16260 7 2026-09-15T13:30:03 768958 0 Cy 2026-09-15T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=-48598&l=en 260915-0 C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 770339 1 Cy 260915-0 I Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny. Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant wrth gyflwyno’r busnes. In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches. [R] indicates that the Member has declared an interest when tabling the business. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768959 2 Cy 260915-0 I Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Huw Irranca-Davies) yn y Gadair.  The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Huw Irranca-Davies) in the Chair. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768961 3 Cy 2026-09-15T13:30:03 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Croeso nôl i chi i gyd.  Welcome back to you all.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 768968 4 En 2026-09-15T13:30:06 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=8&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=8&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Welcome back, everybody.  Croeso yn ôl, bawb.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 768969 5 Cy 2026-09-15T13:30:10 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=12&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=12&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Gadewch i ni symud ymlaen at y busnes, ac eitem 1, cwestiynau i'r Prif Weinidog. Ac yn gyntaf, cwestiwn 1, Gwyn Williams.  Let's move on to this afternoon's business, and item 1, questions to the First Minister. The first question is from Gwyn Williams.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 768962 6 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Cwmni Ynni Cyhoeddus Cymunedol Community Public Energy Company 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768963 7 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 5083 5083 Gwyn Williams https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5083 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn 1. Pa fudd ddaw i drigolion Abertawe yn sgil sefydlu cwmni ynni cyhoeddus cymunedol i Gymru? OQ64441 1. What benefits will come to the residents of Swansea following the establishment of a community public energy company for Wales? OQ64441 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768964 8 Cy 2026-09-15T13:30:32 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=34&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=34&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Wel, diolch am y cwestiwn ac, fel y Llywydd, mi wnaf innau groesawu pawb yn ôl yma ar ôl yr haf. Dwi'n sylweddoli ei bod hi wedi bod yn haf prysur iawn i bawb, ond gobeithio bod pawb wedi cael gorffwys hefyd.  Y nod wrth sefydlu cwmni ynni cyhoeddus i Gymru ydy gwneud y defnydd gorau posib o’n hadnoddau ynni ni fel gwlad, a sicrhau bod ynni yn dod yn fwy fforddiadwy ac yn lanach, a bod mwy ohono’n eiddo i ni yma yng Nghymru. Mi fydd hyn yn helpu cymunedau, yn helpu busnesau a gwasanaethau cyhoeddus i wneud gwell defnydd o’r ynni sy’n cael ei gynhyrchu yng Nghymru. Ar 7 Medi, mi wnaethon ni lansio ymgynghoriad ar hynny, a dwi’n edrych ymlaen at glywed barn pobl ar sut allwn ni fanteisio’n well ar ynni Cymru er budd pobl a chymunedau ym mhob rhan o’r wlad. Well, thank you for the question and, as the Llywydd did, I will welcome everyone back after the summer. I understand that it's been a very busy summer for everyone, but I do hope that everyone had an opportunity to relax too. Our aim in establishing a Welsh public energy company is to make the best possible use of our energy resources as a nation, ensuring that energy becomes more affordable, cleaner, and that more of it is owned by us here in Wales. This will help communities, businesses and public services to make better use of the energy produced in Wales. On 7 September, we launched a consultation on that, and I look forward to hearing the views of people on how we can better take advantage of Welsh energy for the benefit of communities and people in all parts of Wales. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768972 9 En 2026-09-15T13:31:23 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=85&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=85&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5083 5083 Gwyn Williams https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5083 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn A publicly owned energy company based in Swansea, with a focus on supporting community and local ownership would not just positively impact communities across Gŵyr Abertawe, but also across the wider Swansea bay area. The cost-of-living crisis has impacted many thousands of people in my constituency, made worse, of course, by the closure of the furnaces over in Port Talbot, which is not so far away. Swansea has the second biggest tidal range in the world, and the city's proximity to the electric arc furnace across the bay will be an integral part of our transition to net zero. So, if it is based in Swansea, it would also provide a tangible future of sustainable careers that future generations can look forward to. With these exciting points in mind, will Swansea be considered for the potential headquarters of a community public energy company for Wales? Diolch yn fawr.  Byddai cwmni ynni sydd ym mherchnogaeth y cyhoedd yn Abertawe, â phwyslais ar gefnogi perchnogaeth gymunedol a lleol, nid yn unig yn cael effaith gadarnhaol ar gymunedau ar draws Gŵyr Abertawe, ond hefyd ar draws ardal ehangach Bae Abertawe. Mae'r argyfwng costau byw wedi effeithio ar filoedd lawer o bobl yn fy etholaeth i, wedi'i waethygu, wrth gwrs, gan gau'r ffwrneisi draw ym Mhort Talbot, sydd ddim mor bell i ffwrdd. Abertawe sydd â'r ail amrediad llanw mwyaf yn y byd, a bydd agosrwydd y ddinas at y ffwrnais arc trydan ar draws y bae yn rhan annatod o'n trawsnewidiad i sero net. Felly, os yw wedi'i leoli yn Abertawe, byddai hefyd yn darparu dyfodol gwirioneddol o yrfaoedd cynaliadwy y gall cenedlaethau'r dyfodol edrych ymlaen ato. Gyda'r pwyntiau cyffrous hyn mewn golwg, a fydd Abertawe yn cael ei hystyried ar gyfer pencadlys posibl cwmni ynni cyhoeddus cymunedol i Gymru? Diolch yn fawr. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768974 10 En 2026-09-15T13:32:16 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=138&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=138&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I congratulate the Member on a shameless, but very, very well meaning and important plug on behalf of his constituents, and I'm sure many of you are thinking along similar lines right now. What the Member does do, of course, importantly, is reflect on the economic challenges in the area that he represents, and we will always, as a Government, seek to create opportunities for innovation and growth and job opportunities in every single part of our nation. And that will be one of the founding principles of the new development agency that we are in the process of establishing.  The proposed new company is built around Trydan Gwyrdd Cymru, which is currently headquartered in Merthyr Tydfil. But it also has staff in other areas of Wales, and, crucially, it will be there to serve all parts of Wales and to make gains for communities wherever they are in our nation.  Rwy'n llongyfarch yr Aelod ar hysbyseb di-gywilydd, ond â bwriadau da iawn, iawn a phwysig ar ran ei etholwyr, ac rwy'n siŵr bod llawer ohonoch chi'n meddwl mewn ffordd debyg ar hyn o bryd. Yr hyn y mae'r Aelod yn ei wneud, wrth gwrs, yn bwysig, yw myfyrio ar yr heriau economaidd yn yr ardal y mae'n ei chynrychioli, a byddwn bob amser, fel Llywodraeth, yn ceisio creu cyfleoedd ar gyfer arloesedd a thwf a chyfleoedd gwaith ym mhob rhan o'n gwlad. A dyna fydd un o egwyddorion sylfaenol yr asiantaeth ddatblygu newydd yr ydym ni wrthi'n ei sefydlu.  Mae'r cwmni newydd arfaethedig wedi'i adeiladu o amgylch Trydan Gwyrdd Cymru, sydd â'i bencadlys ym Merthyr Tudful ar hyn o bryd. Ond mae ganddo staff mewn rhannau eraill o Gymru hefyd, ac, yn hollbwysig, bydd yno i wasanaethu pob rhan o Gymru ac i wneud enillion i gymunedau ble bynnag y maen nhw yn ein gwlad.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 768978 11 En 2026-09-15T13:33:19 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=201&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=201&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12190 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca The UK has the highest industrial electricity prices in the world, north Wales paying the highest electric standing charges in Britain, and south Wales, in my constituency, pays above the average. Politicians trying to control the energy market isn't going to fix this. The problem is the cost of net zero, loaded onto working families through their bills. A combination of green taxes and regulations have led us down this path of rising bills and job losses—just look at Port Talbot, for example. So, First Minister, can you confirm that all forms of energy will be supported by this body? Otherwise, how many more Welsh jobs will have to go before this Government admits its net-zero targets are being paid for by the people who can least afford it? Y DU sydd â'r prisiau trydan diwydiannol uchaf yn y byd, mae gogledd Cymru yn talu'r prisiau sefydlog uchaf ym Mhrydain, ac mae de Cymru, yn fy etholaeth i, yn talu mwy na'r cyfartaledd. Nid yw gwleidyddion yn ceisio rheoli'r farchnad ynni yn mynd i drwsio hyn. Y broblem yw cost sero net, wedi'i llwytho ar deuluoedd sy'n gweithio drwy eu biliau. Mae cyfuniad o drethi gwyrdd a rheoliadau wedi ein harwain i lawr y llwybr hwn o filiau cynyddol a cholli swyddi—edrychwch ar Bort Talbot, er enghraifft. Felly, Brif Weinidog, a allwch chi gadarnhau y bydd pob math o ynni yn cael ei gefnogi gan y corff hwn? Fel arall, faint yn rhagor o swyddi Cymru fydd yn rhaid iddyn nhw ddiflannu cyn i'r Llywodraeth hon gyfaddef mai'r bobl sy'n gallu ei fforddio leiaf sy'n talu am ei thargedau sero net? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768980 12 En 2026-09-15T13:34:11 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=253&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=253&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I think the point I would make is that high energy prices are not as a result of a pursuit of net zero. They're not as a result of the determination that we must have—every one of us—to tackle the scourge of climate change. And we know the cost of not tackling climate change. We saw it in the wildfires that scorched so much of Wales over this summer. I hope I can persuade the Member that what we should be doing is seeking as much control as possible over how we generate electricity in Wales, how we reap the benefits of those projects in Wales, and having energy devolved to Wales as part of our toolkit as a nation to look after businesses and communities alike. Rwy'n credu mai'r pwynt y byddwn i'n ei wneud yw nad yw prisiau ynni uchel o ganlyniad i fynd ar drywydd sero net. Nid ydyn nhw o ganlyniad i'r penderfyniad y mae'n rhaid i ni feddu arno—pob un ohonom ni—i fynd i'r afael â phla newid hinsawdd. Ac rydym ni'n gwybod y gost o beidio â mynd i'r afael â newid hinsawdd. Fe wnaethom ni ei weld yn y tanau gwyllt a losgodd gymaint o Gymru dros yr haf hwn. Rwy'n gobeithio y gallaf i berswadio'r Aelod mai'r hyn y dylem ni fod yn ei wneud yw ceisio sicrhau cymaint o reolaeth â phosibl dros sut rydym ni'n cynhyrchu trydan yng Nghymru, sut rydym ni'n elwa o fanteision y prosiectau hynny yng Nghymru, a chael ynni wedi'i ddatganoli i Gymru yn rhan o'n pecyn cymorth fel cenedl i ofalu am fusnesau a chymunedau yn yr un modd. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769087 13 En 2026-09-15T13:34:52 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=294&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=294&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Jane Dodds. Jane Dodds. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768982 14 Cy 2026-09-15T13:34:53 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=295&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=295&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Diolch yn fawr iawn, a phrynhawn da i chi, Brif Weinidog.  Thank you very much, and good afternoon, First Minister.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 768985 15 En 2026-09-15T13:34:55 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=297&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=297&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane I welcome the emphasis in the consultation on increasing community energy, and I think it's shameful and shameless of Reform UK to abandon—[Interruption.] It's my job—to abandon and just to sideline net zero. The world is on fire. As the First Minister has said, you just needed to look and see and talk to the communities that we represent over the summer just to see how bad it is. To get back to the very good point raised by Gwyn in relation to the community energy issues, I was lucky enough to visit Hwb y Gors in the Amman valley, where community-owned wind turbines have paid for the renovation of the community centre there. But it took 10 years to secure planning permission, and we need to make it much easier for our communities to be able to own community energy. So, Prif Weinidog, what will you and the Government do to make sure that we accelerate this, so that, actually, communities can own that community energy and ensure that they see the benefits and we stop the world being on fire? Diolch yn fawr iawn. Rwy'n croesawu'r pwyslais yn yr ymgynghoriad ar gynyddu ynni cymunedol, ac rwy'n credu ei bod yn gywilyddus ac yn ddi-gywilydd i Reform UK gefnu—[Torri ar draws.] Dyma fy ngwaith—gefnu ar sero net a'i wthio o'r neilltu. Mae'r byd ar dân. Fel y mae'r Prif Weinidog wedi dweud, y cwbl yr oedd angen i chi ei wneud oedd edrych a gweld a siarad â'r cymunedau yr ydym ni'n eu cynrychioli dros yr haf dim ond i weld pa mor wael yw pethau. I ddychwelyd at y pwynt da iawn a godwyd gan Gwyn o ran y materion ynni cymunedol, roeddwn i'n ddigon ffodus i ymweld â Hwb y Gors yn nyffryn Aman, lle mae tyrbinau gwynt sy'n eiddo i'r gymuned wedi talu am adnewyddu'r ganolfan gymunedol yno. Ond cymerodd 10 mlynedd i sicrhau caniatâd cynllunio, ac mae angen i ni ei gwneud hi'n llawer haws i'n cymunedau allu bod yn berchen ar ynni cymunedol. Felly, Brif Weinidog, beth fyddwch chi a'r Llywodraeth yn ei wneud i wneud yn siŵr ein bod ni'n cyflymu hyn, fel y gall cymunedau, mewn gwirionedd, fod yn berchen ar yr ynni cymunedol hwnnw a sicrhau eu bod nhw'n gweld y manteision a'n bod ni'n atal y byd rhag bod ar dân? Diolch yn fawr iawn. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768965 16 En 2026-09-15T13:35:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=302&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768971 17 En 2026-09-15T13:36:04 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=366&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=366&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Member is quite right, of course, about the need to accelerate our mission here, to make the most of the natural resources that we have and to take seriously our responsibilities when it comes to tackling climate change. This is what it's about—setting up a new organisation that can move more swiftly, that can look at how to work on commercial projects of a larger scale and with community energy, because it's all going to be in the mix. Climate change, and tackling climate change, is a responsibility for every single Minister in this Government. So, yes, it will involve planning, it will involve the energy Minister, it will involve the housing Minister, and so on. Where is she? She's over there. So, this is something that's owned by all of Government. The Member is quite right, of course, on Reform. In denying climate change, they are acting against the interests of the people of Wales. In denying or wanting to curtail employment rights, they are acting against the interests of workers the length and breadth of our nation. Reform is not a party that has the interests of Wales at heart in any way, shape or form. Mae'r Aelod yn llygad ei lle, wrth gwrs, ynglŷn â'r angen i gyflymu ein cenhadaeth yma, i fanteisio i'r eithaf ar yr adnoddau naturiol sydd gennym ni ac i gymryd ein cyfrifoldebau o ddifrif pan ddaw i fynd i'r afael â newid hinsawdd. Dyma wraidd y mater—sefydlu sefydliad newydd sy'n gallu symud yn gyflymach, sy'n gallu edrych ar sut i weithio ar brosiectau masnachol ar raddfa fwy a gydag ynni cymunedol, oherwydd mae'r cyfan yn mynd i fod yn y gymysgedd. Mae newid hinsawdd, a mynd i'r afael â newid hinsawdd, yn gyfrifoldeb i bob un Gweinidog yn y Llywodraeth hon. Felly, bydd, bydd yn cynnwys cynllunio, bydd yn cynnwys y Gweinidog ynni, bydd yn cynnwys y Gweinidog tai, ac yn y blaen. Ble mae hi? Mae hi draw yn y fan yna. Felly, mae hyn yn rhywbeth sy'n gyfrifoldeb i'r Llywodraeth gyfan. Mae'r Aelod yn llygad ei lle, wrth gwrs, am Reform. Trwy wadu newid hinsawdd, maen nhw'n gweithredu yn erbyn buddiannau pobl Cymru. Trwy wrthod neu fod eisiau cwtogi hawliau cyflogaeth, maen nhw'n gweithredu yn erbyn buddiannau gweithwyr ar hyd a lled ein cenedl. Nid yw Reform yn blaid sydd â buddiannau Cymru mewn golwg mewn unrhyw ffordd, siâp neu ffurf. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768975 18 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Cefnogi Busnesau Lleol Supporting Local Businesses 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768976 19 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12169 12169 John Clark AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12169 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12169 Clark, John 2. Pa gamau mae'r Prif Weinidog yn eu cymryd i gefnogi busnesau lleol yn ardal Bangor? OQ64469 2. What action is the First Minister taking to support local businesses in the Bangor area? OQ64469 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768977 20 En 2026-09-15T13:37:17 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=439&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=439&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I welcome this timely question from the Member, on the same day my Government publishes plans to cut business rates by 30 per cent for pubs, restaurants, cafes, bars, licensed clubs, hotels, gyms and cinemas. More broadly, through Business Wales, we provide advice and growth support to businesses. Targeted investment in local infrastructure and funding is helping to revitalise Bangor city centre specifically. We have also established that town-centre taskforce we promised we would as part of our 100-day commitment to drive investment, increase footfall and support local businesses to grow. Rwy'n croesawu'r cwestiwn amserol hwn gan yr Aelod, ar yr un diwrnod y mae fy Llywodraeth yn cyhoeddi cynlluniau i dorri ardrethi busnes 30 y cant ar gyfer tafarndai, bwytai, caffis, bariau, clybiau trwyddedig, gwestai, campfeydd a sinemâu. Yn fwy cyffredinol, trwy Busnes Cymru, rydym ni'n darparu cyngor a chymorth twf i fusnesau. Mae buddsoddiad wedi'i dargedu mewn seilwaith a chyllid lleol yn helpu i adfywio canol dinas Bangor yn benodol. Rydym ni hefyd wedi sefydlu'r tasglu canol trefi hwnnw y gwnaethom ni addo y byddem ni'n ei wneud yn rhan o'n hymrwymiad 100 diwrnod i ysgogi buddsoddiad, i gynyddu nifer yr ymwelwyr ac i gefnogi busnesau lleol i dyfu. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768984 21 En 2026-09-15T13:37:55 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=477&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=477&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12169 12169 John Clark AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12169 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12169 Clark, John Your Government launched the town-centre taskforce in Bangor. Neither of the co-chairs are from the city and no Bangor trader has been named to it. The £654,000 announced that day is for an event space at Storiel, not for the high street, where shops are empty and the pavement is broken by lorries. How does the taskforce actually support local businesses on Bangor high street? Fe wnaeth eich Llywodraeth lansio'r tasglu canol trefi ym Mangor. Nid yw'r naill na'r llall o'r cyd-gadeiryddion o'r ddinas ac nid oes unrhyw fasnachwr o Fangor wedi'i enwi arno. Mae'r £654,000 a gyhoeddwyd y diwrnod hwnnw ar gyfer man digwyddiadau yn Storiel, nid ar gyfer y stryd fawr, lle mae siopau'n wag a'r palmant yn cael ei dorri gan lorïau. Sut mae'r tasglu yn cefnogi busnesau lleol ar stryd fawr Bangor mewn gwirionedd? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768987 22 En 2026-09-15T13:38:22 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=504&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=504&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I know very, very well the challenges faced by Bangor high street. It was my high street growing up, and I'm determined that when we look at Bangor, and all the other high streets throughout Wales, we have a clear focus on using all the tools at our disposal to support them. The town-centre taskforce, I remind him, is for all high streets. There has been specific assistance, to the tune of over £600,000, announced for Bangor in recent months, and I don't imagine that that is something that the people of Bangor are unhappy about. But it's always part of a range of measures that we can take as a Government. That announcement today of the 30 per cent cut in business rates is determinedly targeted at helping high streets like Bangor, through supporting those businesses that bring vibrancy, that bring life to those high streets. This is a Government from the get-go that is showing that we are determined to act on the promises that we made, and Bangor, like many other towns the length and breadth of Wales, will benefit from that. Rwy'n gyfarwydd iawn, iawn â'r heriau sy'n wynebu stryd fawr Bangor. Honno oedd fy stryd fawr wrth dyfu i fyny, ac rwy'n benderfynol, pan fyddwn ni'n edrych ar Fangor, a'r holl strydoedd mawr eraill ledled Cymru, bod gennym ni bwyslais eglur ar ddefnyddio'r holl arfau sydd ar gael i ni i'w cynorthwyo. Mae'r tasglu canol trefi, rwy'n ei atgoffa, ar gyfer pob stryd fawr. Cyhoeddwyd cymorth penodol, dros £600,000, ar gyfer Bangor yn y misoedd diwethaf, a dydw i ddim yn dychmygu bod hynny'n rhywbeth y mae pobl Bangor yn anhapus amdano. Ond mae bob amser yn rhan o amrywiaeth o fesurau y gallwn ni eu cymryd fel Llywodraeth. Mae'r cyhoeddiad hwnnw heddiw o'r gostyngiad o 30 y cant i ardrethi busnes wedi'i dargedu'n benderfynol at helpu strydoedd mawr fel Bangor, trwy gynorthwyo'r busnesau hynny sy'n dod â bywiogrwydd, sy'n dod â bywyd i'r strydoedd mawr hynny. Mae hon yn Llywodraeth o'r cychwyn cyntaf sy'n dangos ein bod ni'n benderfynol o weithredu ar yr addewidion a wnaethom ni, a bydd Bangor, fel llawer o drefi eraill ar hyd a lled Cymru, yn elwa o hynny. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768989 23 Cy 2026-09-15T13:39:31 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=573&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=573&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5084 5084 Mair Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5084 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5084 Rowlands, Mair Busnesau bach yw asgwrn cefn ein heconomi leol ym Mangor Conwy Môn. Enghraifft amlwg o hyn ym Mangor yw caffi Antoniazzi's, sydd wedi bod yn bresenoldeb amlwg ar y stryd fawr ers 92 o flynyddoedd bellach. Wrth siarad â nifer o fusnesau yn ddiweddar, yn aml yr un yw'r gofyn, sef cynnig teg ar gyfraddau busnes, a dwi'n edrych ymlaen at wrando ar ddatganiad y Gweinidog cyllid yn nes ymlaen y prynhawn yma yn hynny o beth. Ond ydy'r Prif Weinidog yn cytuno â mi y bydd ymrwymiad Llywodraeth Plaid Cymru i addasu cyfraddau busnes o blaid ein busnesau annibynnol bach yn rhoi’r hyder iddynt dyfu a buddsoddi, gan roi bywyd newydd i ganol ein trefi yn y broses? Small businesses are the backbone of our local economy in Bangor Conwy Môn. A clear example of this in Bangor is Antoniazzi's cafe, which has been a prominent presence on the high street for 92 years now. In recent conversations with a number of businesses recently, the same request often rose, namely a fair deal on business rates, and I look forward to hearing the finance Minister's statement later on this afternoon about that. But does the First Minister agree with me that the Plaid Cymru Government’s commitment to adjust business rates in favour of our independent small businesses will give them the confidence to grow and invest, breathing new life into our town centres in the process? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768970 24 Cy 2026-09-15T13:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=602&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=602&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768973 25 Cy 2026-09-15T13:40:12 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=614&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=614&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Diolch am y cwestiwn. Ydy, mae Antoniazzi's yn sefydliad go iawn, onid ydy, yn bron i ganrif oed. Mae'r hyn rydyn ni'n mynd i gael wedi ei amlinellu gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid y prynhawn yma yn arwyddocaol go iawn. Busnesau bach a chanolig yw asgwrn cefn yr economi, ac rydyn ni wedi ei gwneud hi'n glir, yn enwedig drwy'r Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni, ein bod ni'n benderfynol o gefnogi a thyfu busnesau Cymreig cynhenid, a sicrhau bod busnesau llwyddiannus yn parhau hefyd dan berchnogaeth Gymreig a rhoi'r hyder iddyn nhw fuddsoddi yn eu dyfodol. Mi fydd y newidiadau sy'n cael eu cyflwyno i dreth annomestig yn cael eu cyflwyno mor fuan â phosib o ddechrau'r flwyddyn nesaf neu'r flwyddyn ariannol nesaf. Mi fyddan nhw'n barhaol, sydd eto'n gam sy'n rhoi hyder i fusnesau, a dwi'n edrych ymlaen at gael y manylion yna gan y Gweinidog yn nes ymlaen y prynhawn yma. Thank you for the question. Of course, Antoniazzi's is a well-established business of almost 100 years' standing. What we will see outlined by the Cabinet Minister for Finance this afternoon will be truly significant. SMEs are the backbone of our economy, and we've made it clear, particularly through the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy, that we are determined to support and grow indigenous Welsh businesses and to ensure that successful businesses continue in Welsh ownership, giving them the confidence to invest in their future. The changes to non-domestic rates will be introduced as soon as possible, from the beginning of next year or the next financial year. They will be permanent, which, again, is a step that gives business confidence. I look forward to hearing the details from the Minister later this afternoon. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768981 26 En 2026-09-15T13:41:07 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=669&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=669&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet I thank you, John, for bringing this question, because it's really important that we don't allow Bangor high street to continue suffering as it is. When I was campaigning, and since, residents stated that there just are not enough shops, cafes or restaurants in the area. Now, I welcome the announcement of £654,000 of funding to reinvent struggling high streets in Wales, and in particular in Bangor, but some of the projects are for new street furniture and an amphitheatre. Businesses themselves are concerned as to how they will be involved in the spending. And if anyone's ever looked, when the previous Welsh Labour Government put funding grants into towns, it didn't make any difference whatsoever. Now, I note that I have previously asked, in terms of hospitality businesses, for VAT to come down to 10 per cent, and I'm pleased to say that one of your party members in Parliament is also making that call for VAT on hospitality businesses to drop to 10 per cent. Do you support her calls, and the calls of the Welsh Conservatives, to really help our tourism and hospitality businesses? Diolch i chi, John, am ofyn y cwestiwn hwn, oherwydd mae'n wirioneddol bwysig nad ydym ni'n caniatáu i stryd fawr Bangor barhau i ddioddef fel y mae. Pan oeddwn i'n ymgyrchu, ac ers hynny, dywedodd trigolion nad oes digon o siopau, caffis na bwytai yn yr ardal. Rŵan, rwy'n croesawu'r cyhoeddiad o £654,000 o gyllid i ail-lunio strydoedd mawr yng Nghymru, ac yn enwedig ym Mangor, ond mae rhai o'r prosiectau ar gyfer dodrefn stryd newydd ac amffitheatr. Mae busnesau eu hunain yn poeni am sut y byddan nhw'n cael eu cynnwys yn y gwario. Ac os oes unrhyw un erioed wedi edrych, pan roddodd y Llywodraeth Lafur Cymru flaenorol grantiau cyllid i drefi, ni wnaeth unrhyw wahaniaeth o gwbl. Nawr, rwy'n nodi fy mod i wedi gofyn yn flaenorol, o ran busnesau lletygarwch, i TAW gael ei ostwng i 10 y cant, ac rwy'n falch o ddweud bod un o aelodau eich plaid yn y Senedd hefyd yn gwneud yr alwad honno i TAW ar fusnesau lletygarwch ostwng i 10 y cant. A ydych chi'n cefnogi ei galwadau, a galwadau'r Ceidwadwyr Cymreig, i wir helpu ein busnesau twristiaeth a lletygarwch? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768988 27 En 2026-09-15T13:42:21 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=743&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=743&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun It is a call that I have made in the past. What I would say is that we have to engage in what the UK Government could do and balance that against other things that the UK Government could do, because it's the outcome that's important, isn't it? It's not what the measure is, it's how it helps. What I have to do is to look at what I have in my toolkit, and one of the things that we do have are the powers over non-domestic rates. We said that we would use those powers, and we've moved very, very quickly to make sure that we do, with this permanent change, this real vote of confidence in leisure and hospitality—pubs, cafes, things that really bring vibrancy to the high street. So, the UK Government needs to look at its house and see what it can do. We'll put pressure on them to act in a whole host of different ways. We're acting using the powers that we have. Mae'n alwad yr wyf i wedi ei gwneud yn y gorffennol. Yr hyn y byddwn i'n ei ddweud yw bod yn rhaid i ni ymgysylltu â'r hyn y gallai Llywodraeth y DU ei wneud a chydbwyso hynny yn erbyn pethau eraill y gallai Llywodraeth y DU eu gwneud, oherwydd y canlyniad sy'n bwysig, ynte? Nid yw'n fater o beth yw'r mesur, ond sut mae'n helpu. Yr hyn y mae'n rhaid i mi ei wneud yw edrych ar yr hyn sydd gen i yn fy mhecyn cymorth, ac un o'r pethau sydd gennym ni yw'r pwerau dros ardrethi annomestig. Fe wnaethom ni ddweud y byddem ni'n defnyddio'r pwerau hynny, ac rydym ni wedi symud yn gyflym iawn, iawn i wneud yn siŵr ein bod ni, gyda'r newid parhaol hwn, yr arwydd gwirioneddol hwn o ffyrdd ym maes hamdden a lletygarwch—tafarndai, caffis, pethau sydd wir yn dod â bywiogrwydd i'r stryd fawr. Felly, mae angen i Lywodraeth y DU edrych ar ei chyfrifoldeb hi a gweld beth y gall ei wneud. Byddwn ni'n rhoi pwysau arnyn nhw i weithredu mewn nifer fawr o wahanol ffyrdd. Rydym ni'n gweithredu gan ddefnyddio'r pwerau sydd gennym ni. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768991 28 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau Questions Without Notice from the Party Leaders 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768992 29 Cy 2026-09-15T13:43:06 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=788&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=788&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf yn awr ar arweinwyr y pleidiau i holi'r Brif Weinidog. Yn gyntaf, ar ran Reform UK, Helen Jenner.  I now call on the party leaders to question the First Minister. First, on behalf of Reform UK, Helen Jenner. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768996 30 En 2026-09-15T13:43:14 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=796&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=796&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen Diolch, Lywydd. Prif Weinidog, despite you repeatedly saying that the election was not about seeking independence, on your first day back from recess you met with the leaders of Sinn Féin and the Scottish National Party to discuss plans to break up the United Kingdom. This is an act for which you have no mandate. Over two thirds of people surveyed recently said that they did not want to see Wales ripped out of the United Kingdom, and this Chamber has a pro-union majority. During the election campaign, you said that you wouldn't be looking to pursue independence, but, clearly, despite there being no appetite for it, you are. First Minister, you recently supported a law to make it an offence for politicians to knowingly mislead the public. So, my question is, to you: did you knowingly mislead voters when you said that this election wasn't about independence? Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, er i chi ddweud dro ar ôl tro nad mater o fynd ar drywydd annibyniaeth oedd yr etholiad, ar eich diwrnod cyntaf yn ôl yn dilyn y toriad fe wnaethoch chi gyfarfod ag arweinwyr Sinn Féin a Phlaid Genedlaethol yr Alban i drafod cynlluniau i chwalu'r Deyrnas Unedig. Mae hon yn ddeddf nad oes gennych chi unrhyw fandad ar ei chyfer. Dywedodd dros ddwy ran o dair o bobl a holwyd yn ddiweddar nad oedden nhw eisiau gweld Cymru yn cael ei rhwygo allan o'r Deyrnas Unedig, ac mae gan y Siambr hon fwyafrif o blaid yr undeb. Yn ystod yr ymgyrch etholiadol, fe wnaethoch chi ddweud na fyddech chi'n mynd ar drywydd annibyniaeth, ond, yn amlwg, er gwaethaf y ffaith nad oes unrhyw awydd amdano, dyna'r ydych chi'n ei wneud. Brif Weinidog, fe wnaethoch chi gefnogi deddf yn ddiweddar i'w gwneud yn drosedd i wleidyddion gamarwain y cyhoedd yn ymwybodol. Felly, fy nghwestiwn yw, i chi: a wnaethoch chi gamarwain pleidleiswyr yn ymwybodol pan wnaethoch chi ddweud nad oedd yr etholiad hwn yn ymwneud ag annibyniaeth? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769002 31 En 2026-09-15T13:44:05 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=847&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=847&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Do you know what I had a mandate to pursue? What I had a mandate to pursue was the best for Wales, always. So, when I get together with like-minded leaders throughout these islands, looking at how we can work together on childcare, on energy, on the way that we put pressure on the UK Government on funding, I think that that is absolutely standing up for Wales, as the people of Wales put their trust in us to do. And, yes, at the same time, we set our ambition for the nation. I believe that this isn't as good as things can get for Wales. Is Westminster working particularly well for Wales? Two letters and a number: HS2. That's the injustice that we're facing. Is the two-child cap what we really think is in the interest of the people of Wales? And a party like Reform always things that Wales is too small. Where's the ambition? Well, you know what? Matthew Rhys—let's congratulate Matthew Rhys on his historic Emmys win last night and what he said in accepting those two awards: 'We are a small but mighty nation. This is incredible.' Be more like Matthew. Wyddoch chi beth roedd gen i fandad i fynd ar ei drywydd? Yr hyn yr oedd gen i fandad i fynd ar ei drywydd oedd y gorau i Gymru, bob amser. Felly, pan fyddaf i'n ymgynnull ag arweinwyr o'r un anian ar draws yr ynysoedd hyn, yn edrych ar sut y gallwn ni weithio gyda'n gilydd ar ofal plant, ar ynni, ar y ffordd yr ydym ni'n rhoi pwysau ar Lywodraeth y DU o ran cyllid, rwy'n credu bod hynny'n sicr yn sefyll yn gadarn dros Gymru, fel y gwnaeth pobl Cymru roi eu hymddiriedaeth ynom ni i'w wneud. A do, ar yr un pryd, fe wnaethom ni gyflwyno ein huchelgais ar gyfer y genedl. Rwy'n credu mai nad dyma mor dda ag y gall pethau ei fod i Gymru. A yw San Steffan yn gweithio'n arbennig o dda i Gymru? Dwy lythyren a rhif: HS2. Dyna'r anghyfiawnder yr ydym ni'n ei wynebu. A yw'r cap dau blentyn yr hyn yr ydym ni wir yn ei feddwl sydd o fudd pobl Cymru? Ac mae plaid fel Reform bob amser yn meddwl bod Cymru yn rhy fach. Ble mae'r uchelgais? Wel, wyddoch chi beth? Matthew Rhys—gadewch i ni longyfarch Matthew Rhys ar ei fuddugoliaeth hanesyddol yn yr Emmys neithiwr a'r hyn a ddywedodd wrth dderbyn y ddwy wobr hynny: 'Rydym ni'n genedl fach ond nerthol. Mae hyn yn anhygoel.' Byddwch yn debycach i Matthew. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768983 32 En 2026-09-15T13:45:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=902&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768986 33 En 2026-09-15T13:45:09 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=911&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=911&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen First Minister, nobody is talking down the people of Wales. Nobody is talking down Wales here. In fact, the people of Wales have returned a pro-union majority to this Senedd. First Minister, the bottom line is you have no mandate for focusing on independence. What you should be focusing on is fixing our broken NHS and our failing education system. You promised, First Minister, to eliminate two-year waits within months, yet you've moved the goalposts and now two-year NHS waits are up around 60 per cent since you entered office. And, First Minister, speaking as a former teacher, last week's Programme for International Student Assessment results were quite frankly embarrassing. A third of 15-year-olds in Wales aren't capable of basic maths or reading and are around two years behind their counterparts in England. As a former teacher in Wales, I can tell you that what teachers need are not more plans and reviews, they need action. A generation of youngsters are being failed by Plaid and Labour, and frankly you owe them all an apology. First Minister, will you stop focusing on plotting with Sinn Féin and focus on fixing our schools and our NHS? Brif Weinidog, does neb yn bychanu pobl Cymru. Does neb yn bychanu Cymru yma. A dweud y gwir, mae pobl Cymru wedi dychwelyd mwyafrif o blaid yr undeb i'r Senedd hon. Brif Weinidog, y gwir amdani yw nad oes gennych chi unrhyw fandad i ganolbwyntio ar annibyniaeth. Yr hyn y dylech chi fod yn canolbwyntio arno yw trwsio ein GIG sydd wedi torri a'n system addysg sy'n methu. Fe wnaethoch chi addo, Brif Weinidog, cael gwared ar arosiadau o ddwy flynedd o fewn misoedd, ond rydych chi wedi newid y rheolau a bellach mae arosiadau o ddwy flynedd yn y GIG i fyny tua 60 y cant ers i chi ddod i rym. A, Brif Weinidog, yn siarad fel cyn-athrawes, roedd canlyniadau'r Rhaglen ar gyfer Asesu Myfyrwyr Rhyngwladol yr wythnos diwethaf yn ddigon i godi cywilydd a dweud y gwir. Nid yw traean o bobl ifanc 15 oed yng Nghymru yn gallu ymgymryd â mathemateg neu ddarllen sylfaenol ac maen nhw tua dwy flynedd y tu ôl i'w cymheiriaid yn Lloegr. Fel cyn-athrawes yng Nghymru, gallaf ddweud wrthych chi nad mwy o gynlluniau ac adolygiadau sydd ei angen ar athrawon, maen nhw angen gweithredu. Mae cenhedlaeth o bobl ifanc yn cael eu methu gan Blaid Cymru a Llafur, ac i fod yn onest fe ddylech chi ymddiheuro iddyn nhw i gyd. Brif Weinidog, a wnewch chi roi'r gorau i ganolbwyntio ar gynllwynio gyda Sinn Féin a chanolbwyntio ar drwsio ein hysgolion a'n GIG? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768990 34 En 2026-09-15T13:46:14 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=976&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=976&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I tell you what, Llywydd, if the Member thinks you can only do one thing at a time in Government, she should give up her aspirations right now, because it is all about dealing with a host of issues that are in the interests of building our nation. It is about doing the work that we've done over the summer to pump money into health and to change our attitude on how we bring those waiting times down. It is about the numeracy and literacy strategy that is being published today by my Minister for education. And when it comes to this pursuit of more powers, which Reform absolutely rejects, let's remind the Member that it's because of powers taken on around a decade ago over non-domestic rates that we are now able to make a positive decision to help businesses in Wales through a cut of a third in the rates for businesses in hospitality and leisure. We have our eyes on the future of Wales, and I suggest that the Member opposite does the same. Fe ddywedaf i wrthych chi beth, Lywydd, os yw'r Aelod yn meddwl y gallwch chi wneud un peth ar y pryd yn unig mewn Llywodraeth, dylai gefnu ar ei huchelgeisiau nawr, oherwydd mae'r cwbl yn fater o ymdrin â llu o faterion sydd o fudd adeiladu ein cenedl. Mae'n fater o wneud y gwaith yr ydym ni wedi ei wneud dros yr haf i bwmpio arian i mewn i faes iechyd a newid ein hagwedd ar sut rydym ni'n lleihau'r amseroedd aros hynny. Mae'n ymwneud â'r strategaeth rhifedd a llythrennedd sy'n cael ei chyhoeddi heddiw gan fy Ngweinidog addysg. Ac o ran mynd ar drywydd mwy o bwerau, y mae Reform yn ei wrthod yn llwyr, gadewch i ni atgoffa'r Aelod mai oherwydd pwerau a gymerwyd tua degawd yn ôl dros ardrethi annomestig yr ydym ni bellach yn gallu gwneud penderfyniad cadarnhaol i helpu busnesau yng Nghymru trwy doriad o draean i'r ardrethi ar gyfer busnes ym maes lletygarwch a hamdden. Mae ein llygaid ar ddyfodol Cymru, ac rwy'n awgrymu bod yr Aelod gyferbyn yn gwneud yr un fath. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769006 35 En 2026-09-15T13:47:17 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1039&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1039&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen First Minister, it wasn't really a great summer for Plaid Cymru, was it? You couldn't pass your budget, it failed to put Welsh people first, and then you failed to act in time when we faced those wildfires. Like everything else in Wales, you lost control of it. Then there was the Government alert we all received. Whose idea was it to send an emergency alert in two separate messages, rather than one bilingual message to avoid confusion? You attended a COBRA meeting with the Prime Minister about all this. The alert was meant to avoid disaster, but in and of itself it created disaster. It sent some people into panic and sent some people to ring 999. Why couldn't it have gone out in one bilingual message? Either you were to blame, or, once again, Westminster was ignoring you and not taking you seriously. Which one is it? Brif Weinidog, nid oedd yn haf gwych i Blaid Cymru, onid oedd? Allech chi ddim pasio eich cyllideb, roedd yn methu â rhoi pobl Cymru yn gyntaf, ac yna fe wnaethoch chi fethu â gweithredu mewn pryd pan oeddem ni'n wynebu'r tanau gwyllt hynny. Fel popeth arall yng Nghymru, fe wnaethoch chi golli rheolaeth drostyn nhw. Yna, cafwyd y rhybudd Llywodraeth a dderbyniwyd gennym ni i gyd. Syniad pwy oedd anfon rhybudd brys mewn dwy neges ar wahân, yn hytrach nag un neges ddwyieithog er mwyn osgoi dryswch? Roeddech chi'n bresennol mewn cyfarfod COBRA gyda'r Prif Weinidog a oedd yn ymwneud â hyn yn llwyr. Roedd y rhybudd i fod i osgoi trychineb, ond ynddo'i hun fe wnaeth greu trychineb. Anfonodd rai pobl i banig ac anfonodd rai pobl i ffonio 999. Pam na allai fod wedi mynd allan mewn un neges ddwyieithog? Naill ai chi oedd ar fai, neu, unwaith eto, roedd San Steffan yn eich anwybyddu chi a ddim yn eich cymryd chi o ddifrif. Pa un ydyw? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769027 36 En 2026-09-15T13:48:01 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1083&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1083&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 ap Iorwerth, Rhun I'll tell you what, all the Reform stereotypes are coming out today. There is a UK Government responsibility for the emergency alert. And do you know what, did they get it right? Clearly they didn't get it right. There was a technical issue about the way that it was sent out and that caused anxiety for people. I've spoken with COBRA myself to say, 'You need to sort this out for the future', because this is for the UK Government. But doesn't it say everything about Reform and its attitude towards Wales that your position on this is to blame the Welsh language, which wasn't at fault? Fe ddywedaf i wrthych chi beth, mae holl stereoteipiau Reform yn cael eu clywed heddiw. Mae cyfrifoldeb gan Lywodraeth y DU am y rhybudd brys. A wyddoch chi beth, a wnaethon nhw ei wneud yn iawn? Yn amlwg wnaethon nhw ddim ei wneud yn iawn. Roedd problem dechnegol ynglŷn â'r ffordd y cafodd ei anfon allan ac achosodd hynny bryder i bobl. Rwyf i wedi siarad â COBRA fy hun i ddweud, 'Mae angen i chi ddatrys hyn ar gyfer y dyfodol', oherwydd mater i Lywodraeth y DU yw hwn. Ond onid yw'n dweud popeth am Reform a'i hagwedd tuag at Gymru mai eich safbwynt ar hyn yw beio'r iaith Gymraeg, nad oedd ar fai? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769030 37 Cy 2026-09-15T13:48:39 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1121&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1121&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Arweinydd Llafur Cymru, Ken Skates. Leader of Welsh Labour, Ken Skates. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769039 38 En 2026-09-15T13:48:41 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1123&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1123&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Leader of Welsh Labour Arweinydd Llafur Cymru Skates, Ken Diolch. First Minister, obviously building a progressive alliance means working together in common cause, but signing a memorandum of disunity with those who wish to break up and ruin the United Kingdom will only please people like Donald Trump and Vladimir Putin. It will not please the vast majority of people in Wales, including the many health visitors who are here today. Those health visitors feel snubbed by your Government. Those health visitors are questioning the integrity of your Government after being promised an end to their dispute over pay within days of May's election. First Minister, will you please use powers available to you in law to bring an end to this dispute, an end that was promised before the election? Diolch. Brif Weinidog, yn amlwg mae datblygu cynghrair flaengar yn golygu cydweithio mewn achos cyffredin, ond y cwbl y bydd llofnodi memorandwm o ymraniad gyda'r rhai sy'n dymuno chwalu a difetha'r Deyrnas Unedig yn ei wneud fydd plesio pobl fel Donald Trump a Vladimir Putin. Ni fydd yn plesio'r mwyafrif llethol o bobl yng Nghymru, gan gynnwys yr ymwelwyr iechyd niferus sydd yma heddiw. Mae'r ymwelwyr iechyd hynny yn teimlo eu bod yn wedi cael eu hanwybyddu gan eich Llywodraeth chi. Mae'r ymwelwyr iechyd hynny yn cwestiynu uniondeb eich Llywodraeth chi ar ôl cael addewid o derfyn ar eu dadl dros gyflog o fewn dyddiau o etholiad mis Mai. Brif Weinidog, a wnewch chi, os gwelwch yn dda, ddefnyddio pwerau sydd ar gael i chi yn y gyfraith i roi terfyn ar yr anghydfod hwn, terfyn a addawyd cyn yr etholiad? