish for the bell to be rung, I will proceed directly to voting time.  16313 7 2026-10-06T13:30:01 776228 426 Cy 2026-10-06T18:12:28 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=16950&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=16950&l=en 261006-7 7. Cyfnod Pleidleisio 7. Voting Time C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enwau Heledd Fychan a Lynne Neagle. Agorwch y bleidlais. Cau'r bleidlais. Dyma ganlyniad y bleidlais: o blaid 59, neb yn ymatal, yn erbyn 31. Mae'r cynnig wedi ei dderbyn. Diolch yn fawr iawn. I call for a vote on the motion tabled in the names of Heledd Fychan and Lynne Neagle. Open the vote. Close the vote. The result of the vote is as follows: in favour 59, no abstentions, and 31 against. The motion is therefore agreed. Thank you.  16313 7 2026-10-06T13:30:01 776229 427 Cy 261006-7 7. Cyfnod Pleidleisio 7. Voting Time V Eitem 6. Dadl: Diwygio Cyllidol: O blaid: 59, Yn erbyn: 31, Ymatal: 0 Derbyniwyd y cynnig<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16313/?#V7480">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div> Item 6. Debate: Fiscal Reform: For: 59, Against: 31, Abstain: 0 Motion has been agreed<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16313/?#V7480">Click to see vote results</a></div> 16313 7 2026-10-06T13:30:01 776230 428 Cy 2026-10-06T18:13:35 http://www.senedd.tv/cy/16313?startPos=17017&l=cy http://www.senedd.tv/en/16313?startPos=17017&l=en 261006-7 7. Cyfnod Pleidleisio 7. Voting Time C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw A daw hynny â thrafodion heddiw i ben. And that brings today's proceedings to a close.  16313 7 2026-10-06T13:30:01 776231 429 Cy 261006-7 7. Cyfnod Pleidleisio 7. Voting Time I Daeth y cyfarfod i ben am 18:13. The meeting ended at 18:13.