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769044 39 En 2026-09-15T13:49:30 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1172&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1172&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 ap Iorwerth, Rhun The Member is right to draw attention to a dispute that causes real frustration. It's certainly something that I feel. It's a dispute that we inherited, of course, from the previous administration. What is clear, as the former Labour First Minister said, is that this is something that can be resolved only by the health service itself. I know the efforts that my health Minister has put into trying to influence the health service to get to that point where we have a resolution. We need this to be resolved for the people served by that health board and for the nurses who want to care for their patients. And I again call today for that resolution to happen as swiftly as possible, because it's not acceptable for this to be pursued this long.   Mae'r Aelod yn iawn i dynnu sylw at anghydfod sy'n achosi rhwystredigaeth gwirioneddol. Mae'n sicr yn rhywbeth yr wyf i'n ei deimlo. Mae'n anghydfod a etifeddwyd gennym ni, wrth gwrs, gan y weinyddiaeth flaenorol. Yr hyn sy'n eglur, fel y dywedodd y cyn-Brif Weinidog Llafur, yw bod hyn yn rhywbeth y gall y gwasanaeth iechyd ei hun yn unig ei ddatrys. Rwy'n ymwybodol o'r ymdrechion y mae fy Ngweinidog iechyd wedi eu gwneud i geisio dylanwadu ar y gwasanaeth iechyd i gyrraedd y pwynt hwnnw lle mae gennym ni ateb. Rydym ni angen i hyn gael ei ddatrys ar gyfer y bobl sy'n cael eu gwasanaethu gan y bwrdd iechyd hwnnw ac i'r nyrsys sydd eisiau gofalu am eu cleifion. Ac rwy'n galw eto heddiw am i'r ateb hwnnw ddigwydd cyn gynted â phosibl, oherwydd nid yw'n dderbyniol i hyn barhau am gyhyd â hyn.   16260 7 2026-09-15T13:30:03 768997 40 En 2026-09-15T13:50:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1202&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769005 41 En 2026-09-15T13:50:20 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1222&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1222&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Skates, Ken First Minister, I agree it is not acceptable and health visitors should have had justice within the first 100 days of your Government being elected. Yes, you've inherited this challenge, but during the election many of your Members were telling those health visitors that it would be resolved with direct intervention within days—within days. They now question the integrity of your Government and they say that they voted for your party on the basis of what they now believe was a false promise. Now, they're not the only people to have been snubbed. Over the summer, a number of organisations, communities and people have been snubbed—you might call it 'summer snubbing'. But it's affected the Prime Minister, it's affected Michael Sheen, it's affected countless communities that were left devastated by the wildfires. All snubbed. But please can I urge you not to snub those who wish to see a £2 bus fare cap introduced in Wales? Andy Burnham has provided you with the consequentials to do so. It was a pledge in Welsh Labour's manifesto, and I do believe that if you implement that policy, it would demonstrate to the people of Wales that common ground that we can occupy to make people's lives better. Brif Weinidog, rwy'n cytuno nad yw'n dderbyniol a dylai ymwelwyr iechyd fod wedi cael cyfiawnder o fewn y 100 diwrnod cyntaf o ethol eich Llywodraeth. Ydych, rydych chi wedi etifeddu'r her hon, ond yn ystod yr etholiad roedd llawer o'ch Aelodau yn dweud wrth yr ymwelwyr iechyd hynny y byddai'n cael ei ddatrys gydag ymyrraeth uniongyrchol o fewn diwrnodau—o fewn diwrnodau. Maen nhw bellach yn cwestiynu uniondeb eich Llywodraeth ac maen nhw'n dweud eu bod nhw wedi pleidleisio dros eich plaid ar sail yr hyn maen nhw bellach yn ei gredu oedd addewid ffug. Nawr, nid nhw yw'r unig bobl sydd wedi cael eu hanwybyddu. Dros yr haf, mae nifer o sefydliadau, cymunedau a phobl wedi cael eu hanwybyddu—fe allech ei alw'n 'haf o anwybyddu'. Ond mae wedi effeithio ar y Prif Weinidog, mae wedi effeithio ar Michael Sheen, mae wedi effeithio ar gymunedau di-ri a gafodd eu dinistrio gan y tanau gwyllt. Y cwbl wedi'u hanwybyddu. Ond a gaf i eich annog chi, os gwelwch yn dda, i beidio ag anwybyddu'r rhai sy'n dymuno gweld cap o £2 ar bris tocyn bws yn cael ei gyflwyno yng Nghymru? Mae Andy Burnham wedi rhoi'r arian canlyniadol i chi wneud hynny. Roedd yn addewid ym maniffesto Llafur Cymru, ac rwy'n credu os gwnewch chi roi'r polisi hwnnw ar waith y byddai'n dangos i bobl Cymru y tir cyffredin hwnnw y gallwn ni ei feddiannu i wneud bywydau pobl yn well. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769019 42 En 2026-09-15T13:51:35 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1297&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1297&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun There is quite a lot to unpick in that question. There is a reference there to the need to work in a consensual way. I start this term in the way that I started the first term post election in making it very, very clear that this is a Government that wants to reach out and work in a way that serves the people of Wales in a constructive way. So, I make that point. We're a Government that hit the ground running with a 100-day plan that we were able to deliver on, setting the foundations for what will be the programme for government to be presented in the very near future. This is a Government that takes seriously the faith put in us by the people of Wales, dealing with many different challenges, because the Member knows governing isn't always easy. It is about prioritising, but the more that we can work together, have clarity in what we are trying to achieve for the people of Wales, well, the better our chances of giving them the outcomes that they deserve. It has been a very, very busy summer of working with many, many partners in making sure that we move forward with real purpose. Mae cryn dipyn i'w ddehongli yn y cwestiwn hwnnw. Mae cyfeiriad yn y fan yna at yr angen i weithio mewn ffordd gydsyniol. Rwy'n dechrau'r tymor hwn yn y ffordd y dechreuais y tymor cyntaf ar ôl yr etholiad gan ei gwneud hi'n eglur iawn, iawn bod hon yn Llywodraeth sydd eisiau estyn allan a gweithio mewn ffordd sy'n gwasanaethu pobl Cymru mewn ffordd adeiladol. Felly, rwy'n gwneud y pwynt hwnnw. Rydym ni'n Llywodraeth sydd wedi dechrau cyflawni o'r cychwyn gyda chynllun 100 diwrnod yr oeddem ni'n gallu ei gyflawni, gan osod y sylfeini ar gyfer yr hyn fydd y rhaglen lywodraethu i'w chyflwyno yn y dyfodol agos iawn. Mae hon yn Llywodraeth sy'n cymryd o ddifrif y ffydd a roddwyd ynom ni gan bobl Cymru, gan ymdrin â llawer o wahanol heriau, oherwydd mae'r Aelod yn gwybod nad yw llywodraethu bob amser yn hawdd. Mae'n fater o flaenoriaethu, ond po fwyaf y gallwn ni weithio gyda'n gilydd, bod ag eglurder yn yr hyn yr ydym ni'n ceisio ei gyflawni i bobl Cymru, wel, y gorau yw ein siawns o roi'r canlyniadau y maen nhw'n eu haeddu iddyn nhw. Mae wedi bod yn haf prysur dros ben o weithio gyda llawer iawn o bartneriaid i wneud yn siŵr ein bod ni'n symud ymlaen gyda phwrpas gwirioneddol. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769031 43 Cy 2026-09-15T13:52:49 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1371&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1371&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Darren Millar.  Leader of the Welsh Conservatives, Darren Millar.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769035 44 En 2026-09-15T13:52:53 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1375&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1375&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Leader of the Welsh Conservatives Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig Millar, Darren First Minister, yesterday, while you were plotting the break-up of the United Kingdom with your friends in Sinn Féin and the Scottish National Party, there were people waiting for ambulances for too long, people in our emergency departments for too long on trolleys and not getting the treatment that they need in time, because of a lack of hospital beds around the country. Just last week, Healthcare Inspectorate Wales published a damning report into the emergency department at the Betsi Cadwaladr University Health Board's Glan Clwyd Hospital. It cited patients being left in corridors without food or drink or pain relief, out-of-date medicines and equipment not working, and the paediatric area being left unattended while child patients were present. So, instead of hatching plans to break apart the UK, isn't it time that you focused on your day job and showed some urgency to fix our NHS instead? Brif Weinidog, ddoe, tra'r oeddech chi'n cynllwynio chwalfa'r Deyrnas Unedig gyda'ch cyfeillion yn Sinn Féin a Phlaid Genedlaethol yr Alban, roedd pobl yn aros am ambiwlansys am ormod o amser, roedd pobl yn ein hadrannau achosion brys yn treulio gormod o amser ar drolïau a ddim yn cael y driniaeth yr oedd ei hangen arnyn nhw mewn pryd, oherwydd diffyg gwelyau ysbyty ledled y wlad. Dim ond yr wythnos diwethaf, cyhoeddodd Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru adroddiad damniol ar yr adran achosion brys yn Ysbyty Glan Clwyd ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Cyfeiriodd at gleifion yn cael eu gadael mewn coridorau heb fwyd na diod na lladdwyr poen, meddyginiaethau heibio eu dyddiad terfyn ac offer ddim yn gweithio, a'r man pediatrig yn cael ei adael heb staff tra'r oedd cleifion yn bresennol. Felly, yn hytrach na gwneud cynlluniau i chwalu'r DU, onid yw'n bryd i chi ganolbwyntio ar eich prif swydd a dangos rhywfaint o frys i drwsio ein GIG yn hytrach? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769036 45 En 2026-09-15T13:53:54 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1436&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1436&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I reflect today on this cabal of stagnation that Reform, the Conservatives and Labour have when it comes to moving Wales forward. Moving Wales forward and seeking practical answers to our problems means learning from others when it comes to the future of the health service, the future of the education service in Wales, and that's what this Government does. We will find partners where we have common ground always. On the issues around Glan Clwyd, I absolutely share the concern raised by the leader of the Conservatives. The Cabinet Minister for Health and Care met with the chair and chief executive of the health board recently in Ysbyty Glan Clwyd. He set out his expectations of owning issues and making the improvements required by the people they serve. And yet again, we have further examples of those deep challenges facing Betsi Cadwaladr that affect patients, and that is what should affect every single one of us. That is why we have, since the summer, or at the end of the summer recess, published our plans on how we change the NHS's attitudes towards getting people through the system, not being wasteful in the way that we use our resources, because we are determined to act on our promise in this election to make health the No. 1 priority, because I think that’s the No. 1 priority of the people of Wales.  Rwy'n myfyrio heddiw ar y glymblaid hon o farweidd-dra sydd gan Reform, y Ceidwadwyr a Llafur pan ddaw i symud Cymru ymlaen. Mae symud Cymru ymlaen a chwilio am atebion ymarferol i'n problemau yn golygu dysgu oddi wrth eraill o ran dyfodol y gwasanaeth iechyd, dyfodol y gwasanaeth addysg yng Nghymru, a dyna'r hyn y mae'r Llywodraeth hon yn ei wneud. Byddwn yn dod o hyd i bartneriaid lle mae gennym ni dir cyffredin bob amser. Ar y materion yn ymwneud â Glan Clwyd, rwy'n rhannu'r pryder a godwyd gan arweinydd y Ceidwadwyr. Fe wnaeth y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal gyfarfod â chadeirydd a phrif weithredwr y bwrdd iechyd yn ddiweddar yn Ysbyty Glan Clwyd. Amlinellodd ei ddisgwyliadau o gymryd cyfrifoldeb am broblemau a gwneud y gwelliannau sydd eu hangen ar y bobl y maen nhw'n eu gwasanaethu. Ac unwaith eto, mae gennym ni enghreifftiau pellach o'r heriau dwfn hynny sy'n wynebu Betsi Cadwaladr sy'n effeithio ar gleifion, a dyna'r hyn a ddylai effeithio ar bob un ohonom ni. Dyna pam rydym ni, ers yr haf, neu ar ddiwedd toriad yr haf, wedi cyhoeddi ein cynlluniau ar sut yr ydym ni'n newid agweddau'r GIG tuag at gael pobl drwy'r system, peidio â bod yn wastraffus yn y ffordd yr ydym ni'n defnyddio ein hadnoddau, oherwydd rydym ni'n benderfynol o weithredu ar ein haddewid yn yr etholiad hwn i wneud iechyd yn brif flaenoriaeth, oherwydd rwy'n credu mai dyna brif flaenoriaeth pobl Cymru.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 768979 46 En 2026-09-15T13:55:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1502&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768995 47 En 2026-09-15T13:55:08 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1510&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1510&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren You say that it's your No. 1 priority, and you say that you want to co-operate with others in order to improve the NHS. I looked very carefully at the declaration that you signed yesterday alongside those other nationalist leaders, and let me tell you, there was no mention of the health service. There was no mention of the national health service in any way, shape or form whatsoever. There was no mention, either, of our education system, and as has already been pointed out, it's hardly surprising, given that we've got the worst education system in the whole of the United Kingdom, and that Scotland's education system is also tumbling down the PISA scores, as is Northern Ireland’s. Why don't you co-operate on the things for which you're absolutely already responsible instead of having these pie-in-the-sky discussions, grandstanding over the constitution of the United Kingdom rather than pulling your finger out and doing the job that the people of Wales elected you to do? Let me tell you this, First Minister: the honeymoon is well and truly over. While you were sunning yourself on a beach, presumably burying your head in the sand on it, on the 100-day anniversary of your Government, people in Wales were dying in our hospitals and young people were not getting the education they need. When will they see the change rather than the continuity Labour that we've seen so far? Rydych chi'n dweud mai dyna eich prif flaenoriaeth, ac rydych chi'n dweud eich bod chi eisiau cydweithredu ag eraill er mwyn gwella'r GIG. Edrychais yn ofalus iawn ar y datganiad a lofnodwyd gennych chi ddoe ochr yn ochr â'r arweinwyr cenedlaetholgar eraill hynny, a gadewch i mi ddweud wrthych chi, nid oedd unrhyw sôn am y gwasanaeth iechyd. Nid oedd unrhyw sôn am y gwasanaeth iechyd gwladol mewn unrhyw ffordd, siâp neu ffurf o gwbl. Nid oedd unrhyw sôn chwaith am ein system addysg, ac fel y nodwyd eisoes, nid yw'n syndod, o ystyried bod gennym ni'r system addysg waethaf yn y Deyrnas Unedig gyfan, a bod system addysg yr Alban hefyd yn cwympo i lawr y sgoriau PISA, fel y mae rhai Gogledd Iwerddon. Pam na wnewch chi gydweithredu ar y pethau yr ydych chi eisoes yn bendant yn gyfrifol amdanyn nhw yn hytrach na chael y trafodaethau breuddwyd gwrach hyn, yn dangos eich hun ynghylch cyfansoddiad y Deyrnas Unedig yn hytrach na thynnu eich bys allan a gwneud y gwaith y gwnaeth pobl Cymru eich ethol i'w wneud? Gadewch i mi ddweud hyn wrthych chi, Brif Weinidog: mae'r mis mêl drosodd, heb os nac oni bai. Tra roeddech chi'n torheulo ar draeth, yn ôl pob tebyg yn claddu eich pen yn y tywod arno, ar ganfed diwrnod eich Llywodraeth, roedd pobl yng Nghymru yn marw yn ein hysbytai ac nid oedd pobl ifanc yn cael yr addysg sydd ei hangen arnyn nhw. Pryd fyddan nhw'n gweld y newid yn hytrach na'r parhad o Lafur yr ydym ni wedi ei weld hyd yn hyn? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769003 48 En 2026-09-15T13:56:23 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1585&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1585&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun When will we see a change in the Conservatives from the whingeing that we always hear from their benches on these matters, rather than working constructively? We have an offer here to work constructively, to seek ideas, and that includes from you, as the leader of the Conservatives, on the future of our public services here in Wales. This Government set out a programme that was given a mandate, not with a majority, but with a clear mandate to deliver for the people of Wales. And that means on health, which is why my health Minister worked so quickly to pump that money in, which will bring down those waiting times as the people of Wales deserve. It’s why we moved quickly to put that national numeracy and literacy scheme in place, which will drive up education standards, because I agree with you: it is scandalous, the way that we have allowed standards to drop here in Wales, with our proud record of educational achievement. We do this at the same time as setting an ambition for having more control over our own future here as a nation in Wales.  Pryd fyddwn ni'n gweld newid yn y Ceidwadwyr o'r grwgnach yr ydym ni bob amser yn ei glywed o'u meinciau ar y materion hyn, yn hytrach na gweithio'n adeiladol? Mae gennym ni gynnig yma i weithio'n adeiladol, i chwilio am syniadau, ac mae hynny'n cynnwys gennych chi, fel arweinydd y Ceidwadwyr, ar ddyfodol ein gwasanaethau cyhoeddus yma yng Nghymru. Cyflwynodd y Llywodraeth hon raglen a gafodd fandad, nid gyda mwyafrif, ond gyda mandad eglur i gyflawni ar gyfer pobl Cymru. Ac mae hynny'n golygu ar iechyd, a dyna pam y gweithiodd fy Ngweinidog iechyd mor gyflym i bwmpio'r arian hwnnw i mewn, a fydd yn lleihau'r amseroedd aros hynny fel y mae pobl Cymru yn ei haeddu. Dyna pam y gwnaethom ni symud yn gyflym i roi'r cynllun rhifedd a llythrennedd cenedlaethol hwnnw ar waith, a fydd yn codi safonau addysg, oherwydd rwy'n cytuno â chi: mae'n gywilyddus, y ffordd yr ydym ni wedi caniatáu i safonau ostwng yma yng Nghymru, gyda'n hanes balch o gyflawniad addysgol. Rydym ni'n gwneud hyn ar yr un pryd â phennu uchelgais i gael mwy o reolaeth dros ein dyfodol ein hunain yma fel cenedl yng Nghymru. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769009 49 Cy 2026-09-15T13:57:20 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1642&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1642&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Cwestiwn 3, Adrian Mason. Question 3, Adrian Mason. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769013 50 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Ffioedd Dysgu Tuition Fees 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769017 51 En 2026-09-15T13:57:24 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1646&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1646&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12181 12181 Adrian Mason AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12181 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12181 Mason, Adrian How to follow that? A declaration of interest: my wife works for Bangor University, Llywydd. Sut i ddilyn hynna? Datganiad o fuddiant: mae fy ngwraig yn gweithio i Brifysgol Bangor, Lywydd. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769014 52 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12181 12181 Adrian Mason AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12181 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12181 Mason, Adrian 3. Pa asesiad mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o fforddiadwyedd ffioedd dysgu yng Nghymru? OQ64476 3. What assessment has the First Minister made of the affordability of tuition fees in Wales? OQ64476 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769015 53 En 2026-09-15T13:57:38 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1660&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1660&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Tuition fees are set by higher education institutions, and eligible students receive loans to meet the full cost of their tuition. The Welsh Government will consider fees alongside the long-term sustainability of higher education itself in our independent review of higher education, and the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education will provide further details later this afternoon.  Mae ffioedd dysgu yn cael eu pennu gan sefydliadau addysg uwch, ac mae myfyrwyr cymwys yn derbyn benthyciadau i dalu cost lawn eu haddysg. Bydd Llywodraeth Cymru yn ystyried ffioedd ochr yn ochr â chynaliadwyedd hirdymor addysg uwch ei hun yn ein hadolygiad annibynnol o addysg uwch, a bydd y Dirprwy Weinidog Sgiliau ac Addysg Drydyddol yn darparu rhagor o fanylion yn ddiweddarach y prynhawn yma. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769020 54 En 2026-09-15T13:58:03 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1685&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1685&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12181 12181 Adrian Mason AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12181 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12181 Mason, Adrian Thank you, First Minister. The figures are clear and unambiguous. England has already set its tuition fee cap at just over £10,000. At the same time, Welsh universities are under severe financial pressure. The sector recorded an underlying deficit of more than £79 million according to Medr, while Bangor University alone reported a deficit of nearly £19 million, alongside redundancies. And the number of Welsh students studying at Welsh universities has fallen by about 9 per cent since 2021, the largest percentage fall of any UK nation. Universities need certainty if they’re to plan staffing, courses and investment responsibly. They are on their beam ends, quite frankly. So, will the First Minister give the sector some certainty today? Will the Welsh tuition fee cap remain in line with England for the rest of the Senedd term, yes or no, please? Diolch, Brif Weinidog. Mae'r ffigurau yn eglur ac yn ddigamsyniol. Mae Lloegr eisoes wedi pennu ei chap ffioedd dysgu ar ychydig dros £10,000. Ar yr un pryd, mae prifysgolion Cymru o dan bwysau ariannol difrifol. Cofnododd y sector ddiffyg sylfaenol o fwy na £79 miliwn yn ôl Medr, ac adroddodd Prifysgol Bangor ar ei phen ei hun ddiffyg o bron i £19 miliwn, ochr yn ochr â diswyddiadau. Ac mae nifer y myfyrwyr o Gymru sy'n astudio mewn prifysgolion yng Nghymru wedi gostwng tua 9 y cant ers 2021, y gostyngiad canrannol mwyaf o unrhyw genedl yn y DU. Mae angen sicrwydd ar brifysgolion os ydyn nhw'n mynd i gynllunio staffio, cyrsiau a buddsoddiad yn gyfrifol. Maen nhw wedi cyrraedd pen eu tennyn, i fod yn gwbl onest. Felly, a wnaiff y Prif Weinidog roi rhywfaint o sicrwydd i'r sector heddiw? A fydd y cap ffioedd dysgu yng Nghymru yn parhau i fod yn unol â Lloegr am weddill tymor y Senedd, bydd neu na fydd, os gwelwch yn dda? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769026 55 En 2026-09-15T13:58:57 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1739&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1739&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I genuinely appreciate the way that the question has been framed, because I align myself with that description of the fragility of the higher education sector in Wales. It's something that should worry us all for the future of education and learning itself, for the impact that that has on the Welsh economy and research, also on the jobs that are supported by our higher education sector. But of course, we also want to support the students who are the future of those jobs, and those jobs in the sector itself. It is a balance, and what we have said is that we need to find that balance, and I'll remind you what Plaid Cymru, the party I lead, has said throughout: this is something that we need consensus on. This is something that's far too important to be allowed to be used as some sort of political ding-dong, because I hope I'm looking at everybody in this Chamber and seeing fellow Members who want to see our students supported appropriately and our higher education institutions survive and prosper. On the fees cap, no decision has been announced yet on Welsh tuition fee caps or fee loan support for 2027-28. We're considering how best to support students while maintaining the higher education sector in Wales. That is a balance that we all need to think carefully about. Rwyf i wir yn gwerthfawrogi'r ffordd y mae'r cwestiwn wedi cael ei fframio, oherwydd rwy'n cysylltu fy hun â'r disgrifiad hwnnw o fregusrwydd y sector addysg uwch yng Nghymru. Mae'n rhywbeth a ddylai ein poeni ni i gyd am ddyfodol addysg a dysgu ei hun, am yr effaith y mae hynny'n ei chael ar economi ac ymchwil Cymru, a hefyd ar y swyddi sy'n cael eu cefnogi gan ein sector addysg uwch. Ond wrth gwrs, rydym ni hefyd eisiau cynorthwyo'r myfyrwyr, sef dyfodol y swyddi hynny, a'r swyddi hynny yn y sector ei hun. Mae'n gydbwysedd, a'r hyn yr ydym ni wedi ei ddweud yw bod angen i ni ddod o hyd i'r cydbwysedd hwnnw, ac fe wnaf i eich atgoffa o'r hyn y mae Plaid Cymru, y blaid rwy'n ei harwain, wedi ei ddweud o'r cychwyn: mae hyn yn rhywbeth yr ydym ni angen consensws yn ei gylch. Mae hyn yn rhywbeth sy'n llawer rhy bwysig i ganiatáu iddo gael ei ddefnyddio fel rhyw fath o nôl ac ymlaen gwleidyddol, oherwydd rwy'n gobeithio fy mod i'n edrych ar bawb yn y Siambr hon ac yn gweld cyd-Aelodau sydd eisiau gweld ein myfyrwyr yn cael eu cynorthwyo'n briodol a'n sefydliadau addysg uwch yn goroesi ac yn ffynnu. O ran y cap ffioedd, ni chyhoeddwyd unrhyw benderfyniad eto ar gapiau ffioedd dysgu Cymru na chymorth benthyciadau ffioedd ar gyfer 2027-28. Rydym ni'n ystyried y ffordd orau o gynorthwyo myfyrwyr gan gynnal y sector addysg uwch yng Nghymru. Mae hwnnw'n gydbwysedd y mae angen i ni i gyd feddwl amdano'n ofalus. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768993 56 En 2026-09-15T14:00:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1802&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768998 57 En 2026-09-15T14:00:34 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1836&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1836&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5196 5196 Sarah Rees https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5196 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5196 Rees, Sarah First Minister, over the summer, I met with the Open University, who do brilliant work in ensuring education is accessible to everyone, if that's the path that they wish to pursue. Their fees remain below the maximum borrowing amount, simply because if fee rates were too high, the number of students would decline. With almost a quarter of people in Wales living in relative income poverty, the Open University is a fantastic institution through which education, career development and personal growth are viable opportunities. So, I would like to ask how you will ensure that people in Wales have access to higher education without being held back by ever-increasing loans. Brif Weinidog, dros yr haf, fe wnes i gyfarfod â'r Brifysgol Agored, sy'n gwneud gwaith gwych i sicrhau bod addysg yn hygyrch i bawb, os mai dyna'r llwybr y maen nhw'n dymuno ei ddilyn. Mae eu ffioedd yn dal i fod yn is na'r uchafswm benthyg, oherwydd, yn syml, pe bai cyfraddau ffioedd yn rhy uchel, byddai nifer y myfyrwyr yn gostwng. Gyda bron i chwarter y bobl yng Nghymru yn byw mewn tlodi incwm cymharol, mae'r Brifysgol Agored yn sefydliad gwych lle mae addysg, datblygiad gyrfaol a thwf personol yn gyfleoedd ymarferol. Felly, hoffwn ofyn sut wnewch chi sicrhau bod gan bobl yng Nghymru fynediad at addysg uwch heb gael eu dal yn ôl gan fenthyciadau sy'n cynyddu'n barhaus. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769008 58 En 2026-09-15T14:01:12 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1874&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1874&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun It is an issue that potential students are having to reckon with more and more. I was stopped by a young gentleman yesterday who was excited at seeing a politician and wanted a picture. He was studying for a politics, philosophy and economics degree at the Open University and it was working really well for him. He was working still whilst he was doing his degree. We know that the Open University and other providers of part-time courses play an important role in widening access to higher education and supporting flexible learning opportunities. This review of higher education will look at all aspects of higher education, including access to part-time provision. Mae'n fater y mae'n rhaid i ddarpar fyfyrwyr ei ystyried fwy a mwy. Cefais fy stopio gan ŵr ifanc ddoe a oedd wedi cynhyrfu o weld gwleidydd ac eisiau llun. Roedd yn astudio ar gyfer gradd gwleidyddiaeth, athroniaeth ac economeg yn y Brifysgol Agored ac roedd yn gweithio'n dda iawn iddo. Roedd yn gweithio o hyd tra roedd yn gwneud ei radd. Rydym ni'n gwybod bod y Brifysgol Agored a darparwyr eraill o gyrsiau rhan-amser yn chwarae rhan bwysig o ran ehangu mynediad at addysg uwch a chefnogi cyfleoedd dysgu hyblyg. Bydd yr adolygiad hwn o addysg uwch yn ystyried pob agwedd ar addysg uwch, gan gynnwys mynediad at ddarpariaeth ran-amser. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769016 59 En 2026-09-15T14:01:58 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1920&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1920&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. First Minister, the Treasury Committee in the House of Commons came forward with a report over the summer that highlighted 28 recommendations to the UK Government, two of which really stood out as very simplistic, but having a big effect. One was around supplying good-quality information to students at the time of accepting their student loan, which you would have thought would be happening already, but isn't happening. And secondly, instead of using the retail prices index, use the consumer prices index, which again would have a significant effect of lowering the interest rates. Would your Government be supportive of adopting these recommendations to make a quick win in a complex field? Obviously, your review is looking at the higher education sector more generally, but students need help today, not in six, 12 or 18 months. Brif Weinidog, cyflwynodd Pwyllgor y Trysorlys yn Nhŷ'r Cyffredin adroddiad dros yr haf a dynnodd sylw at 28 o argymhellion i Lywodraeth y DU, yr oedd dau ohonyn nhw wir yn sefyll allan fel pethau syml iawn, ond fyddai'n cael effaith fawr. Roedd un yn ymwneud â darparu gwybodaeth o ansawdd dda i fyfyrwyr ar adeg derbyn ei benthyciad i fyfyrwyr, y byddech chi wedi ei ddisgwyl fyddai'n digwydd eisoes, ond nad yw'n digwydd. Ac yn ail, yn hytrach na defnyddio'r mynegai prisiau manwerthu, defnyddio'r mynegai prisiau defnyddwyr, a fyddai eto'n cael effaith sylweddol o ostwng y cyfraddau llog. A fyddai eich Llywodraeth yn cefnogi mabwysiadu'r argymhellion hyn i gael buddugoliaeth gyflym mewn maes cymhleth? Yn amlwg, mae eich adolygiad yn edrych ar y sector addysg uwch yn fwy cyffredinol, ond mae myfyrwyr angen cymorth heddiw, nid ymhen chwe, 12 neu 18 mis. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769021 60 En 2026-09-15T14:02:48 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=1970&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=1970&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun It's not a matter that I have discussed specifically with the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education, but it's certainly something that I'm willing to look at and see where our position would be. At the end of the day, I'm really concerned about the impact of the debts that students go into. I have just one student left in our family now, but two ex-students who are living with debt. Many of us either are living with debts ourselves or are parents of those who are, and it's something that really concerns us. In brief, I want every potential avenue to be looked at that could take the pressure off students now or potential students in future. Thank you. Nid yw'n fater yr wyf i wedi ei drafod yn benodol gyda'r Dirprwy Weinidog Sgiliau ac Addysg Drydyddol, ond mae'n sicr yn rhywbeth yr wyf i'n barod i edrych arno a gweld ble fyddai ein safbwynt. Yn y pen draw, rwy'n bryderus iawn am effaith y dyledion y mae myfyrwyr yn eu hysgwyddo. Dim ond un myfyriwr sydd gen i ar ôl yn ein teulu ni bellach, ond dau gyn-fyfyriwr sy'n byw gyda dyled. Mae llawer ohonom ni naill ai'n byw gyda dyledion ein hunain neu'n rhieni i'r rhai sydd yn, ac mae'n rhywbeth sydd wir yn peri gofid i ni. Yn gryno, hoffwn i bob llwybr posibl gael ei ystyried a allai dynnu'r pwysau oddi ar fyfyrwyr nawr neu ddarpar fyfyrwyr yn y dyfodol. Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769023 61 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Amseroedd Aros am Lawdriniaeth Cataractau Waiting Times for Cataract Surgery 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769024 62 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 8650 8650 Gareth Beer AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8650 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8650 Beer, Gareth 4. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad ar amseroedd aros am lawdriniaeth cataractau yn Sir Gaerfyrddin? OQ64456 4. Will the First Minister make a statement on waiting times for cataract surgery in Sir Gaerfyrddin? OQ64456 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769025 63 En 2026-09-15T14:03:39 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2021&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2021&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun We recognise that people waiting for cataract surgery want treatment as quickly as possible, obviously. That is why we've committed an additional £145 million this year to reduce waiting times, improve access and support clinically led service transformation across Wales. We're also taking forward plans for new surgical hubs, to increase clinical capacity and help more patients receive treatment sooner, including those waiting for cataract surgery. Rydym ni'n cydnabod bod pobl sy'n aros am lawdriniaeth cataract eisiau triniaeth cyn gynted â phosibl, yn amlwg. Dyna pam rydym ni wedi ymrwymo £145 miliwn ychwanegol eleni i leihau amseroedd aros, i wella mynediad ac i gefnogi trawsnewid gwasanaethau dan arweiniad clinigol ledled Cymru. Rydym ni hefyd yn bwrw ymlaen â chynlluniau ar gyfer canolfannau llawfeddygol newydd, i gynyddu capasiti clinigol ac i helpu mwy o gleifion i gael triniaeth yn gynt, gan gynnwys y rhai sy'n aros am lawdriniaeth cataract. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769028 64 En 2026-09-15T14:04:07 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2049&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2049&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 8650 8650 Gareth Beer AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8650 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8650 Beer, Gareth Diolch, First Minister. Despite your Government's investment, including the use of higher cost private providers, and the appointment of a Deputy Minister for Public and Preventative Health, my constituents still face long waits and last-minute cancellations of cataract operations. What long-term action will the Welsh Government take to train more eye surgeons and increase capacity to meet the growing demand from an ageing population, including patients with glaucoma or diabetic retinopathy and those needing regular eye injections to prevent avoidable blindness? Diolch, Brif Weinidog. Er gwaethaf buddsoddiad eich Llywodraeth, gan gynnwys defnyddio darparwyr preifat cost uwch, a phenodi Dirprwy Weinidog Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol, mae fy etholwyr yn dal i wynebu arosiadau maith ac achosion o ganslo llawdriniaethau cataract ar y funud olaf. Pa gamau hirdymor wnaiff Llywodraeth Cymru eu cymryd i hyfforddi mwy o lawfeddygon llygaid a chynyddu'r capasiti i fodloni'r galw cynyddol ymhlith poblogaeth sy'n heneiddio, gan gynnwys cleifion â glawcoma neu retinopathi diabetig a'r rhai sydd angen pigiadau llygaid rheolaidd i atal dallineb y gellir ei osgoi? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769029 65 En 2026-09-15T14:04:42 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2084&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2084&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun It's one of those areas where you need rapid treatment in order to avoid more permanent damage. We have two ophthalmologists sitting here in the Senedd Chamber who know far more than I do. The Member referenced the bringing in of private providers. That has a role to play. But the big change in emphasis under this Government is not using that as a backstop and instead building up the kind of capacity that can make reductions in waiting times and a smoother passage of patients through the system more sustainable. I'd point to that as being the main element of what we're trying to do here. Details have been provided by the Minister as we've rolled out these new approaches in the first 100 days. I'm confident that that is the kind of long-term thinking that we need. Mae'n un o'r meysydd hynny lle mae angen triniaeth gyflym arnoch chi er mwyn osgoi niwed mwy parhaol. Mae gennym ni ddau offthalmolegydd yn eistedd yma yn Siambr y Senedd sy'n gwybod llawer mwy nag yr wyf i. Cyfeiriodd yr Aelod at gyflwyno darparwyr preifat. Mae gan hynny ran i'w chwarae. Ond nid defnyddio hynny fel opsiwn wrth gefn yw'r newid pwyslais mawr o dan y Llywodraeth hon, ond yn hytrach datblygu'r math o gapasiti a all wneud gostyngiadau i amseroedd aros a thaith fwy rhwydd drwy'r system i gleifion yn fwy cynaliadwy. Byddwn yn tynnu sylw at hynny fel prif elfen yr hyn yr ydym ni'n ceisio ei wneud yma. Darparwyd manylion gan y Gweinidog wrth i ni gyflwyno'r dulliau newydd hyn yn y 100 diwrnod cyntaf. Rwy'n hyderus mai dyna'r math o feddwl hirdymor sydd ei angen arnom ni. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768994 66 En 2026-09-15T14:05:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2102&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 768999 67 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Amddiffyn Rhentwyr Protecting Renters 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769000 68 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12159 12159 David Hughes AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12159 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12159 Hughes, David 5. A wnaiff y Prif Weinidog nodi amserlen ar gyfer cyflwyno mesurau newydd i amddiffyn rhentwyr yn well? OQ64467 5. Will the First Minister set out a timeline for the introduction of new measures to better protect renters? OQ64467 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769001 69 En 2026-09-15T14:05:55 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2157&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2157&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I'll refer Members, first of all, to my declaration of interest as a shareholder in a company renting out a domestic property. Strengthening the private rented sector is a priority for this Government. I think we've made that pretty clear; we set it out in my legislative statement on 14 July. Renters in Wales deserve a safe, warm, secure and affordable home and should feel confident challenging poor conditions. Positive change requires good law, and in the first phase of our legislative programme we'll deliver legislation that protects tenants and tackles poor landlords, making renting, hopefully, more secure. Fe wnaf i gyfeirio'r Aelodau, yn gyntaf oll, at fy natganiad o fuddiant fel cyfranddaliwr mewn cwmni sy'n gosod eiddo domestig. Mae cryfhau'r sector rhentu preifat yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon. Rwy'n credu ein bod ni wedi gwneud hynny'n eithaf eglur; fe wnaethom ni ei nodi yn fy natganiad deddfwriaethol ar 14 Gorffennaf. Mae rhentwyr yng Nghymru yn haeddu cartref diogel, cynnes, sicr a fforddiadwy a dylen nhw deimlo'n hyderus yn herio amodau gwael. Mae newid cadarnhaol yn gofyn am gyfraith dda, ac yng ngham cyntaf ein rhaglen ddeddfwriaethol byddwn yn cyflwyno deddfwriaeth sy'n amddiffyn tenantiaid ac yn mynd i'r afael â landlordiaid gwael, gan wneud rhentu, gobeithio, yn fwy diogel. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769004 70 En 2026-09-15T14:06:37 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2199&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2199&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12159 12159 David Hughes AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12159 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12159 Hughes, David Thank you. First Minister, we know that immigration increases demand on housing, which, in turn, leads to increased rents. So, can the First Minister confirm that any planned changes to private and social renters' protections will be prioritised for Welsh people over recent arrivals? Diolch. Brif Weinidog, rydym ni'n gwybod bod mewnfudo yn cynyddu'r galw am dai, sydd, yn ei dro, yn arwain at renti uwch. Felly, a all y Prif Weinidog gadarnhau y bydd unrhyw newidiadau arfaethedig i amddiffyniadau rhentwyr preifat a chymdeithasol yn cael eu blaenoriaethu ar gyfer pobl Cymru dros bobl sydd wedi cyrraedd yn ddiweddar? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769012 71 En 2026-09-15T14:07:01 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2223&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2223&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun As I've pointed out many times in this Chamber, we have many pressures on housing. Those pressures, when we look at the big picture, do not come from recent arrivals from overseas. I think it's important to home in on those facts. But there are pressures, and we will always want to make sure that our housing stock is adequate in numbers, that the housing stock quality is of a decent level, which people should be able to gain confidence from. But also, we need to look at the question of affordability. We have a two-phased approach in terms of legislation, and affordability will very much be a part of our considerations. I've invited Members here to contribute to the development of legislation, and if there's an interest across this Chamber in those affordability issues, let's discuss them. Fel yr wyf i wedi ei nodi sawl gwaith yn y Siambr hon, mae gennym ni lawer o bwysau ar dai. Nid yw'r pwysau hynny, pan edrychwn ni ar y darlun ehangach, yn dod gan bobl sydd wedi cyrraedd o dramor yn ddiweddar. Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig canolbwyntio ar y ffeithiau hynny. Ond mae pwysau, a byddwn ni bob amser eisiau gwneud yn siŵr bod ein stoc dai yn ddigonol o ran niferoedd, bod ansawdd y stoc dai o lefel briodol, y dylai pobl allu fagu hyder ohono. Ond hefyd, mae angen i ni edrych ar y cwestiwn o fforddiadwyedd. Mae gennym ni ddull dau gam o ran deddfwriaeth, a bydd fforddiadwyedd yn sicr yn rhan o'n hystyriaethau. Rwyf i wedi gwahodd Aelodau yma i gyfrannu at ddatblygu deddfwriaeth, ac os oes diddordeb ar draws y Siambr hon yn y materion fforddiadwyedd hynny, gadewch i ni eu trafod nhw. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769018 72 En 2026-09-15T14:08:02 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2284&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2284&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12141 12141 Zaynub Akbar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12141 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12141 Akbar, Zaynub Prif Weinidog, private renting has become increasingly unaffordable, with many households now spending a really unsustainable amount of their income simply on keeping a roof over their heads. Recent Citizens Advice data has shown that some people are spending up to 70 per cent of their income on rent alone. In Cardiff, there are instances of rents more than doubling now, with just two months' notice. As a consequence, homelessness services are facing increased demand, not only because people are being evicted from their homes, but because council support with rent is also insufficient, placing greater pressure on social housing and temporary accommodation. Does the First Minister agree with me that spending more than two thirds of an individual's income on rent is not acceptable, and that limiting annual rent increases is essential? Brif Weinidog, mae rhentu preifat wedi dod yn fwyfwy anfforddiadwy, â llawer o aelwydydd bellach yn gwario swm gwirioneddol anghynaliadwy o'u hincwm ar gadw to dros eu pennau. Mae data Cyngor ar Bopeth diweddar wedi dangos bod rhai pobl yn gwario hyd at 70 y cant o'u hincwm ar rent yn unig. Yng Nghaerdydd, ceir achosion o renti sy'n mwy na dyblu nawr, gyda dim ond dau fis o rybudd. O ganlyniad, mae gwasanaethau digartrefedd yn wynebu galw cynyddol, nid yn unig oherwydd bod pobl yn cael eu troi allan o'u cartrefi, ond oherwydd bod cymorth cynghorau gyda rhent hefyd yn annigonol, gan roi mwy o bwysau ar dai cymdeithasol a llety dros dro. A yw'r Prif Weinidog yn cytuno â mi nad yw gwario mwy na dwy ran o dair o incwm unigolyn ar rent yn dderbyniol, a bod cyfyngu cynnydd rhent blynyddol yn hanfodol? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769022 73 En 2026-09-15T14:08:56 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2338&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2338&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun You don't have to think very hard to work out the poverty that somebody is driven into in real terms when they have so little of their income left after paying their rent. In terms of the issues that cause that, there's a multitude of them. Supply of homes is one of them, and social housing. That's why we are determined to bring in an extra 20,000 additional social homes by 2030. It's about bringing homes into use that are currently not in use. It's about raising the quality of the housing stock as well. And then there are things, as I've said, that we can do through legislation. Actively exploring different measures for regulating increases in rent, for example, effectively is really important. We can look at what's happening in Scotland. There are learnings from Catalonia too. It's important that we look at what works well, and also look at potential drawbacks. But significant steps need considerable policy development, evidence gathering, and cross-party and cross-sector engagement, which is why we have outlined our ambition to bring forward that second renters Bill as part of a two-phase legislative approach. Does dim rhaid i chi feddwl yn galed iawn i weithio allan y tlodi y mae rhywun yn cael ei yrru iddo mewn termau real pan fo ganddyn nhw gyn lleied o'i incwm yn weddill ar ôl talu ei rent. O ran y materion sy'n achosi hynny, mae llu ohonyn nhw. Mae cyflenwad cartrefi yn un ohonyn nhw, a thai cymdeithasol. Dyna pam rydym ni'n benderfynol o gyflwyno 20,000 o gartrefi cymdeithasol ychwanegol erbyn 2030. Mae'n fater o ddod â chartrefi i ddefnydd nad ydyn nhw'n cael eu defnyddio ar hyn o bryd. Mae'n fater o godi ansawdd y stoc dai hefyd. Ac yna ceir pethau, fel y dywedais i, y gallwn ni eu gwneud drwy ddeddfwriaeth. Mae archwilio gwahanol fesurau ar gyfer rheoleiddio cynnydd i rent, er enghraifft, yn effeithiol yn bwysig iawn. Gallwn edrych ar yr hyn sy'n digwydd yn yr Alban. Mae pethau i'w dysgu gan Gatalwnia hefyd. Mae'n bwysig ein bod ni'n edrych ar yr hyn sy'n gweithio'n dda, a hefyd yn edrych ar anfanteision posibl. Ond mae camau sylweddol angen datblygiad polisi sylweddol, casglu tystiolaeth, ac ymgysylltu trawsbleidiol a thraws-sector, a dyna pam rydym ni wedi amlinellu ein huchelgais i gyflwyno'r Bil ail rentwyr hwnnw yn rhan o ddull deddfwriaethol dau gam. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769007 74 En 2026-09-15T14:10:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2402&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769046 75 En 2026-09-15T14:12:47 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2569&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2569&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769047 76 En 2026-09-15T14:12:47 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2569&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2569&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769011 77 En 2026-09-15T14:10:17 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2419&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2419&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 332 332 Mike Hedges AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike There's a shortage of housing available for renting. There's an even greater shortage of housing available at affordable rents. The long-term solution is to build more social housing, especially council housing. I have supported rent controls and the return of rent officers for privately rented properties. But we now have a new, very serious problem, Airbnb, which is taking properties out of the private rented sector. This is not a seaside and holiday resort problem only. It is also a problem in cities. What action is the Welsh Government going to take to limit Airbnb in each council area? Mae prinder tai ar gael i'w rhentu. Mae prinder mwy fyth o dai sydd ar gael am renti fforddiadwy. Yr ateb hirdymor yw adeiladu mwy o dai cymdeithasol, yn enwedig tai cyngor. Rwyf i wedi cefnogi rheolaethau rhent a dychweliad swyddogion rhent ar gyfer eiddo rhentu preifat . Ond mae gennym ni bellach broblem newydd, ddifrifol iawn, sef Airbnb, sy'n tynnu eiddo allan o'r sector rhentu preifat. Nid problem glan môr a chyrchfannau gwyliau yn unig yw hon. Mae hefyd yn broblem mewn dinasoedd. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn mynd i'w cymryd i gyfyngu Airbnb ym mhob ardal cyngor? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769010 78 En 2026-09-15T14:10:52 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2454&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2454&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Member makes a very good point, and it's an international problem. We have seen some big cities take action on Airbnb. We tend in Wales to look at the more popular seaside areas, because that's where the problems are perceived to be more acute. But the Member is absolutely right that this is an issue that can arise anywhere. I (a) agree that it's an issue, and (b) want us to look at all those solutions that can be put in place. Some have been introduced through co-operation between our parties in the last Government—changes that lead to changing behaviour through use of premiums on council tax and so on. But there are also planning changes that we should always be alive to considering, because I agree this is a significant issue. The main purpose of a house, a flat or an apartment is to be a home, and we should always bear that in mind. Mae'r Aelod yn gwneud pwynt da iawn, ac mae'n broblem ryngwladol. Rydym ni wedi gweld rhai dinasoedd mawr yn cymryd camau ar Airbnb. Rydym ni'n tueddu yng Nghymru i edrych ar yr ardaloedd glan môr mwy poblogaidd, oherwydd dyna lle tybir fod y problemau yn fwy dybryd. Ond mae'r Aelod yn llygad ei le bod hon yn broblem sy'n gallu codi yn unrhyw le. Rwy'n (a) cytuno ei fod yn broblem, a (b) eisiau i ni edrych ar yr holl atebion hynny y gellir eu rhoi ar waith. Mae rhai wedi cael eu cyflwyno trwy gydweithrediad rhwng ein pleidiau yn y Llywodraeth ddiwethaf—newidiadau sy'n arwain at newid ymddygiad trwy ddefnyddio premiymau ar dreth gyngor ac yn y blaen. Ond ceir newidiadau cynllunio hefyd y dylem ni bob amser fod yn effro i'w hystyried, oherwydd rwy'n cytuno bod hon yn broblem sylweddol. Prif ddiben tŷ neu fflat yw bod yn gartref, a dylem ni bob amser gadw hynny mewn cof. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769032 79 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Canlyniadau Rhaglen Ryngwladol Asesu Myfyrwyr Programme for International Student Assessment Results 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769033 80 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 8734 8734 Sam Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam 6. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad ar y canlyniadau PISA diweddar a gyhoeddwyd ar gyfer Cymru? OQ64450 6. Will the First Minister make a statement on the recently published PISA results for Wales? OQ64450 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769034 81 En 2026-09-15T14:12:05 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2527&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2527&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun These PISA results are, to say the least, deeply disappointing. They underline to me the scale of the challenge that we face. They reinforce this Government’s determination to take a new and rigorous approach to raising standards. We'll be unapologetically ambitious for every learner, setting clear targets, holding ourselves accountable for delivering them, because raising standards has to be a priority. Today, we publish that foundational literacy and numeracy plan that I have previously referenced to accelerate improvement across Wales in every classroom, because our children and families in Wales deserve nothing less. Mae'r canlyniadau PISA hyn, a dweud y lleiaf, yn hynod siomedig. Maen nhw'n tanlinellu i mi faint yr her sy'n ein hwynebu. Maen nhw'n atgyfnerthu penderfyniad y Llywodraeth hon i fabwysiadu dull newydd a thrwyadl o godi safonau. Byddwn yn uchelgeisiol, heb ymddiheuriad, i bob dysgwr, gan osod targedau eglur, dwyn ein hunain i gyfrif am eu cyflawni, oherwydd mae'n rhaid i godi safonau fod yn flaenoriaeth. Heddiw, rydym ni'n cyhoeddi'r cynllun llythrennedd a rhifedd sylfaenol hwnnw yr wyf i wedi cyfeirio ato yn flaenorol i gyflymu gwelliant ledled Cymru ym mhob ystafell ddosbarth, oherwydd nid yw ein plant a'n teuluoedd yng Nghymru yn haeddu dim llai. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769040 82 En 2026-09-15T14:12:46 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2568&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2568&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 8734 8734 Sam Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam Thank you for your response, First Minister, but the issues you've outlined are part of the reason why Members in this place and the public at large are so frustrated with your obsessive pursuit of independence when what you should be doing is focusing on these issues in the classrooms to support our children for the best outcomes possible. Wales is falling behind every other UK nation in maths, reading and science, with the gap particularly stark when compared with England. You rightfully want to work with other countries and co-operate and learn from them. Why don't you learn from England as to how they are doing so well with their education outcomes compared with our children here in Wales? If we're serious about driving up those standards, we have to also address what is happening in our classrooms. We've heard time and time again from Estyn and the teaching unions as to poor behaviour as an issue in our classrooms. We've been clear that teachers need to be properly supported, schools need a stronger approach to discipline, so that teachers can teach and pupils can learn without unnecessary disruption. Given these disappointing PISA results, First Minister, will you accept that improving discipline, supporting teachers and restoring high expectations in our classrooms must be at the heart of any plan to raise educational standards? Diolch am eich ymateb, Brif Weinidog, ond mae'r materion yr ydych chi wedi eu hamlinellu yn rhan o'r rheswm pam mae Aelodau yn y lle hwn a'r cyhoedd yn gyffredinol yn teimlo mor rhwystredig am eich ymdrech obsesiynol i sicrhau annibyniaeth pan mai'r hyn y dylech chi fod yn ei wneud yw canolbwyntio ar y problemau hyn yn yr ystafelloedd dosbarth i gynorthwyo ein plant ar gyfer y canlyniadau gorau posibl. Mae Cymru yn syrthio y tu ôl i bob cenedl arall yn y DU o ran mathemateg, darllen a gwyddoniaeth, gyda'r bwlch yn arbennig o amlwg o'i gymharu â Lloegr. Rydych chi, yn gwbl briodol, eisiau gweithio gyda gwledydd eraill a chydweithredu a dysgu oddi wrthyn nhw. Pam na wnewch chi ddysgu gan Loegr sut maen nhw'n gwneud mor dda gyda'u canlyniadau addysg o'u cymharu â'n plant yma yng Nghymru? Os ydym ni o ddifrif ynglŷn â chodi'r safonau hynny, mae'n rhaid i ni hefyd fynd i'r afael â'r hyn sy'n digwydd yn ein hystafelloedd dosbarth. Rydym ni wedi clywed dro ar ôl tro gan Estyn a'r undebau addysgu ynghylch ymddygiad gwael fel problem yn ein hystafelloedd dosbarth. Rydym ni wedi bod yn eglur bod angen cefnogi athrawon yn briodol, bod angen dull cryfach o ymdrin â disgyblaeth ar ysgolion, fel y gall athrawon addysgu ac y gall disgyblion ddysgu heb darfu diangen. O ystyried y canlyniadau PISA siomedig hyn, Brif Weinidog, a wnewch chi dderbyn bod yn rhaid i wella disgyblaeth, cefnogi athrawon ac ailgyflwyno disgwyliadau uchel yn ein hystafelloedd dosbarth fod yn ganolog i unrhyw gynllun i godi safonau addysgol? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769048 83 En 2026-09-15T14:14:01 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2643&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2643&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Given the importance of education, I'm surprised that he wasted some of his question discussing constitutional issues, frankly. We have a determination as a Government to look to our track record historically as a proud educating nation—one of the first generally literate populations anywhere in the world. That's something that makes me very proud. I was proud to have two parents that were educationalists, two teaching union presidents. I was brought up with the importance of getting education right and giving our children and young people opportunities right there surrounding me at all times. I'm desperately disappointed at the PISA results. The measures that we are putting in place around numeracy and literacy, supporting teachers, supporting families and children, are all about raising outcomes. I hope that one of the results of that will be increased PISA scores. There's a global downturn in PISA scores, incidentally. Digitalisation and artificial intelligence might be a part of that. But England has bucked the trend and, absolutely, we should be, and we are making plans already to learn from England about what's happening there. My co-operation isn't exclusively with Scotland and Northern Ireland. I point that out—we work with Ministers in UK Government and internationally too, and on this one, it's because we need to raise standards. And the outcome that we need, of course—better PISA scores would be good—would be raised educational standards: numeracy, literacy, the basics, the foundations of successful lives and careers for our young people. That's what we're aiming for, and we're confident that we're putting the building blocks in place. O ystyried pwysigrwydd addysg, rwy'n synnu ei fod wedi gwastraffu rhywfaint o'i gwestiwn yn trafod materion cyfansoddiadol, a bod yn onest. Mae gennym ni benderfyniad fel Llywodraeth i edrych ar ein cofnod hanesyddol fel cenedl addysgu falch—un o'r poblogaethau cyffredinol llythrennog cyntaf yn unrhyw le yn y byd. Mae hynny'n rhywbeth sy'n fy ngwneud i'n falch iawn. Roeddwn i'n falch o fod â dau riant a oedd yn addysgwyr, dau lywydd undebau addysgu. Cefais fy magu gyda phwysigrwydd cael addysg yn iawn a rhoi cyfleoedd i'n plant a'n pobl ifanc o'm cwmpas yn y fan a'r lle bob amser. Rwy'n siomedig dros ben â'r canlyniadau PISA. Mae'r mesurau yr ydym ni'n eu rhoi ar waith o ran rhifedd a llythrennedd, cefnogi athrawon, cefnogi teuluoedd a phlant, yn fater syml o wella canlyniadau. Rwy'n gobeithio mai un o ganlyniadau hynny fydd sgoriau PISA uwch. Mae dirywiad byd-eang i sgoriau PISA, gyda llaw. Efallai fod digideiddio a deallusrwydd artiffisial yn rhan o hynny. Ond mae Lloegr wedi mynd yn groes i'r duedd ac, yn sicr, dylem ni fod, ac rydym ni eisoes yn gwneud cynlluniau i ddysgu gan Loegr am yr hyn sy'n digwydd yno. Nid yw fy nghydweithrediad gyda'r Alban a Gogledd Iwerddon yn unig. Rwy'n tynnu sylw at hynny—rydym ni'n gweithio gyda Gweinidogion yn Llywodraeth y DU ac yn rhyngwladol hefyd, ac ar yr un yma, mae oherwydd bod angen i ni godi safonau. A'r canlyniad sydd ei angen arnom ni, wrth gwrs—byddai gwell sgoriau PISA yn dda—fyddai safonau addysgol uwch: rhifedd, llythrennedd, y pethau sylfaenol, sylfeini bywydau a gyrfaoedd llwyddiannus i'n pobl ifanc. Dyna'r hyn yr ydym ni'n anelu amdano, ac rydym ni'n hyderus ein bod ni'n rhoi'r blociau adeiladu yn eu lle. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769037 84 En 2026-09-15T14:15:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2702&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769079 85 En 2026-09-15T14:18:40 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2922&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2922&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769038 86 En 2026-09-15T14:15:52 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2754&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2754&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Now, we're doing well, but at the risk of disappointing some Members, we're going to see how far we can get down the order paper and get to the questions that are here, so—. Nawr, rydyn ni'n gwneud yn dda, ond gan beryglu siomi rhai Aelodau, fe gawn ni weld pa mor bell y gallwn ni fynd i lawr papur y drefn a chyrraedd y cwestiynau sydd yma, felly—. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769045 87 Cy 2026-09-15T14:16:03 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2765&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2765&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn ymlaen nawr at gwestiwn 7, Elyn Stephens.  We move now to question 7, Elyn Stephens.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769049 88 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Cronfa Ddur y DU UK Steel Fund 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769050 89 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12164 12164 Elyn Stephens AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12164 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12164 Stephens, Elyn 7. Pa drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU i sicrhau bod Port Talbot yn cael cyfran deg o Gronfa Ddur y DU? OQ64443 7. What discussions has the Welsh Government had with the UK Government to ensure that Port Talbot gets a fair share of the UK Steel Fund? OQ64443 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769051 90 Cy 2026-09-15T14:16:19 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2781&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2781&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae cefnogi'r diwydiant dur a chymunedau dur sy'n dibynnu arno fo ledled Cymru yn hollbwysig i'r Llywodraeth yma. Cyn ymweliad diweddar Prif Weinidog y Deyrnas Unedig â Phort Talbot, mi wnaeth ein Dirprwy Brif Weinidog ni siarad yn gyhoeddus am yr angen i Gymru gael ei chyfran deg o gronfa ddur Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Mi fu cyfarfod rhwng y ddau. Mi fyddai hynny, wrth gwrs, yn helpu gweithwyr a chymunedau drwy'r cyfnod pontio, ac mi fyddwn ni'n parhau i wneud yr achos hwnnw mor gryf â phosib yn ein trafodaethau ni efo Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Supporting the steel industry and the communities across Wales that depend on it is a priority for this Government. Ahead of the Prime Minister's recent visit to Port Talbot, the Deputy First Minister spoke publicly about the need for Wales to receive its fair share of the UK Government's steel fund. There was a meeting between the two. That, of course, would help workers and communities through the transition period, and we will continue to make that case as strongly as possible in ongoing discussions with the UK Government. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769060 91 En 2026-09-15T14:16:52 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2814&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2814&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12164 12164 Elyn Stephens AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12164 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12164 Stephens, Elyn Diolch. Prif Weinidog, as you mentioned, the Prime Minister came to Port Talbot last month, promising re-industrialisation and good, secure jobs. The UK's own steel strategy says that Wales is expected to account for around half of the UK's steel-making capacity, yet just days after the Prime Minister's visit, his Government was asked two very straightforward questions: how much of its £2.5 billion steel commitment had been spent or allocated and how much of that had been spent in Wales? It could provide a figure for neither. So, I have to ask the question: what will actually change for Port Talbot since Andy Burnham's visit? And I'm sure I know part of the answer, but will you press him for a firm commitment that Port Talbot receives its fair share of that £2.5 billion? Diolch. Brif Weinidog, fel roeddech chi'n sôn, daeth Prif Weinidog y DU i Bort Talbot fis diwethaf, gan addo ail-ddiwydiannu a swyddi da, diogel. Mae strategaeth ddur y DU ei hun yn dweud bod disgwyl i Gymru gyfrif am tua hanner capasiti'r DU i gynhyrchu dur, ond ychydig ddyddiau wedi ymweliad y Prif Weinidog, fe ofynnwyd dau gwestiwn syml iawn i'w Lywodraeth ef: faint o'i £2.5 biliwn o'r ymrwymiad i ddur a gafodd ei wario neu ei ddyrannu a faint o hynny a gafodd ei wario yng Nghymru? Ni ellid rhoi ffigwr ar gyfer y naill na'r llall. Felly, mae'n rhaid i mi ofyn y cwestiwn: beth fydd yn newid i Bort Talbot ar ôl ymweliad Andy Burnham? Ac rwy'n siŵr fy mod i'n gwybod rhan o'r ateb, ond a fyddwch chi'n pwyso arno ef am ymrwymiad cadarn y bydd Port Talbot yn cael ei chyfran deg o'r £2.5 biliwn hwnnw? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769064 92 En 2026-09-15T14:17:39 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2861&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2861&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Member is right to voice frustrations about what did or didn't come out of that investment. The purpose of it was changed at one point, but one thing we made clear from our position—we still make it clear from Government—is that we must get our fair share of that. We have taken a massive hit to the steel industry here in Wales because UK Governments took their eyes off the ball and didn't act when they should have done. Welsh Government will work with companies, UK Government and the national wealth fund, which now has control over that £2.5 billion, to explore how support can be maximised and must be maximised for our steel communities across Wales. Let me be clear, if there is investment being made in the steel sector, UK Government must set out clearly how they plan to support the Welsh steel industry, which is what is important to us here. Mae'r Aelod yn iawn i fynegi rhwystredigaethau ynglŷn â'r hyn a ddaeth o'r buddsoddiad hwnnw neu beidio. Cafodd ei bwrpas ei newid ar un adeg, ond un peth a wnaethom ni'n glir o'n safbwynt ni—rydym ni'n dal i egluro hynny yn y Llywodraeth—yw bod yn rhaid i ni gael ein cyfran deg o hwnnw. Rydym ni wedi cael ergyd enfawr i'r diwydiant dur yma yng Nghymru am fod Llywodraethau'r DU wedi tynnu eu llygaid oddi ar y bêl ac heb gymryd camau pan ddylen nhw fod wedi gwneud hynny. Fe fydd Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda chwmnïau, Llywodraeth y DU a'r gronfa gyfoeth wladol, sy'n rheoli'r £2.5 biliwn hwnnw erbyn hyn, i archwilio sut y gellir gwneud y mwyaf o'r gefnogaeth ar gyfer ein cymunedau cynhyrchu dur ledled Cymru. Gadewch i mi fod yn eglur, os caiff buddsoddiad ei wneud yn y sector dur, mae'n rhaid i Lywodraeth y DU nodi yn bendant sut y bydd hi'n bwriadu cefnogi diwydiant dur Cymru, a dyna'r hyn sy'n bwysig i ni yn y fan hon. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769088 93 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Sefydliad Ffrwythlondeb Cymru The Wales Fertility Institute 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769089 94 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 8585 8585 James Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James 8. A wnaiff y Prif Weinidog roi diweddariad ar sut mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda Bwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe i ailgychwyn triniaeth ffrwythlondeb yn Sefydliad Ffrwythlondeb Cymru? OQ64431 8. Will the First Minister provide an update on how the Welsh Government is working with Swansea Bay University Health Board to restart fertility treatment at the Wales Fertility Institute? OQ64431 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769090 95 En 2026-09-15T14:18:40 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2922&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2922&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I know that this will have been a particularly upsetting time for those affected. The immediate workforce issue affecting the service has now been resolved—that's the positive news—enabling planning to start for the resumption of the service, on a phased basis, from 22 September. It is important to note that patients already receiving treatment also were unaffected by the pause and continued their treatment in the usual way. But this has been a difficult time for a number of people.  Rwy'n gwybod i hwn fod yn gyfnod arbennig o ofidus i'r rhai hynny yr effeithiwyd arnynt. Mae'r mater uniongyrchol o ran y gweithlu a oedd yn effeithio ar y gwasanaeth wedi cael ei ddatrys erbyn hyn—dyna'r newyddion cadarnhaol—sy'n caniatáu i gynllunio ddechrau ar gyfer ailgychwyn y gwasanaeth, o gam i gam, o 22 Medi. Mae'n bwysig nodi hefyd na fu effaith ar gleifion a oedd eisoes yn cael triniaethau, yn sgil yr oedi, â'u bod nhw wedi parhau â'u triniaethau yn y ffordd arferol. Ond mae hwn wedi bod yn gyfnod anodd i nifer o bobl. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769093 96 En 2026-09-15T14:19:13 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=2955&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=2955&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 8585 8585 James Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James Thank you for your answer, First Minister. It is positive that the system is being started again, but a lot of those people who said their treatment wasn't affected were actually affected, because if you were waiting for frozen embryo transfer, people were told that their treatment was not starting. So, there was miscommunication there from the health board that did cause a lot of upset for a number of families right the way across the country, because, as you know, that centre covers a huge geographical area, all the way from west Wales, east Wales, south Wales and all the way up to Llandrindod Wells. First Minister, we never want to be in this situation again, because it is a traumatic time, not just for the mothers and the fathers, but for everyone going through a fertility journey. So, what can the Welsh Government do to make sure there is resilience in this service, to make sure people are not waiting years and years and years—which people are—for their fertility journey, because people have a body clock, and if we cannot get this system started soon enough, a lot of people across this country will never have the families that they hope to start? Diolch i chi am eich ateb, Brif Weinidog. Mae hi'n galonogol bod y system yn cael ei hailgychwyn, ond fe gafodd llawer o'r bobl hynny a oedd yn dweud na chafodd eu triniaethau eu heffeithio wedi cael eu heffeithio mewn gwirionedd, oherwydd os oeddech chi'n aros am drosglwyddo embryo rhewedig, fe ddywedwyd wrth bobl nad oedd eu triniaethau nhw am ddechrau. Felly, roedd camgyfathrebu gan y bwrdd iechyd yn hynny o beth a wnaeth achosi gofid i nifer o deuluoedd ledled y wlad, oherwydd, fel y gwyddoch chi, mae'r ganolfan honno'n cwmpasu ardal ddaearyddol enfawr, yr holl ffordd o'r gorllewin, y dwyrain, y de, a'r holl ffordd hyd at Landrindod. Brif Weinidog, nid ydym ni'n dymuno bod yn y sefyllfa hon fyth eto, oherwydd mae'n gyfnod cythryblus, nid yn unig i'r mamau a'r tadau, ond i bawb sy'n ymdrin â materion ffrwythlondeb. Felly, beth all Llywodraeth Cymru ei wneud i sicrhau bod gwydnwch yn y gwasanaeth hwn, i sicrhau nad yw pobl yn aros blynyddoedd lawer iawn—fel gwna rhai—am eu taith ffrwythlondeb, oherwydd mae gan bobl gloc corff, ac os na allwn ni gychwyn y system hon yn ddigon cynnar, ni fydd llawer o bobl ledled y wlad hon byth yn gweld y teuluoedd y maen nhw'n gobeithio eu cychwyn? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769041 97 En 2026-09-15T14:20:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3002&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769042 98 En 2026-09-15T14:20:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3002&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769052 99 En 2026-09-15T14:20:11 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3013&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3013&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769078 100 En 2026-09-15T14:20:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3002&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769081 101 En 2026-09-15T14:24:59 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3301&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3301&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769043 102 En 2026-09-15T14:20:10 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3012&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3012&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun That word 'resilience' is important. We use 'sustainability'. They mean very much the same when it comes to something like this: having services that are stable. In this particular case, the pause was necessary in order to comply with the Human Fertilisation and Embryology Authority licensing requirement. So, a clinical issue, but the impact, of course, is a very human issue. We will do what we can to build resilience across those services. For the individuals affected here, the health board has now started contacting patients, I understand, to confirm the next steps in their treatment pathway. The Wales Fertility Institute is continuing to work on the wider workforce challenges, working with the joint commissioning committee to explore possibilities for, perhaps, interim support options to comply with those licensing requirements, which are a must; these aren't optional. Work is also ongoing to strengthen, as you say, the resilience and sustainability of the service, both within the health board itself and in conjunction with that relationship that it has with the joint commissioning committee. That work will continue. Yes, there are short-term things to do, but that will continue beyond the short term too. Mae'r gair hwnnw, 'gwydnwch', yn un pwysig. Fe fyddwn ni'n defnyddio 'cynaliadwyedd'. Maen nhw'n golygu'r un peth yn union o ran rhywbeth fel hyn: bod â gwasanaethau sefydlog. Yn yr achos arbennig hwn, roedd y saib yn angenrheidiol ar gyfer cydymffurfio â gofyniad trwyddedu'r Awdurdod Ffrwythlondeb ac Embryoleg Dynol. Felly, roedd hwnnw'n fater clinigol, ond roedd ei effaith, wrth gwrs, yn ddynol iawn. Fe fyddwn ni'n gwneud yr hyn a allwn ni i feithrin gwydnwch ar draws y gwasanaethau hynny. Ar gyfer yr unigolion yr effeithiwyd arnynt yma, mae'r bwrdd iechyd wedi dechrau cysylltu â chleifion erbyn hyn, rwy'n deall, i gadarnhau'r camau nesaf ar lwybr eu triniaeth. Mae Sefydliad Ffrwythlondeb Cymru yn parhau i weithio ar yr heriau ehangach o ran y gweithlu, gan weithio gyda'r cyd-bwyllgor comisiynu i archwilio posibiliadau ar gyfer dewisiadau cymorth dros dro i gydymffurfio â'r gofynion trwyddedu hynny, sy'n angenrheidiol; nid yw'r rhain yn ddewisol. Mae gwaith yn mynd rhagddo hefyd i gryfhau, fel rydych chi'n dweud, gwydnwch a chynaliadwyedd y gwasanaeth, yn y bwrdd iechyd ei hun ac ar y cyd gyda'r berthynas honno sydd ganddo â'r cyd-bwyllgor comisiynu. Fe fydd y gwaith hwnnw'n parhau. Oes, mae yna bethau i'w gwneud yn y byrdymor, ond fe fydd hynny'n parhau wedi'r byrdymor hefyd. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769053 103 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Cyllid Teg i Gymru Fair Funding for Wales 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769054 104 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 4650 4650 John Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4650 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4650 Davies, John 9. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ei drafodaethau gyda Llywodraeth y DU ar sicrhau cyllid teg i Gymru? OQ64457 9. Will the First Minister provide an update on his discussions with the UK Government on securing fair funding for Wales? OQ64457 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769055 105 En 2026-09-15T14:21:40 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3102&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun This Government is committed to pressing the case for a fairer funding settlement for Wales. That means a number of different things. When I met the Prime Minister in Glasgow in July, I emphasised the need for the historic underfunding of Wales to be addressed. On Thursday, we will be hosting the Finance: Interministerial Standing Committee, bringing together finance Ministers from right across the UK, if that's okay with everyone. Funding reform is a key priority for the Cabinet Minister for Finance, and in her bilateral meeting with the Chief Secretary to the Treasury that day she will raise a number of priorities, which include delivering the £14 billion promise on rail, a formal review of the fiscal framework and the Barnett formula. I will also make this case directly to the Prime Minister when we meet again in October.  Mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i wthio'r achos dros setliad cyllido tecach i Gymru. Mae hynny'n golygu nifer o wahanol bethau. Pan wnes i gyfarfod â Phrif Weinidog y DU yn Glasgow ym mis Gorffennaf, fe wnes i bwysleisio'r angen i fynd i'r afael â thanariannu hanesyddol Cymru. Ddydd Iau, fe fyddwn ni'n croesawu'r Pwyllgor Sefydlog Rhyngweinidogol ar Gyllid, sy'n dod â Gweinidogion cyllid o bob cwr o'r DU at ei gilydd, os yw hynny'n iawn gyda phawb. Mae diwygio cyllid yn flaenoriaeth allweddol i Weinidog Cyllid y Cabinet, ac yn ei chyfarfod dwyochrog gyda Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys ar y diwrnod hwnnw fe fydd hi'n codi nifer o flaenoriaethau, sy'n cynnwys cyflawni'r addewid £14 biliwn o ran rheilffyrdd, ac adolygiad ffurfiol o'r fframwaith cyllidol a fformiwla Barnett. Fe fyddaf i'n dadlau'r achos hwn yn uniongyrchol i'r Prif Weinidog hefyd pan fyddwn ni'n cyfarfod unwaith eto ym mis Hydref.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769059 106 En 2026-09-15T14:22:33 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3155&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3155&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 4650 4650 John Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4650 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4650 Davies, John I funded businesses for over 40 years. To succeed, a business needs two things, essentially: the ability to borrow and the ability to save. Running a country is no different. Without the financial tools to construct a functioning economy, Wales will continue to be poor. Is this the Wales that we all want for our children? Wales is being pickpocketed. You mentioned about rail. HS2: we're footing the bill for infrastructure projects in England whilst ours crumble. And why? The Barnett formula gives us less per head than our Northern Irish and Scottish counterparts. Why? Demanding fair funding is not us taking the begging bowl to London, nor is it grievance politics. It's common sense and the bare minimum to stop ingrained, intergenerational poverty, which plagues Wales. It doesn't have to be this way. We have the entrepreneurs, we have the people, the skills and the resources. Wales can be prosperous. First Minister, following your meeting yesterday with the Ministers of Northern Ireland and Scotland, would you please outline your long-term vision of what a real Government can achieve economically in Wales with the right economic levers? Fe fues i'n ariannu busnesau am dros 40 mlynedd. I lwyddo, mae angen dau beth ar fusnes: y gallu i fenthyca a'r gallu i gynilo. Nid yw rhedeg gwlad yn ddim gwahanol. Yn absenoldeb arfau ariannol i adeiladu economi sy'n gweithio, bydd Cymru yn dal i fod yn dlawd. Ai dyma'r Gymru yr ydym ni ei heisiau ar gyfer ein plant? Mae Cymru'n cael ei phluo. Roeddech chi'n sôn am reilffyrdd. HS2: rydym ni'n talu biliau am brosiectau seilwaith yn Lloegr tra bod ein seilwaith ni yn chwalu. A pham felly? Mae fformwla Barnett yn rhoi llai o arian y pen na'n cymheiriaid yng Ngogledd Iwerddon a'r Alban. Pam? Nid yw mynnu cyllid teg yn golygu ein bod ni'n mynd i Lundain i ofyn cardod, nac yn wleidyddiaeth achwyniad ychwaith. Synnwyr cyffredin yw hyn a'r peth lleiaf i atal tlodi sydd wedi ymwreiddio, o un genhedlaeth i'r llall, sy'n plagio Cymru. Nid oes raid iddi fod fel hyn. Mae'r entrepreneuriaid gennym ni, mae'r bobl, y sgiliau a'r adnoddau gennym ni. Fe all Cymru fod yn ffyniannus. Brif Weinidog, yn dilyn eich cyfarfod gyda Gweinidogion Gogledd Iwerddon a'r Alban ddoe, a wnewch chi amlinellu eich gweledigaeth hirdymor o'r hyn y gall Llywodraeth wirioneddol ei gyflawni yn economaidd yng Nghymru gyda'r ysgogiadau economaidd cywir? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769072 107 En 2026-09-15T14:23:49 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3231&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3231&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I'm grateful for the question. Right across the UK, we should be—. There is an interest in making sure that when the Treasury makes decisions on spending they are made fairly. It relates to Scotland, it relates to Northern Ireland, it also relates to regions of England. What I will do as the First Minister of Wales, with my team, with your backing here hopefully, is make the case always for us to get that fair funding package. That does include all those different elements: giving us the borrowing powers; giving us the right to be able to draw down from our reserves; making sure that the overall package under Barnett actually works for us; making sure that where there is a lack of powers—on rail, for example—that that doesn't mean we end up £5 billion out of pocket on HS2. There are fundamental unfairnesses right across the board. The Cabinet Minister for Finance will reinforce those points with the UK Treasury later this week. We look forward to working positively with them in helping them to recognise the value of devolution and giving us the tools to do the job that we're here to do. Rwy'n ddiolchgar am y cwestiwn. Ledled y DU, fe ddylem ni—. Mae yna ddiddordeb o ran sicrhau pan fydd Trysorlys yn gwneud penderfyniadau ar wariant eu bod yn cael eu gwneud yn deg. Mae'n berthnasol i'r Alban, yn berthnasol i Ogledd Iwerddon, mae'n berthnasol i ranbarthau Lloegr hefyd. Yr hyn y byddaf i'n ei wneud fel Prif Weinidog Cymru, gyda fy nhîm, gyda'ch cefnogaeth chi yma rwy'n gobeithio, yw dadlau'r achos bob amser i ni fod â'r pecyn cyllido teg hwnnw. Mae hynny'n cynnwys yr holl wahanol elfennau hynny: rhoi'r pwerau benthyca i ni; rhoi'r hawl i ni allu tynnu i lawr o'n cronfeydd wrth gefn; sicrhau bod y pecyn cyffredinol o dan Barnett yn gweithio yn wirioneddol i ni; sicrhau nad yw hynny'n golygu ein bod ni'n colli £5 biliwn oherwydd HS2. Mae yna annhegwch sylfaenol drwyddi draw. Fe fydd Gweinidog Cyllid y Cabinet yn atgyfnerthu'r pwyntiau hynny gyda Thrysorlys y DU yn ddiweddarach yr wythnos hon. Rydym ni'n edrych ymlaen at weithio mewn dull cadarnhaol gyda nhw i'w helpu i gydnabod gwerth datganoli a rhoi'r offer i ni wneud y gwaith yr ydym ni yma i'w wneud. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769075 108 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Llywodraethu Clinigol a Diogelu Cleifion Clinical Governance and Patient Safeguarding 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769077 109 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12185 12185 Cristiana Emsley AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12185 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185 Emsley, Cristiana 10. Pa asesiad mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o effeithiolrwydd llywodraethu clinigol a diogelu cleifion o fewn GIG Cymru? OQ64435 10. What assessment has the First Minister made of the effectiveness of clinical governance and patient safeguarding within NHS Wales? OQ64435 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769065 110 Cy 2026-09-15T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=-48598&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769066 111 Cy 2026-09-15T14:28:00 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3482&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3482&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769067 112 En 2026-09-15T14:28:09 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3491&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3491&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769056 113 Cy 2026-09-15T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=-48598&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769057 114 Cy 2026-09-15T14:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3302&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3302&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769058 115 En 2026-09-15T14:25:06 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3308&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3308&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Strengthening the governance of the NHS is very, very important for my health team and all of us in Government, with actions having already been undertaken as part of the first 100 days plan. This includes ensuring patients have full confidence that concerns will be heard, that they'll be investigated quickly and used, crucially, to improve care. A new national clinical governance framework to improve clinical governance across NHS Wales will be published early in 2027, bringing together those issues of safeguarding, patient safety, quality improvement and organisational learning to support safer services and greater accountability too. Mae cryfhau llywodraethu'r GIG yn bwysig iawn, iawn i fy nhîm iechyd a phob un ohonom ni yn y Llywodraeth, ac mae chamau eisoes wedi'u cymryd fel rhan o'r cynllun 100 diwrnod cyntaf. Mae hyn yn cynnwys sicrhau bod gan gleifion hyder llawn y bydd pryderon yn cael eu clywed, y byddan nhw'n cael eu hymchwilio'n gyflym a'u defnyddio, yn hollbwysig, i wella gofal. Bydd fframwaith llywodraethu clinigol cenedlaethol newydd i wella llywodraethu clinigol ledled GIG Cymru yn cael ei gyhoeddi yn gynnar yn 2027, gan ddod â'r materion diogelu, diogelwch cleifion, gwella ansawdd a dysgu sefydliadol hynny at ei gilydd i gefnogi gwasanaethau mwy diogel a mwy o atebolrwydd hefyd. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769061 116 En 2026-09-15T14:25:48 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3350&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3350&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12185 12185 Cristiana Emsley AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12185 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185 Emsley, Cristiana Thank you. The Welsh Gender Service has been subject to an independent clinical review because NHS Wales commissioners identified concerns about the appropriateness of referrals and the robustness of clinical governance and patient safeguards, yet 26 of your own backbenchers have publicly objected to the clinically led pause. There is not a modicum of evidence that this Welsh Government and Plaid Cymru have demonstrated that patient safety comes before ideology. So, if the independent review concludes that the Welsh Gender Service's current assessment process must fundamentally change or that some referrals should not have proceeded, will you guarantee—'yes' or 'no'—that your Government will accept the clinicians' conclusions in full, without political interference from Ministers, backbenchers or campaign groups, even if those conclusions are politically inconvenient? 'Yes' or 'no'? Diolch i chi. Mae Gwasanaeth Rhywedd Cymru wedi bod yn destun adolygiad clinigol annibynnol am fod comisiynwyr GIG Cymru wedi nodi pryderon ynghylch priodoldeb atgyfeiriadau a chadernid llywodraethu clinigol a diogelwch cleifion, ond mae 26 o blith eich meinciau cefn chi wedi mynegi gwrthwynebiad yn gyhoeddus i'r oedi a arweiniwyd yn glinigol. Nid oes y mymryn lleiaf o dystiolaeth bod Llywodraeth Cymru a Phlaid Cymru wedi arddangos bod diogelwch cleifion yn dod o flaen ideoleg. Felly, os yw'r adolygiad annibynnol yn dod i'r casgliad y bydd yn rhaid i broses asesu bresennol Gwasanaeth Rhywedd Cymru newid yn sylfaenol neu na ddylai rhai atgyfeiriadau fod wedi digwydd, a wnewch chi warantu—'gwnewch' neu 'na wnewch'—y bydd eich Llywodraeth chi'n derbyn casgliadau'r clinigwyr yn llawn, heb ymyrraeth wleidyddol oddi wrth Weinidogion, y meinciau cefn na grwpiau ymgyrchu, hyd yn oed os yw'r casgliadau hynny'n anghyfleus yn wleidyddol? 'Gwnewch' neu 'na wnewch'? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769063 117 En 2026-09-15T14:26:48 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3410&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3410&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun We've made it very, very clear that, yes, this will be judged on clinical evidence. That's what this is about. This hasn't been about Ministers making decisions, this has been the joint commissioning committee. There's a real irony, though, isn't there, about this throwing of an accusation of behaving in an ideological way when we have extreme ideology from the Reform benches here, not interested at all in the anxiety caused by this pause in services for some very, very vulnerable people, many of whom have been ably represented by Members of my party and, no doubt, others too. Let's remember who is at the heart of issues like this—people who are feeling that they are paying the price for the failure of a health system. What we need to make sure is that we have a review to understand exactly what has happened based on clinical evidence. That's what everybody wants to see happening, whilst supporting the trans community in the process. Fe'i gwnaethom ni hi'n eglur iawn, iawn y bydd hyn yn cael ei farnu ar sail tystiolaeth glinigol. Dyna beth mae hwn yn ymwneud ag o. Nid yw hyn wedi bod am Weinidogion yn gwneud penderfyniadau, y cyd-bwyllgor comisiynu sydd wedi gwneud hyn. Mae yna eironi gwirioneddol, fodd bynnag, onid oes, ynglŷn â gwneud cyhuddiad fel hwn o ymddwyn mewn ffordd ideolegol pan fyddwn ni'n cael ideoleg eithafol o feinciau Reform yn y fan hon, heb fod â diddordeb o gwbl yn y pryder a achosir gan yr oedi hwn i wasanaethau ar gyfer rhai pobl agored iawn, iawn i niwed y mae llawer ohonyn nhw wedi cael eu cynrychioli yn fedrus gan Aelodau fy mhlaid i ac eraill hefyd, yn ddiamau. Gadewch i ni gofio pwy sydd wrth wraidd materion fel hyn—pobl sy'n teimlo eu bod nhw'n talu'r pris am fethiant cyfundrefn iechyd. Yr hyn y mae angen i ni ei sicrhau yw bod adolygiad gennym ni er mwyn deall yn union yr hyn sydd wedi digwydd ar sail tystiolaeth glinigol. Dyna'r hyn y mae pawb yn awyddus i'w weld yn digwydd, wrth gefnogi'r gymuned drawsrywiol yn y broses honno. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769073 118 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Y Cwricwlwm i Gymru The Curriculum for Wales 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769074 119 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12191 12191 Steven Rodaway AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12191 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12191 Rodaway, Steven 11. Pa gymorth a ddarparwyd gan Lywodraeth Cymru i ysgolion o ran cyflwyno'r Cwricwlwm i Gymru yn ystod ei 100 diwrnod cyntaf mewn grym? OQ64475 11. What support did the Welsh Government provide to schools to deliver the Curriculum for Wales during its first 100 days in office? OQ64475 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769076 120 En 2026-09-15T14:28:09 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3491&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3491&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun In our first 100 days, our national support programme for curriculum and assessment design has provided expert coaching and learning through national events to, I understand, over 250 schools and 340 practitioners across Wales. We have committed to reviewing the curriculum for Wales so that we can be clear that it ensures every learner benefits from high standards and excellent teaching always. Yn ein 100 diwrnod cyntaf, mae ein rhaglen gymorth genedlaethol ar gyfer dylunio ac asesu cwricwlwm wedi darparu hyfforddiant a dysgu arbenigol trwy ddigwyddiadau cenedlaethol, rwy'n deall, ar gyfer dros 250 o ysgolion a 340 o ymarferwyr ledled Cymru. Rydym ni wedi ymrwymo i adolygu'r cwricwlwm i Gymru er mwyn gallu bod yn glir ei fod yn sicrhau y bydd pob dysgwr yn elwa ar safonau uchel ac addysgu rhagorol bob amser. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769084 121 En 2026-09-15T14:28:36 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3518&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3518&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12191 12191 Steven Rodaway AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12191 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12191 Rodaway, Steven First Minister, relationships and sexuality education, RSE, is mandatory for every learner aged three to 16, and, bizarrely, no Government opt-out is available for parents wishing to withdraw their children. That places an exceptional duty on your Government to ensure it is delivered consistently, sensitively and by properly trained staff. Yet Estyn's review found limited specialist development, lower staff confidence in teaching sensitive aspects of RSE and inconsistent local authority support, while schools remain responsible for designing their own RSE curriculum within the Government's mandatory code. If RSE is too important for parents to opt out, surely the Government cannot opt out of its duty. Estyn's findings represent a serious failure to fulfil that duty. The Government's failure to fulfil its duty to parents and children needs immediate rectification. As you cannot guarantee consistent provision, will you give responsibility back to parents to allow an opt-out, particularly for very young children? Brif Weinidog, mae addysg cydberthynas a rhywioldeb yn orfodol i bob dysgwr o dair oed hyd 16 ac, yn rhyfedd, nid oes unrhyw ddewis i optio allan gan y Llywodraeth i rieni sy'n dymuno eithrio eu plant. Mae hynny'n rhoi dyletswydd neilltuol ar eich Llywodraeth chi i sicrhau ei bod yn cael ei darparu yn gyson, yn sensitif, a chan staff sydd wedi eu hyfforddi yn briodol. Ac eto roedd adolygiad Estyn yn canfod datblygiad arbenigol cyfyngedig, llai o hyder gan staff wrth ddysgu agweddau sensitif ar addysg cydberthynas a rhywioldeb a chefnogaeth anghyson oddi wrth yr awdurdodau lleol, pan fo'r ysgolion yn dal i fod yn gyfrifol am ddylunio eu cwricwlwm addysg cydberthynas a rhywioldeb yn unol â deddfwriaeth orfodol y Llywodraeth. Os yw addysg cydberthynas a rhywioldeb yn rhy bwysig i rieni allu eithrio eu plant, siawns na ddylai'r Llywodraeth esgeuluso ei dyletswydd. Mae canfyddiadau Estyn yn cynrychioli methiant difrifol o ran gwneud y ddyletswydd honno. Mae angen unioni methiant y Llywodraeth i gyflawni ei dyletswydd i rieni a phlant ar unwaith. Gan nad ydych chi'n gallu gwarantu darpariaeth gyson, a wnewch chi roi'r cyfrifoldeb yn ôl i rieni i ganiatáu eithrio plant, yn enwedig plant ifanc iawn? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769086 122 En 2026-09-15T14:29:39 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3581&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3581&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I think it's always important, where there are contentious issues or issues of concern to parents, that they are given reassurance at all times. The first thing to say is that whilst, yes, RSE is mandatory for three to 16-year-olds, it's not the same relationship and sexuality education for pupils from three to 16. RSE is legally required to be developmentally appropriate. That is the point—helping our children and young people through their lives, at the right time, to learn about the world around them, the relationships that they have with others. It must be factual. It must be pluralistic. It means that schools must present a range of views held in society, not push a particular view. These are the reassurances that are important for parents to hear, and the Government will always make sure that the information is available to them. If not, we'll up our game. Rwyf i'n credu ei bod hi'n bwysig bob amser, pan fo materion dadleuol neu faterion sy'n peri pryder i rieni, eu bod nhw'n cael sicrwydd bob amser. Y peth cyntaf i'w ddweud, er bod addysg cydberthynas a rhywioldeb yn orfodol i rai rhwng tair a 16 oed, yw nad yr un yw'r addysg cydberthynas a rhywioldeb ar gyfer disgyblion o dair i 16 oed. Mae'n ofynnol i'r addysg cydberthynas a rhywioldeb fod yn briodol i bob cam datblygiad. Dyna'r pwynt—cynorthwyo ein plant a'n pobl ifanc trwy eu bywydau, ar yr adeg iawn, i ddysgu am y byd o'u cwmpas, y berthynas sydd ganddyn nhw ag eraill. Mae'n rhaid i hynny fod yn ffeithiol. Mae'n rhaid i hynny fod yn blwraliaethol. Mae'n golygu bod yn rhaid i ysgolion gyflwyno ystod o safbwyntiau sydd yn y gymdeithas, ac nid gwthio safbwynt arbennig. Dyma'r sicrwydd sy'n bwysig i rieni ei glywed, ac fe fydd y Llywodraeth yn sicrhau bob amser y bydd y wybodaeth ar gael iddyn nhw. Os nad yw, byddwn ni'n cymryd camau i wella hynny. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769062 123 En 2026-09-15T14:30:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3602&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769085 124 Cy 2026-09-15T14:30:58 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3660&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3660&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769091 125 Cy 2026-09-15T14:31:31 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3693&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3693&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769104 126 Cy 2026-09-15T14:33:05 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3787&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3787&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769108 127 En 2026-09-15T14:33:05 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3787&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3787&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769068 128 Cy 2026-09-15T14:30:34 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3636&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3636&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Ac yn olaf, Brif Weinidog, cwestiwn 12, Lis McLean.  And finally, First Minister, question 12, Lis McLean.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769069 129 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Y Trydydd Sector The Third Sector 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769219 130 Cy 2026-09-15T14:30:40 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3642&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3642&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12149 12149 Lis McLean AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12149 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12149 McLean, Lis Llongyfarchiadau ar gyrraedd diwedd y rhestr yma. Mae'n anhygoel. Diolch yn fawr.  Congratulations on getting to the end of the question list. It's incredible. Thank you. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769070 131 Cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12149 12149 Lis McLean AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12149 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12149 McLean, Lis 12. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y cymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu i'r trydydd sector? OQ64471 12. Will the First Minister provide an update on the support the Welsh Government is providing to the third sector? OQ64471 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769071 132 Cy 2026-09-15T14:30:54 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3656&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3656&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun [Anghlywadwy.]—cwestiwn 12, nad yw rhywun yn paratoi. [Inaudible.]—question 12, you don't prepare. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769083 133 Cy 2026-09-15T14:30:56 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3658&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3658&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12149 12149 Lis McLean AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12149 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12149 McLean, Lis Doeddwn i wir ddim yn disgwyl e. [Chwerthin.] I honestly didn't expect it. [Laughter.] 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769080 134 Cy 2026-09-15T14:30:59 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3661&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3661&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae hwn yn wers. [Chwerthin.] Yn 2026-27, mi ydyn ni’n darparu £9.1 miliwn i Cefnogi Trydydd Sector Cymru, gan helpu sefydliadau i gael cyngor a chymorth ar wirfoddoli, llywodraethu, cyllid cynaliadwy ac ymgysylltu. Mi fydd y sector gwirfoddol a gwirfoddolwyr eu hunain yn hanfodol i gyflawni blaenoriaethau’r Llywodraeth. Mi fydd hynny’n cynnwys gofal iechyd ataliol, mynd i’r afael â thlodi plant, darparu mynediad at ofal plant, darpariaeth chwarae, helpu pobl ifanc i gael gwaith. Mae'n rhestr hir.  It's a lesson. [Laughter.] In 2026–27, we are providing £9.1 million to Third Sector Support Wales, helping organisations access support on volunteering, governance, sustainable funding and engagement. The voluntary sector and volunteers themselves will be critical in delivering the Government's priorities. This will include preventative healthcare, tackling child poverty, providing access to childcare, play provision, supporting young people into work. It's a long list.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769092 135 Cy 2026-09-15T14:31:31 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3693&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3693&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12149 12149 Lis McLean AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12149 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12149 McLean, Lis Diolch yn fawr. Pan oeddwn i'n gweithio yn y trydydd sector cyn dod fan hyn, roeddwn i'n ddigon ffodus i fod yn rhan o ymgynghoriadau ynglŷn â pholisi cymunedol gan y Building Communities Trust, ac mae'n rhaid i mi ddweud bod yr ymgynghori yna gyda'n cymunedau ni yn wych, ac roeddwn i'n teimlo fel fy mod i wir wedi cael cyfle i fewnbynnu i hynny. Ydych chi'n gallu jest cadarnhau y bydd Llywodraeth Cymru yn gwrando ar y mewnbwn pwysig yma y mae'r cymunedau wedi'i roi i'r ymgynghoriad yna, plîs? Thank you very much. When I worked in the third sector before coming here, I was fortunate enough to be part of consultations on community policy by the Building Communities Trust, and I have to say that that consultation with our communities was excellent, and I felt that I'd really had an opportunity to have an input into that. Can you just confirm that the Welsh Government will listen to that important input that communities have provided to that consultation? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769097 136 Cy 2026-09-15T14:32:09 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3731&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3731&l=en 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Dwi'n hapus iawn i gadarnhau hynny. Pan ydyn ni yn edrych ar draws ystod gwaith y Llywodraeth, rydyn ni'n edrych ar bartneriaeth. Dydy'r syniadau i gyd, dydy'r ddealltwriaeth i gyd, ddim yn dod o feinciau'r Llywodraeth ei hun; mae o'n dod o ymgysylltu efo eraill a gwrando ar beth sydd yn gweithio yn dda a beth sydd ddim, beth ydy'r rhwystredigaethau ac yn y blaen. Pan fo'n dod at weithredu gwirfoddol, wel mae hynny'n cynnwys ein cymunedau ni i gyd, ac mae'n bwysig ein bod ni yn dangos ein bod ni bob amser yn Llywodraeth sydd yn gwrando. Dydy hynny ddim wastad yn golygu, wrth gwrs, gallu rhoi yn union beth mae pobl yn gofyn amdano fo, ond beth mae rhywun yn chwilio amdano fo ydy dealltwriaeth gan gymunedau—a thrwy hynny, sefydliadau gwirfoddol—am pam rydyn ni'n gwneud y penderfyniadau rydyn ni'n eu gwneud, a'u bod nhw wastad yn ceisio bod yn benderfyniadau sydd yn cefnogi gweithgarwch cymunedol ym mhob ffordd y gallwn ni ei wneud.  I am very happy to confirm that. When we look across the range of the Government's work, we're looking at partnership. All of the ideas and all of that understanding doesn't just come from the Government's benches; it comes from engaging with others and listening to what works well, what doesn't work well, and what the frustrations or barriers are and so on. When it comes to voluntary action, that includes all of our communities, and it's important that we do show that we are always a Government that listens. That doesn't always, of course, mean being able to give people exactly what they're asking for, but what you're looking for is that understanding from communities—and through that, voluntary organisations—about why we make the decisions that we make, and that they are always intended to be decisions that support community engagement in every way that we can.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769109 137 En 2026-09-15T14:33:05 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3787&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3787&l=cy 260915-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Brif Weinidog. We got through quite a few questions there. My apologies to those I wasn't able to call, but we got a lot of questions in there, so diolch yn fawr iawn.  Diolch, Brif Weinidog. Fe aethom ni drwy gryn dipyn o gwestiynau yn y fan yno. Rwy'n ymddiheuro i'r rhai na fu modd i mi eu galw, ond fe gawsom ni lawer o gwestiynau yn y fan yna, felly diolch yn fawr iawn.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769112 138 Cy 2026-09-15T14:33:16 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3798&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3798&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn ymlaen nawr at eitem 2, y datganiad a chyhoeddiad busnes. A galwaf ar y Trefnydd, Heledd Fychan.  We will now move on to item 2, the business statement and announcement. And I call on the Trefnydd, Heledd Fychan.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769114 139 Cy 2026-09-15T14:33:24 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3806&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3806&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport Trefnydd, Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon Fychan, Heledd Diolch, Lywydd. Fe fyddwch chi'n gweld bod yna nifer o ddatganiadau wedi'u hychwanegu at agenda heddiw. Yn dilyn cais yn y Pwyllgor Busnes heddiw, mae datganiad y Prif Weinidog wedi'i ymestyn i 60 munud yn hytrach na'r 45 a nodwyd yn y lle cyntaf. Mae hefyd busnes drafft y tair wythnos nesaf wedi'i nodi yn y datganiad busnes, sydd ar gael i'r holl Aelodau yn electronig. Thank you, Llywydd. You will see that there are a number of statements that have been added to today's agenda. Following a request in the Business Committee today, the First Minister's statement has been extended to 60 minutes rather than the 45 previously stated. Draft Plenary business for the next three weeks is shown on the business statement, which is available to all Members electronically.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769119 140 Cy 2026-09-15T14:33:46 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3828&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3828&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr iawn. Llŷr Powell.  Thank you very much. Llŷr Powell.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769138 141 En 2026-09-15T14:33:53 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3835&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3835&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=11971 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Diolch, Lywydd. Trefnydd, may I ask for a statement from the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability on historic PCB dumping in Wales? In my own constituency, toxic waste was dumped in the Ty Llwyd quarry in Ynysddu, and, decades later, there's no formal determination that the site is contaminated land, and nothing has been published on the long-term plan, despite the fact that PCBs have been found on the site. Last week, Michael Sheen told Parliament that the First Minister didn't take him up on his offer, but I know that Members here would be grateful if the Government could provide us with an opportunity to find out what plan the Welsh Government has for dealing with toxic waste dumping across Wales, because constituents of all of us have been living with this for too long now. Diolch, Lywydd. Drefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd ar ddympio PCB yn hanesyddol yng Nghymru? Yn fy etholaeth i fy hun, fe gafodd gwastraff gwenwynig ei ollwng yn chwarel Tŷ Llwyd yn Ynysddu ac nid oes penderfyniad ffurfiol wedi pennu bod y safle yn dir halogedig, ddegawdau yn ddiweddarach, ac nid oes unrhyw beth wedi cael ei gyhoeddi ar gynllun hirdymor, er gwaethaf y ffaith bod PCBs wedi cael eu darganfod ar y safle. Yr wythnos diwethaf, fe ddywedodd Michael Sheen wrth y Senedd nad oedd y Prif Weinidog wedi derbyn ei gynnig ef, ond fe wn i y byddai'r Aelodau yma yn ddiolchgar pe byddai'r Llywodraeth yn gallu estyn cyfle i ni ddarganfod pa gynllun sydd gan Lywodraeth Cymru ar gyfer ymdrin â dympio gwastraff gwenwynig ledled Cymru, oherwydd mae etholwyr pob un ohonom ni wedi bod yn byw gyda hyn am lawer yn rhy hir bellach. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769148 142 Cy 2026-09-15T14:34:43 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3885&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3885&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Gaf i ddiolch i'r Aelod am godi'r mater pwysig hwn? Mi ddylwn i ddatgan fy mod i, ers blynyddoedd lawer, wedi bod yn ymwneud efo etholwyr yn fy etholaeth i ar y mater hwn, ac yn parhau i wneud hynny fel Aelod unigol. Dwi'n siŵr bod pawb ohonom ni a welodd y rhaglen ddogfen Buried, os nad oeddech chi'n ymwybodol o hyn o'r blaen, wedi cael eich syfrdanu gan effaith hwn. Ac yn sicr, fel y clywsoch chi'r Prif Weinidog yn dweud yn gynharach, o ran Michael Sheen hefyd, mi fydd yna drafodaethau pellach yn digwydd. Ond mae hon yn broblem sydd wedi bod yn wybyddus, a nifer o bobl wedi bod yn ymgyrchu am flynyddoedd lawer. Mae'n bwysig ein bod ni fel Llywodraeth yn mynd i'r afael â hyn, a dwi'n falch o allu cadarnhau ei fod o'n flaenoriaeth i ni. Mi ydyn ni rŵan yn mynd ati i ddatblygu strategaeth ledled Cymru i adfer tir ôl-ddiwydiannol yn raddol, fel nad yw cymunedau bellach yn agored i risgiau posib. Ac mi fyddwn i'n gofyn i bob Aelod sydd efo enghreifftiau yn eu hetholaethau nhw i fod yn rhan o'r gwaith hwnnw efo ni. May I thank the Member for raising this important issue? I should state that I, for many years, have been involved with constituents in my own constituency in dealing with this issue, and I continue to do that as an individual Member. I'm sure that each and every one of us who saw that documentary, Buried, if they weren't aware of this previously, will have been shocked by the impact that this has had. And certainly, as you heard the First Minister stating earlier, in terms of Michael Sheen too, there will be further discussions happening. But this is a problem that has been known for a while and many people have been campaigning for many years. It is important that we as a Government do tackle and address this issue, and I'm pleased to be able to confirm that it is a priority of ours. We are now developing a pan-Wales strategy to restore post-industrial land, so that communities no longer face those possible risks. And I would ask every Member who has examples in their own constituency to become involved in that work with us. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769096 143 Cy 2026-09-15T14:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3902&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3902&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769107 144 En 2026-09-15T14:35:51 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3953&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3953&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 12172 12172 Rebeca Phillips AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12172 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12172 Phillips, Rebaca Prynhawn da, Weinidog. Can I thank the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability for the statement he issued during recess on the issue I raised previously regarding pollution in the River Tawe? Constituents continue to contact me, raising concerns regarding the need to tackle pollution in our rivers, seas and lakes. I would therefore be grateful if the Minister would provide us with an update on the creation of the new Welsh water regulator, in giving Wales greater control over how our water and natural resources are managed and regulated. Diolch. Prynhawn da, Weinidog. A gaf i ddiolch i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd am y datganiad a gyhoeddodd ef yn ystod y toriad ar y mater a godais i'n flaenorol o ran llygredd yn Afon Tawe? Mae etholwyr yn cysylltu â mi o hyn, yn codi pryderon ynghylch yr angen i fynd i'r afael â llygredd yn ein hafonydd, ein moroedd a'n llynnoedd. Fe fyddwn i'n ddiolchgar felly pe bai'r Gweinidog yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni ar greu rheoleiddiwr dŵr newydd i Gymru, gan roi mwy o reolaeth i Gymru ar sut y bydd ein dyfroedd a'n hadnoddau naturiol yn cael eu rheoli a'u rheoleiddio. Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769111 145 Cy 2026-09-15T14:36:32 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=3994&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=3994&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi pwnc sydd yn bwysig iawn i nifer o'n hetholwyr ni ac i nifer o Aelodau yma. Mi fyddwn i'n hoffi atgoffa'r holl Aelodau bod y Papur Gwyrdd, 'Shaping the Future of Water Governance in Wales', sy'n ymateb i argymhellion a wnaed gan y Comisiwn Dŵr Annibynnol, bellach, a'r ymgynghoriad hwnnw, wedi dod i ben. Mi gyhoeddwyd crynodeb o'r ymatebion ar 14 Medi, felly yn ddiweddar iawn. Rydyn ni'n ystyried y dystiolaeth a'r farn a dderbyniwyd yn ofalus cyn gwneud penderfyniadau ar gam nesaf y diwygio. Ein nod wrth gwrs ydy sicrhau fframwaith rheoleiddio sy'n cyd-fynd â blaenoriaethau Cymru, yn cryfhau atebolrwydd ac yn cefnogi canlyniadau gwell i gwsmeriaid, cymunedau a'r amgylchedd. Mi fyddwn ni wrth gwrs yn diweddaru holl Aelodau'r Senedd hon wrth i'r gwaith hwnnw fynd rhagddo. I thank the Member for raising an issue that's very important for many of our constituents and for many Members here. I would like to remind all Members that the Green Paper, 'Shaping the Future of Water Governance in Wales', which responds to recommendations made by the Independent Water Commission, has now, and that consultation, concluded. A summary of responses was published on 14 September, so very recently. We are considering the evidence and the views expressed carefully before making a decision on the next step of reform. Our aim, of course, is to ensure a regulatory framework that complies with the requirements of Wales, strengthens accountability and supports better outcomes for customers, communities and the environment. We will of course update all Senedd Members as that work proceeds. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769123 146 En 2026-09-15T14:37:27 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=4049&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=4049&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 174 174 Lynne Neagle AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=174 Neagle, Lynne Trefnydd, can I ask for a statement from the Minister for Enterprise, Connectivity and Energy on the funding of the Jobs Growth Wales+ programme? I've been made aware of some significant funding pressures in the programme, affecting, in particular, year 11 school leavers. Now, while this is part of the employability policies, it is part of the landscape of post-16 education and training. I know you'll agree with me that it's absolutely crucial that we support all young people to prevent them from becoming NEET—not in education, employment or training. I would welcome a statement from the Cabinet Minister setting out the funding position and details of any pressures. Diolch. Drefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Menter, Cysylltedd ac Ynni ar ariannu rhaglen Twf Swyddi Cymru? Rwyf i wedi cael gwybod am bwysau ariannol sylweddol ar y rhaglen, sy'n effeithio, yn benodol, ar rai ym mlwyddyn 11 sy'n gadael yr ysgol. Nawr, er bod hyn yn rhan o'r polisïau cyflogadwyedd, mae'n rhan o dirwedd addysg a hyfforddiant wedi 16 oed. Fe wn i y byddwch chi'n cytuno â mi ei bod yn gwbl hanfodol ein bod ni'n cefnogi pob unigolyn ifanc i'w atal rhag mynd yn NEET—heb fod mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant. Fe fyddwn i'n croesawu datganiad gan y Gweinidog Cabinet yn nodi'r sefyllfa ariannol a manylion unrhyw bwysau. Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769125 147 Cy 2026-09-15T14:38:14 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=4096&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=4096&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch yn fawr iawn. Yn amlwg, mae'r hyn y mae'r Aelod wedi ei godi yn fater sydd yn cael ei drafod yn gyson gan y Cabinet. Mae hwn yn flaenoriaeth i bawb ohonom ni fel Aelodau etholedig, gobeithio. Yn sicr, mi wnaf i wneud y Gweinidog Cabinet yn ymwybodol o'ch cais chi. Mi fyddwn ni wrth gwrs yn diweddaru'r Senedd o ran y gwaith hwnnw sy'n mynd rhagddo hefyd. Thank you very much. Evidently, what the Member raised is an issue that is discussed regularly by the Cabinet. This is a priority for all of us as elected Members, I would hope. Certainly, I will make the Cabinet Minister aware of your request. We will of course be updating the Senedd in terms of the work that's proceeding as well. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769133 148 En 2026-09-15T14:38:43 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=4125&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=4125&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 12171 12171 David Mills AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12171 Mills, David I'd like to call for a statement from the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language on education provision in mid Wales in light of the release of the latest Programme for International Student Assessment results. These results should be a wake-up call for the Welsh Government. Wales is the worst-performing nation in reading, mathematics and science, and, this year, Welsh pupils fell even further behind their peers across the UK and internationally. Those national failures are reflected locally, with Estyn judging Powys County Council's education services to be causing significant concern. While confidence in state education is declining, Labour's VAT raid on private schools has forced the closure of seven Welsh independent schools in the past year alone, driving a further divide and an increase in education inequality. Since the Welsh Government's election in May, there's been very little action on state education. So, when will the Government change course? Can the Minister commit to prioritising a genuinely results-driven approach, where success is measured by whether Welsh children are actually achieving better outcomes? Fe hoffwn i alw am ddatganiad gan Weinidog y Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg ar ddarpariaeth addysg yn y canolbarth yng ngoleuni cyhoeddi canlyniadau diweddaraf y Rhaglen Ryngwladol Asesu Myfyrwyr. Fe ddylai'r canlyniadau hyn fod yn agoriad llygad i Lywodraeth Cymru. Cymru yw'r genedl sy'n perfformio waethaf o ran darllen, mathemateg a gwyddoniaeth ac, eleni, fe syrthiodd disgyblion Cymru hyd yn oed ymhellach y tu ôl i'w cyfoedion ledled y DU ac yn rhyngwladol. Mae'r methiannau hynny drwy'r wlad yn cael eu hadlewyrchu yn lleol, gydag Estyn yn barnu bod gwasanaethau addysg Cyngor Sir Powys yn achosi pryder sylweddol. Er bod yr hyder yn addysg y wladwriaeth yn dirywio, mae ymosodiad TAW gan y Blaid Lafur ar ysgolion preifat wedi gorfodi cau saith ysgol annibynnol yng Nghymru yn y flwyddyn ddiwethaf yn unig, sy'n achosi ymraniad pellach a chynnydd mewn anghydraddoldeb addysg. Ers etholiad Llywodraeth Cymru ym mis Mai, ychydig iawn o weithredu sydd wedi bod o ran addysg y wladwriaeth. Felly, pryd fydd y Llywodraeth yn newid ei chwrs? A all y Gweinidog ymrwymo i flaenoriaethu dull sydd wir yn cael ei ysgogi gan ganlyniadau, lle mae llwyddiant yn cael ei fesur ar y sail bod plant Cymru wir yn cyflawni canlyniadau gwell? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769082 149 En 2026-09-15T14:40:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=4202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=4202&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769095 150 Cy 2026-09-15T14:40:07 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=4209&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=4209&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwn. Wn i ddim a oeddech chi yn y Siambr ar gyfer clywed ymatebion y Prif Weinidog ac a ydych chi wedi cael cyfle i weld bod yna ddatganiad yn hwyrach y prynhawn yma gan y Gweinidog sydd â chyfrifoldeb dros addysg o ran cyhoeddi'r cynllun llythrennedd a rhifedd sylfaenol. Dwi'n credu oedd sylwadau'r Prif Weinidog yn ddiamwys o ran sut rydyn ni'n ystyried y canlyniadau hyn, ac wrth gwrs mi fyddwn i'n annog i unrhyw Aelod, os oes yna bethau penodol o fewn eich etholaeth chi sydd yn creu pryder ichi, gysylltu efo'r Gweinidog dros addysg yn uniongyrchol.  I thank the Member for raising this issue. I don't know whether you were in the Chamber to hear the First Minister's response and have had an opportunity to see that there is a statement later this afternoon by the Minister with responsibility for education on the publication of the foundational literacy and numeracy plan. I think that the First Minister's statements were unambiguous about this how we consider these results, and, of course, I would encourage every Member, if there are specific issues within your constituency that are causing you concern, to engage with the Minister for education directly.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769098 151 En 2026-09-15T14:40:45 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=4247&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=4247&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 145 145 Paul Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=145 Davies, Paul Trefnydd, I'd like to request a statement from the Welsh Government on the availability of non-emergency hospital transport. I've received significant representations from constituents over the summer who have been left without transport to take them to important hospital appointments. Now, some of my constituents have had their transport cancelled at very short notice and, as a result, they've had to spend a small fortune on taxis to get them to their appointments. Now, some of these constituents, as you can imagine, are elderly, with limited mobility and little support. And, as I'm sure you can imagine, these cancellations have left many patients frustrated, anxious, and, quite frankly, this is not how the Welsh NHS should be operating in the twenty-first century. Therefore, I'd be grateful if we could have a statement from the Cabinet Minister for Health and Care on the performance of patient transport across Wales so that we can understand what the Welsh Government is doing to improve this vital service. Drefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar argaeledd cludiant i ysbytai heb fod mewn argyfwng. Rwyf wedi derbyn sylwadau sylweddol dros yr haf gan etholwyr sydd wedi cael eu gadael heb gludiant i fynd â nhw i apwyntiadau pwysig mewn ysbytai. Nawr, mae rhai o'm hetholwyr i wedi gweld eu cludiant yn cael ei ganslo ar rybudd byr iawn ac, o ganlyniad i hynny, maen nhw wedi gorfod gwario ffortiwn ar dacsis i gadw eu hapwyntiadau. Nawr, mae rhai o'r etholwyr hyn, fel rydych chi'n gallu ei ddychmygu, yn oedrannus, gyda chyfyngiadau ar eu symudedd ac ychydig iawn o gefnogaeth. Ac, fel rwy'n siŵr y gallwch chi ei ddychmygu, mae'r achosion hyn o ganslo wedi achosi rhwystredigaeth a phryder i lawer o gleifion ac, i fod yn onest, nid fel hyn y dylai GIG Cymru fod yn gweithredu yn yr unfed ganrif ar hugain. Felly, fe fyddwn i'n ddiolchgar pe caem ni ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal ar sut y mae cludiant cleifion yn gweithio ledled Cymru er mwyn i ni ddeall beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wella'r gwasanaeth hanfodol hwn. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769103 152 Cy 2026-09-15T14:41:46 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=4308&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=4308&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Wel, gaf i ddiolch ichi fel Aelod am godi'r mater pwysig hwn? Mae'n ddrwg calon gen i glywed am yr effaith hynny ar etholwyr. Rydyn ni hefyd yn gwybod beth mae hynny'n ei olygu o ran apwyntiadau wedi eu methu, efo nifer o bobl yn gorfod aros amser maith am apwyntiadau o'r fath. Yn sicr mi wnaf i'r Gweinidog yn ymwybodol o'r hyn rydych chi wedi ei godi heddiw. Dwi'n gobeithio, os oes gennych chi esiamplau penodol hefyd, eich bod chi'n codi'r rheini efo'r bwrdd iechyd yn uniongyrchol, ac yn sicr efo'r Gweinidog hefyd. Felly, mi fyddaf i'n bwydo hynny nôl iddo fo yn dilyn y sesiwn hon.  Well, may I thank you as a Member for raising this important issue? I'm terribly sorry to hear about that impact on your constituents. We're also aware of what that means in terms of missed appointments, with many people having to wait a long time for such appointments. Certainly, I will make the Minister aware of what you've raised this afternoon. I do hope that, if you do have specific examples too, that you raise those with the health board directly, and certainly with the Minister too. So I will feed that back to him following this session. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769117 153 Cy 2026-09-15T14:42:24 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=4346&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=4346&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 8371 8371 Elwyn Vaughan https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8371 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8371 Vaughan, Elwyn Fel y cyfeiriwyd eisoes, byddwch chi'n ymwybodol, wrth gwrs, y darlledwyd y rhaglen ddogfen Buried yn ystod yr haf yn edrych i mewn i honiadau o gladdu PCBs, cemegau gwenwynig sydd ddim yn torri i lawr ond sy'n adeiladu i fyny yn yr amgylchedd, anifeiliaid, pysgod a phobl dros amser. Claddwyd y cemegau hyn mewn o leiaf 12 safle yng Nghymru, gan gynnwys ger Rhiwabon, Cefn Mawr a phwll tocsig Llwyneinion, ger Rhos, sy'n safle erchyll, a dweud y lleiaf. Honnwyd bod cwmni cemegion Monsanto, a gynhyrchodd 98 y cant o'r holl PCBs yn y Deyrnas Gyfunol, wedi dympio, gan ddyfynnu, 'llawer iawn o gemegion diwydiannol o gwmpas Cymru'. Mae hwn yn esiampl o'r gwaethaf o gorfforaethau mawr rhyngwladol yn rheibio ein cymunedau er budd eu hunain. Yng ngwyneb hyn oll, a all y Gweinidog rhannu datganiad efo ni maes o law ynghylch y sefyllfa anfoddhaol hon? As has already been referred to, you'll be aware that a documentary titled Buried was broadcast over the summer, looking into allegations around the burying of PCBs, toxic chemicals that don't break down but build up in the environment, animals, fish and people over time. These chemicals were buried in at least 12 sites in Wales, including near Ruabon, Cefn Mawr and the Llwyneinion toxic lagoon near Rhos, which is a terrible site, to say the least. It claimed that the chemical company Monsanto, which produced 98 per cent of all PCBs in the UK, dumped, and I quote, 'huge amounts of industrial chemicals all around Wales'. This is one of the worst examples of large international corporations taking advantage of our communities. In light of this, could the Minister share a statement with us about this unsatisfactory situation? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769129 154 Cy 2026-09-15T14:43:20 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=4402&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=4402&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Wel, diolch ichi am godi hyn. Mae'r ffaith mai chi yw'r ail Aelod i godi hwn yn dangos faint o bryder sydd. Mae'n ffaith bod arolwg awdurdodau lleol a gynhaliwyd gan Cyfoeth Naturiol Cymru wedi nodi yn 2015 fod mwy na 9,000 o safleoedd posib sydd angen eu hymchwilio ymhellach. Er na fydd pob un o'r safleoedd hyn yn peri risg i iechyd pobl neu'r amgylchedd, mae'r ffigur hwn yn dangos maint y broblem sy'n wynebu rheoleiddwyr yng Nghymru. Fel y clywsoch chi'n gynharach, mae mynd i'r afael â thir halogedig yn flaenoriaeth allweddol i'r Llywodraeth hon, ac mi fyddwn ni'n mynd ati i ddatblygu strategaeth ledled Cymru i adfer tir ôl-ddiwydiannol fel nad yw cymunedau yn agored i risgiau posibl. Mi fyddwn ni hefyd, fel y gwnes i ymestyn allan i Llŷr Powell yn gynharach, yn gofyn ichi a phob Aelod arall sydd yn pryderu am hyn i gydweithio efo ni fel Llywodraeth. Well, thank you for raising this. The fact that you're the second Member to do so does demonstrate how much concern there is. A local authority survey held by NRW noted in 2015 that there were over 9,000 possible sites that need further investigation. Although not every one of those sites poses a risk to human health or the environment, this figure does show the scale of the problem facing regulators in Wales. As you heard earlier, tackling contaminated land is a key priority of this Government, and we will be developing a pan-Wales strategy to restore post-industrial land so that communities aren't facing possible risks. We, as I also reached out to Llŷr Powell, would ask you and every other Member that is concerned about this issue to work with us as a Government. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769145 155 En 2026-09-15T14:44:18 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=4460&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=4460&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 12161 12161 Sarah Edwards AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12161 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12161 Edwards, Sarah Trefnydd, I would like to call for a Welsh Government statement that clearly outlines how it will balance its renewable energy objectives. Parts of my constituency are deeply affected by large-scale windfarm developments. I have written questions on this issue and I note your manifesto commitment for undergrounding. I wish to put on record my constituents' huge ongoing concerns about the visual and economic impact of wind turbines. The impact of extensive windfarm developments on Wales's natural landscape could be potentially catastrophic. As part of that statement, will the Government also include a comprehensive impact statement examining the economic, environmental and social consequences of planned wind energy developments across Wales? Such an assessment would help provide transparency on the long-term implications for rural communities, tourism and energy infrastructure. Diolch. Drefnydd, fe hoffwn i alw am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru i amlinellu yn eglur sut y bydd hi'n cydbwyso ei hamcanion o ran ynni adnewyddadwy. Mae datblygiadau ffermydd gwynt ar raddfa fawr yn effeithio llawer iawn ar rannau o'm hetholaeth i. Rwyf wedi ysgrifennu cwestiynau ar y pwnc hwn ac rwy'n nodi eich ymrwymiad maniffesto ar gyfer tanddaearu. Fe hoffwn gofnodi pryderon enfawr parhaus fy etholwyr i o ran effaith weledol ac economaidd tyrbinau gwynt. Fe allai effaith datblygiadau ffermydd gwynt eang fod yn drychinebus ar dirwedd naturiol Cymru. Yn rhan o'r datganiad hwnnw, a wnaiff y Llywodraeth gynnwys datganiad cynhwysfawr hefyd yn ymchwilio i ganlyniadau economaidd, amgylcheddol a chymdeithasol datblygiadau ynni gwynt arfaethedig ledled Cymru? Fe fyddai asesiad o'r fath yn helpu i gynnig tryloywder o ran y goblygiadau hirdymor i gymunedau cefn gwlad, twristiaeth a seilwaith ynni. Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769094 156 En 2026-09-15T14:45:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=4502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=4502&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769106 157 Cy 2026-09-15T14:45:28 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=4530&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=4530&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Mi fydd yr Aelod wedi clywed datganiadau blaenorol gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni. Wrth i'r gwaith fynd rhagddo, wrth gwrs, mi fydd yna ddiweddariadau i'r Senedd a chyfle i Aelodau graffu a rhoi mewnbwn pellach. The Member will have heard previous statements by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy. As the work proceeds, there will, of course, be further updates to the Senedd and an opportunity for Members to scrutinise and provide further input on the matter. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769115 158 En 2026-09-15T14:45:44 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=4546&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=4546&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Prynhawn da, Drefnydd. I'd like to request a statement, please, on the future of community hospital services in Powys. Earlier this month, Powys Teaching Health Board published proposals confirming the scale of change that's now on the table. Hospitals from Ystradgynlais to Llandrindod Wells could lose their in-patient beds entirely, leaving Powys with as few as 60 physical health beds across just two hospitals. Minor injury units and x-ray services would also disappear from several sites. You cannot plan healthcare for Powys as though we were in an urban area with another hospital only 10 minutes away. Geography matters for our population, which is ageing, as well. Families' ability to reach loved ones also matters, particularly those needing palliative care. There's also a serious question about the consultation itself, with the option of protecting our existing network of community hospitals discounted before residents even had a chance to respond. May I ask you what the Welsh Government would do to intervene and stop these proposals? Diolch yn fawr iawn. Prynhawn da, Drefnydd. Fe hoffwn i ofyn am ddatganiad, os gwelwch chi'n dda, ar ddyfodol gwasanaethau ysbytai cymunedol ym Mhowys. Yn gynharach y mis hwn, cyhoeddodd Bwrdd Iechyd Addysgu Powys gynigion yn cadarnhau graddfa'r newid sydd yn yr arfaeth erbyn hyn. Fe allai ysbytai o Ystradgynlais i Landrindod golli eu gwelyau cleifion mewnol yn gyfan gwbl, a fyddai'n gadael Powys gyda chyn lleied â 60 o welyau iechyd ffisegol ar draws dim ond dau ysbyty. Fe fyddai unedau mân anafiadau a gwasanaethau pelydr-x hefyd yn diflannu ar sawl safle. Ni allwch gynllunio gofal iechyd ar gyfer Powys i gyd fel pe byddem ni mewn ardal drefol gydag ysbyty arall ddim ond 10 munud i ffwrdd. Mae daearyddiaeth yn ystyriaeth bwysig i'n poblogaeth ni, sy'n heneiddio hefyd. Mae gallu teuluoedd i gyrraedd at anwyliaid yn bwysig hefyd, yn enwedig y rhai sydd angen gofal lliniarol. Mae cwestiwn difrifol hefyd o ran yr ymgynghoriad ei hun, gyda'r dewis o ddiogelu ein rhwydwaith presennol o ysbytai cymunedol yn cael ei ddiystyru cyn i breswylwyr gael cyfle i ymateb. A gaf i ofyn i chi beth fyddai Llywodraeth Cymru yn ei wneud i ymyrryd ac atal y cynigion hyn? Diolch yn fawr iawn. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769118 159 Cy 2026-09-15T14:46:56 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=4618&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=4618&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwn. Mae'n bwysig nodi nad ydy'r bwrdd iechyd wedi gwneud unrhyw benderfyniad ar ei gynllun gwasanaethau clinigol. Maen nhw'n dal i ddatblygu'r cynllun hwn ac opsiynau posib, cyn ymgynghoriad arfaethedig yn ddiweddarach eleni. Felly, fe fyddwn i'n gobeithio bod y pwyntiau hynny wedi cael eu codi gyda'r bwrdd iechyd yn uniongyrchol hefyd. Fel gydag unrhyw newid gwasanaeth neu ddatblygu strategaeth, mae Llywodraeth Cymru yn disgwyl i fyrddau iechyd ymgysylltu â phobl yn agored ac yn dryloyw ac yn unol â chanllawiau cenedlaethol. Mae Llywodraeth Cymru hefyd yn disgwyl i'r bwrdd iechyd wneud unrhyw benderfyniad yn seiliedig ar dystiolaeth, wedi'i ategu gan arfarniad opsiynau cadarn ac asesiadau effaith i sicrhau bod dyfodol y gwasanaethau hyn yn gynaliadwy, yn addas i ddiben, sef y pwynt roeddech chi'n ei wneud, ac yn ddiogel i'r boblogaeth leol. O ystyried bod y gwaith hwn yn mynd rhagddo ar y funud, mi fyddai'n amhriodol i mi wneud sylw pellach. I thank the Member for raising this issue. It's important to note that the health board hasn't made any decision on its clinical services plan. They are still developing that plan and possible options, before a proposed consultation later this year. So, I would hope that those points have been raised directly with the health board too. As with any change in services or strategy development, the Welsh Government expects health boards to engage openly with people in a transparent manner, in accordance with national guidance. The Welsh Government also expects the health board to make any decision based on evidence, supported by a robust options evaluation and impact assessments to ensure that the future of these services is sustainable, fit for purpose, which is the point that you made, and safe for the local population. Given that this work is ongoing at the moment, it would be inappropriate for me to comment further. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769141 160 En 2026-09-15T14:47:57 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=4679&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=4679&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 350 350 Marc Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=350 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=350 Jones, Marc We've already heard about historic dumping from my colleagues here today. I want to ask the Trefnydd for a statement about ongoing illegal waste dumping taking place across Fflint Wrecsam. Unlawful waste dumping has been taking place in at least 16 sites across the constituency, centred on locations in and around Coedpoeth. Natural Resources Wales has the powers, under section 59 of the Environmental Protection Act 1990, to address unlawful waste disposal and require remediation. However, despite enforcement action reportedly being taken by NRW to date, residents remain deeply concerned about the situation and about the apparent lack of progress in halting the dumping and protecting the surrounding environment. How is the Welsh Government working with NRW to help tackle this issue and its impacts on local communities? Rydym ni wedi clywed eisoes gan fy nghyd-Aelodau yma heddiw am ddympio hanesyddol. Rwyf eisiau gofyn i'r Trefnydd am ddatganiad ar ddympio gwastraff anghyfreithlon sy'n digwydd yn barhaus ar draws Fflint Wrecsam. Mae dympio gwastraff yn anghyfreithlon wedi bod yn digwydd ar 16 safle o leiaf ar draws yr etholaeth, gan ganolbwyntio ar leoliadau yng Nghoedpoeth a'r cyffiniau. Mae'r pwerau gan Cyfoeth Naturiol Cymru, dan adran 59 o Ddeddf Diogelu'r Amgylchedd 1990, i fynd i'r afael â gwaredu gwastraff yn anghyfreithlon a gwneud adferiad yn ofynnol. Er hynny, er gwaethaf camau gorfodi a gymerodd CNC hyd yn hyn, mae trigolion yn parhau i bryderu yn ddirfawr am y sefyllfa ac am y diffyg cynnydd ymddangosol o ran atal y dympio a diogelu'r amgylchedd cyfagos. Sut bydd Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda Cyfoeth Naturiol Cymru i helpu i fynd i'r afael â'r mater hwn a'i effeithiau ar gymunedau lleol? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769151 161 Cy 2026-09-15T14:48:55 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=4737&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=4737&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch am godi'r mater. Yn amlwg, rydych chi'n sôn am bethau sy'n digwydd rŵan, ac mi fyddaf i'n gwneud y Gweinidog Cabinet yn ymwybodol o'r sylwadau. Fe fyddwn i hefyd yn gofyn i chi ei wneud o'n ymwybodol o'r safleoedd hyn fel ein bod ni'n gallu ymchwilio ymhellach. Rydyn ni wedi bod yn pwyso am gyfiawnder amgylcheddol trwy godi'n uniongyrchol gyda'r Trysorlys ba mor bwysig ydy ceisio cyllid y Llywodraeth y Deyrnas Unedig i barhau â'n hymdrechion ar y cyd i fynd i'r afael ag etifeddiaeth gorffennol diwydiannol Cymru, gan gynnwys adfer tomenni glo ac adfer tir halogedig. Mae'n bwysig hefyd, wrth gwrs, fod awdurdodau lleol a Cyfoeth Naturiol Cymru yn mynd ati efo'r rôl rheoleiddio hwnnw. Felly, mi fyddaf i'n mynd â hwn ymhellach efo'r Gweinidog. Diolch. Thank you for raising this issue. You're talking about issues that are going on now, evidently, and I will make the Cabinet Minister aware of your comments. I'd also ask you to make him aware of these sites so that we can explore this issue further. We have been pressing for environmental justice by raising directly with the Treasury how important it is to have UK Government funding to strengthen our joint efforts to tackle the legacy of Wales's industrial heritage, including restoring coal tips and contaminated land. It's important also that local authorities and NRW do proceed with that regulatory role. So, I will take this further with the Minister. Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769163 162 En 2026-09-15T14:49:43 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=4785&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=4785&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 8585 8585 James Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James Trefnydd, I'd like to bring forward a health statement from the Cabinet Minister for health on a similar issue to what Jane Dodds raised, actually, about what the Minister can do to intervene in Powys health board's plans to close hospitals and beds across our constituencies. We all know a consultation is not a referendum as well, and it does need to follow robust evidence. But one thing we hear time and time again is that Ministers cannot intervene directly in health boards. So, I'd be interested if the health Minister could bring forward a statement on how the law can be changed to give Welsh Ministers the powers to intervene directly in health boards. That's something I would support, and I'm sure a lot of my colleagues would do the same, so that Ministers are actually accountable for the things that they talk about in this Chamber and can't just pass the buck back to to the health board all the time. So, a statement on that would be very welcome. Drefnydd, fe hoffwn i weld datganiad iechyd yn cael ei roi gan y Gweinidog Cabinet dros iechyd ynglŷn â mater tebyg i'r hyn a gododd Jane Dodds, mewn gwirionedd, ynglŷn â'r hyn y gall y Gweinidog ei wneud i ymyrryd yng nghynlluniau bwrdd iechyd Powys i gau ysbytai a gwelyau ar draws ein hetholaethau ni. Fe wyddom ni i gyd nad yw ymgynghoriad yn refferendwm hefyd, ac mae angen iddo ddilyn tystiolaeth gadarn. Ond un peth y byddwn ni'n ei glywed dro ar ôl tro yw na all Gweinidogion ymyrryd yn uniongyrchol yn y byrddau iechyd. Felly, fe fyddwn i'n falch iawn pe byddai'r Gweinidog iechyd yn cyflwyno datganiad ar sut y gellir newid y gyfraith i roi pwerau i Weinidogion Cymru ymyrryd yn uniongyrchol yn y byrddau iechyd. Mae hynny'n rhywbeth y byddwn i'n ei gefnogi, ac rwy'n siŵr y byddai llawer o'm cydweithwyr yn gwneud yr un peth, fel bod Gweinidogion yn atebol am y pethau y maen nhw'n siarad amdanyn nhw yn y Siambr hon ac nad ydyn nhw'n gallu taflu'r baich yn ôl at y bwrdd iechyd drwy'r amser. Felly, fe fyddai croeso mawr i ddatganiad ar hynny. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769102 163 En 2026-09-15T14:50:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=4802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=4802&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769110 164 Cy 2026-09-15T14:50:30 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=4832&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=4832&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Wel, diolch i chi am godi'r mater yna. Wn i ddim a ydych chi wedi codi hynny'n uniongyrchol efo'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal fel llefarydd, o ran y pwnc. Dwi'n gwybod bod y Gweinidog yn awyddus i gwrdd gyda rhai o bob plaid, a byddwn i yn eich annog chi i gael y trafodaethau uniongyrchol hynny. O ran yr hyn sy'n digwydd rŵan ym Mhowys, mi fyddwch chi wedi nodi fy ymateb i i Jane Dodds yn flaenorol. Ond o ran yr hyn sy'n gallu digwydd i'r dyfodol, dwi'n credu bod honna'n drafodaeth bellach i Aelodau ei chael, ac my fyddaf i hefyd yn gwneud y Gweindog Cabinet yn ymwybodol eich bod chi wedi codi hyn brynhawn yma. Well, thank you for raising that issue. I don't know if you have raised that directly with the Cabinet Minister for Health and Care, as the spokesperson, in relation to this issue. I know that the Minister is eager to be meeting with Members of all parties and I would encourage you to have those direct discussions. In terms of what is happening now in Powys, you will have noted my response to Jane Dodds earlier. But in terms of what can happen for the future, I think that is a further discussion for Members to be having, and I will also make the Cabinet Minister aware of the issues that you've raised this afternoon. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769124 165 En 2026-09-15T14:51:12 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=4874&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=4874&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 5107 5107 Vikki Howells AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5107 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5107 Howells, Vikki Trefnydd, you will be aware that 21 October will mark 60 years since the Aberfan disaster, in which 144 people were killed, including 116 children. It was incredibly moving to be at the launch of a new photographic exhibition to mark this anniversary at Cyfarthfa museum last week, and it was good to see you there also. The Aberfan disaster rocked the communities that we represent and, as the first major disaster seen through the lens of a television camera, it truly reverberated around the world. The depth of the grief felt by the bereaved and the psychological burden borne by survivors is something that is impossible for us to truly comprehend in this Senedd. But I believe that this Senedd needs to pay tribute to the dignity and strength of the community, which has been so apparent as the people of Aberfan have come together to make arrangements to mark this sixtieth anniversary. So, Trefnydd, I'd like to ask for a debate in Government time to mark the significance of this event. Drefnydd, rydych chi'n siŵr o fod yn ymwybodol y byddwn ni'n nodi 60 mlynedd ers trychineb Aberfan ar 21 Hydref, pan gafodd 144 o bobl eu lladd, yn cynnwys 116 o blant. Roedd hi'n arbennig o drawiadol i mi fod yn lansiad arddangosfa newydd o ffotograffau i nodi hyn yn amgueddfa Cyfarthfa'r wythnos diwethaf, ac roedd hi'n braf iawn eich gweld chi yno hefyd. Fe wnaeth trychineb Aberfan siglo'r cymunedau yr ydym ni'n eu cynrychioli ac, fel trychineb fawr gyntaf a welwyd drwy lens camera teledu, fe atseiniodd drwy'r byd mewn gwirionedd. Mae dyfnder y galar a deimlwyd gan y galarwyr a'r baich seicolegol a ddioddefodd y goroeswyr yn rhywbeth sy'n amhosibl i ni ei ddeall yn y Senedd hon. Ond rwyf i o'r farn bod angen i'r Senedd hon roi teyrnged i urddas a chryfder y gymuned, sydd wedi bod mor amlwg wrth i bobl Aberfan ddod at ei gilydd i wneud trefniadau i nodi'r trigain mlynedd a fu ers hynny. Felly, Drefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddadl yn amser y Llywodraeth i nodi arwyddocâd y digwyddiad hwn. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769139 166 En 2026-09-15T14:52:17 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=4939&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=4939&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Well, thank you, Vikki, for raising such an important issue. Aberfan, as you say, is a name of a place that people know internationally for all those devastating reasons that you've outlined there. We share a constituency and, as you noted, I was at that launch with you to meet survivors of that tragedy, but also to meet parents who lost children that day who remain with us today. It's important that we remember that long-lasting impact on communities that will be felt for generations to come. In terms of the sixtieth anniversary, I know that we as a Government will take that time to reflect and we do intend to bring a statement forward at that time. Wel, diolch i chi, Vikki, am godi mater mor bwysig. Mae Aberfan, fel rydych chi'n dweud, yn enw lle y mae pobl yn ei adnabod yn rhyngwladol am yr holl resymau dinistriol hynny y gwnaethoch chi eu hamlinellu yn y fan yna. Rydym ni'n rhannu etholaeth ac, fel roeddech chi'n ei nodi, roeddwn innau yn y lansiad hwnnw gyda chi i gwrdd â goroeswyr y drychineb honno, ond i gwrdd hefyd â rhieni a gollodd eu plant ar y diwrnod hwnnw ac sy'n dal i fod gyda ni heddiw. Mae hi'n bwysig ein bod ni'n cofio effaith hirdymor y drychineb ar gymunedau ac a fydd yn cael ei theimlo am genedlaethau i ddod. O ran y trigain mlynedd, fe wn i y byddwn ni yn y Llywodraeth yn defnyddio'r achlysur hwnnw i fyfyrio ac rydym ni'n bwriadu cyflwyno datganiad ar yr adeg honno. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769146 167 En 2026-09-15T14:53:09 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=4991&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=4991&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 12191 12191 Steven Rodaway AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12191 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12191 Rodaway, Steven I requested a statement on support for businesses that could be facing the loss of a professional rugby region. The Minister's answer to my written question confirms that the Welsh Government has undertaken no assessment of the economic or community impact, which I find surprising. The justification: the WRU is independent. That does not release this Government from its responsibility to the Welsh economy, businesses and hospitality sector. What is the Government offering the pubs, cafes, hotels and suppliers who stand to lose revenue? They have not bothered to assess the potential damage to local businesses, but perhaps the failure of Plaid's budget and the quest for independence have proved too much of a distraction. The Government did ask the WRU to consider the consequences, but this seems an inept response from an administration that is responsible for the Welsh economy. When will this Government undertake an impact assessment and explain what support businesses can expect, dependent on the final decision? These businesses deserve preparation and leadership. It seems this administration offers neither. Thank you. Fe ofynnais i am ddatganiad ar gefnogaeth i fusnesau a allai fod yn wynebu colli rhanbarth rygbi proffesiynol. Mae ateb y Gweinidog i'm cwestiwn ysgrifenedig yn cadarnhau nad yw Llywodraeth Cymru wedi ymgymryd ag unrhyw asesiad o ddylanwad economaidd a chymunedol hynny, rhywbeth yr wyf i'n ei gael yn syfrdanol. Y cyfiawnhad: mae URC yn annibynnol. Nid yw hynny'n rhyddhau'r llywodraeth hon o'i chyfrifoldeb i economi Cymru, y busnesau a'r sector lletygarwch. Beth y mae'r Llywodraeth yn ei gynnig i'r tafarndai, y caffis, y gwestai a'r cyflenwyr sy'n mynd i golli refeniw? Nid yw hi wedi mynd i'r drafferth i asesu'r difrod posibl i fusnesau lleol, ond efallai fod methiant cyllideb Plaid Cymru a'r ymchwil am annibyniaeth wedi tynnu gormod o sylw. Fe ofynnodd y Llywodraeth i URC ystyried y canlyniadau, ond mae hi'n ymddangos mai ymateb di-glem yw hwnnw gan weinyddiaeth sy'n gyfrifol am economi Cymru. Pryd fydd y Llywodraeth hon yn ymgymryd ag asesiad effaith ac yn eglur pa gymorth y gall busnesau ei ddisgwyl, yn ddibynnol ar y penderfyniad terfynol? Mae'r busnesau hyn yn haeddu paratoadau ac arweiniad. Mae'n ymddangos nad yw'r llywodraeth hon yn cynnig y naill na'r llall. Diolch i chi. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769149 168 Cy 2026-09-15T14:54:18 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5060&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5060&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Wel, mi fyddwn i yn tynnu sylw'r Aelod at y datganiad sydd yn dod yn hwyrach heddiw o ran y gefnogaeth sydd yna o ran business rates efo nifer o'r busnesau, ac ati, rydych chi wedi cyfeirio atyn nhw. Hefyd, wn i ddim a ydy'r Aelod ei hun yn gwybod beth ydy canlyniad adolygiad y WRU. Yn sicr, dwi ddim yn gwybod. O ran gwneud astudiaeth achos o'r fath, yn amlwg mae'r ddau gyngor sir wedi gwneud astudiaethau achos. Dwi wedi codi'r pryderon hynny'n uniongyrchol hynny efo'r WRU, sydd wedi mynegi i ni—. Mae gen i nifer o gwestiynau yfory ynglŷn â rygbi a dyfodol rygbi yng Nghymru, pan fyddaf yn cymryd cwestiynau fel Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon. Yn sicr, dwi'n credu bod unrhyw gyfarfod dwi wedi'i gael efo Undeb Rygbi Cymru wedi'i gadael nhw yn gyfan gwbl ddiamwys o gryfder y teimlad gan Aelodau yn y Senedd hon sy'n cynrychioli'r rhanbarthau hynny, o gryfder teimladau yn ein cymunedau ni, y pryderon gwirioneddol sydd yna o ran effaith economaidd, effaith o ran cydlyniad cymdeithasol—effaith o bob math. Felly, mae hynny wedi bod yn gyfan gwbl ddiamwys o ran yr hyn dwi wedi'i fynegi ac mae'r Llywodraeth hon wedi'i fynegi ar bob cyfle rydym ni wedi ei gael. Mi fyddaf i'n edrych ymlaen at ragor o gwestiynau yfory. Well, I would draw the Member's attention to the statement that will be made later today in terms of the support as regards business rates for a number of the businesses, and so forth, that he referred to. I don't know whether the Member knows the result of the WRU's review. Certainly, I don't know. In terms of making a case study, clearly, the two local authorities have made case studies. I've raised those concerns directly with the WRU, which has conveyed to us—. I have a number of questions tomorrow about rugby and the future of rugby in Wales, when I take questions as Cabinet Minister for Culture and Sport. Certainly, I think that any meeting that I've had with the WRU has left them under no illusions about the strength of feeling among Members in this Senedd who represent those regions, and the strength of feeling in our communities, and the genuine concerns that exist about the economic impact and the impact in terms of social cohesion—impacts of all kinds. So, that has been unambiguous in terms of what I've conveyed and what this Government has conveyed at every opportunity we've had. I will look forward to having more questions on this tomorrow. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769099 169 Cy 2026-09-15T14:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5102&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5102&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769116 170 En 2026-09-15T14:55:42 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5144&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5144&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet I would like to request a statement from the Cabinet Minister for Health and Care on the high number of operations that are now being cancelled due to delays in patients passing the pre-operative assessment clinic assessments. This has been raised with me at a very senior level within the Betsi Cadwaladr health board. Clinicians are reporting that four to five operations a day are being cancelled in Ysbyty Glan Clwyd, despite being fully staffed, despite having the consultants there ready, waiting to do the operations. This means that a normal operating day that often runs from nine to five are seeing some surgeons finishing the day at 11 a.m. It has been noted that a main cause of the delay is due to staff sickness, but the real truth is that admin staff are not being able to book POAC appointments at present without having to go to senior management for an approval to book the POAC. This includes cancer surgery, which means now that cancer patients are waiting considerably longer for their operations that the consultants are wanting to do. At a time when waiting lists are high and there are promises from your Government to get those waiting lists down, will you ask the Cabinet Minister to make a statement on those claims that I've made here today to ensure that the delays that are currently in existence now are seen to and dealt with immediately? Diolch. Fe hoffwn i ofyn am ddatganiad gan Weinidog Iechyd a Gofal y Cabinet ar y nifer fawr o lawdriniaethau sy'n cael eu canslo oherwydd oediadau o ran cleifion sy'n pasio'r asesiadau clinigol asesu cyn eu llawdriniaeth. Fe godwyd hyn gyda mi ar lefel uchel iawn ar reolaeth bwrdd iechyd Betsi Cadwaladr. Mae clinigwyr yn adrodd bod pedair i bum llawdriniaeth y dydd yn cael eu canslo yn Ysbyty Glan Clwyd, er bod staff llawn yn bresennol ar eu cyfer, er bod yr ymgynghorwyr yno yn barod, ac yn aros i gyflawni'r llawdriniaethau. Mae hyn yn golygu bod diwrnod llawdriniaeth arferol sy'n aml yn rhedeg o naw i bump yn gweld rhai llawfeddygon yn gorffen y diwrnod am 11 a.m. Nodwyd mai un o achosion pennaf oediadau yw salwch staff, ond y gwir amdani yw nad yw staff gweinyddol yn gallu trefnu apwyntiadau Clinig Asesu Cyn Llawdriniaeth ar hyn o bryd heb orfod mynd at uwch reolwyr i geisio cymeradwyaeth ar gyfer archebu'r Clinig Asesu Cyn Llawdriniaeth. Mae hyn yn cynnwys llawdriniaethau canser, sy'n golygu bod cleifion canser yn aros yn sylweddol hwy bellach am eu llawdriniaethau nag y mae'r meddygol ymgynghorol yn awyddus i'w cael. Ar adeg pan fo rhestrau aros yn faith a phan addawodd eich Llywodraeth chi i fyrhau'r rhestrau aros hynny, a wnewch chi ofyn i'r Gweinidog Cabinet wneud datganiad ar yr honiadau yr wyf wedi eu gwneud yma heddiw i sicrhau y bydd yr oedi sy'n digwydd ar hyn o bryd yn cael sylw ac yn cael ei ddatrys ar unwaith? Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769128 171 Cy 2026-09-15T14:57:20 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5242&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5242&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Wel, dwi'n mawr obeithio bod yr Aelod wedi ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet— Well, I very much hope that the Member has written to the Cabinet Minister— 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769132 172 En 2026-09-15T14:57:23 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5245&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5245&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet Just hang on a second. I need to get my— Arhoswch am eiliad. Mae angen i mi estyn fy— 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769135 173 Cy 2026-09-15T14:57:26 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5248&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5248&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Mae'n ddrwg gen i. I'm sorry. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769136 174 En 2026-09-15T14:57:26 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5248&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5248&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet I did ask the question in English. Fe ofynnais i fy nghwestiwn yn Saesneg. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769137 175 Cy 2026-09-15T14:57:30 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5252&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5252&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Ie, ac mae gennym ni ddwy iaith fan hyn, felly mi ydw i'n mynd i ddefnyddio'r Gymraeg i ymateb. Diolch. Ydy'r Aelod â'r cyfieithu yn gweithio rŵan? Yes, and we have two languages here, so I will use the Welsh language to reply to your question. Thank you. Is the interpretation working for the Member now? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769143 176 En 2026-09-15T14:57:42 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5264&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5264&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet It is now, yes. Ydy, nawr. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769144 177 Cy 2026-09-15T14:57:43 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5265&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5265&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Grêt. Diolch yn fawr iawn. Dwi'n gobeithio bod yr Aelod wedi cymryd y cyfle i ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal, gan ddarparu'r dystiolaeth yr ydych chi wedi ei nodi fan hyn, a hefyd ddarparu'r dystiolaeth honno i'r bwrdd iechyd. Mae'n allweddol bwysig bod y wybodaeth yna gennym ni i ni fedru gweithredu, felly byddwn i yn gofyn eich bod chi yn gwneud hynny. Excellent. Thank you very much. I very much hope that the Member will have taken the opportunity to write to the Cabinet Minister for Health and Care, providing the evidence that she's outlined here this afternoon, and also providing that evidence to the health board. It's crucially important that that information is available to us so that we can act, so I would ask you to do that. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769174 178 En 2026-09-15T14:58:06 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5288&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5288&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet Sorry, I can't hear it properly. Mae'n ddrwg gen i, dydw i ddim yn ei glywed yn iawn. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769150 179 En 2026-09-15T14:58:12 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5294&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5294&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Trefnydd, would you try again, if you could? Drefnydd, a wnewch chi roi cynnig arall arni, os gallwch chi? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769152 180 Cy 2026-09-15T14:58:17 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5299&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5299&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Oes yna broblem efo'r cyfieithu? Is there a problem with the interpretation? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769154 181 En 2026-09-15T14:58:19 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5301&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5301&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw I think there's a problem with the—. Is there a problem, Janet? Can you hear? Rwy'n credu bod problem gyda'r—. A oes yna broblem, Janet? Allwch chi glywed? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769156 182 Cy 2026-09-15T14:58:24 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5306&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5306&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd A fedrwn ni gadarnhau a oes yna broblem efo'r cyfieithu? Can we confirm whether there is a problem with the interpretation? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769158 183 En 2026-09-15T14:58:28 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5310&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5310&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw You can hear now, Janet. It seems to be working now. Rydych chi'n gallu clywed nawr, Janet. Mae'n ymddangos ei fod yn gweithio nawr. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769159 184 Cy 2026-09-15T14:58:35 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5317&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5317&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Sori, ydych chi'n gofyn i fi ailadrodd? Sorry, are you asking me to repeat my answer? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769161 185 Cy 2026-09-15T14:58:38 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5320&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5320&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Os yw'n bosibl, ie. Yes, if possible. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769162 186 Cy 2026-09-15T14:58:40 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5322&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5322&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Iawn, mi wnaf i. Yr hyn yr oeddwn i yn ei ofyn i'r Aelod, oherwydd natur yr hyn rydych chi wedi ei godi, a'r difrifoldeb, a'r ffaith eich bod chi yn dweud bod gennych chi dystiolaeth o hyn, dwi'n gobeithio eich bod chi wedi ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal, a hefyd at y bwrdd iechyd, gan ddarparu'r dystiolaeth hon, oherwydd, yn sicr, mae angen gweld gweithredu os oes gennych chi'r dystiolaeth hon. Okay, I'll do that. What I asked of the Member, given the nature of the issue that you've raised, and the gravity of it, and the fact that you said that you have evidence of this, is that I do hope that you will have written to the Cabinet Minister for Health and Care, and also to the health board, providing that evidence, because, certainly, we need to see action if you do have that evidence.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769165 187 Cy 2026-09-15T14:59:03 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5345&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5345&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Drefnydd. Ac yn olaf, Jason O'Connell. Thank you, Trefnydd. And finally, Jason O'Connell. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769166 188 En 2026-09-15T14:59:06 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5348&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5348&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 12158 12158 Jason O'Connell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12158 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12158 O'Connell, Jason Diolch, Drefnydd. I'd like to request a statement from the Deputy Minister for Transport following the deeply concerning rise in the number of people killed or seriously injured on Welsh roads. Now, every one of these statistics represents a person, a family, in some of those cases, a life tragically lost, so this deserves a serious response. Three years ago, the Welsh public were told that introducing a default 20 mph limit would make our roads safer, yet, last year, the number of people killed or seriously injured on our roads was the highest since before the pandemic. Now, this should force this Government to confront some difficult realities. Labour introduced this policy, Plaid Cymru backed it, millions of pounds of taxpayers' money has been spent implementing it, businesses and motorists have carried the consequences, yet these figures should concern every single one of us. Now there needs to be a proper assessment of what has worked, what has failed and, most importantly, what needs to change. Trefnydd, residents across Wales deserve a road safety strategy based on evidence and results, not ideology. They deserve dangerous roads, junctions and accident black spots to be properly identified and tackled. They deserve investment, targeted where it will actually prevent serious accidents and save lives. And above all, they deserve honesty about whether the policy they were promised would make them safer is actually working. Diolch. Diolch, Drefnydd. Fe hoffwn i ofyn am ddatganiad gan y Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth yn dilyn y cynnydd pryderus iawn yn nifer y bobl sy'n cael eu lladd neu eu hanafu yn ddifrifol ar ffyrdd Cymru. Nawr, mae pob un o'r ystadegau hyn yn cynrychioli unigolyn, teulu, yn rhai o'r achosion hynny, bywyd a gollwyd yn drasig, felly mae hyn yn haeddu ymateb difrifol. Dair blynedd yn ôl, fe ddywedwyd wrth y cyhoedd yng Nghymru y byddai cyflwyno terfyn safonol o 20 mya yn gwneud ein ffyrdd ni'n fwy diogel, ond y llynedd, roedd cyfradd y bobl a laddwyd neu a anafwyd yn ddifrifol ar ein ffyrdd ar ei huchaf ers cyn y pandemig. Nawr, fe ddylai hyn orfodi'r Llywodraeth hon i wynebu sefyllfaoedd anodd. Y Blaid Lafur a gyflwynodd y polisi hwn, ac fe'i cefnogwyd gan Blaid Cymru, cafodd miliynau o bunnoedd o arian trethdalwyr eu gwario i'w roi ar waith, mae busnesau a modurwyr wedi cario'r canlyniadau, ond fe ddylai'r ffigurau hyn achosi gofid i bob un ohonom ni. Nawr mae angen asesiad priodol o'r hyn sydd wedi gweithio, yr hyn sydd wedi methu ac, yn bwysicaf oll, yr hyn y mae angen ei newid. Drefnydd, mae trigolion ledled Cymru yn haeddu strategaeth diogelwch ar y ffyrdd sy'n seiliedig ar dystiolaeth a chanlyniadau, nid ideoleg. Maen nhw'n haeddu bod ffyrdd, cyffyrdd a'r mannau peryglus lle ceir llawer o ddamweiniau yn cael eu nodi a'u datrys yn briodol. Maen nhw'n haeddu buddsoddiad, wedi ei dargedu at atal damweiniau difrifol ac achub bywydau. Ac yn anad dim, maen nhw'n haeddu gonestrwydd o ran a yw'r polisi a addawyd iddyn nhw a fyddai'n eu gwneud yn fwy diogel yn gweithio mewn gwirionedd. Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769113 189 En 2026-09-15T15:00:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5402&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769121 190 En 2026-09-15T15:00:36 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5438&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5438&l=cy 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Can I be very clear that every death on our roads is a tragedy, and road safety remains a priority for this Government? I also would think that the Member would not wish to mislead the public, because the data does show that collisions were 22 per cent lower than in 2022, the most recent full calendar year before the change in default speed limits was implemented. There was a 2 per cent increase in 2024, but may I just emphasise this is the second lowest annual number recorded in Wales, with the lowest being in 2024? We will always keep every policy under review. That is good government. But I think we also need to look at the statistics and be honest with people in terms of really understanding the impact of a policy over a longer term, which was always the case with this. But I would ask the Member to reflect on the actual data and what it stands for, and be careful in how we present that data. A gaf i fod yn glir iawn fod pob marwolaeth ar ein ffyrdd yn drasiedi, ac mae diogelwch ar y ffyrdd yn parhau i fod yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon? Byddwn i hefyd yn meddwl na fyddai'r Aelod yn dymuno camarwain y cyhoedd, oherwydd mae'r data yn dangos bod nifer y gwrthdrawiadau 22 y cant yn is nag yn 2022, y flwyddyn galendr lawn ddiweddaraf cyn i'r newid yn y terfynau cyflymder diofyn gael ei weithredu. Bu cynnydd o 2 y cant yn 2024, ond a gaf i bwysleisio mai hwn yw'r ail nifer blynyddol isaf a gofnodwyd yng Nghymru, gyda'r isaf yn 2024? Byddwn bob amser yn cadw pob polisi dan adolygiad. Llywodraethu da yw hynny. Ond rwy'n credu bod angen i ni hefyd edrych ar yr ystadegau a bod yn onest gyda phobl o ran deall effaith polisi dros y tymor hwy, a oedd bob amser yn wir o ran hyn. Ond byddwn yn gofyn i'r Aelod fyfyrio ar y data gwirioneddol a'r hyn y mae'n ei olygu, a bod yn ofalus wrth gyflwyno'r data hwnnw. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769126 191 Cy 2026-09-15T15:01:39 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5501&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5501&l=en 260915-2 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Drefnydd.  Thank you, Trefnydd.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769134 192 Cy 2026-09-15T15:01:40 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5502&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5502&l=en 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn yn awr at eitem 3, datganiad gan y Prif Weinidog: tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid. Galwaf ar y Prif Weinidog, Rhun ap Iorwerth. We'll now move to item 3, statement by the First Minister: weather, wildfires, drought and resilience. And I call on the First Minister, Rhun ap Iorwerth. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769142 193 Cy 2026-09-15T15:01:52 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5514&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5514&l=en 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Diolch, Lywydd. Dros yr wythnosau diwethaf, mi rydyn ni wedi gweld drosom ni ein hunain beth ydy effaith y newid yn ein hinsawdd. Yr haf yma fu'r poethaf ar gofnod. Mae tanau gwyllt a sychder wedi gadael eu marc ar gymunedau ledled Cymru. Maen nhw wedi effeithio ar deuluoedd, ffermwyr a thirfeddianwyr. Maen nhw wedi difrodi bywyd gwyllt a chynefinoedd gwerthfawr. Maen nhw wedi arwain at ofynion eithriadol ar ein diffoddwyr tân a'n gwasanaethau brys. Rydyn ni'n meddwl am bawb sydd wedi cael eu heffeithio gan hyn. Thank you, Llywydd. Over recent weeks, we have seen first-hand the impact of our changing climate. This summer has been the hottest on record. Wildfires and droughts have left their mark on communities across Wales. They have affected families, farmers and landowners. They have harmed wildlife and damaged precious habitats. They have placed extraordinary demands on our firefighters and emergency services. Our thoughts are with everyone affected. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769157 194 En 2026-09-15T15:02:29 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5551&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5551&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Today, I want to place on record the thanks of the Welsh Government—and, I believe, the whole Senedd—to everyone who responded in such difficult circumstances, including our firefighters, emergency responders, the armed forces, public services, volunteers and local communities themselves. So, diolch. I know many of us will have seen the remarkable efforts to protect lives, homes, livelihoods and our natural environment. The professionalism and commitment represent public service at its very best. Wales responded with courage and with a strong sense of community, but these fires also carried a warning that we must not ignore. Our climate is changing. The risks are changing with it and Wales must be ready. We now face flooding this winter. The United Nations is warning of the impacts of a supersized El Niño. Heddiw, rwyf eisiau cofnodi diolch Llywodraeth Cymru—ac, rwy'n credu, y Senedd gyfan—i bawb a ymatebodd mewn amgylchiadau mor anodd, gan gynnwys ein diffoddwyr tân, ymatebwyr brys, y lluoedd arfog, gwasanaethau cyhoeddus, gwirfoddolwyr a chymunedau lleol eu hunain. Felly, diolch. Rwy'n gwybod y bydd llawer ohonom wedi gweld yr ymdrechion rhyfeddol i ddiogelu bywydau, cartrefi, bywoliaethau a'n hamgylchedd naturiol. Mae'r proffesiynoldeb a'r ymrwymiad yn cynrychioli gwasanaeth cyhoeddus ar ei orau. Ymatebodd Cymru gyda dewrder a chyda ymdeimlad cryf o gymuned, ond roedd y tanau hyn hefyd yn cario rhybudd na ddylem ei anwybyddu. Mae ein hinsawdd yn newid. Mae'r risgiau'n newid gydag ef ac mae'n rhaid i Gymru fod yn barod. Rydym bellach yn wynebu llifogydd y gaeaf hwn. Mae'r Cenhedloedd Unedig yn rhybuddio am effeithiau El Niño enfawr. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769164 195 Cy 2026-09-15T15:03:30 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5612&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5612&l=en 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae'r risgiau hyn yn gysylltiedig. All gwydnwch hinsawdd ddim bod yn bryder i un gwasanaeth, neu un rhan o'r gwasanaethau cyhoeddus, un sefydliad neu un rhan o'r Llywodraeth yn unig. Mae'n flaenoriaeth gyffredin yn genedlaethol. Dyna pam rydyn ni wedi dechrau gweithio ar gynllun gweithredu hinsawdd a natur cyntaf Cymru, sy'n adlewyrchu'r angen am ymateb trawslywodraethol i set gymhleth o heriau. Rydyn ni'n cymryd y cyfrifoldeb hwn o ddifrif. O ddechrau'r tân gwyllt cyntaf ym mis Gorffennaf, mi wnaethom ni roi ein cefnogaeth lawn i'r gwasanaethau tân ac achub ac i'r partneriaid ehangach a oedd yn ymateb i'r digwyddiadau. Mi wnaethom ni roi trefniadau rheoli argyfwng Llywodraeth Cymru ar waith i sicrhau cymorth strategol. Mi wnaethom alw ar bwyllgor argyfyngau sifil Cymru i gefnogi'r gwaith cydlynu, a gweithio ochr yn ochr â'r grwpiau cydlynu amlasiantaeth o dan arweiniad y gwasanaethau tân ac achub. These risks are connected. Climate resilience cannot be the concern for one service, or one part of public services, one organisation or one part of Government only. It is a shared national priority. That's why we have started work on Wales's first climate and nature action plan, which reflects the need for a cross-Government response to a complex set of challenges. We take this responsibility seriously. From the start of the first wildfire in July, we gave our full support to the fire and rescue services and to wider partners responding to the incidents. We activated the emergency management arrangements of the Welsh Government to provide strategic support. We convened the Wales civil contingencies committee to support co-ordination, and worked alongside the multi-agency co-ordinating groups led by the fire and rescue services. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769168 196 En 2026-09-15T15:04:32 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5674&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5674&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Those standard, long-established arrangements brought together fire and rescue services, Natural Resources Wales, the military and other partners too. They enabled decisions to be taken quickly, resources to be co-ordinated effectively, and support to be directed to the places where it was needed most. Crucially, operational decisions remained with those who had the expertise and direct knowledge of conditions on the ground. Our firefighters are among the best trained in the UK to tackle wildfires. Only a few months ago, at the UK Government's request, they helped train their English counterparts. Through using natural firebreaks, creating new firebreaks and targeted offensive firefighting, they deployed the ground-level tactics that remain the most effective method of tackling the fires. Their hard work, expertise and professionalism ensured all outbreaks were successfully and safely contained. Where additional support was required, it was successfully mobilised through mutual aid arrangements across Wales and England. These arrangements provided access to specialist personnel, equipment and appliances, while helping individual services maintain operational resilience. And we should not forget the many farmers and landowners who made their time and equipment freely available to support the firefighting effort. The military also played an important role, and I thank army personnel for their contribution. Military assistance can only be used as a last resort when civilian responders have considered all other options and request military aid. That test was met on 14 August and we rapidly responded following the request from South Wales Fire and Rescue Service on the afternoon of 13 August. We processed and authorised it at pace, with military support on the ground in under 24 hours—an exceptionally fast response.  Daeth y trefniadau safonol hynny â'r gwasanaethau tân ac achub, Cyfoeth Naturiol Cymru, y fyddin a phartneriaid eraill at ei gilydd. Fe wnaethon nhw alluogi penderfyniadau i gael eu gwneud yn gyflym, adnoddau i gael eu cydlynu yn effeithiol, a chefnogaeth i gael ei chyfeirio at y lleoedd lle roedd ei hangen fwyaf. Yn hollbwysig, roedd penderfyniadau gweithredol yn parhau yn nwylo'r rhai a oedd â'r arbenigedd a'r wybodaeth uniongyrchol am amodau ar lawr gwlad. Mae ein diffoddwyr tân ymhlith y rhai sydd wedi'u hyfforddi orau yn y DU i fynd i'r afael â thanau gwyllt. Dim ond ychydig fisoedd yn ôl, ar gais Llywodraeth y DU, fe wnaethon nhw helpu i hyfforddi eu cymheiriaid yn Lloegr. Trwy ddefnyddio strimynnau atal tân naturiol, creu strimynnau atal tân newydd a diffodd tân ymosodol wedi'i dargedu, fe wnaethon nhw ddefnyddio'r tactegau ar lefel y ddaear sy'n parhau i fod y dull mwyaf effeithiol o fynd i'r afael â'r tanau. Gwnaeth eu gwaith caled, eu harbenigedd a'u proffesiynoldeb sicrhau bod pob achos yn cael ei gyfyngu'n llwyddiannus ac yn ddiogel. Pan oedd angen cymorth ychwanegol, cafodd ei roi ar waith yn llwyddiannus trwy drefniadau cymorth cydfuddiannol ledled Cymru a Lloegr. Roedd y trefniadau hyn yn darparu mynediad at bersonél, offer a chyfarpar arbenigol, gan helpu gwasanaethau unigol i gynnal gwydnwch gweithredol. Ac ni ddylem anghofio'r nifer o ffermwyr a thirfeddianwyr a roddodd eu hamser a'u hoffer am ddim i gefnogi'r ymdrech diffodd tân. Mae'r fyddin hefyd wedi chwarae rhan bwysig, ac rwy'n diolch i bersonél y fyddin am eu cyfraniad. Dim ond pan fydd ymatebwyr sifil wedi ystyried pob opsiwn arall ac yn gofyn am gymorth milwrol y gellir defnyddio cymorth milwrol fel dewis olaf. Cafodd y prawf hwnnw ei gyflawni ar 14 Awst ac fe wnaethom ymateb yn gyflym yn dilyn y cais gan Wasanaeth Tân ac Achub De Cymru ar brynhawn 13 Awst. Fe wnaethom ei brosesu a'i awdurdodi yn gyflym, gyda chefnogaeth filwrol ar lawr gwlad mewn llai na 24 awr—ymateb eithriadol o gyflym.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769122 197 En 2026-09-15T15:05:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5702&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769140 198 Cy 2026-09-15T15:06:30 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5792&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5792&l=en 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae'n ddealladwy bod cryn ddiddordeb wedi bod mewn defnyddio hofrenyddion a chefnogaeth ehangach o'r awyr, ac mi all cefnogaeth o'r awyr fod yn werthfawr mewn amgylchiadau penodol. Ond dim ond un rhan o ymateb ehangach ydy hon. Dydy o ddim yn ateb i bob sefyllfa. Mae ei defnyddio yn dibynnu ar leoliad y tan, yr amodau tywydd, argaeledd ac asesiad rheolwyr gweithredol. Mae tactegau ar y ddaear yn parhau i fod yn ganolog i fynd i'r afael â thanau gwyllt yn ddiogel ac yn effeithiol. Mi ddefnyddiwyd cymorth o’r awyr pan oedd o ar gael ac yn briodol yn weithredol. Fodd bynnag, mi oedd y cerbydau awyr addas a oedd ar gael yn y Deyrnas Unedig yn gyfyngedig ar y pwynt yma, yn enwedig am fod tanau'n effeithio ar sawl rhan o'r Deyrnas Unedig ar unwaith. Does gan y lluoedd arfog ddim capasiti diffodd tân o'r awyr yn y Deyrnas Unedig, ac mi oedd y capasiti masnachol yn gwbl annigonol i gwrdd â lefel y galw yn y Deyrnas Unedig. Nid mater i Gymru'n unig ydy hyn. Mae angen ei ystyried o ddifri a chymryd camau gweithredu cydgysylltiedig ar draws y Deyrnas Unedig, ac mi wnes i godi’r mater yma pan es i i gyfarfod COBRA ar 12 Awst. Understandably, there has been considerable interest in the use of helicopters and wider aerial support, and aerial support can be valuable in particular circumstances, but it forms only one part of a wider response. It is not a panacea. Its use depends on the location of a fire, weather conditions, availability and the assessment of operational commanders. Ground-based tactics remain central to tackling wildfires safely and effectively. Aerial support was used when it was available and operationally appropriate. However, suitable aircraft across the UK were limited at that point, particularly as wildfires affected many parts of the UK at once. The armed forces do not have aerial firefighting capacity in the UK, and commercial capacity was wholly insufficient to meet the level of UK demand. This is not an issue for Wales alone. It requires serious consideration and co-ordinated action across the UK, and I raised this issue when I attended the COBRA meeting on 12 August. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769160 199 En 2026-09-15T15:07:50 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5872&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5872&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun In an emergency, Government must act quickly, must act calmly and decisively, and that is what we did. But responding to an emergency is only part of our responsibility. We must also learn and strengthen our readiness for the future. The Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning chaired an immediate operational debrief with responders on 8 September, to help understand what worked well, what could be strengthened and what additional capabilities or arrangements may be required. We do not claim to have all the answers, and Government cannot do this alone. Together we must strengthen the resilience of our land, our infrastructure and our public services. Prevention must be at the heart of our approach. It's important that we recognise the role we all need to play. The reality is that human activity is the main cause of wildfires. Climate change has increased the fuel, but the spark comes from us. This ranges from deliberate criminal acts through to accidental ignition, as simple as a piece of glass magnifying the rays of the sun or a disposable barbecue setting a hillside alight. Everyone therefore has a part to play in reducing risk, acting responsibly and following emergency service advice. Mewn argyfwng, rhaid i'r Llywodraeth weithredu'n gyflym, rhaid i'r Llywodraeth weithredu'n dawel ac yn benderfynol, a dyna a wnaethom. Ond dim ond rhan o'n cyfrifoldeb yw ymateb i argyfwng. Rhaid i ni hefyd ddysgu a chryfhau ein parodrwydd ar gyfer y dyfodol. Cadeiriodd y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio ôl-drafodaeth weithredol ar unwaith gydag ymatebwyr ar 8 Medi, i helpu i ddeall beth weithiodd yn dda, beth y gellid ei gryfhau a pha alluoedd neu drefniadau ychwanegol y gallai fod eu hangen. Nid ydym yn honni bod gennym yr holl atebion, ac ni all y Llywodraeth wneud hyn ar ei phen ei hun. Gyda'n gilydd mae'n rhaid i ni gryfhau gwydnwch ein tir, ein seilwaith a'n gwasanaethau cyhoeddus. Rhaid i atal fod wrth wraidd ein dull gweithredu. Mae'n bwysig ein bod yn cydnabod y rôl y mae angen i ni i gyd ei chwarae. Y gwir amdani yw mai gweithgarwch dynol yw prif achos tanau gwyllt. Mae newid hinsawdd wedi cynyddu'r tanwydd, ond mae'r wreichionen yn dod oddi wrthym ni. Mae hyn yn amrywio o weithredoedd troseddol bwriadol i danio damweiniol, mor syml â darn o wydr sy'n chwyddo pelydrau'r haul neu farbeciw tafladwy sy'n cynnau tân ar lethr bryn. Felly, mae gan bawb ran i'w chwarae wrth leihau risg, gweithredu'n gyfrifol a dilyn cyngor y gwasanaeth brys. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769169 200 Cy 2026-09-15T15:09:07 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5949&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5949&l=en 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Dim ond rhan o'r ateb ydy cyfrifoldeb unigol, ac mae’n rhaid inni ystyried rheoli tir, gwydnwch seilwaith, parodrwydd gwasanaethau cyhoeddus a'r cymorth sydd ar gael i gymunedau cyn, yn ystod ac ar ôl digwyddiadau tywydd eithafol. Dyna pam mae gweithredu ar yr hinsawdd yn gyfrifoldeb ar lefel y Cabinet sy'n berthnasol i bob portffolio Llywodraeth. Rydyn ni wedi ymrwymo i gyhoeddi asesiad o risgiau'r hinsawdd sy'n cael ei ddiweddaru yn rheolaidd. Bydd hyn yn rhoi mwy o dryloywder ynglŷn â’r risgiau mae Cymru'n eu hwynebu, y camau sy'n cael eu cymryd, a’r meysydd lle mae angen gwneud cynnydd pellach. Bydd hyn yn cefnogi datblygu ein cynllun gweithredu ar hinsawdd a natur, gan ddod â chamau gweithredu ynghyd ar draws y Llywodraeth ar atal, parodrwydd a gwydnwch hirdymor. Individual responsibility is only part of the answer, and we must consider land management, infrastructure resilience, public services preparedness and the support available to communities before, during and after extreme weather events. That is why climate action is a Cabinet-level responsibility that cuts across every Government portfolio. We have committed to publishing a climate risk assessment that is regularly updated. This will provide greater transparency about the risks that Wales faces, the action being taken, and the areas in which further progress is needed. This will support the development of our climate and nature action plan, bringing together action across Government on prevention, preparedness and long-term resilience. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769171 201 En 2026-09-15T15:09:55 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=5997&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=5997&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun On 22 October, I will convene the Wales climate change and resilience summit, focusing on wildfires. It must be focused on practical action. It will provide an opportunity to learn from the recent wildfires, examine the role of land management and consider the steps needed to reduce the likelihood and consequences of future incidents. The reality is that Wales needs to prepare for the combined risks of our changing climate and ensure that our communities and public services are ready. We cannot prevent every wildfire or every extreme weather event. We can, though, reduce the risks. We can prepare more effectively. And when emergencies happen, we can respond quickly and decisively. Recent weeks have shown us the scale of the challenge. They've also shown us the strength of Wales. They have demonstrated the professionalism of our emergency services and the strength of our communities. We will build on that strength. We will learn from what has happened. And we will take the practical action needed to protect the people, communities and natural environment of Wales, now and for the generations that follow. Ar 22 Hydref, byddaf yn galw uwchgynhadledd newid hinsawdd a gwydnwch Cymru, gan ganolbwyntio ar danau gwyllt. Rhaid canolbwyntio ar weithredu ymarferol. Bydd yn rhoi cyfle i ddysgu o'r tanau gwyllt diweddar, archwilio rôl rheoli tir ac ystyried y camau sydd eu hangen i leihau tebygolrwydd a chanlyniadau digwyddiadau yn y dyfodol. Y gwir yw bod angen i Gymru baratoi ar gyfer risgiau cyfunol ein hinsawdd sy'n newid a sicrhau bod ein cymunedau a'n gwasanaethau cyhoeddus yn barod. Ni allwn atal pob tân gwyllt neu bob digwyddiad tywydd eithafol. Gallwn, fodd bynnag, leihau'r risgiau. Gallwn baratoi'n fwy effeithiol. A phan fydd argyfyngau yn digwydd, gallwn ymateb yn gyflym ac yn benderfynol. Mae'r wythnosau diwethaf wedi dangos i ni raddfa'r her. Maen nhw hefyd wedi dangos i ni gryfder Cymru. Maen nhw wedi dangos proffesiynoldeb ein gwasanaethau brys a chryfder ein cymunedau. Byddwn yn adeiladu ar y cryfder hwnnw. Byddwn yn dysgu o'r hyn sydd wedi digwydd. A byddwn yn cymryd y camau ymarferol sydd eu hangen i ddiogelu pobl, cymunedau ac amgylchedd naturiol Cymru, nawr ac ar gyfer y cenedlaethau sy'n dilyn. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769120 202 En 2026-09-15T15:10:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=6002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=6002&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769130 203 En 2026-09-15T15:11:14 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=6076&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=6076&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 4562 4562 Laura Anne Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4562 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562 Jones, Laura Anne Good afternoon, First Minister, and diolch for your statement. Unfortunately, like the rest of your 100-plus days of Government, your response to this emergency was nothing but a complete let-down, and your lack of action since has been an enormous disappointment, causing anguish amongst farming communities across Wales. Your statement screams of 'too little, too late' and begs the question of whether this Government is truly fit for purpose and knows what it's doing. But what is clear is that our farmers deserve better. I'd like to take a moment to pay tribute to our firefighters and our armed forces personnel who came to our rescue and stood beside our hero farmers, which you do not mention in this speech, who worked day and night—[Interruption.]—who worked day and night to try and contain those fires. However, firefighters felt ill-prepared to deal with the very specific fire that is a peat fire, with apparent calls by the Fire Brigades Union for an emergency summit, which went unnoticed. You yourself, First Minister, didn't attend a COBRA meeting until 12 August, when fires had already been burning for weeks. This crisis has exposed a Government that is not prepared for emergencies whatsoever. The question needs to be asked as to why it took so long to react to the wildfire outbreaks. Why didn't you have more input to ensure that the alert message was bilingual? Those first few hours were crucial, and this Government's failure to act has cost our nation not just a hefty financial cost, but also cost us dearly in an environmental context. It wasn't until 14 August that the military assistance was requested, at which time there were 30 incidents being dealt with across our nation. The list is long. There's just one thing after another, which shows this Government's incompetence. I'm holding in front of me a map that your Government produced, which shows major incidents in Wales, yet it doesn't even include the Blorenge common, which you stood on hours after I did. You saw the devastation with your own eyes. You know that it was the longest burning fire in the whole of Wales. You called in your armed forces to help there, you called in fire services from all over the country to help there, yet your office produces a map that doesn't even include it. There was no help and no aid for the first important hours there, so instead farmers and landowners were throwing themselves onto the front line, risking their lives with no help. If they on Blorenge mountain weren't included on that map, I really would like to ask you, First Minister, what criteria would make them be declared a major incident? Now, let's look at what we do know. Bad agricultural policy over the last three decades has done nothing but fuel this crisis. The question on everyone's lips is: First Minister, will you be able to bring that lot behind you to do what is necessary? We need to revert agricultural policy back to common sense and proven farming methods that prevent fires. It is abundantly clear that the climate-change-obsessed, extreme environmental lobby has dominated policy in Wales for three decades, resulting in the devastation that we've seen over the summer. Livestock have been killed, habitats destroyed and carbon-capturing peatlands lost for decades. We need firebreaks. We need fire ponds, as you've just admitted in your own speech. They are the most effective way of tackling fires in our uplands. We need more livestock on our uplands, not less. They are the natural firebreak makers. We need to control rampant bracken. It's absolutely essential. It's turning our mountains into a tinderbox. Where it can't be eaten, where it can't be safely burned or rolled, we need a way to manage it. First Minister, can you assure us today that you will do all in your power to reduce these fuel loads, create those firebreaks, which you admit are needed, and accelerate new technology to get bracken under control, alongside ensuring that the sustainable farming scheme does everything within it to support our farmers in the rehabilitation of these lands, as they will play an instrumental part in bringing them back? I've spoken to farmers north and south only this morning who have had complete radio silence from this Government. Where is that support? It's just not good enough. You've announced two summits, but I'm baffled as to why our farmers and commoners won't be sat around that table with you, like you personally promised them on the Blorenge. They're the experts, they know the uplands better than any—[Interruption.] I'm sorry, Minister, I've spoken to them this morning and they are not involved. [Interruption.] No, I'm sorry. They are the experts, they know the uplands better than anyone. It is not just nice to involve them; it is absolutely essential that they are if we're going to get an operational plan in place to truly prevent the scale of devastation that we've seen this summer. First Minister, will you guarantee today that the farmers and commoners who are on the front line will be sat around that table in the summit? I'd love you to guarantee that. Will you launch an immediate educational awareness campaign targeting arson and human error, instead of hiding behind the excuse of climate change? This is what started the fires, not climate change, coupled with bad agricultural policy. You need to recognise this, and you need to act accordingly. Diolch. Prynhawn da, Brif Weinidog, a diolch am eich datganiad. Yn anffodus, fel gweddill eich 100 diwrnod a mwy o Lywodraeth, nid oedd eich ymateb i'r argyfwng hwn yn ddim ond siom lwyr, ac mae eich diffyg gweithredu ers hynny wedi bod yn siom enfawr, gan achosi gofid ymhlith cymunedau ffermio ledled Cymru. Mae eich datganiad yn sgrechian 'rhy ychydig, rhy hwyr' ac yn peri i ni ofyn y cwestiwn a yw'r Llywodraeth hon yn wirioneddol addas i'r diben ac yn gwybod beth mae'n ei wneud. Ond yr hyn sy'n amlwg yw bod ein ffermwyr yn haeddu gwell. Hoffwn gymryd eiliad i dalu teyrnged i'n diffoddwyr tân a'n personél lluoedd arfog a ddaeth i'n hachub ac a oedd yn sefyll ochr yn ochr â'n ffermwyr dewr, nad ydych chi'n sôn amdanynt yn yr araith hon, a weithiodd ddydd a nos—[Torri ar draws.]—a weithiodd ddydd a nos i geisio rheoli'r tanau hynny. Fodd bynnag, roedd diffoddwyr tân yn teimlo nad oeddent wedi'u paratoi'n ddigonol i ymdrin â thân penodol iawn sef tân mawn, gyda galwadau amlwg gan Undeb y Brigadau Tân am uwchgynhadledd argyfwng na chafodd sylw o gwbl. Wnaethoch chi eich hun, Brif Weinidog, ddim mynd i gyfarfod COBRA tan 12 Awst, pan oedd tanau eisoes wedi bod yn llosgi ers wythnosau. Mae'r argyfwng hwn wedi amlygu Llywodraeth nad yw'n barod ar gyfer argyfyngau o gwbl. Mae angen gofyn y cwestiwn pam y cymerodd hi gymaint o amser cyn ymateb i'r achosion o danau gwyllt. Pam nad oedd gennych fwy o fewnbwn i sicrhau bod y neges o rybudd yn ddwyieithog? Roedd yr oriau cyntaf hynny'n hollbwysig, ac mae methiant y Llywodraeth hon i weithredu wedi achosi nid yn unig cost ariannol enfawr i'n cenedl, ond hefyd cost ddrud i ni mewn cyd-destun amgylcheddol. Ni ofynnwyd am gymorth milwrol tan 14 Awst, ac ar yr adeg honno roedd 30 o ddigwyddiadau yn cael eu trin ar draws ein gwlad. Mae'r rhestr yn hir. Cawsom un peth ar ôl y llall, sy'n dangos anfedrusrwydd y Llywodraeth hon. Rwy'n dal map a luniwyd gan eich Llywodraeth chi, sy'n dangos digwyddiadau mawr yng Nghymru, ond nid yw hyd yn oed yn cynnwys tir comin Blorens, yr oeddech chi'n sefyll arno oriau ar ôl i mi fod yno. Fe welsoch y dinistr gyda'ch llygaid eich hun. Rydych chi'n gwybod mai dyma'r tân a losgodd hiraf yng Nghymru gyfan. Fe wnaethoch chi alw eich lluoedd arfog i helpu yno, fe wnaethoch chi alw gwasanaethau tân o bob cwr o'r wlad i helpu yno, ond mae eich swyddfa yn llunio map nad yw'n ei gynnwys hyd yn oed. Nid oedd unrhyw help na chymorth yn ystod yr oriau pwysig cyntaf hynny, felly roedd ffermwyr a thirfeddianwyr yn taflu eu hunain i'r rheng flaen, gan beryglu eu bywydau heb unrhyw gymorth. Os na chafodd y rheini ar fynydd Blorens eu cynnwys ar y map hwnnw, hoffwn ofyn i chi, Brif Weinidog, pa feini prawf fyddai eu hangen er mwyn datgan hwn yn ddigwyddiad mawr? Nawr, gadewch i ni edrych ar yr hyn rydym ni'n ei wybod. Mae polisi amaethyddol gwael dros y tri degawd diwethaf wedi gwneud dim ond tanio'r argyfwng hwn. Y cwestiwn ar wefusau pawb yw: Brif Weinidog, a fyddwch chi'n gallu dod â'r criw yna y tu ôl i chi i wneud yr hyn sy'n angenrheidiol? Mae angen i ni ddychwelyd polisi amaethyddol yn ôl at un o synnwyr cyffredin a dulliau ffermio profedig sy'n atal tanau. Mae'n hollol amlwg bod y lobi amgylcheddol eithafol sydd ag obsesiwn â newid hinsawdd wedi dominyddu polisi yng Nghymru ers tri degawd, gan arwain at y dinistr a welsom dros yr haf. Mae da byw wedi eu lladd, cynefinoedd wedi'u dinistrio a mawndiroedd sy'n dal carbon wedi'u colli ers degawdau. Mae angen strimynnau atal tân. Mae angen pyllau tân, fel rydych chi newydd gyfaddef yn eich araith eich hun. Nhw yw'r ffordd fwyaf effeithiol o fynd i'r afael â thanau yn ein hucheldiroedd. Mae angen mwy o dda byw ar ein hucheldiroedd, nid llai. Nhw yw'r gwneuthurwyr strimynnau atal tân naturiol. Mae angen i ni reoli rhedyn sydd wedi mynd yn rhemp. Mae hyn yn hollol hanfodol. Mae'n troi ein mynyddoedd yn flychau tân. Lle na ellir ei fwyta, lle na ellir ei losgi neu ei rolio'n ddiogel, mae angen ffordd o'i reoli. Brif Weinidog, a allwch ein sicrhau heddiw y byddwch yn gwneud popeth o fewn eich gallu i leihau'r llwythi tanwydd hyn, creu'r strimynnau  atal tân hynny, yr ydych yn cyfaddef eu bod yn angenrheidiol, a chyflymu technoleg newydd i sicrhau bod rhedyn dan reolaeth, ochr yn ochr â sicrhau bod y cynllun ffermio cynaliadwy yn gwneud popeth i gefnogi ein ffermwyr i adfer y tiroedd hyn, gan y byddant yn chwarae rhan allweddol wrth eu hadfer? Rydw i wedi siarad â ffermwyr o'r gogledd a'r de y bore yma sydd heb glywed dim oddi wrth y Llywodraeth hon. Ble mae'r gefnogaeth honno? Nid yw'n ddigon da. Rydych chi wedi cyhoeddi dwy uwchgynhadledd, ond rwyf mewn dryswch pam na fydd ein ffermwyr a'n pobl gyffredin yn eistedd o amgylch y bwrdd hwnnw gyda chi, fel y gwnaethoch chi addo iddynt yn bersonol ar fynydd Blorens. Nhw yw'r arbenigwyr, maen nhw'n adnabod yr ucheldiroedd yn well nag unrhyw un—[Torri ar draws.] Mae'n ddrwg gennyf, Weinidog, rydw i wedi siarad â nhw y bore yma a dydyn nhw ddim yn rhan ohonynt. [Torri ar draws.] Na, mae'n ddrwg gen i. Nhw yw'r arbenigwyr, maen nhw'n adnabod yr ucheldiroedd yn well nag unrhyw un. Nid peth braf yn unig yw eu cynnwys; mae'n gwbl hanfodol eu bod yn cael eu cynnwys os ydym yn mynd i gael cynllun gweithredol ar waith i atal dinistr ar y raddfa a welsom ni yr haf hwn. Brif Weinidog, a wnewch chi warantu heddiw y bydd y ffermwyr a'r bobl gyffredin sydd ar y rheng flaen yn eistedd o amgylch y bwrdd hwnnw yn yr uwchgynhadledd? Byddwn wrth fy modd pe baech chi'n gwarantu hynny. A fyddwch chi'n lansio ymgyrch ymwybyddiaeth addysgol ar unwaith sy'n targedu llosgi bwriadol a chamgymeriadau dynol, yn hytrach na chuddio y tu ôl i'r esgus hwnnw sef newid hinsawdd? Dyma a ddechreuodd y tanau, nid newid hinsawdd, ynghyd â pholisi amaethyddol gwael. Mae angen i chi gydnabod hyn, ac mae angen i chi weithredu yn unol â hynny. Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769127 204 En 2026-09-15T15:15:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=6302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=6302&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769153 205 En 2026-09-15T15:16:41 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=6403&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=6403&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Llywydd, I'm not sure where to begin, to be honest with you. We are responding to challenges that we've faced in many parts of our nation and the multitude of agencies that came together to tackle those, in very difficult circumstances, and the role that the Welsh Government played in that. I don't want to stand here having to correct a series of things that a Member says. She says that I didn't even thank farmers for their role in the summer. I literally did; it's worth listening to my statements. My own son took part for days in carrying water bowsers to tackle the fires in Suffolk, as it happens. I'm very aware of the role that farmers played in tackling the wildfires this summer. So don’t throw accusations, somehow, at the Government for not understanding who played their part. I've mentioned it right here in the statement today. This was action that was taken on a multitude of different levels, because that is how we respond to emergencies such as the one we responded to this summer. The Member says that the FBU called for a summit and I didn't respond. It was literally through the FBU writing to me that I said, 'Yes, let's have that summit', and it's happening on 22 October. This is through co-operation—[Interruption.] This is about dealing with the future. I'm not sure if the Member has any idea of the kinds of activities that were happening at that time and that have happened since. The summit is a part, if you like, of the response moving forward, as was the meeting between the Minister and the fire and rescue services and other agencies last week. The fire and rescue services themselves conduct their own analysis and assessment of the way that events were tackled at the time. The Member throws accusations about not calling in military assistance until it was too late. That's not how it works; it is the fire and rescue services themselves who make the call to ask for the military to come in. They made the call on 13 August. The military were on the ground in 24 hours, and I can't thank the armed forces enough for responding to that call. The rules within which we operate, of course, mean that military assistance came in—the MACA rules within which we operate when civilian efforts have been exhausted. And I tell you what, the fire and rescue services were exhausted, because of the extreme stresses that were on them throughout this. Now we move forward. We learn lessons. That is precisely what this summit, as well as other activities of Government, are all about. Does it look at the management of land? Does it look at how we control the amount of combustible material and so on on our uplands in particular? Yes, it does. That is what we're trying to do here; we're looking at what lessons can be learned. Do we need to change practices that have been introduced for very good reason over years because of the changing context in which we are operating? The Member says farmers won't be at that summit. Landowners and farmers are absolutely a part of how we address it through that summit. So, yes, this is about bringing all those partners together who understand the different factors: experts in climate change, absolutely, experts in land management, experts in tackling wildfires. We have some of the best experts in the UK here in Wales. So, let's address what actually happened over the summer months, the amazing efforts that went in in extremely difficult circumstances, and learn lessons moving forward. Lywydd, dydw i ddim yn siŵr ble i ddechrau, i fod yn onest gyda chi. Rydym ni'n ymateb i'r heriau rydym ni wedi'u hwynebu mewn sawl rhan o'n gwlad a'r llu o asiantaethau a ddaeth at ei gilydd i fynd i'r afael â'r rheini, mewn amgylchiadau anodd iawn, a'r rôl a chwaraeodd Llywodraeth Cymru yn hynny. Dydw i ddim eisiau sefyll yma yn gorfod cywiro cyfres o bethau y mae Aelod yn ei ddweud. Mae hi'n dweud nad oeddwn hyd yn oed wedi diolch i ffermwyr am eu rôl yn yr haf. Fe wnes i yn llythrennol; mae'n werth gwrando ar fy natganiadau. Cymerodd fy mab fy hun ran am ddyddiau yn cario bowserau dŵr i fynd i'r afael â'r tanau yn Suffolk, fel mae'n digwydd. Rwy'n ymwybodol iawn o'r rôl y chwaraeodd ffermwyr wrth fynd i'r afael â'r tanau gwyllt dros yr haf. Felly peidiwch â thaflu cyhuddiadau, rywsut, at y Llywodraeth am beidio â deall pwy chwaraeodd eu rhan. Rwyf wedi sôn amdano yma yn y datganiad heddiw. Roedd y rhain yn gamau a gymerwyd ar nifer o wahanol lefelau, oherwydd dyna sut rydym ni'n ymateb i argyfyngau fel yr un y gwnaethom ymateb iddo dros yr haf. Mae'r Aelod yn dweud bod Undeb y Brigadau Tan wedi galw am uwchgynhadledd ac nad oeddwn i wedi ymateb. Yn llythrennol oherwydd i'r Undeb ysgrifennu ataf y dywedais, 'Ie, gadewch i  ni gael yr uwchgynhadledd honno', ac mae'n digwydd ar 22 Hydref. Mae hyn trwy gydweithredu—[Torri ar draws.] Mae hyn yn ymwneud ag ymdrin â'r dyfodol. Nid wyf yn siŵr a oes gan yr Aelod unrhyw syniad o'r mathau o weithgareddau a oedd yn digwydd bryd hynny ac sydd wedi digwydd ers hynny. Mae'r uwchgynhadledd yn rhan, os mynnwch chi, o'r ymateb wrth symud ymlaen, fel yr oedd y cyfarfod rhwng y Gweinidog a'r gwasanaethau tân ac achub ac asiantaethau eraill yr wythnos ddiwethaf. Mae'r gwasanaethau tân ac achub eu hunain yn cynnal eu dadansoddiad a'u hasesiad eu hunain o'r ffordd yr aed i'r afael â digwyddiadau ar y pryd. Mae'r Aelod yn taflu cyhuddiadau am beidio â galw cymorth milwrol nes ei bod yn rhy hwyr. Nid dyna sut mae'n gweithio; mae'r gwasanaethau tân ac achub eu hunain yn gwneud yr alwad i ofyn i'r fyddin ddod i mewn. Gwnaethon nhw'r alwad ar 13 Awst. Roedd y fyddin ar lawr gwlad mewn 24 awr, ac ni allaf ddiolch digon i'r lluoedd arfog am ymateb i'r alwad honno. Mae'r rheolau yr ydym yn gweithredu ynddynt, wrth gwrs, yn golygu bod cymorth milwrol wedi dod i mewn—rheolau MACA, cymorth milwrol i'r awdurdodau sifil, yr ydym yn gweithredu ynddynt pan fydd ymdrechion sifil wedi defnyddio pob dull a modd. Ac fe ddywedai hyn wrthych chi, roedd y gwasanaethau tân ac achub wedi blino, oherwydd y straen eithafol a oedd arnynt trwy gydol hyn. Nawr rydym ni'n symud ymlaen. Rydym ni'n dysgu gwersi. Dyna'n union beth yw'r uwchgynhadledd hon, yn ogystal â gweithgareddau eraill y Llywodraeth. A yw'n edrych ar reoli tir? A yw'n edrych ar sut rydym ni'n rheoli faint o ddeunydd llosgadwy ac ati sydd ar ein hucheldiroedd yn benodol? Ydy, mae'n gwneud hynny. Dyna beth rydym ni'n ceisio ei wneud yma; rydym ni'n edrych ar ba wersi y gellir eu dysgu. A oes angen i ni newid arferion a gafodd eu cyflwyno am reswm da iawn dros flynyddoedd oherwydd y cyd-destun newidiol yr ydym yn gweithredu ynddo? Mae'r Aelod yn dweud na fydd ffermwyr yn yr uwchgynhadledd honno. Mae tirfeddianwyr a ffermwyr yn rhan o'r ffordd rydym ni'n mynd i'r afael ag ef drwy'r uwchgynhadledd honno. Felly, ydy, mae hyn yn ymwneud â dod â'r holl bartneriaid hynny at ei gilydd sy'n deall y gwahanol ffactorau: arbenigwyr ym maes newid hinsawdd, yn sicr, arbenigwyr ym maes rheoli tir, arbenigwyr o ran mynd i'r afael â thanau gwyllt. Mae gennym rai o'r arbenigwyr gorau yn y DU yma yng Nghymru. Felly, gadewch i ni fynd i'r afael â'r hyn a ddigwyddodd dros fisoedd yr haf, yr ymdrechion anhygoel mewn amgylchiadau anodd iawn, a dysgu gwersi wrth symud ymlaen. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769147 206 En 2026-09-15T15:20:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=6602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=6602&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769155 207 En 2026-09-15T15:20:23 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=6625&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=6625&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 5038 5038 Jayne Bryant AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5038 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne I'd like to start by thanking the firefighters, emergency responders, public services, volunteers and local communities affected by the wildfires this summer. While I and my colleagues welcome this statement today, let's be clear, this is far from what the public should expect from a Government. There is no doubt that the wildfires across Wales this summer were a national crisis. Fire and rescue services were pushed to the brink. People were evacuated, homes and farmland destroyed, and large swathes of the country were covered in smoke. People who were miles away from these fires were impacted by the smoke, and the Government failed to understand the public health concern across the country. It's nearly two months after the first wildfires. The Government will know that those fires were much earlier than we would usually start to see wildfires, and, sadly, they continued across Wales. As Welsh Labour, we requested that this Senedd should have been recalled for Members to raise questions and for the public to have the opportunity to hear from the Government. In a national crisis, with so much of Wales on fire, I do not believe the Plaid Cymru Government acted quickly and decisively. The lack of information and updates from Government Ministers made it feel like this Government did not grasp the severity of the crisis. The extent of the damage to communities, the economy, the environment and wildlife must not be forgotten because the fires are no longer burning. I'd like to know what work the Government is undertaking to understand the impact of the wildfires on the Welsh economy in urban and rural areas. The significant pressure on resources arising from the number and complexity of fire incidents was unprecedented. Having been in close contact with the FBU throughout the Senedd recess, they have made it clear to me that the Welsh Government must accept the incidents this summer demonstrated inadequate firefighting resources. It's also important to highlight the control centre staff, including those at South Wales Fire and Rescue Service, who handled 8,466 calls between 19 July and 1 September. Emergency services worked tirelessly for weeks whilst under relentless pressure. It would be good to know what engagement the Welsh Government has had with relevant unions since July and when the social partnership forum met.  Further learning will emerge over the coming months, but there are certain aspects that are already evident. I was grateful to you, First Minister, for allowing a briefing with Welsh Government officials during recess. At that briefing on 28 July, I raised the issue of communication. The crisis escalated in the following days, but there appeared to be a lack of continued strategic co-ordination between Government, NRW, local authorities, Public Health Wales, health boards and other partners. It was not communicated effectively or efficiently to the public or Members. There was undoubtedly a public health aspect to the crisis, and I'd like to know what this Government is doing to examine the full extent of this. With the impact of climate change, extreme weather events are likely to become the norm, not the exception. There is a very real worry that fire and rescue services could find themselves facing a similar crisis situation due to flooding. Preparedness requires leadership and investment at a national level. I welcome the climate and nature action plan. The Welsh Government must work to ensure councils, communities and businesses are as prepared as possible for future significant weather events. This can't fall on individual local authorities. A climate resilience fund is one of the measures suggested for consideration by the FBU. Can the First Minister confirm whether this is something the Government will explore? Prif Weinidog, I welcome what you have said today, but we need to see outcomes, not just promises. Political leadership is about being present and visible. It's also about learning and listening. I hope the Welsh Government is listening to the communities who watched in terror as flames approached, to the exhausted fire and rescue services, to the farmers whose crops were destroyed, and to the business owners who suffered significant financial losses. Firefighters, communities and businesses need to know that lessons have genuinely been learnt from this unprecedented summer. How will you measure the success of the climate change and reliance summit, and when will the climate and nature action plan be delivered? Diolch. Hoffwn ddechrau trwy ddiolch i'r diffoddwyr tân, ymatebwyr brys, gwasanaethau cyhoeddus, gwirfoddolwyr a chymunedau lleol yr effeithiwyd arnynt gan y tanau gwyllt dros yr haf. Er fy mod i a fy nghyd-Aelodau yn croesawu'r datganiad hwn heddiw, gadewch i ni fod yn glir, mae hyn ymhell o'r hyn y dylai'r cyhoedd ei ddisgwyl gan Lywodraeth. Does dim amheuaeth bod y tanau gwyllt ledled Cymru dros yr haf yn argyfwng cenedlaethol. Cafodd y gwasanaethau tân ac achub eu gwthio i ymyl y dibyn. Roedd pobl yn gorfod gadael eu cartrefi, tir fferm a chartrefi wedi'u dinistrio, a rhannau helaeth o'r wlad wedi'u gorchuddio â mwg. Effeithiodd y mwg ar bobl a oedd filltiroedd i ffwrdd o'r tanau hyn, ac nid oedd y Llywodraeth yn deall y pryder iechyd cyhoeddus ledled y wlad. Mae hi bron yn ddau fis ers y tanau gwyllt cyntaf. Bydd y Llywodraeth yn gwybod bod y tanau hynny yn llawer cynharach nag y byddem fel arfer yn gweld tanau gwyllt, ac, yn anffodus, fe wnaethon nhw barhau ledled Cymru. Fel Llafur Cymru, fe wnaethom gais i alw'r Senedd hon yn ôl er mwyn i Aelodau godi cwestiynau ac i'r cyhoedd gael y cyfle i glywed gan y Llywodraeth. Mewn argyfwng cenedlaethol, gyda chymaint o Gymru ar dân, nid wyf yn credu bod Llywodraeth Plaid Cymru wedi gweithredu'n gyflym ac yn benderfynol. Roedd y diffyg gwybodaeth a diffyg diweddariadau gan Weinidogion y Llywodraeth yn gwneud iddi deimlo fel nad oedd y Llywodraeth hon yn deall difrifoldeb yr argyfwng. Ni ddylid anghofio maint y difrod i gymunedau, yr economi, yr amgylchedd a bywyd gwyllt oherwydd nad yw'r tanau yn llosgi mwyach. Hoffwn wybod pa waith mae'r Llywodraeth yn ei wneud i ddeall effaith y tanau gwyllt ar economi Cymru mewn ardaloedd trefol a gwledig. Roedd y pwysau sylweddol ar adnoddau a oedd yn deillio o nifer a chymhlethdod digwyddiadau tân yn ddigynsail. Ar ôl bod mewn cysylltiad agos ag Undeb y Brigadau Tân drwy gydol toriad y Senedd, maen nhw wedi ei gwneud yn glir i mi fod yn rhaid i Lywodraeth Cymru dderbyn bod yr haf hwn yn dangos bod adnoddau diffodd tân yn annigonol. Mae hefyd yn bwysig tynnu sylw at staff y ganolfan reoli, gan gynnwys y rhai yng Ngwasanaeth Tân ac Achub De Cymru, a ymdriniodd â 8,466 o alwadau rhwng 19 Gorffennaf a 1 Medi. Bu'r gwasanaethau brys yn gweithio'n ddiflino am wythnosau tra oedden nhw dan bwysau di-baid. Byddai'n dda gwybod pa ymgysylltiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i chael gydag undebau perthnasol ers mis Gorffennaf a phryd y cyfarfu'r fforwm partneriaeth gymdeithasol.  Bydd dysgu pellach yn dod i'r amlwg dros y misoedd nesaf, ond mae rhai agweddau sydd eisoes yn amlwg. Roeddwn yn ddiolchgar i chi, Brif Weinidog, am ganiatáu sesiwn friffio gyda swyddogion Llywodraeth Cymru yn ystod y toriad. Yn y sesiwn friffio honno ar 28 Gorffennaf, codais y mater o gyfathrebu. Gwaethygodd yr argyfwng yn y dyddiau canlynol, ond ymddengys bod diffyg cydlynu strategol parhaus rhwng y Llywodraeth, CNC, awdurdodau lleol, Iechyd Cyhoeddus Cymru, byrddau iechyd a phartneriaid eraill. Ni chafodd ei gyfleu'n effeithiol nac yn effeithlon i'r cyhoedd na'r Aelodau. Heb os, roedd yna agwedd iechyd cyhoeddus ar yr argyfwng, a hoffwn wybod beth mae'r Llywodraeth hon yn ei wneud i archwilio maint llawn hynny. Gydag effaith newid hinsawdd, mae digwyddiadau tywydd eithafol yn debygol o ddod yn rhywbeth normal, nid yr eithriad. Mae pryder gwirioneddol iawn y gallai gwasanaethau tân ac achub wynebu sefyllfa argyfwng debyg oherwydd llifogydd. Mae parodrwydd yn gofyn am arweinyddiaeth a buddsoddiad ar lefel genedlaethol. Rwy'n croesawu'r cynllun gweithredu hinsawdd a natur. Rhaid i Lywodraeth Cymru weithio i sicrhau bod cynghorau, cymunedau a busnesau mor barod â phosibl ar gyfer digwyddiadau tywydd sylweddol yn y dyfodol. Ni ddylai hyn fod yn gyfrifoldeb i'r awdurdodau lleol unigol. Mae cronfa gwydnwch hinsawdd yn un o'r mesurau a awgrymir i'w hystyried gan Undeb y Brigadau Tân. A all y Prif Weinidog gadarnhau a yw hyn yn rhywbeth y bydd y Llywodraeth yn ei archwilio? Brif Weinidog, rwy'n croesawu'r hyn rydych chi wedi'i ddweud heddiw, ond mae angen i ni weld canlyniadau, nid addewidion yn unig. Mae arweinyddiaeth wleidyddol yn ymwneud â bod yn bresennol ac yn weladwy. Mae hefyd yn ymwneud â dysgu a gwrando. Gobeithio bod Llywodraeth Cymru yn gwrando ar y cymunedau a oedd yn gwylio gyda braw wrth i'r fflamau agosáu, ar y gwasanaethau tân ac achub blinedig, ar y ffermwyr a gollodd eu cnydau, ac ar y perchnogion busnes a ddioddefodd golledion ariannol sylweddol. Mae angen i ddiffoddwyr tân, cymunedau a busnesau wybod bod gwersi wedi'u dysgu o'r haf digynsail hwn. Sut fyddwch chi'n mesur llwyddiant yr uwchgynhadledd newid hinsawdd a gwydnwch, a phryd fydd y cynllun gweithredu hinsawdd a natur yn cael ei gyflawni? Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769167 208 En 2026-09-15T15:25:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=6902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=6902&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769170 209 Cy 2026-09-15T15:25:42 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=6944&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=6944&l=en 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Diolch yn fawr iawn am y sylwadau a'r cwestiynau. Thank you very much for those comments and questions. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769172 210 En 2026-09-15T15:25:45 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=6947&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=6947&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I certainly associate myself, as I echoed in my opening remarks, with that deep sense of thanks to everybody that was involved in the response through what was a very difficult summer that was challenging in a host of different ways. The health impact, obviously, is one that was very much considered. How do you make sure that we are, in future, able to prepare for the impact of a greater number, potentially, of fires on health? These are the questions that we must always be engaged with. On the recall of the Senedd over the summer, it was a perfectly fair request to be made. In the same way, the UK Labour Government didn't recall the UK Parliament, despite the pressures there. What happened there was that COBRA was called. I attended that COBRA meeting. We convened our Wales civil emergencies committee, because that is how we make sure that we take action, because that is the key element. The Member says that she appreciated having that briefing from Government. We were very happy to provide information. We published a number of written statements, and that scrutiny capability is there throughout that time. It's always about sharing information and communicating. Coming from a communication background, I will always say that we look at how we improve communicating with people. It's something that we should always be eager to do, and it is one of the lessons. When you have more and more events of this kind, the communication challenge becomes more difficult too, just as fighting the fires themselves become difficult. On the relationship with the unions, as I said, it was good that it was from the FBU themselves that that request came for the summit. It's something that I had discussed with my colleagues in Government a day or two previously, so we were able to call that summit directly in response to that request from the FBU, because it was clear that we were all thinking in the same kind of way. That will have a broad-ranging purpose—to understand the climate change challenge, to recognise the nature of the changing risks that we will face, and look at all those elements, including resource and capability within the fire and rescue services, absolutely, plus those elements of land management that will be so important moving forward. We know that this summer is unlikely to be a one-off. This summer was a very loud alarm call for us all in how we respond to that. We can't wait for another summer of 2026, which is why we're moving quickly ahead with the kind of assessments that are taking place within the fire and rescue services themselves, the interaction with Government there. Meetings took place all summer between those partners—Natural Resources Wales, Welsh Government, the fire and rescue services. This was a multi-agency approach throughout, and that will be the guiding principle now. There's no one answer here. All of us have to come together to make sure that we are better equipped to deal with emergencies and try to mitigate the risks themselves in future. Rwy'n sicr yn cysylltu fy hun, fel y soniais i yn fy sylwadau agoriadol, â'r ymdeimlad dwfn hwnnw o ddiolch i bawb a oedd yn rhan o'r ymateb trwy haf anodd iawn a oedd yn heriol mewn nifer o wahanol ffyrdd. Mae'r effaith ar iechyd, yn amlwg, yn un a ystyriwyd yn fawr. Sut ydych chi'n gwneud yn siŵr ein bod ni, yn y dyfodol, yn gallu paratoi ar gyfer effaith mwy o danau ar iechyd? Dyma'r cwestiynau y mae'n rhaid i ni bob amser ymgysylltu â nhw. O ran galw'r Senedd dros yr haf, roedd yn gais hollol deg i'w wneud. Yn yr un modd, ni wnaeth Llywodraeth Lafur y DU alw Senedd y DU, er gwaethaf y pwysau yno. Yr hyn a ddigwyddodd yno oedd bod COBRA yn cael ei alw. Mynychais y cyfarfod COBRA hwnnw. Fe wnaethon ni gynnull ein pwyllgor argyfyngau sifil Cymru, oherwydd dyna sut rydym ni'n gwneud yn siŵr ein bod ni'n gweithredu, oherwydd dyna'r elfen allweddol. Mae'r Aelod yn dweud ei bod yn gwerthfawrogi cael y sesiwn friffio honno gan y Llywodraeth. Roeddem yn hapus iawn i ddarparu gwybodaeth. Fe wnaethom gyhoeddi nifer o ddatganiadau ysgrifenedig, ac mae'r gallu i graffu yno trwy gydol y cyfnod hwnnw. Mae bob amser yn ymwneud â rhannu gwybodaeth a chyfathrebu. Gan imi ddod o gefndir cyfathrebu, byddaf bob amser yn dweud ein bod yn edrych ar sut rydym yn gwella'r ffordd yr ydym yn cyfathrebu â phobl. Mae'n rhywbeth y dylem bob amser fod yn awyddus i'w wneud, ac mae'n un o'r gwersi. Pan fydd gennych fwy a mwy o ddigwyddiadau o'r math hwn, mae'r her gyfathrebu yn dod yn anoddach hefyd, yn union fel y mae diffodd y tanau eu hunain yn dod yn anodd. O ran y berthynas â'r undebau, fel y dywedais i, roedd yn dda mai oddi wrth Undeb y Brigadau Tân ei hun y daeth y cais hwnnw ar gyfer yr uwchgynhadledd. Mae'n rhywbeth yr oeddwn wedi ei drafod gyda fy nghyd-Aelodau yn y Llywodraeth ddiwrnod neu ddau ynghynt, felly roeddem yn gallu galw'r uwchgynhadledd honno'n uniongyrchol mewn ymateb i'r cais hwnnw gan Undeb y Brigadau Tân, oherwydd roedd yn amlwg ein bod ni i gyd yn meddwl yn yr un ffordd. Bydd gan hynny bwrpas eang—i ddeall her newid hinsawdd, i gydnabod natur y risgiau newidiol y byddwn yn eu hwynebu, ac edrych ar yr holl elfennau hynny, gan gynnwys adnoddau a gallu o fewn y gwasanaethau tân ac achub, yn sicr, ynghyd â'r elfennau hynny o reoli tir a fydd mor bwysig wrth symud ymlaen. Rydym yn gwybod bod yr haf hwn yn annhebygol o fod yn ddigwyddiad untro. Roedd yr haf hwn yn rhybudd cryf iawn i ni i gyd o ran y ffordd yr ydym yn ymateb i hwn. Ni allwn aros am haf arall fel un 2026, a dyna pam rydym ni'n symud ymlaen yn gyflym gyda'r math o asesiadau sy'n digwydd o fewn y gwasanaethau tân ac achub eu hunain, y rhyngweithio â'r Llywodraeth. Cynhaliwyd cyfarfodydd drwy'r haf rhwng y partneriaid hynny—Cyfoeth Naturiol Cymru, Llywodraeth Cymru, y gwasanaethau tân ac achub. Roedd hwn yn ddull amlasiantaeth drwy'r amser, a dyna fydd yr egwyddor arweiniol nawr. Does dim un ateb yma. Mae'n rhaid i bob un ohonom ddod at ein gilydd i wneud yn siŵr ein bod wedi'n harfogi'n well i ymdrin ag argyfyngau a cheisio lliniaru'r risgiau eu hunain yn y dyfodol. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769173 211 En 2026-09-15T15:29:20 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=7162&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=7162&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren Thank you, First Minister, for your statement today. I think it's absolutely right that we're discussing this on the first day back in the Senedd after what was a devastating summer for many people affected by these wildfires. I also want to put on record my thanks to those firefighters, other emergency responders, and indeed the farming community, that stepped up when they were needed to try and get to grips with the situation, which was, at one point, looking like it was getting completely out of control because of the exceptionally dry weather and wind that we were experiencing. I took a moment to have a look at the Wales resilience framework earlier on, last updated in 2025. It mentions flooding 21 times, the word 'pandemic' 17 times, but there's only one reference to wildfires, and that's in a foreword at the start of that document. So, it's quite clear that we haven't paid sufficient attention to the risk posed by wildfires in Wales in the past, neither the previous Government, nor, probably, the whole of the Senedd, if we're honest; I don't recall many debates or discussions on wildfires in the past, and, clearly, we need to focus on this issue more in the future. It's something that clearly requires an update, and I hope you'll commit to updating that resilience framework in response to me today. I'm glad that you've just registered the fact that you will. I was interested to hear your point about the test that is required to be met before you're able to request the military support to come in, because many people had a perception that the military should have been called in earlier and that there was no real explanation afforded to people because of that. You've suggested that someone has a test in place. I don't know what the thresholds are in terms of that test. You said it's where the civilian efforts can't go any further and there's a need to call in extra support. But I would just like to know a little bit more about that test, who deems whether it's been met or not, so that we can better understand and scrutinise the decision-making process. Clearly, it does seem that you acted pretty rapidly once you were told that that test had been met. But I personally would have liked to have seen the military's intervention much sooner, and I think we would have perhaps been able to get things under control much sooner.  It was very alarming to hear that the capacity for air support is very limited across the United Kingdom. That's clearly something that needs to be addressed on a UK-wide basis, so that those resources can be called in very quickly where they are needed. And I'd be interested to know what discussions you've had with the UK Government about addressing that gap in the resilience infrastructure around the country, so that we can make sure that we have access to that air support—the choppers coming in and tipping the water where necessary. And if I can just refer to a few other points, if I may. Obviously, reference has been made to the way that we manage land in the countryside these days, and it seems to me that there is an increased risk as a result of allowing some of the scrub, bracken and other vegetation to build up, because that in itself then creates the fuel for wildfires. We know that, historically, farmers and other landowners have tried to manage that in a sustainable way, by creating those barriers to stop fire spreading when it starts. And I do think that we need to review land management practices. It's good to see the Cabinet Secretary here responsible for rural affairs, and I know that he understands these things, but I do think that if we managed our land in a different way, then we could perhaps help to reduce some of these risks. We've also seen, of course, a big fall in livestock numbers in Wales, and we are probably going to see a further fall in livestock numbers in Wales in the future. I don't know. But, certainly, if the previous Government's policy was being pursued, that's what we would see. Now, clearly, if animals are grazing, then there's less risk of that land being full of fuel for a wildfire to be able to spread. So, I'd be interested to hear your thoughts, First Minister, on what we can do to make sure that we protect our livestock numbers to make sure that they can help to manage these things. In addition to that, the National Farmers Union Cymru and other people working in the farming industry have called for funds to help the establishment of small reservoirs on farms, in order that there's more readily accessible water close to places that might combust. And I wonder whether that's something that you and your Government will consider. And finally, I did hear earlier on the exchange about the need for bilingual alerts to go out at the same time when national emergency alerts go out. I appreciate that it's a UK Government responsibility, but, obviously, there needs to be joined-up thinking across the UK on these matters. That did cause a lot of confusion, and I'd be grateful to know what assurances you've received from the UK Government that, in future, those alerts will go out at the same time to make sure that people have the best opportunity of being able to respond quickly. Thank you.  Diolch, Brif Weinidog, am eich datganiad heddiw. Rwy'n credu ei bod yn hollol gywir ein bod yn trafod hyn ar y diwrnod cyntaf yn ôl yn y Senedd ar ôl yr hyn a oedd yn haf dinistriol i lawer o bobl yr effeithiwyd arnynt gan y tanau gwyllt hyn. Rwyf hefyd eisiau cofnodi fy niolch i'r diffoddwyr tân hynny, ymatebwyr brys eraill, ac yn wir i'r gymuned ffermio, a gamodd i'r adwy pan oedd angen iddynt geisio mynd i'r afael â'r sefyllfa, a oedd, ar un adeg, yn edrych fel petai'n mynd allan o reolaeth oherwydd y tywydd eithriadol o sych a'r gwynt yr oeddem yn ei brofi. Cymerais eiliad i edrych ar fframwaith gwydnwch Cymru yn gynharach, wedi'i ddiweddaru ddiwethaf yn 2025. Mae'n sôn am lifogydd 21 gwaith, y gair 'pandemig' 17 gwaith, ond dim ond un cyfeiriad at danau gwyllt, ac mae hynny mewn rhagair ar ddechrau'r ddogfen honno. Felly, mae'n eithaf amlwg nad ydym wedi talu digon o sylw i'r risg a achosir gan danau gwyllt yng Nghymru yn y gorffennol, na'r Llywodraeth flaenorol, nac, mae'n debyg, y Senedd gyfan, os ydym yn onest; nid wyf yn cofio llawer o ddadleuon na thrafodaethau ar danau gwyllt yn y gorffennol, ac, yn amlwg, mae angen i ni ganolbwyntio mwy ar y mater hwn yn y dyfodol. Mae'n rhywbeth sy'n amlwg angen diweddariad, ac rwy'n gobeithio y byddwch yn ymrwymo i ddiweddaru'r fframwaith gwydnwch hwnnw mewn ymateb i mi heddiw. Rwy'n falch eich bod newydd gofrestru'r ffaith y byddwch chi'n gwneud hynny. Roedd gen i ddiddordeb mewn clywed eich pwynt am y prawf y mae angen ei fodloni cyn i chi allu gofyn am y gefnogaeth filwrol oherwydd roedd gan lawer o bobl ganfyddiad y dylai'r fyddin fod wedi cael ei alw i mewn yn gynharach ac nad oedd unrhyw esboniad go iawn i bobl ynghylch hynny. Rydych chi wedi awgrymu bod gan rywun brawf ar waith. Nid wyf yn gwybod beth yw'r trothwyon o ran y prawf hwnnw. Fe ddywedoch chi mai'r trothwyon yw pan na all yr ymdrechion sifil fynd ymhellach a bod angen galw am gefnogaeth ychwanegol. Ond hoffwn wybod ychydig mwy am y prawf hwnnw, pwy sy'n penderfynu a yw wedi'i fodloni ai peidio, fel y gallwn ddeall a chraffu ar y broses gwneud penderfyniadau yn well. Yn amlwg, mae'n ymddangos eich bod wedi gweithredu'n eithaf cyflym ar ôl i chi gael gwybod bod y prawf hwnnw wedi'i fodloni. Ond byddwn yn bersonol wedi hoffi gweld ymyrraeth y fyddin yn llawer cynt, ac rwy'n credu y byddwn ni wedi gallu cael pethau dan reolaeth yn llawer cynt. Roedd yn frawychus iawn clywed bod y capasiti ar gyfer cymorth o'r awyr yn gyfyngedig iawn ledled y Deyrnas Unedig. Mae hynny'n amlwg yn rhywbeth y mae angen mynd i'r afael ag ef ar sail y DU gyfan, fel y gellir galw'r adnoddau hynny yn gyflym iawn lle mae eu hangen. A byddai gen i ddiddordeb mewn cael gwybod pa drafodaethau yr ydych chi wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU ynglŷn â mynd i'r afael â'r bwlch hwnnw yn y seilwaith gwydnwch ledled y wlad, fel y gallwn wneud yn siŵr bod gennym fynediad at y cymorth awyr hwnnw—yr hofrenyddion sy'n dod i mewn ac yn gollwng y dŵr lle mae ei angen. Ac os caf gyfeirio at ychydig o bwyntiau eraill. Yn amlwg, bu cyfeiriad at y ffordd rydym ni'n rheoli tir yng nghefn gwlad y dyddiau hyn, ac mae'n ymddangos i mi fod mwy o risg o ganlyniad i ganiatáu i rywfaint o'r prysgwydd, y rhedyn a llystyfiant arall gronni, oherwydd mae hynny ynddo'i hun wedyn yn creu'r tanwydd ar gyfer tanau gwyllt. Gwyddom, yn hanesyddol, fod ffermwyr a thirfeddianwyr eraill wedi ceisio rheoli hynny mewn ffordd gynaliadwy, trwy greu'r rhwystrau hynny i atal tân rhag lledaenu pan fydd yn dechrau. Ac rwy'n credu bod angen i ni adolygu arferion rheoli tir. Mae'n dda gweld yr Ysgrifennydd Cabinet sy'n gyfrifol am faterion gwledig yma, ac rwy'n gwybod ei fod yn deall y pethau hyn, ond rwy'n credu pe baem yn rheoli ein tir mewn ffordd wahanol, yna efallai y gallem helpu i leihau rhai o'r risgiau hyn. Rydym hefyd wedi gweld, wrth gwrs, ostyngiad mawr yn niferoedd da byw yng Nghymru, ac mae'n debyg y byddwn yn gweld gostyngiad pellach yn niferoedd da byw yng Nghymru yn y dyfodol. Dydw i ddim yn gwybod. Ond, yn sicr, pe bai polisi'r Llywodraeth flaenorol yn cael ei ddilyn, dyna fyddwn ni'n ei weld. Nawr, yn amlwg, os yw anifeiliaid yn pori, yna mae llai o berygl y bydd y tir hwnnw'n llawn tanwydd a fyddai'n caniatáu i dân gwyllt ledaenu. Felly, byddai gen i ddiddordeb clywed eich barn, Brif Weinidog, ar yr hyn y gallwn ei wneud i wneud yn siŵr ein bod yn diogelu ein niferoedd da byw i wneud yn siŵr y gallant helpu i reoli'r pethau hyn. Yn ogystal â hynny, mae Undeb Cenedlaethol Amaethwyr Cymru a phobl eraill sy'n gweithio yn y diwydiant ffermio wedi galw am arian i helpu i sefydlu cronfeydd dŵr bychain ar ffermydd, er mwyn sicrhau bod mwy o ddŵr hygyrch yn agos at leoedd a allai fynd ar dân. Ac rwy'n meddwl tybed a yw hynny'n rhywbeth y byddwch chi a'ch Llywodraeth yn ei ystyried. Ac yn olaf, clywais yn gynharach am yr angen i rybuddion dwyieithog gael eu cyhoeddi ar yr un pryd pan fydd rhybuddion brys cenedlaethol yn cael eu cyhoeddi. Rwy'n gwerthfawrogi ei fod yn gyfrifoldeb Llywodraeth y DU, ond, yn amlwg, mae angen meddwl ar y cyd ar draws y DU ar y materion hyn. Fe wnaeth hynny achosi llawer o ddryswch, a byddwn yn ddiolchgar i wybod pa sicrwydd rydych chi wedi'i dderbyn gan Lywodraeth y DU y bydd y rhybuddion hynny yn cael eu cyhoeddi ar yr un pryd yn y dyfodol i wneud yn siŵr bod pobl yn cael y cyfle gorau i allu ymateb yn gyflym. Diolch.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769186 212 En 2026-09-15T15:30:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=7202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=7202&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769254 213 En 2026-09-15T15:30:01 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=7203&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=7203&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769241 214 En 2026-09-15T15:34:49 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=7491&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=7491&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Thank you for that series of really constructive questions, I think. Yes, our thanks to the emergency services made again very, very clearly, and I hope they genuinely do hear that, because I know there were some very exhausted women and men out there through the summer who were doing their best. Diolch am y gyfres yna o gwestiynau adeiladol iawn, rwy'n meddwl. Ie, ein diolch i'r gwasanaethau brys a wnaed eto yn glir iawn, ac rwy'n gobeithio eu bod nhw'n clywed hynny mewn gwirionedd, oherwydd rwy'n gwybod y bu rhai menywod a dynion blinedig iawn allan yna trwy gydol yr haf a oedd yn gwneud eu gorau. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769175 215 En 2026-09-15T15:35:11 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=7513&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=7513&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I agree on not having identified this enough as a risk. One of the elements of the work that I have engaged with very, very positively since coming into this role is the resilience work. I've tried to make sure that I am kept very, very well briefed on the broad range of resilience engagement that Welsh Government either leads or is a part of. I chair the Wales resilience forum, which brings together the whole raft of organisations that are involved in this thing called resilience, making sure that we are fit to face the challenges of the future, from health boards to policing to the military to all, you know, fire and rescue. It's something that I take very, very seriously indeed. And absolutely, our register of risks is updated regularly, and there will be, clearly, a reflection on the scale of the risk that we face through fire, and that is only right. On military assistance, MACA—military aid to the civil authorities—and the rules, I'm happy to write to you, to share with you details of how it works. But, essentially, the call isn't made by Welsh Government, it is made, as I was explaining earlier, by those who are responsible for the response on the ground. The call was made, in this case, on 13 August, and it was agreed to. So, that the systems work is the key element, and the systems worked in a way that led to very rapid deployment, which was very, very important. But on those rules on engagement, we'll share as much information with you as we can. And the military, of course, is very much a part of, as I say, the Wales resilience forum. On air support, we see the pictures, don't we, of planes on the continent dumping fire-retardant material or water on fires, and we can all be guilty of jumping to a conclusion that that must be the best way of fighting fires. I've learnt a lot as First Minister, in my engagement, working closely with the operations over the summer, that, actually, it's not always the best answer, that, often, it is containing, putting those breaks in place, letting a fire burn itself out and so on. But there is a place for developing and looking at how we make sure that we have more capability in future for air support. It is something that I raised specifically during the COBRA meeting on 12 August, and something that I understand will be looked at: what role can UK Government play in providing resource that is available for use across the UK? But we've at least been able to raise that issue. Also, the fire and rescue services are already developing a proposal to have some sort of framework in place for rapid access to civilian firefighting helicopters, which doesn't make any more such support available, but it does simplify, potentially, the process of contracting for aerial support. They don't need Welsh Government's permission to do this, by the way, but they would have our full support in doing so. So, we learn. It's an important part of it; it's not perhaps the silver bullet that some people think it is. On physical elements on mitigating risks, yes, land management is clearly a potential part of that. It will be a part of the mix when it comes to that forum on 22 October. Livestock numbers absolutely can play a part in those discussions. I still say that any changes introduced in practices, driven at times by various Government policies, I am convinced have been driven by the right reasons—the right motives and motivations have been there. It's just that the context changes, and we need to make sure that we aren't creating unnecessary risks for ourselves, whilst, at the same time, being really determined to play our part in terms of the climate and nature emergency. On the request for funds for small reservoirs, it's not something that I've had specific discussions about, but I know we are looking at how support can be provided for agriculture in light of what they have experienced this summer. I'll end on the alert. I was in a restaurant at the time, when the alarm went off. It was frightening for many, I know, and the bilingual aspect did, without doubt, cause anxiety. This wasn't a Welsh Government issue. This was a UK Government issue. The question asked was: what engagement will we have? 'We will help', is the answer to that. It's important that the message gets through to people. But as I was saying earlier, bilingualism is not the problem, it's how we make sure that we have the outcome that we seek, which is to give people a warning of an impending risk, and that we also consider the fact that we're a bilingual country. We're very good at doing things bilingually here in Wales. We have expertise in making sure that we are able to support UK Government in reflecting on what happened with that emergency alert this summer. Rwy'n cytuno imi beidio â nodi hwn yn ddigon cryf fel risg. Un o'r elfennau o'r gwaith rydw i wedi ymgysylltu ag ef yn gadarnhaol iawn ers dod i'r rôl hon yw'r gwaith ar wydnwch. Rydw i wedi ceisio gwneud yn siŵr fy mod yn cael yr wybodaeth gyfan ynghylch yr ystod eang o ymgysylltu â gwydnwch y mae Llywodraeth Cymru naill ai'n arwain neu'n rhan ohono. Rwy'n cadeirio fforwm gwydnwch Cymru, sy'n dwyn ynghyd yr holl sefydliadau sy'n ymwneud â'r peth hwn o'r enw gwydnwch, gan wneud yn siŵr ein bod yn atebol i wynebu heriau'r dyfodol, o fyrddau iechyd i blismona, i'r fyddin i bawb, wyddoch chi, tân ac achub. Mae'n rhywbeth yr wyf yn ei gymryd o ddifrif iawn. Ac yn sicr, mae ein cofrestr o risgiau yn cael ei diweddaru'n rheolaidd, a bydd yna, yn amlwg, fyfyrio ar raddfa'r risg rydym ni'n ei wynebu trwy dân, ac mae hynny'n iawn. O ran cymorth milwrol, MACA—cymorth milwrol i'r awdurdodau sifil—a'r rheolau, rwy'n hapus i ysgrifennu atoch chi, i rannu gyda chi fanylion ynghylch sut mae'n gweithio. Ond, yn y bôn, nid yw'r alwad yn cael ei gwneud gan Lywodraeth Cymru, mae'n cael ei gwneud, fel yr oeddwn i'n esbonio yn gynharach, gan y rhai sy'n gyfrifol am yr ymateb ar lawr gwlad. Gwnaed yr alwad, yn yr achos hwn, ar 13 Awst, a chytunwyd arni. Felly, sicrhau bod y systemau yn gweithio yw'r elfen allweddol, ac mae'r systemau yn gweithio mewn ffordd a arweiniodd at weithredu cyflym iawn, a oedd yn bwysig iawn. Ond ar y rheolau hynny ar ymgysylltu, byddwn yn rhannu cymaint o wybodaeth â chi ag y gallwn. Ac mae'r fyddin, wrth gwrs, yn rhan fawr, fel y dywedaf, o fforwm gwydnwch Cymru. Ar gymorth awyr, rydym yn gweld y lluniau, onid ydym ni, o awyrennau ar y cyfandir yn gollwng deunydd gwrth-dân neu ddŵr ar dân, a gallwn ni i gyd fod yn euog o ddod i gasgliad yn gyflym mai dyna yw'r ffordd orau o ddiffodd tanau. Rydw i wedi dysgu llawer fel Prif Weinidog, yn fy ymgysylltiad, yn gweithio'n agos gyda'r gweithrediadau dros yr haf, nad dyma'r ateb gorau bob tro, yn aml yr ateb yw cadw'r tân dan reolaeth, rhoi'r strimynnau atal tân hynny yn eu lle, gadael i dân losgi a diffodd ei hun ac ati. Ond mae lle i ddatblygu ac edrych ar sut rydym yn gwneud yn siŵr bod gennym fwy o allu yn y dyfodol ar gyfer cymorth o'r awyr. Mae'n rhywbeth a godais yn benodol yn ystod cyfarfod COBRA ar 12 Awst, ac mae rhywbeth rwy'n deall y bydd yn cael ei ystyried: pa rôl all Llywodraeth y DU ei chwarae wrth ddarparu adnoddau sydd ar gael i'w defnyddio ledled y DU? Ond o leiaf rydym wedi gallu codi'r mater hwnnw. Hefyd, mae'r gwasanaethau tân ac achub eisoes yn datblygu cynnig i gael rhyw fath o fframwaith ar waith ar gyfer mynediad cyflym i hofrenyddion diffodd tân sifil, nad yw'n sicrhau bod mwy o gymorth o'r fath ar gael, ond mae'n symleiddio, o bosibl, y broses o gontractio ar gyfer cymorth o'r awyr. Nid oes angen caniatâd Llywodraeth Cymru arnyn nhw i wneud hyn, gyda llaw, ond byddai ganddynt ein cefnogaeth lawn i wneud hynny. Felly, rydym ni'n dysgu. Mae'n rhan bwysig ohono; efallai nad ydyw yr un ateb syml y mae rhai pobl yn meddwl ydyw. O ran elfennau ffisegol i liniaru risgiau, ydy, mae rheoli tir yn amlwg yn rhan bosibl o hynny. Bydd yn rhan o'r gymysgedd pan ddaw i'r fforwm hwnnw ar 22 Hydref. Gall niferoedd da byw chwarae rhan yn y trafodaethau hynny. Rwy'n dal i ddweud bod unrhyw newidiadau a gyflwynwyd mewn arferion, wedi'u hysgogi ar adegau gan wahanol bolisïau'r Llywodraeth, rwy'n argyhoeddedig eu bod wedi'u hysgogi gan y rhesymau cywir—mae'r cymhellion a'r ysgogiadau cywir wedi bod yno. Dim ond bod y cyd-destun yn newid, ac mae angen i ni wneud yn siŵr nad ydym yn creu risgiau diangen i ni ein hunain, gan fod, ar yr un pryd, yn wirioneddol benderfynol o chwarae ein rhan yn nhermau'r argyfwng hinsawdd a natur. Ar y cais am arian ar gyfer cronfeydd dŵr bychain, nid yw'n rhywbeth yr wyf wedi cael trafodaethau penodol amdano, ond rwy'n gwybod ein bod yn edrych ar sut y gellir darparu cymorth i amaethyddiaeth yng ngoleuni'r hyn y maen nhw wedi'i brofi yr haf hwn. Rwyf am orffen gyda'r rhybudd. Roeddwn i mewn bwyty ar y pryd, pan ddaeth y rhybudd. Roedd yn frawychus i lawer, rwy'n gwybod, ac roedd yr agwedd ddwyieithog, heb amheuaeth, yn achosi pryder. Nid mater i Lywodraeth Cymru oedd hwn. Mater i Lywodraeth y DU oedd hwn. Y cwestiwn a ofynnwyd oedd: pa ymgysylltiad fydd gennym ni? 'Byddwn ni'n helpu', yw'r ateb i hynny. Mae'n bwysig bod y neges yn glir i bobl. Ond fel yr oeddwn yn dweud yn gynharach, nid dwyieithrwydd yw'r broblem, ond sut rydym ni'n gwneud yn siŵr bod gennym y canlyniad rydym ni'n ei geisio, sef rhoi rhybudd i bobl o risg sydd ar y gweill, a'n bod ni hefyd yn ystyried y ffaith ein bod ni'n wlad ddwyieithog. Rydym ni'n dda iawn am wneud pethau yn ddwyieithog yma yng Nghymru. Mae gennym arbenigedd i wneud yn siŵr ein bod yn gallu cefnogi Llywodraeth y DU i fyfyrio ar yr hyn a ddigwyddodd gyda'r rhybudd brys hwnnw yr haf hwn. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769177 216 En 2026-09-15T15:40:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=7802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=7802&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769182 217 En 2026-09-15T15:40:59 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=7861&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=7861&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw This is a very important issue, but we've only got 20 minutes left, so we're going to move to shorter contributions and questions from Members. If they can help us along, we'll try and get through everybody if we can. First, Niamh Salkeld. Mae hwn yn fater pwysig iawn, ond dim ond 20 munud sydd gennym ar ôl, felly rydym ni'n mynd i symud at gyfraniadau a chwestiynau byrrach gan yr Aelodau. Os gallant ein helpu ni, byddwn yn ceisio cynnwys pawb os gallwn ni. Yn gyntaf, Niamh Salkeld. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769183 218 En 2026-09-15T15:41:12 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=7874&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=7874&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 12143 12143 Niamh Salkeld AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12143 Salkeld, Niamh Diolch, Lywydd. Over the summer, I actually witnessed first-hand the devastation that wildfires caused across Blaenau Gwent Caerffili Rhymni. A wildfire actually broke out in my own village. When you see those flames outside of your window—. It's really difficult to understand the fear that they bring until you see it first-hand. You lie awake at night wondering whether, at any moment, you might have to actually leave your home because of how intense the fire gets. But thanks to the brilliant work of the fire and rescue service, the military, local communities, farmers and so many others, the fires were brought under control. These wildfires are a stark reminder to us all of the risks that Wales is facing from a changing climate. Climate change might not always light the match, but it's turning our countryside and our terrain into kindling. So, I welcome this summit, but can I have some reassurance, please, that local voices, including farmers and community groups, will be around the table, alongside key organisations as well, like National Gas, who are sometimes the unsung heroes but play a really important role as well, so that their experience can help shape how we prepare for the future? Diolch. Diolch, Lywydd. Dros yr haf, gwelais â'm llygaid fy hun y dinistr a achoswyd gan danau gwyllt ar draws Blaenau Gwent Caerffili Rhymni. Cychwynnodd tân gwyllt yn fy mhentref i fy hun. Pan welwch y fflamau hynny y tu allan i'ch ffenestr—. Mae'n anodd iawn deall yr ofn maen nhw'n ei greu nes i chi eu gweld â'ch llygaid eich hun. Rydych chi'n gorwedd yn effro yn ystod y nos yn meddwl tybed a fyddai'n rhaid i chi adael eich cartref ar unrhyw adeg oherwydd bod y tân mor llethol. Ond diolch i waith gwych y gwasanaeth tân ac achub, y fyddin, cymunedau lleol, ffermwyr a chymaint o rai eraill, daeth y tân dan reolaeth. Mae'r tanau gwyllt hyn yn ein hatgoffa i ni i gyd o'r risgiau y mae Cymru yn eu hwynebu yn sgil hinsawdd sy'n newid. Efallai nad yw newid hinsawdd bob amser yn tanio'r fatsien, ond mae'n troi ein cefn gwlad a'n tir yn danwydd. Felly, rwy'n croesawu'r uwchgynhadledd hon, ond a gaf i rywfaint o sicrwydd, os gwelwch yn dda, y bydd lleisiau lleol, gan gynnwys ffermwyr a grwpiau cymunedol, o amgylch y bwrdd, ochr yn ochr â sefydliadau allweddol hefyd, fel National Gas, sydd weithiau'n arwyr di-glod ond sy'n chwarae rôl bwysig iawn hefyd, fel y gall eu profiad helpu i lunio sut rydym yn paratoi ar gyfer y dyfodol? Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769188 219 En 2026-09-15T15:42:28 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=7950&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=7950&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Diolch yn fawr iawn. The Member speaks of her experience in her community. Thanks to all Senedd Members of all parties who responded to concerns in their own communities. We are there. We are able to share information and provide support in all sorts of different ways.  Climate change—yes, absolutely, we are seeing the impacts of climate change here now. Who will be part of that response? It will be as many people as we possibly can get. There is a physical table for that summit, and we'll get as many people around it as possible, but there's also a metaphorical table, isn't there? And around that, absolutely, communities the length and breadth of Wales will need to be heard, their concerns heard, as we move forward to facing up to the risks in the future. In terms of landowners, farmers—absolutely, they will be there. Diolch yn fawr iawn. Mae'r Aelod yn siarad am ei phrofiad yn ei chymuned. Diolch i holl Aelodau'r Senedd o bob plaid a ymatebodd i bryderon yn eu cymunedau eu hunain. Rydym ni yno. Rydym yn gallu rhannu gwybodaeth a darparu cymorth mewn pob math o wahanol ffyrdd.  Newid hinsawdd—ie, yn hollol, rydym ni'n gweld effeithiau newid hinsawdd yma nawr. Pwy fydd yn rhan o'r ymateb hwnnw? Cymaint o bobl ag y gallwn ei gael wrth gwrs. Mae yna fwrdd go iawn ar gyfer yr uwchgynhadledd honno, a byddwn yn cael cymaint o bobl o'i gwmpas â phosibl, ond mae yna hefyd fwrdd trosiannol, onid oes? Ac o gwmpas hwnnw, yn sicr, bydd angen clywed gan gymunedau ar hyd a lled Cymru, clywed eu pryderon, wrth i ni symud ymlaen i wynebu'r risgiau yn y dyfodol. O ran tirfeddianwyr, ffermwyr—yn sicr, byddan nhw yno. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769194 220 En 2026-09-15T15:43:24 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=8006&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=8006&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 12188 12188 Claire Johnson-Wood AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12188 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12188 Johnson-Wood, Claire First, I'd like to thank you, First Minister, for the advance notice of your statement. I'd like to associate myself with your remarks in respect of the thanks that we owe to our fire and rescue services, emergency workers and, in my constituency as well, our farmers, which we've all discussed previously, who all played a crucial role in battling the wildfires and supporting our fellow citizens. Had it not been for their bravery and skills, the damage could have been a lot, lot worse. First Minister, I was not alone in being frightened by the intensity and proximity of wildfires during the summer in my constituency of Gwynedd Maldwyn, including one which was a very short distance from my own home. Again, I saw the flames. The fear was felt by many of my fellow citizens all over Wales, from Corwen in the north, Pembrokeshire, Carmarthen, down to category 3 blazes in Blaenavon, Ferndale, Ebbw Vale, just to name a few. Our thoughts are really with them at this time. First Minister, as you have acknowledged, homes were evacuated, and scientists have described the impact of the wildfires across Wales as absolutely catastrophic. Can you reassure my constituents, please, that your Government will share the lessons that have been learnt, and can you tell us what practical measures you propose so that they can be subject to proper scrutiny? Yn gyntaf, hoffwn ddiolch i chi, Brif Weinidog, am gael gwybodaeth ymlaen llaw am eich datganiad. Hoffwn gysylltu fy hun â'ch sylwadau mewn perthynas â'r diolch sy'n ddyledus gennym i'n gwasanaethau tân ac achub, gweithwyr brys ac, yn fy etholaeth hefyd, ein ffermwyr, yr ydym i gyd wedi'u trafod o'r blaen, sydd i gyd wedi chwarae rhan hanfodol yn brwydro yn erbyn y tanau gwyllt a chefnogi ein cyd-ddinasyddion. Oni bai am eu dewrder a'u sgiliau, gallai'r difrod fod wedi bod yn llawer, llawer gwaeth. Brif Weinidog, nid y fi yn unig gafodd fraw oherwydd dwyster ac agosrwydd tanau gwyllt yn ystod yr haf yn fy etholaeth i, Gwynedd Maldwyn, gan gynnwys un a oedd yn agos iawn at fy nghartref fy hun. Unwaith eto, gwelais y fflamau. Teimlwyd yr ofn gan lawer o fy nghyd-ddinasyddion ledled Cymru, o Gorwen yn y gogledd, sir Benfro, Caerfyrddin, i lawr i danau categori 3 ym Mlaenafon, Glynrhedynog, Glynebwy, i enwi ond ychydig. Mae ein meddyliau gyda nhw ar hyn o bryd. Brif Weinidog, fel yr ydych wedi cydnabod, cafodd cartrefi eu gwagio, ac mae gwyddonwyr wedi disgrifio effaith y tanau gwyllt ledled Cymru fel un hollol drychinebus. A allwch roi sicrwydd i'm hetholwyr, os gwelwch yn dda, y bydd eich Llywodraeth yn rhannu'r gwersi sydd wedi'u dysgu, ac a allwch ddweud wrthym beth yw'r mesurau ymarferol rydych chi'n eu cynnig er mwyn iddynt fod yn destun craffu priodol? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769198 221 En 2026-09-15T15:44:51 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=8093&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=8093&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Thank you very much for that. The Member makes the case that this isn't something that we can now view as something happening over there, you know, in another part of the world. And we all watched in—. It was frightening seeing what was happening in Bordeaux, and France and other parts of Europe. This was happening here in Wales as well, and it does frighten. The key thing is that we do learn. That is what we're trying to do here. The summit is a very prominent part of that learning. But, as I've tried to explain, that learning is happening right across Government. We absolutely will be reporting back on what the steps are that will come out of that summit and different measures, so that we can be held to account over it. People need to know that we don't go into summer 2027 in the same way as we did in summer 2026. But there's also a longer term element to this too. When we look at tackling climate change and some of the longer term changes that we need to put in place, we will try to be as open as we can about the responses that we and our partners think are necessary as a result of our experience. Diolch yn fawr iawn am hynna. Mae'r Aelod yn gwneud yr achos nad yw hyn yn rhywbeth y gallwn nawr ei weld fel rhywbeth sy'n digwydd draw acw, wyddoch chi, mewn rhan arall o'r byd. Ac roedden ni i gyd yn gwylio—. Roedd yn frawychus gweld beth oedd yn digwydd yn Bordeaux, a Ffrainc a rhannau eraill o Ewrop. Roedd hyn yn digwydd yma yng Nghymru hefyd, ac mae'n codi ofn. Y peth allweddol yw ein bod ni'n dysgu. Dyna beth rydym ni'n ceisio ei wneud yma. Mae'r uwchgynhadledd yn rhan amlwg iawn o'r dysgu hwnnw. Ond, fel rydw i wedi ceisio esbonio, mae'r dysgu hwnnw'n digwydd ar draws y Llywodraeth. Byddwn yn adrodd yn ôl ar beth yw'r camau a ddaw allan o'r uwchgynhadledd honno a gwahanol fesurau, fel y gallwn gael ein dwyn i gyfrif yn ei gylch. Mae angen i bobl wybod nad ydym yn mynd tuag at haf 2027 yn yr un ffordd ag y gwnaethom yn haf 2026. Ond mae elfen tymor hwy i hyn hefyd. Pan edrychwn ni ar sut i fynd i'r afael â newid hinsawdd a rhai o'r newidiadau tymor hwy y mae angen i ni eu rhoi ar waith, byddwn yn ceisio bod mor agored ag y gallwn am yr ymatebion yr ydym ni a'n partneriaid yn eu hystyried yn angenrheidiol o ganlyniad i'n profiad. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769178 222 En 2026-09-15T15:45:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=8102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=8102&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769185 223 Cy 2026-09-15T15:46:01 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=8163&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=8163&l=en 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Gaf i ddweud diolch yn fawr iawn am y datganiad sydd yn dod oddi wrthoch chi, Brif Weinidog? Mae'n dangos, onid ydy, pa mor bwysig yw hyn a'r digwyddiadau sydd wedi bod dros yr haf. Felly, diolch yn fawr iawn am wneud y datganiad ac am wrando arnom ni hefyd.  May I thank you for that statement from you, First Minister? It shows just how important this issue is and the events that we experienced over the summer. So, thank you very much for making this statement and for listening to our comments today.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769187 224 En 2026-09-15T15:46:17 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=8179&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=8179&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane I also want to pay tribute to all of those firefighters, farmers, landowners, moorland managers, the army as well, for the work that they did. In my constituency this August, a wildfire in Glascwm just showed the importance of those people coming together and being resilient as a community. They brought tractors, bulldozers, water bowsers to a rapidly spreading fire over 30 hours. Machinery was pushed to its limits. One landowner has told me that he spent £4,500 on diesel tackling three wildfires in the space of that time. So, I really would like to know from you who will be brought together. It would be really good for some clarification, and Laura Anne has asked for that. Will that include moorland managers and farmers and people with the National Trust, for example, who are land managers as well? And moving forward, we know that climate change is going to be worse again next year. So, we really do need a plan in place and we'd love to know what your timescale is going to be, particularly for 2027, to make sure we've got things in place to make sure that we tackle this as well as we can. Diolch yn fawr iawn. Rwyf hefyd eisiau talu teyrnged i'r holl ddiffoddwyr tân, ffermwyr, tirfeddianwyr, rheolwyr rhostiroedd, y fyddin hefyd, am y gwaith y gwnaethon nhw. Yn fy etholaeth i ym mis Awst, dangosodd tân gwyllt yng Nglascwm bwysigrwydd y bobl hynny yn dod at ei gilydd a bod yn wydn fel cymuned. Fe wnaethon nhw ddod â thractorau, teirw dur, bowserau dŵr i dân a oedd yn lledaenu'n gyflym dros 30 awr. Cafodd peiriannau eu gwthio i'r pen. Mae un tirfeddiannwr wedi dweud wrthyf ei fod wedi gwario £4,500 ar ddiesel i daclo tri thân gwyllt yn ystod y cyfnod hwnnw. Felly, hoffwn wybod gennych chi pwy fydd yn cael eu dwyn at ei gilydd. Byddai'n dda iawn cael rhywfaint o eglurhad, ac mae Laura Anne wedi gofyn am hynny. A fydd hynny'n cynnwys rheolwyr rhostir a ffermwyr a phobl yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, er enghraifft, sy'n rheolwyr tir hefyd? Ac wrth symud ymlaen, rydym ni'n gwybod bod newid hinsawdd yn mynd i fod yn waeth eto y flwyddyn nesaf. Felly, mae angen cynllun arnom mewn gwirionedd a byddem wrth ein bodd yn gwybod beth fydd eich amserlen, yn enwedig ar gyfer 2027, i wneud yn siŵr bod gennym bethau yn eu lle i wneud yn siŵr ein bod yn mynd i'r afael â hyn cystal ag y gallwn. Diolch yn fawr iawn. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769190 225 En 2026-09-15T15:47:32 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=8254&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=8254&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Diolch yn fawr iawn, and I'm glad you recognise that by me making the statement that we hold this at the very highest level of importance in Government. I can assure you that I was very much at the heart of the Government response alongside other Ministers over what was a very, very difficult summer indeed. I am happy to—. Obviously, the work we're doing now is putting together that list of individuals and organisations that will be represented around that physical table. We want it to be comprehensive. This is about multi-agency working. We need to make sure that the partners who have knowledge across the whole breadth of areas that are relevant to this field will be there. I will share that information as much as I can. There has to be a sense that this is a project for us as a nation now. When we look at issues of national resilience, they genuinely do matter to all of us. And where there are ideas and suggestions put forward by people who, for whatever reason, aren't around that table, we will absolutely take them seriously as we put together a plan now to respond to what the Member and I recognise as being the threat of our generation, which is the threat of climate change. Diolch yn fawr iawn, ac rwy'n falch eich bod yn cydnabod, oherwydd i mi wneud y datganiad ein bod yn rhoi hwn ar y lefel uchaf o bwysigrwydd yn y Llywodraeth. Gallaf eich sicrhau fy mod yn ganolog iawn yn ymateb y Llywodraeth ochr yn ochr â Gweinidogion eraill ynghylch yr hyn a oedd yn haf anodd iawn, iawn mewn gwirionedd. Rwy'n hapus i—. Yn amlwg, y gwaith rydym ni'n ei wneud nawr yw llunio'r rhestr honno o unigolion a sefydliadau a fydd yn cael eu cynrychioli o amgylch y bwrdd go iawn hwnnw. Rydym ni eisiau iddo fod yn gynhwysfawr. Mae hyn yn ymwneud â gweithio amlasiantaethol. Mae angen i ni wneud yn siŵr y bydd y partneriaid sydd â gwybodaeth ar draws yr holl ehangder o feysydd sy'n berthnasol i'r maes hwn yno. Byddaf yn rhannu'r wybodaeth honno gymaint ag y gallaf. Mae'n bwysig bod yna deimlad bod hwn yn brosiect i ni fel cenedl nawr. Pan edrychwn ar faterion gwydnwch cenedlaethol, maen nhw'n wirioneddol bwysig i bob un ohonom. A lle mae syniadau ac awgrymiadau wedi'u cyflwyno gan bobl nad ydyn nhw, am ba bynnag reswm, o gwmpas y bwrdd hwnnw, byddwn yn eu cymryd o ddifrif wrth i ni lunio cynllun nawr i ymateb i'r hyn y mae'r Aelod a minnau yn ei gydnabod fel bygythiad ein cenhedlaeth, sef bygythiad newid hinsawdd. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769196 226 Cy 2026-09-15T15:49:00 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=8342&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=8342&l=en 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 8579 8579 Peredur Owen Griffiths AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8579 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8579 Griffiths, Peredur Owen Diolch yn fawr iawn am y datganiad y prynhawn yma. Diolch yn fawr hefyd i bawb fu'n taclo'r tanau dros yr haf. Thank you very much for this afternoon's statement, and thank you to everyone who tackled the fires over the summer.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769200 227 En 2026-09-15T15:49:06 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=8348&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=8348&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 8579 8579 Peredur Owen Griffiths AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8579 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8579 Griffiths, Peredur Owen The danger posed by mountain fires was brought home starkly by the devastating blaze at the Pantside estate in Newbridge, where homes were destroyed. This summer showed that these fires are becoming more ferocious, more complex and more dangerous as our climate changes. We were fortunate that no lives were lost this time. I recently met with the Fire Brigades Union and thank firefighters for their extraordinary work keeping our communities safe, but it's clear that the risk has changed, and therefore our response must change with it. In reviewing and adapting the future plan, I know of members of the Welsh diaspora with direct experience of wildfire preparedness who would be willing to share that experience with the Welsh Government. Are you therefore actively seeking international advice from people and places with far greater experience of fires on this scale to add to the experts that we have here in Wales? Diolch. Daeth y perygl o danau mynydd yn glir iawn yn sgil y tân dinistriol ar ystad Cefn-y-pant yn Nhrecelyn, lle dinistriwyd cartrefi. Dangosodd yr haf hwn fod y tanau hyn yn dod yn fwy ffyrnig, mwy cymhleth a mwy peryglus wrth i'n hinsawdd newid. Roeddem yn ffodus nad oedd unrhyw fywydau wedi'u colli y tro hwn. Yn ddiweddar, cyfarfûm ag Undeb y Brigadau Tân gan ddiolch i ddiffoddwyr tân am eu gwaith eithriadol yn cadw ein cymunedau'n ddiogel, ond mae'n amlwg bod y risg wedi newid, ac felly mae'n rhaid i'n hymateb newid gydag ef. Wrth adolygu ac addasu'r cynllun ar gyfer y dyfodol, rwy'n gwybod am aelodau o'r Cymry ar wasgar sydd â phrofiad uniongyrchol o barodrwydd tanau gwyllt a fyddai'n fodlon rhannu'r profiad hwnnw gyda Llywodraeth Cymru. Ydych chi felly yn ceisio cyngor rhyngwladol gan bobl a lleoedd sydd â llawer mwy o brofiad o danau ar y raddfa hon i ychwanegu at yr arbenigwyr sydd gennym yma yng Nghymru? Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769176 228 En 2026-09-15T15:50:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=8402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=8402&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769179 229 En 2026-09-15T15:50:03 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=8405&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=8405&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun 'Absolutely' is the short answer. I forget the name of the summit—it was held in London last week—where representatives of 70 nations were there specifically looking at wildfires and how Governments and the public services and fire and rescue services should be responding. So, yes, very much a part of an international response to what is an ever more emerging threat. Where there are members of the Welsh diaspora who have specific reason to help us with their knowledge, please, Welsh Government is always interested in hearing from them. 'Yn hollol' yw'r ateb byr. Rwy'n anghofio enw'r uwchgynhadledd—cynhaliwyd yn Llundain yr wythnos diwethaf—lle roedd cynrychiolwyr o 70 o wledydd yno yn edrych yn benodol ar danau gwyllt a sut y dylai Llywodraethau a'r gwasanaethau cyhoeddus a'r gwasanaethau tân ac achub fod yn ymateb. Felly, ie, rhan fawr o ymateb rhyngwladol i'r hyn sy'n fygythiad sy'n dod i'r amlwg fwyfwy. Lle mae aelodau o'r Cymry ar wasgar sydd â rheswm penodol i'n helpu gyda'u gwybodaeth, os gwelwch yn dda, mae Llywodraeth Cymru bob amser â diddordeb mewn clywed ganddynt. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769180 230 En 2026-09-15T15:50:45 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=8447&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=8447&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 8696 8696 Steve Bayliss AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8696 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8696 Bayliss, Steve I would like to declare an interest, having worked for South Wales Fire and Rescue Service for over 20 years. First Minister, I thank our firefighters, control staff and support teams. On 13 August, joint fire control handled over 1,000 calls. At one point, south Wales crews faced 14 wildfires simultaneously. Afan Ogwr Rhondda needs well-trained crews, the right equipment and reliable water supplies, even in drought. On 23 July, your Cabinet Minister announced a review of firefighting capability and costs. Will you publish a costed plan by 31 October, agreed with all three fire services, identifying what must improve, who is responsible, and what will be delivered before next spring? Your Government extended the intervention in south Wales, where commissioners set the levy paid by local councils. Will your draft budget fund those improvements so councils are not left to meet the additional costs? Diolch. Hoffwn ddatgan buddiant, ar ôl gweithio i Wasanaeth Tân ac Achub De Cymru am dros 20 mlynedd. Brif Weinidog, diolchaf i'n diffoddwyr tân, staff rheoli a thimau cymorth. Ar 13 Awst, fe wnaeth y ganolfan rheoli tân ar y cyd ymdrin â dros 1,000 o alwadau. Ar un adeg, fe wynebodd criwiau de Cymru 14 o danau gwyllt ar yr un pryd. Mae Afan Ogwr Rhondda angen criwiau wedi'u hyfforddi'n dda, yr offer cywir a chyflenwadau dŵr dibynadwy, hyd yn oed adeg sychder. Ar 23 Gorffennaf, cyhoeddodd eich Gweinidog Cabinet adolygiad o allu a chostau diffodd tân. A wnewch chi gyhoeddi cynllun wedi'i gostio erbyn 31 Hydref, wedi'i gytuno gan y tri gwasanaeth tân, yn nodi'r hyn y mae'n rhaid ei wella, pwy sy'n gyfrifol, a beth fydd yn cael ei gyflawni cyn y gwanwyn nesaf? Ymestynnodd eich Llywodraeth yr ymyrraeth yn y de, lle roedd comisiynwyr wedi pennu’r ardoll a delir gan gynghorau lleol. A fydd eich cyllideb ddrafft yn ariannu'r gwelliannau hynny fel na fydd cynghorau yn gorfod talu'r costau ychwanegol? Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769189 231 En 2026-09-15T15:52:02 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=8524&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=8524&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Thank you very much for those questions. The Member is right: we thank the whole team in fire and rescue, and it is those behind the scenes, those control staff and support teams. He's also right in pointing to the cumulative nature of the threat that we faced this summer being perhaps the biggest issue. Don't get me wrong, some of the fires individually were very, very serious and caused a significant challenge for the fire and rescue services, but it was at that point—and I think it was 14 that was the highest number at one point—it was the sheer stress of that on not just our capability to fight those fires, but our resilience to deal with other potential emergencies that was genuinely stretched. I don't think I can give an assurance to publish that plan by 31 October, not least in that we have a programme for assessing capability needs, resources, the threats, through a summit that is being held on 22 October. So, we're trying to move as quickly as we can here, making sure we have the right people, taking the right attitude to finding the solutions that we need, but I can give an assurance that we will work as quickly as we can to provide a guide to what will be different in the future. You're right that there are issues with costs related to the stresses this summer, and Welsh Government has made the decision that fire services and local authorities will be able to apply for funding under our emergency financial assistance scheme because of the specific pressures that were placed upon them this summer because of the wildfires. Diolch yn fawr iawn am y cwestiynau yna. Mae'r Aelod yn iawn: rydym yn diolch i'r tîm cyfan ym maes tân ac achub, y rhai y tu ôl i'r llenni, y staff rheoli a'r timau cymorth hynny. Mae hefyd yn iawn wrth dynnu sylw at natur gronnol y bygythiad a wynebwyd gennym yr haf hwn a oedd efallai y broblem fwyaf. Peidiwch â fy ngham ddeall, roedd rhai o'r tanau unigol yn ddifrifol iawn, iawn ac yn achosi her sylweddol i'r gwasanaethau tân ac achub, ond ar y pwynt hwnnw—ac rwy'n credu mai 14 oedd y nifer uchaf ar un adeg—y pwysau enfawr yn sgil hynny nid yn unig ar ein gallu i ymdrin â'r tanau hynny, ond ar ein gwydnwch wrth ymdrin ag argyfyngau posibl eraill a gafodd eu hymestyn go iawn. Nid wyf yn credu y gallaf roi sicrwydd y byddaf yn cyhoeddi'r cynllun hwnnw erbyn 31 Hydref, yn enwedig gan fod gennym raglen ar gyfer asesu anghenion gallu, adnoddau, bygythiadau, trwy uwchgynhadledd sy'n cael ei chynnal ar 22 Hydref. Felly, rydym yn ceisio symud mor gyflym ag y gallwn yma, gan wneud yn siŵr bod gennym y bobl iawn, gan gymryd yr agwedd gywir o ran dod o hyd i'r atebion sydd eu hangen arnom, ond gallaf roi sicrwydd y byddwn yn gweithio cyn gynted ag y gallwn i ddarparu canllaw ar gyfer yr hyn a fydd yn wahanol yn y dyfodol. Rydych chi'n iawn fod problemau gyda chostau sy'n gysylltiedig â'r straen yr haf hwn, ac mae Llywodraeth Cymru wedi gwneud y penderfyniad y bydd y gwasanaethau tân ac awdurdodau lleol yn gallu gwneud cais am gyllid o dan ein cynllun cymorth ariannol brys oherwydd y pwysau penodol a roddwyd arnynt yr haf hwn oherwydd y tanau gwyllt. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769193 232 Cy 2026-09-15T15:54:03 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=8645&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=8645&l=en 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 12172 12172 Rebeca Phillips AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12172 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12172 Phillips, Rebaca Diolch, Brif Weinidog, am y datganiad pwysig yma. Thank you, First Minister, for this important statement. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769195 233 En 2026-09-15T15:54:07 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=8649&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=8649&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 12172 12172 Rebeca Phillips AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12172 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12172 Phillips, Rebaca It really is unbelievable seeing the party opposite continue to deny the cause of this issue affecting our rural communities. I believe a big part of being a politician is actually listening to what's being said, and I really wish Members had done that today. Having recently met with a farmer in the Llangynidr area of my constituency seriously impacted by the recent wildfires, he spoke about the fact that Welsh Water infrastructure was unmaintained and hindered efforts to tackle the fires. Can we have assurances that the Welsh Government will put pressure on agencies like Welsh Water to ensure the inspection, clearance and ongoing maintenance of their infrastructure, especially across rural parts of the country that have been impacted so much by the wildfires? Diolch. Mae'n wirioneddol anghredadwy gweld y blaid gyferbyn yn parhau i wadu achos y mater hwn sy'n effeithio ar ein cymunedau gwledig. Rwy'n credu mai rhan fawr o fod yn wleidydd yw gwrando ar yr hyn sy'n cael ei ddweud, ac fe fyddwn yn falch pe bai'r Aelodau wedi gwneud hynny heddiw. Ar ôl cwrdd yn ddiweddar â ffermwr yn ardal Llangynidr yn fy etholaeth a effeithiwyd yn ddifrifol gan y tanau gwyllt diweddar, siaradodd am y ffaith nad oedd seilwaith Dŵr Cymru yn cael ei gynnal a'i gadw a'i fod yn rhwystro ymdrechion i fynd i'r afael â'r tanau. A allwn ni gael sicrwydd y bydd Llywodraeth Cymru yn rhoi pwysau ar asiantaethau fel Dŵr Cymru i sicrhau y byddant yn arolygu, clirio a chynnal a chadw eu seilwaith yn barhaus, yn enwedig ar draws rhannau gwledig o'r wlad yr effeithiwyd arnynt yn fawr gan y tanau gwyllt? Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769197 234 En 2026-09-15T15:54:57 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=8699&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=8699&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Thank you very much for the question. The Minister will have heard the question too. There are a whole host of considerations that we will need to look at when it comes to our resilience, and water supply, absolutely, is one of those. The water supply companies were very much a part of the joined-up response during the course of this summer, assessing their needs for firefighting, their needs for making sure that those pressures didn't impact on drinking water supplies and so on. But, yes, we will need to make sure that, if there were problems that came to light during this summer, everything possible is done to make sure that we are mitigating or minimising those risks as we face a situation where the risks will only get higher. Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn. Bydd y Gweinidog wedi clywed y cwestiwn hefyd. Mae yna lawer o ystyriaethau y bydd angen i ni edrych arnynt pan ddaw i'n gwydnwch, ac mae cyflenwad dŵr, yn hollol, yn un o'r rheini. Roedd y cwmnïau cyflenwi dŵr yn rhan fawr o'r ymateb ar y cyd yn ystod yr haf hwn, gan asesu eu hanghenion ar gyfer diffodd tân, eu hanghenion i wneud yn siŵr nad yw'r pwysau hynny'n effeithio ar gyflenwadau dŵr yfed ac ati. Ond, ie, bydd angen i ni wneud yn siŵr, pe bai yna broblemau a ddaeth i'r amlwg yn ystod yr haf hwn, bod popeth posibl yn cael ei wneud i wneud yn siŵr ein bod yn lliniaru neu'n lleihau'r risgiau hynny wrth i ni wynebu sefyllfa lle bydd y risgiau dim ond yn mynd yn fwy. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769181 235 En 2026-09-15T15:55:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=8702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=8702&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769184 236 En 2026-09-15T15:55:51 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=8753&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=8753&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 174 174 Lynne Neagle AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=174 Neagle, Lynne First Minister, as you're aware, the fire in Blaenavon burned for weeks and weeks, and the efforts of the firefighters and the landowners and graziers who worked alongside them were absolutely extraordinary. I welcome the fact that there's going to be a summit, but you've indicated in your statement that there's already been an initial debrief with some suggestions. I think it would have been helpful to have had some detail on that in the statement today. What I haven't heard from you so far today is any commitment to provide funding to those areas worst affected. It is undoubtedly the case that Blaenavon will need a very significant sum of money to restore the common, but also to prevent the reoccurrence of such a fire in the future. Is it your intention for the summit to look at funding issues? And you've given assurances today that the voices of local people will be heard in the summit. Now, I know how difficult it is to organise a Welsh Government summit, but I think it is crucial that it's not just the representative bodies or the national bodies, but that we do actually have a voice for those people who were there day in, day out, fighting the fires in places like Blaenavon. Brif Weinidog, fel y gwyddoch chi, llosgodd y tân ym Mlaenafon am wythnosau ac wythnosau, ac roedd ymdrechion y diffoddwyr tân a'r tirfeddianwyr a'r porwyr a weithiodd ochr yn ochr â nhw yn hollol anhygoel. Rwy'n croesawu'r ffaith y bydd uwchgynhadledd yn digwydd, ond rydych wedi nodi yn eich datganiad bod yna ôl-drafodaeth gychwynnol eisoes gyda rhai awgrymiadau. Rwy'n credu y byddai wedi bod yn ddefnyddiol cael rhywfaint o fanylion ar hynny yn y datganiad heddiw. Yr hyn nad wyf wedi clywed gennych hyd yma heddiw yw unrhyw ymrwymiad i ddarparu cyllid i'r ardaloedd hynny yr effeithiwyd arnynt fwyaf. Yn ddi-os bydd angen swm sylweddol iawn o arian ar Flaenafon i adfer y comin, ond hefyd i atal tân o'r fath yn y dyfodol. Ai eich bwriad yw bod yr uwchgynhadledd yn edrych ar faterion ariannu? Ac rydych chi wedi rhoi sicrwydd heddiw y bydd lleisiau pobl leol yn cael eu clywed yn yr uwchgynhadledd. Nawr, rwy'n gwybod pa mor anodd yw hi i drefnu uwchgynhadledd Llywodraeth Cymru, ond rwy'n credu ei bod yn hanfodol nad dim ond y cyrff cynrychiadol neu'r cyrff cenedlaethol fydd yno, ond bod gennym lais y bobl hynny a oedd yno o ddydd i ddydd, yn ymdrin â'r tanau mewn llefydd fel Blaenafon. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769192 237 En 2026-09-15T15:57:18 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=8840&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=8840&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Thank you. It's a really important point, because everybody needs to be a part of the solution, but neither can they literally be a part of a summit. And whilst I clearly can't say that there will be representatives of every community affected at one summit on 22 October 2026, what we need to make sure is that their interests are served at that summit and that we have means always of making sure that they are able to feed into the decision-making process that we have. Now, it strikes me that there are things that we can do as a Parliament that help people make their voice heard. As Members, we are all voices for the people that we represent. I will give some thought about how, actually, that happens from a Welsh Government point of view, but the crucial thing for us is that their interests are served at that table, and that—. I was in Blaenavon; I visited and I saw the fire for myself and it was devastating. I was speaking to those who had been grazing on the common and they were facing significant impacts on their livelihoods. In terms of the impact on farming and so on, I have indicated today that active consideration is being given to what assistance can be made available, and no doubt we'll hear from the rural resilience and sustainability Minister on that. But, yes, voices must be heard—and, in fact, I would argue that they already are, through the actions of all of us here. But, really, what people want to know is, 'What's the action going to be?' We will be very open about the results of that summit, plus the meetings that have taken place. Speaking with the Minister, it was an update on 8 September—I see it very much as setting up, then, the work of the summit, and it appears that there are elements already shaping up. So, it would have been about organisation, the physical environment, already being looked at by the fire and rescue services as part of their debriefs. That will be fed, then, into that national summit. This isn't going to be a one-off; this is going to be a process of making sure we're ready for the changing risks in the future. Diolch. Mae'n bwynt pwysig iawn, oherwydd mae angen i bawb fod yn rhan o'r ateb, ond ni allant fod yn rhan o uwchgynhadledd yn llythrennol. Ac er na allaf, yn amlwg, ddweud y bydd cynrychiolwyr o bob cymuned yr effeithiwyd arnynt mewn un uwchgynhadledd ar 22 Hydref 2026, yr hyn sydd angen i ni sicrhau yw bod eu buddiannau'n cael eu gwasanaethu yn yr uwchgynhadledd honno a bod gennym bob amser fodd o wneud yn siŵr eu bod yn gallu cyfrannu at y broses o wneud penderfyniadau sydd gennym. Nawr, mae'n fy nharo i fod yna bethau y gallwn ni eu gwneud fel Senedd i helpu sicrhau bod lleisiau pobl yn cael eu clywed. Fel Aelodau, rydym i gyd yn lleisiau dros y bobl rydym ni'n eu cynrychioli. Fe wnaf i fyfyrio ynghylch sut mae hynny'n digwydd o safbwynt Llywodraeth Cymru, ond y peth hanfodol i ni yw bod eu buddiannau yn cael eu bodloni wrth y bwrdd hwnnw, a bod—. Roeddwn i ym Mlaenafon; ymwelais â'r lle a gwelais y tân drosof fy hun ac roedd yn ddinistriol. Roeddwn i'n siarad â'r rhai a oedd yn borwyr ar y comin ac roedden nhw'n wynebu effeithiau sylweddol ar eu bywoliaethau. O ran yr effaith ar ffermio ac ati, rwyf wedi nodi heddiw bod ystyriaeth weithredol yn cael ei rhoi i ba gymorth y gellir ei ddarparu, a heb amheuaeth byddwn yn clywed gan y Gweinidog dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd ar hynny. Ond, oes, mae'n rhaid i leisiau gael eu clywed—ac, mewn gwirionedd, byddwn yn dadlau eu bod eisoes yn cael eu clywed, trwy weithredoedd pob un ohonom ni yma. Ond, mewn gwirionedd, yr hyn y mae pobl eisiau ei wybod yw, 'Beth fydd y camau gweithredu?' Byddwn yn agored iawn ynghylch canlyniadau'r uwchgynhadledd honno, ynghyd â'r cyfarfodydd sydd wedi'u cynnal. Wrth siarad â'r Gweinidog, roedd yna ddiweddariad ar 8 Medi—rwy'n ei weld fel sefydlu gwaith yr uwchgynhadledd, ac mae'n ymddangos bod elfennau eisoes yn ffurfio. Felly, byddai wedi bod yn ymwneud â threfnu, yr amgylchedd ffisegol, sydd eisoes yn cael ei ystyried gan y gwasanaethau tân ac achub fel rhan o'u hôl-drafodaethau. Bydd hynny'n cyfrannu at yr uwchgynhadledd genedlaethol honno. Nid yw hyn yn mynd i fod yn ddigwyddiad untro; mae hon yn mynd i fod yn broses o wneud yn siŵr ein bod yn barod ar gyfer y risgiau newidiol yn y dyfodol. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769207 238 En 2026-09-15T15:59:53 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=8995&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=8995&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 8585 8585 James Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James Thank you for your statement, First Minister. I think two things that haven't quite been raised yet by Members are that, actually, a lot of these fires were being brought under control and they were restarted because of arson. That was because of a TikTok sensation of young people going and setting gorse bushes on fire because they think it's cool. And actually, one thing that we need to do is make sure the Department for Culture, Media and Sport come down hard on these companies that are not taking down this content straight away, which is fuelling this sort of online sensation. So, I'd like to hear from you, First Minister, what conversations you're having with other UK Government departments, and social media companies, about bringing these things under control quicker, because that will also help to get some of these situations under control. Also, what we are going to see is an increased cost for our farmers as well. A lot of people have lost a lot of grazing up on the upland areas, which is going to put huge cost burdens onto them. So, I'd be interested to know whether the Welsh Government is thinking of bringing forward any payment window, so farmers can be paid early in their support to make sure they can buy fodder through the winter.  Diolch am eich datganiad, Brif Weinidog. Rwy'n credu bod yna ddau beth nad ydynt wedi'u codi eto gan yr Aelodau sef bod llawer o'r tanau hyn yn cael eu dwyn o dan reolaeth ac yna'n cael eu hailddechrau oherwydd llosgi bwriadol. Roedd hynny'n digwydd oherwydd cynnwrf ar TikTok, bobl ifanc yn rhoi llwyni eithin ar dân oherwydd eu bod yn meddwl ei fod yn cŵl. A dweud y gwir, un peth y mae angen i ni ei wneud yw sicrhau bod yr Adran dros Ddiwylliant, Cyfryngau a Chwaraeon yn llawdrwm ar y cwmnïau hyn nad ydynt yn dileu'r cynnwys hwn ar unwaith, sy'n tanio'r math hwn o gynnwrf ar-lein. Felly, hoffwn glywed gennych, Brif Weinidog, am ba sgyrsiau rydych chi'n eu cael gydag adrannau eraill Llywodraeth y DU, a chwmnïau cyfryngau cymdeithasol, ynghylch dod â'r pethau hyn dan reolaeth yn gyflymach, oherwydd bydd hynny hefyd yn helpu i gael rhai o'r sefyllfaoedd hyn dan reolaeth. Hefyd, yr hyn rydym ni'n mynd i'w weld yw cost uwch i'n ffermwyr hefyd. Mae llawer o bobl wedi colli llawer o dir pori yn yr ardaloedd yn yr ucheldir, sy'n mynd i roi baich enfawr arnyn nhw o ran costau. Felly, byddai gen i ddiddordeb mewn gwybod a yw Llywodraeth Cymru yn ystyried cyflwyno unrhyw ffenestr dalu, fel y gall ffermwyr gael eu talu'n gynnar er mwyn wneud yn siŵr eu bod yn gallu prynu porthiant trwy'r gaeaf.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769191 239 En 2026-09-15T16:00:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=9002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=9002&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769205 240 En 2026-09-15T16:00:53 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=9055&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=9055&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Thank you. I'm also deeply concerned about copycat arson attacks, potentially. Just speaking here with my Minister for culture who is willing to take this forward as a question with UK Ministers in a meeting soon, because we do need to be looking at these threats that are absolutely things that we have in common across the whole of the UK. One thing that I have learnt is that our fire and rescue services have, over a period of years, become very, very effective at communicating messages around safety, reducing the risk of fire in homes dramatically over the years. They have also been doing a lot of engagement work with young people, talking about the risks, the dangers of fire setting and so on. I'm eager to see that kind of work being promoted more, and no doubt that will be a part of the prevention agenda as we move forward. Because human behaviour is, as I said earlier, a big part of the threat that we are facing here. Again, on agriculture, we're very, very aware of the challenges that have been caused to agriculture by the fires this summer. I know that discussions have been going on involving the rural resilience Minister. We want to make sure, within the confines of financial constraints and so on, that we're able to help, either in practical terms or, where we can, in financial terms too. Those considerations are very active. We will report back when we're able to do so. Diolch. Rydw i hefyd yn bryderus iawn ynghylch ymosodiadau llosgi bwriadol sy'n cael eu dynwared, o bosibl. Rwy'n siarad yma gyda fy Ngweinidog dros ddiwylliant sy'n barod i fynd â hwn ymlaen fel cwestiwn gyda Gweinidogion y DU mewn cyfarfod cyn bo hir, oherwydd mae angen i ni fod yn edrych ar y bygythiadau hyn sy'n bethau sydd yn gyffredin i ni ar draws y DU gyfan. Un peth rydw i wedi'i ddysgu yw bod ein gwasanaethau tân ac achub, dros y blynyddoedd, wedi dod yn effeithiol iawn, iawn wrth gyfleu negeseuon ynghylch diogelwch, gan leihau'r risg o dân mewn cartrefi yn sylweddol dros y blynyddoedd. Maen nhw hefyd wedi bod yn gwneud llawer o waith ymgysylltu â phobl ifanc, yn siarad am y risgiau, peryglon cynnau tân ac ati. Rwy'n awyddus i weld y math hwnnw o waith yn cael ei hyrwyddo fwyfwy, a heb amheuaeth bydd hynny'n rhan o'r agenda atal wrth i ni symud ymlaen. Oherwydd bod ymddygiad dynol, fel y dywedais i yn gynharach, yn rhan fawr o'r bygythiad rydym ni'n ei wynebu yma. Unwaith eto, ar amaethyddiaeth, rydym yn ymwybodol iawn o'r heriau sydd wedi'u hachosi i amaethyddiaeth gan y tanau yr haf hwn. Rwy'n gwybod bod trafodaethau wedi bod yn mynd rhagddynt yn cynnwys y Gweinidog dros wydnwch gwledig. Rydym eisiau gneud yn siŵr, o fewn ffiniau cyfyngiadau ariannol ac ati, ein bod yn gallu helpu, naill ai'n ymarferol neu, pan allwn ni, yn ariannol hefyd. Mae'r ystyriaethau hynny'n fyw iawn. Byddwn yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf pan fyddwn yn gallu gwneud hynny. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769212 241 Cy 2026-09-15T16:02:48 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=9170&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=9170&l=en 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Ac yn olaf, Matthew Jones. And finally, Matthew Jones. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769213 242 Cy 2026-09-15T16:02:51 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=9173&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=9173&l=en 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 12151 12151 Matthew Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12151 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12151 Jones, Matthew Diolch, Lywydd, a diolch yn fawr, Brif Weinidog. Thank you, Llywydd, and thank you very much, First Minister. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769215 243 En 2026-09-15T16:02:53 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=9175&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=9175&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 12151 12151 Matthew Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12151 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12151 Jones, Matthew The wildfire on Mynydd Garnclochdy near Blaenavon in Sir Fynwy Torfaen was devastating, and the effects were felt far and wide. I'd like to thank you again for coming to visit Blaenavon and meeting with the common land graziers; for listening to them and thanking them personally for everything that they did, including James Bourne, a farmer who has documented the fire's devastating impact on the land and its livestock throughout. At the height of the fire, the experience and the knowledge of James and his fellow Blorenge graziers was essential. They put themselves at great personal risk in helping firefighters navigate the land and tackle the blaze. Their experiences will be vital in learning lessons from these fires, but questions remain as to where their flocks will now graze and the support that they will receive for the recovery. So, my question is: how will the Government engage with these common land graziers to make sure that their experiences are given a fair hearing and their expertise considered in any decisions made in the wake of the summit? Diolch. Roedd y tân gwyllt ar Fynydd Garnclochdy ger Blaenafon yn Syr Fynwy Torfaen yn ddinistriol, ac roedd yr effeithiau yn cael eu teimlo dros ardal eang iawn. Hoffwn ddiolch eto i chi am ddod i ymweld â Blaenafon a chwrdd â'r porwyr tir comin; am wrando arnynt a diolch iddynt yn bersonol am bopeth y gwnaethon nhw, gan gynnwys James Bourne, ffermwr sydd wedi dogfennu effaith ddinistriol y tân ar y tir ac ar ei dda byw drwy gydol y cyfnod. Ar anterth y tân, roedd profiad a gwybodaeth James a'i gyd-borwyr yn hanfodol. Fe wnaethon nhw roi eu hunain mewn perygl personol mawr wrth helpu diffoddwyr tân i lywio drwy'r tir a mynd i'r afael â'r tân. Bydd eu profiadau yn hanfodol wrth ddysgu gwersi o'r tanau hyn, ond mae cwestiynau yn parhau ynglŷn â ble fydd eu diadelloedd yn pori nawr a'r gefnogaeth y byddan nhw'n ei dderbyn ar gyfer yr adferiad. Felly, fy nghwestiwn yw: sut y bydd y Llywodraeth yn ymgysylltu â'r porwyr tir comin hyn i wneud yn siŵr bod eu profiadau yn cael gwrandawiad teg a bod eu harbenigedd yn cael ei ystyried mewn unrhyw benderfyniadau a wneir yn sgil yr uwchgynhadledd? Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769221 244 En 2026-09-15T16:04:03 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=9245&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=9245&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Yes, I was very grateful to a number of the graziers on the land above Blaenavon for making time to speak with me. It was good that we were able to speak as Welsh Government, and with Senedd Members there too, about the stresses that had been placed on them. You could sense that there was a real tiredness after such a long period of the fire burning. I am really keenly aware of the impact of the wildfires on Welsh farming and those grazing on common land. Welsh Government is exploring opportunities to bring together those relevant stakeholders in the coming months, as well as the summit itself, to consider how the resilience and recovery, of our commons specifically, to such events, can be strengthened. And as I signified, we're looking at all elements of the kinds of assistance that might be made possible through Government action. Oeddwn, roeddwn i'n ddiolchgar iawn i nifer o'r porwyr ar y tir uwchben Blaenafon am neilltuo amser i siarad â mi. Roedd yn dda ein bod yn gallu siarad fel Llywodraeth Cymru, a gydag Aelodau'r Senedd yno hefyd, am y straen a roddwyd arnynt. Gallech synhwyro bod yna flinder go iawn ar ôl cyfnod mor hir pan oedd y tân yn llosgi. Rwy'n ymwybodol iawn o effaith y tanau gwyllt ar ffermio Cymru a'r rhai sy'n pori ar dir comin. Mae Llywodraeth Cymru yn archwilio cyfleoedd i ddod â'r rhanddeiliaid perthnasol hynny at ei gilydd yn ystod y misoedd nesaf, yn ogystal â'r uwchgynhadledd ei hun, i ystyried sut y gellir cryfhau gwydnwch ac adferiad ein tir comin yn benodol, ar gyfer digwyddiadau o'r fath. Ac fel y nodais, rydym yn edrych ar bob elfen o'r math o gymorth y gellir ei sicrhau trwy weithrediadau'r Llywodraeth. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769199 245 En 2026-09-15T16:05:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=9302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=9302&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769265 246 En 2026-09-15T16:06:02 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=9364&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=9364&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769266 247 Cy 2026-09-15T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=-48598&l=en 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769201 248 Cy 2026-09-15T16:05:08 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=9310&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=9310&l=en 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Brif Weinidog. Cyn symud ymlaen, hoffwn atgoffa'r Siambr fod gan Aelodau yr hawl i siarad yn Saesneg neu yn Gymraeg ar unrhyw adeg yn ystod ein trafodion.  Thank you, First Minister. Before we move on, I would like to remind the Chamber that Members have the right to speak in English or in Welsh at any time during our proceedings.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769202 249 En 2026-09-15T16:05:23 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=9325&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=9325&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Questions asked in English may be answered in Welsh, just as questions asked in Welsh may be answered in English.  Gall cwestiynau a ofynnir yn Saesneg gael eu hateb yn Gymraeg, yn union fel y gall cwestiynau a ofynnir yn Gymraeg gael eu hateb yn Saesneg.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769203 250 Cy 2026-09-15T16:05:32 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=9334&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=9334&l=en 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Os bydd problem dechnegol gyda'r offer cyfieithu, byddwn wrth gwrs yn oedi'r trafodion tan fod y broblem yn cael ei datrys. Where there is a technical problem with interpretation equipment, we will of course always pause proceedings until the problems are resolved.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769208 251 En 2026-09-15T16:05:42 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=9344&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=9344&l=cy 260915-3 3. Datganiad gan y Prif Weinidog: Tywydd, tanau gwyllt, sychder a chadernid 3. Statement by the First Minister: Weather, wildfires, drought and resilience C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw I hope that's a helpful clarification.  Gobeithio bod hynny'n eglurhad defnyddiol.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769210 252 Cy 2026-09-15T16:05:46 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=9348&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=9348&l=en 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Rydym ni'n symud ymlaen at eitem 4. Eitem 4, datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig.  We will now move to item 4. Item 4, a statement by the Cabinet Minister for Finance: rebalancing the non-domestic rates system.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769211 253 Cy 2026-09-15T16:06:01 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=9363&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=9363&l=en 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Cabinet Minister for Finance Y Gweinidog Cabinet dros Gyllid Jones, Elin Diolch, Lywydd. Heddiw, rwy'n falch i gyhoeddi newidiadau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu gwneud i adlewyrchu'r ymrwymiadau yn ein maniffesto i ailgydbwyso’r system ardrethi annomestig, a sicrhau tegwch i fusnesau'r stryd fawr. Rŷm ni'n cydnabod pwysigrwydd sectorau manwerthu, lletygarwch a hamdden llewyrchus, ac mae'r rhain yn ganolog i’n huchelgais i adfywio canol trefi a rhoi bywyd newydd i'n stryd fawr. Bydd ein gwaith o ailgydbwyso’r system ardrethi yn cael ei gyflawni drwy newidiadau i’r lluosyddion gwahaniaethol presennol, gan wella’r cymorth i fusnesau lletygarwch a hamdden penodol. Bydd cwmpas ehangach ar gyfer y lluosydd is yn cael ei ariannu gan gynnydd bach i’r lluosydd uwch sy’n gymwys i’r eiddo â'r gwerth uchaf yn y sylfaen drethu ar draws pob sector. O 2027-28 ymlaen felly, bydd y lluosydd is sy'n cael ei ddefnyddio ar gyfer siopau manwerthu yn berthnasol hefyd i rai mathau o eiddo lletygarwch a hamdden bach a chanolig eu maint. Bydd hyn yn dod â busnesau lletygarwch a hamdden cymwys yn unol â'r cymorth parhaol a gyflwynwyd i fanwerthwyr eleni. Bydd eiddo cymwys sydd â gwerth ardrethol o dan £51,000 yn cael gostyngiad o 30 y cant yn eu biliau ardrethi annomestig. Bydd y cymorth parhaol hwn yn disodli ac yn rhagori ar y rhyddhad dewisol dros dro o 15 y cant ar gyfer eiddo lletygarwch bwyd a diod sy’n cael ei ddarparu ar hyn o bryd. Bydd yn golygu bod ystod ehangach o fusnesau lletygarwch a hamdden yn cael y sicrwydd hirdymor sydd ei angen arnyn nhw i fuddsoddi a thyfu. Y mannau lletygarwch bwyd a diod sy'n gymwys felly yw tafarndai, bwytai, caffis, bariau, cyrtiau bwyd, clybiau trwyddedig a lleoliadau cerddoriaeth fyw. Y mathau o lety ymwelwyr a fydd yn gymwys yw gwestai, tai llety a hosteli. Ac o ran hamdden, y mannau cymwys yw sinemâu, theatrau, llyfrgelloedd, amgueddfeydd a champfeydd. Mae'r busnesau hyn yn cyflawni rolau pwysig sy'n ategu ei gilydd ar y stryd fawr a chanol trefi ffyniannus. Yn ogystal â manwerthwyr, bydd talwyr ardrethi ar gyfer tua 20,000 o safleoedd yn elwa ar y lluosydd is estynedig. Mae dros 12,500 yn fwy o'r mathau perthnasol o eiddo eisoes yn gymwys i gael rhyddhad llawn, sy'n golygu nad ydyn nhw'n talu unrhyw ardrethi annomestig. Bydd talwyr ardrethi ar gyfer y mwyafrif o eiddo ledled Cymru, yn arbennig busnesau bach, hefyd yn parhau i elwa ar sawl rhyddhad parhaol sy’n werth mwy na £200 miliwn y flwyddyn ar hyn o bryd. Rhaid taro cydbwysedd rhwng y cymorth ehangach sy'n cael ei ddarparu drwy’r lluosydd is ac effaith hynny ar werth y lluosydd uwch. Bydd y lluosydd uwch yn cael ei osod ar ychydig dros 4 y cant yn uwch na'r lluosydd safonol o 2027-28 ymlaen. Mae hyn yn gynnydd bach i'r gwahaniaeth presennol, ac mae hi'n ffordd deg o ailddosbarthu atebolrwydd er mwyn inni allu rhoi gwell cefnogaeth i'r busnesau sy'n galon i'r stryd fawr a chanol trefi. Mae’r newidiadau hyn i’r lluosyddion gwahaniaethol yn gysylltiedig â gwaith ehangach y tasglu canol trefi. Bydd y tasglu yma yn ystyried fframweithiau polisi cenedlaethol, yn ogystal â’r cymorth wedi’i deilwra a allai fod ei angen yng nghanol trefi unigol. Mae ein dull gweithredu yn cydnabod y bydd anghenion yn amrywio rhwng llefydd sy’n wynebu gwahanol heriau, tu hwnt i’r system ardrethi. Thank you, Llywydd. Today, I'm pleased to announce changes the Welsh Government will make to reflect our manifesto commitments to rebalance the non-domestic rates system, and level the playing field for high-street businesses. We recognise the importance of vibrant retail, hospitality and leisure sectors, and these are central to our ambition to regenerate town centres and to breathe new life into our high streets. Our work of rebalancing the rates system will be delivered through changes to the existing differential multipliers, improving support for selected hospitality and leisure businesses. An expanded scope for the lower multiplier will be funded by a marginal increase to the higher multiplier, applicable to the highest value properties in the tax base across all sectors. From 2027-28, selected small to medium-sized hospitality and leisure properties will be subject to the lower multiplier currently applied to retail shops. This will bring eligible hospitality and leisure businesses in line with the permanent support introduced for retailers from this year. Eligible properties with rateable values below £51,000 will attract a 30 per cent reduction in their non-domestic rates bills. This permanent support will replace and exceed the temporary discretionary relief of 15 per cent for food and drink hospitality properties that is currently being provided. It will mean that a wider range of hospitality and leisure businesses will get the long-term certainty that they need to invest and to grow. The eligible food and drink hospitality properties are pubs, restaurants, cafes, bars, food courts, licensed clubs and live music venues. The eligible visitor accommodation properties are hotels, guest houses and hostels. And in the leisure sector, the eligible properties are cinemas, theatres, libraries, museums and gyms. These businesses play important and complementary roles in vibrant high streets and town centres. Along with retailers, ratepayers for around 20,000 properties will therefore benefit from the expanded lower multiplier. Over 12,500 more properties of the relevant types already attract full relief, and that means that they therefore do not pay any non-domestic rates. Ratepayers for a majority of properties across Wales, particularly small businesses, will also continue to benefit from a range of permanent reliefs currently worth more than £200 million per year. There is a balance to strike between the broader support that is provided through the lower multiplier and the resulting impact on the value of the higher multiplier. The higher multiplier will be set at just over 4 per cent above the standard multiplier from 2027-28 onwards. This is a small increase to the existing difference, and it's a fair way to redistribute liability so that we can better support the businesses that are at the heart of our high streets and town centres. These changes to the differential multipliers are linked with the broader work of the town centres taskforce. This taskforce will take account of national policy frameworks, as well as considering the more tailored support that may be needed in individual town centres. Our approach recognises that needs will vary between places that may be facing different challenges that might go beyond the rate system.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769220 254 En 2026-09-15T16:09:46 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=9588&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=9588&l=cy 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin I'll bring forward the regulations required to implement the changes to the differential multipliers in the coming weeks. The regulations will specify the properties that will be subject to the lower multiplier, and amend the value used to calculate the higher multiplier relative to the standard multiplier for any given year. Subject to the approval of this Senedd, the changes will take place on 1 April 2027. The values of the multipliers for next year will be determined as part of our budget preparations for 2027-28, following the UK Government's autumn budget. I'm proposing to make these changes at the earliest opportunity in this Senedd, to prioritise the improvements that are deliverable and affordable in the short term. The Welsh Government will continue to consider further reforms to the non-domestic rates system that reflect our broader ambitions for Wales. I know that Members across the Chamber are interested in this matter, and ideas for further measures on non-domestic rates will receive a listening ear from me. Diolch. Byddaf yn cyflwyno'r rheoliadau sydd eu hangen i weithredu'r newidiadau i'r lluosyddion gwahaniaethol yn yr wythnosau nesaf. Bydd y rheoliadau yn nodi'r eiddo a fydd yn ddarostyngedig i'r lluosydd is, ac yn diwygio'r gwerth a ddefnyddir i gyfrifo'r lluosydd uwch o'i gymharu â'r lluosydd safonol ar gyfer unrhyw flwyddyn benodol. Yn amodol ar gymeradwyaeth y Senedd hon, bydd y newidiadau yn digwydd ar 1 Ebrill 2027. Bydd gwerthoedd y lluosyddion ar gyfer y flwyddyn nesaf yn cael eu pennu fel rhan o'n paratoadau cyllideb ar gyfer 2027-28, yn dilyn cyllideb hydref Llywodraeth y DU. Rwy'n bwriadu gwneud y newidiadau hyn ar y cyfle cynharaf yn y Senedd hon, i flaenoriaethu'r gwelliannau sy'n gyflawnadwy ac yn fforddiadwy yn y tymor byr. Bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i ystyried diwygiadau pellach i'r system ardrethi annomestig sy'n adlewyrchu ein huchelgeisiau ehangach ar gyfer Cymru. Rwy'n gwybod bod gan Aelodau ar draws y Siambr ddiddordeb yn y mater hwn, ac rwy'n hapus i wrando ar syniadau ar gyfer mesurau pellach ar ardrethi annomestig. Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769285 255 Cy 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system I Daeth y Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) i’r Gadair. The Deputy Presiding Officer (Kerry Ferguson) took the Chair. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769235 256 En 2026-09-15T16:10:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=9602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=9602&l=cy 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769242 257 Cy 2026-09-15T16:10:51 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=9653&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=9653&l=en 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769243 258 En 2026-09-15T16:10:55 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=9657&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=9657&l=cy 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 12174 12174 Cai Parry-Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12174 Parry-Jones, Cai I'd first like to thank the finance Minister for taking the time out of her busy day to join us here in the Senedd, but if I'm truthfully honest, I'm not sure what the point was, given you'd already announced to the press in writing what you were going to do over 24 hours ago. I'm reminded of that excellent phrase from the former Plaid Cymru leader and current Government Minister, Adam Price, who said, when Labour did exactly the same thing, 'government by press briefing'. He also said it was disrespectful to the Llywydd and that, quote, 'it undermines this institution and our roles as elected Members'. Strong words. Can the Minister confirm whether she aims to continue governing by press briefing? Now, coming on to the content of your press release, I'd also like to thank the finance Minister for taking a policy straight out of Reform's manifesto. In it, we said: 'We will introduce a permanent lower multiplier for pubs, hotels and hospitality venues'. Something that was not specified in Plaid Cymru's own manifesto. Look, if Reform provides the policy and Plaid Cymru delivers it, I won't complain. However, sadly, there must have been some misreading of our manifesto because, to afford the tax cut, you didn't end international spending or find savings in Government efficiencies; you just sent the bill directly to Wales's big businesses. As you were quoted in the press release, the 'burden will fall on the bigger businesses', bigger businesses like Admiral, Wales's only FTSE 100 company; Airbus, one of Flintshire's biggest employers; and Tata Steel, providing an essential and strategic resource for the whole nation. But of course, although the bill for the tax goes on the business's accounts, businesses don't pay taxes, in the same way as a house doesn't pay council tax, the same way this flooring doesn't pay VAT, and the same way this speech doesn't pay income tax. Do you know who pays taxes? People pay taxes. So, when you tax business, it has to be paid by somebody. Either it's paid by the owners or the customers or the workers. There is no other option. So, when Admiral's insurance premiums go up for its customers, and pay rises for Airbus's employees don't happen, and investment for Tata Steel's electric arc furnace dries up, will you take the blame? And will you correct your press release statement, Minister, to say that the burden falls on the millions of Welsh people associated with bigger businesses? And the situation for them is even worse because, just across the border, businesses can run a factory or rent office space or use any other premises a large successful company needs for lower business rates, discouraging future businesses from an opportunity to come to Wales. My final point on this press release is this: is this it? Plaid Cymru in their manifesto said business rates needed real reforms, and after eight weeks over the summer, all you could come up with was moving some industries into the eligibility for the lower threshold category that already existed. Minister, when will we see the real reforms of business rates promised in your manifesto? Diolch, Ddirprwy Lywydd. Yn gyntaf, hoffwn ddiolch i'r Gweinidog cyllid am gymryd yr amser allan o'i diwrnod prysur i ymuno â ni yma yn y Senedd, ond os ydw i'n onest, dydw i ddim yn siŵr beth oedd y pwynt, o ystyried eich bod chi eisoes wedi rhoi gwybod i'r wasg yn ysgrifenedig am yr hyn yr oeddech chi'n bwriadu ei wneud dros 24 awr yn ôl. Rwy'n cael fy atgoffa o'r ymadrodd ardderchog hwnnw gan gyn-arweinydd Plaid Cymru a Gweinidog presennol y Llywodraeth, Adam Price, a ddywedodd, pan wnaeth Llafur yr un peth yn union, 'llywodraethu drwy friffiau i'r wasg'. Fe ddywedodd hefyd ei fod yn amharchus i'r Llywydd ac, rwy'n dyfynnu, 'mae...yn tanseilio'r sefydliad hwn a'n rolau fel Aelodau etholedig'. Geiriau cryf. A all y Gweinidog gadarnhau a yw hi'n bwriadu parhau i lywodraethu trwy roi briffiau i'r wasg? Nawr, gan ddod ymlaen at gynnwys eich datganiad i'r wasg, hoffwn hefyd ddiolch i'r Gweinidog cyllid am gymryd polisi yn syth allan o faniffesto Reform. Ynddo, fe ddywedon ni: 'Byddwn yn cyflwyno lluosydd is parhaol ar gyfer tafarndai, gwestai a lleoliadau lletygarwch'. Rhywbeth na chafodd ei nodi ym maniffesto Plaid Cymru ei hun. Edrychwch, os yw Reform yn darparu'r polisi a Phlaid Cymru yn ei gyflawni, fyddaf i ddim yn cwyno. Fodd bynnag, yn anffodus, mae'n rhaid bod ein maniffesto wedi'i gamddarllen oherwydd, er mwyn fforddio'r toriad treth, wnaethoch chi ddim rhoi terfyn ar wariant rhyngwladol na dod o hyd i arbedion o ran effeithlonrwydd y Llywodraeth; yr hyn wnaethoch chi oedd anfon y bil yn uniongyrchol i fusnesau mawr Cymru. Fel y cawsoch chi eich dyfynnu yn y datganiad i'r wasg, 'bydd y baich yn disgyn ar y busnesau mwy', busnesau mwy fel Admiral, unig gwmni FTSE 100 Cymru; Airbus, un o gyflogwyr mwyaf sir y Fflint; a Tata Steel, sy'n darparu adnodd hanfodol a strategol i'r genedl gyfan. Ond wrth gwrs, er bod y bil ar gyfer y dreth yn mynd ar gyfrifon y busnes, dydy busnesau ddim yn talu trethi, yn yr un modd â dydy tŷ ddim yn talu treth gyngor, yn yr un modd â dydy'r lloriau hyn ddim yn talu TAW, ac yn yr un modd â dydy'r araith hon ddim yn talu treth incwm. Ydych chi'n gwybod pwy sy'n talu trethi? Pobl sy'n talu trethi. Felly, pan fyddwch chi'n trethu busnes, mae'n rhaid iddo gael ei dalu gan rywun. Naill ai mae'n cael ei dalu gan y perchnogion neu'r cwsmeriaid neu'r gweithwyr. Does dim opsiwn arall. Felly, pan fydd premiymau yswiriant Admiral yn codi i'w gwsmeriaid, a phan na fydd gweithwyr Airbus yn cael codiadau cyflog, a phan fydd y buddsoddiad ar gyfer ffwrnais arc drydan Tata Steel yn dod i ben, fyddwch chi'n cymryd y bai? Ac a wnewch chi gywiro eich datganiad i'r wasg, Weinidog, i ddweud bod y baich yn disgyn ar y miliynau o bobl yng Nghymru sy'n gysylltiedig â busnesau mwy? Ac mae'r sefyllfa iddyn nhw hyd yn oed yn waeth oherwydd, ar draws y ffin, gall busnesau redeg ffatri neu rentu gofod swyddfa neu ddefnyddio unrhyw adeilad arall sydd ei angen ar gwmni mawr llwyddiannus am ardrethi busnes is, gan annog busnesau i beidio â manteisio ar y cyfle i ddod i Gymru yn y dyfodol. Fy mhwynt olaf ar y datganiad i'r wasg hwn yw hyn: ai dyma fe? Yn eu maniffesto fe ddywedodd Plaid Cymru fod angen diwygiadau go iawn ar ardrethi busnes, ac ar ôl wyth wythnos dros yr haf, y cyfan y gallech chi feddwl amdano oedd gwneud rhai diwydiannau yn gymwys ar gyfer y categori trothwy is a oedd yn bodoli eisoes. Weinidog, pryd fyddwn ni'n gweld y diwygiadau go iawn i ardrethi busnes a addawyd yn eich maniffesto? Diolch, Ddirprwy Lywydd. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769255 259 Cy 2026-09-15T16:14:16 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=9858&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=9858&l=en 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Ie, wel, mae'n siŵr y gallwn i fod wedi gwneud y datganiad yma unrhyw bryd yn ystod tymor yr haf. Roedd y datganiad yn barod i'w wneud. Dewisais i yn benodol i aros tan ddiwrnod cyntaf y Senedd i fod nôl yn ymgynnull i wneud y datganiad, a dwi'n ei wneud e ar lawr y Senedd yma er mwyn cael cwestiynau gan bleidiau a gan Aelodau fan hyn i weld sut maen nhw'n ymateb i'r datganiad, a beth mwy maen nhw'n ei feddwl y dylai'r system yma ei gyflawni. Ar ôl y pum munud yna gan gynrychiolydd Reform, dwi ddim yn gwybod a ydy Reform yn mynd i gefnogi'r gostyngiad yma o 30 y cant mewn ardrethi busnes ar gyfer y sector yma, sy'n rili bwysig i'n canol trefi ni, neu beidio. Doedd hi ddim yn glir i mi, o'r hyn a ddywedoch chi, a fyddech chi'n ei gefnogi fe neu beidio. Fe fydd yn rhaid i chi benderfynu, wrth gwrs, cyn bod yna bleidleisio ar lawr y Senedd yma un ffordd neu'r llall ar newid o'r math yma. Ond a gaf i ddweud pam fod Plaid Cymru wedi penderfynu cymryd y cam cychwynnol yma? Mae Aelodau ar draws y Senedd yma yn sôn yn barhaus am yr angen i gryfhau ein canol trefi ni. Mae ein canol trefi ni yn bwysig i'r cymunedau rŷn ni'n eu cynrychioli, p'un ai ydy hynny yn ein hardaloedd diwydiannol, yn ein Cymoedd, ni neu yng nghefn gwlad. Mae rhoi cymorth i'r busnesau yna sydd, yn eu hystod ehangach, yn bodoli'n benodol yng nghanol trefi wedi bod yn gomitment maniffesto gan Blaid Cymru, a heddiw yn gomitment inni ei ddelifro o fewn y Llywodraeth. Dwi'n gobeithio bod hwnna'n taro nodyn a fydd yn cael ei gefnogi gan bobl ar draws y Senedd yma, gan gynrychiolwyr o gymunedau o bob cwr o Gymru ac o bob cefndir gwleidyddol hefyd. Rydych chi wedi bod bach yn rhy fisi yn darllen y press release yn hytrach na beth ddywedais i yn y datganiad, 5 tr oddi wrthych chi fan hyn y prynhawn yma. Roeddech chi'n gofyn y cwestiwn, 'Is this it?', ac fe atebais i hwnna yn y fan hyn o'ch blaen chi. Fe atebais i fe pan ddywedais i mai'r cam cyntaf yw hwn, a dwi'n awyddus i glywed beth yw barn Aelodau eraill ar beth yn fwy y gallai'r Llywodraeth yma ei gyflawni ar gyfer cefnogi busnesau. Felly, halwch bach llai o amser yn darllen press releases, yn beirniadu'r press releases, a defnyddio bach mwy o'ch amser ar eich traed yn y Senedd yma yn gwrando ar yr hyn sy'n cael ei ddweud. Well, I'm sure I could have made this statement at any point during the summer term. The statement was ready to be made. I chose in particular to wait for the first day of the Senedd being back in session to make the statement, and I'm making it on the floor of the Senedd in order to receive questions from other parties and from Members here to see how they respond to the statement, and what else they think that this system should deliver. After that five minutes from the Reform representative, I'm not sure whether Reform are going to support this reduction of 30 per cent in business rates for this sector, which is a really important sector for our town centres, or not. It wasn't clear to me, from what you said, whether you would support it or not. But you'll have to decide on that, of course, before the voting happens on the floor of this Senedd one way or another on a change of this kind.  But may I say why Plaid Cymru decided to take this initial step? Members across this Senedd continuously talk about the need to strengthen our town centres. Our town centres are important to the communities that we represent, whether that is in our industrial areas, in our Valleys, or in more rural areas. Providing support to those businesses that are, in their broad range, existing in town centres has been a manifesto commitment from Plaid Cymru, and today it is a commitment that we are delivering within Government. I hope that that strikes a chord that will be supported by people across the Senedd who represent communities all across Wales and of all political backgrounds as well. You have been a bit too busy reading that press release, I think, rather than listening to what I said in my statement 5 ft away from you this afternoon. You asked the question, 'Is this it?', and I responded to that today in front of you. I responded when I said that this is an initial first step, and I'm keen to hear the views from other Members on what more this Government could be able to deliver in order to support those businesses. So, spend a bit less time reading the press releases and judging those press releases, and use a bit more of your time standing up in this Chamber listening to what's being said.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769204 260 Cy 2026-09-15T16:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=9902&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=9902&l=en 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769218 261 Cy 2026-09-15T16:17:11 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=10033&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=10033&l=en 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Dwi ddim yn siŵr a oes angen dweud hyn, ond fe wnaeth Cai gyfeirio at Airbus, ac mae gen i aelod o'r teulu sy'n gweithio i'r cwmni hwnnw.  Mae Llafur Cymru wedi bod yn glir ein bod ni o leiaf yn bwriadu bod yn wrthblaid adeiladol. Dyna pam ein bod ni yn croesawu egwyddorion y cyhoeddiad heddiw, gan gydnabod y bydd gostyngiad parhaol o 30 y cant yn rhoi cymorth gwerthfawr a mwy o sicrwydd i fusnesau lletygarwch, llety a hamdden sy'n gymwys. Mae'r cyhoeddiad hwn, wrth gwrs, yn adeiladu ar bolisïau'r Llywodraeth Lafur Cymru flaenorol a ddarparodd dros £1 biliwn o gymorth ardrethi i fusnesau manwerthu, hamdden a lletygarwch ers 2020-21. Ond mae'n rhaid talu am y gostyngiad hwn, onid oes? Mae'r Gweinidog yn dweud bod y cynigion yn niwtral o ran cost ac y bydd y bwrdwn yna yn disgyn ar y busnesau mwyaf. Ond mae angen cydnabod hefyd fod ardrethi annomestig yn seiliedig ar werth eiddo, nid ar drosiant cwmni, ei elw nac ar ei allu i dalu. Nid yw busnes sy'n meddiannu safle â gwerth ardrethol uchel o reidrwydd yn fusnes mawr nac yn fusnes hynod broffidiol, o bosib. I don't know if I need to say this, but Cai made reference to Airbus, and I have a family member working for that company. Welsh Labour has been clear that we at least intend to be a constructive opposition. That's why we do welcome the principles of today's announcement, recognising the permanent reduction of 30 per cent, providing valuable support and assurances to businesses in accommodation, hospitality and leisure that qualify for this reduction. This announcement, of course, builds on the policies of the previous Welsh Labour Government that provided over £1 billion of rate support for hospitality and leisure businesses since 2020-21. But we do have to pay for this reduction, don't we? The Minister says that the proposals are cost neutral and that the burden will fall on the largest businesses. But we also have to recognise that non-domestic rates are based on the value of property, not the turnover of a company, its profit or its ability to pay. A business that has a high rateable value as a site isn't necessarily a large business or necessarily a very profitable business. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769222 262 En 2026-09-15T16:18:35 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=10117&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=10117&l=cy 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw The Federation of Small Businesses says that some higher value hospitality and leisure premises have already faced increases of up to 70 per cent following revaluation. Some hotels could now be excluded from the 30 per cent reduction and made to pay the higher multiplier instead. I'm also concerned about the unintended consequences of today's announcements. Few in this Chamber would, I think, challenge the notion of raising business rates on large out-of-town retailers, but these proposals will likely also impact valuable sites employing hundreds of workers each in places like the city centres of Cardiff, Swansea, Newport and Wrexham. Mae'r Ffederasiwn Busnesau Bach yn dweud bod rhai adeiladau lletygarwch a hamdden gwerth uwch eisoes wedi wynebu cynnydd o hyd at 70 y cant yn dilyn ailbrisio. Gallai rhai gwestai gael eu heithrio o'r gostyngiad o 30 y cant nawr a'u gorfodi i dalu'r lluosydd uwch yn lle hynny. Rwyf hefyd yn pryderu am ganlyniadau anfwriadol y cyhoeddiadau heddiw. Ychydig yn y Siambr hon fyddai, rwy'n credu, yn herio'r syniad o godi ardrethi busnes ar fanwerthwyr mawr y tu allan i'r dref, ond mae'n debygol y bydd y cynigion hyn hefyd yn effeithio ar safleoedd gwerthfawr sy'n cyflogi cannoedd o weithwyr yr un mewn llefydd fel canol dinasoedd Caerdydd, Abertawe, Casnewydd a Wrecsam. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769223 263 Cy 2026-09-15T16:19:16 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=10158&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=10158&l=en 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Roeddwn i'n siarad yn gynharach gyda Gwyn, yn gresynu ar golled Marks and Spencer yn Abertawe. Oes yna fwy o fanwerthwyr o'r math hynny mewn perygl o wneud penderfyniadau i gau eu siopau yng nghanol ein dinasoedd ni? I was speaking earlier with Gwyn, regretting the loss of Marks and Spencer in Swansea. Will there be more retailers of that kind that are likely to take decisions to close their stores in the middle of our cities? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769224 264 En 2026-09-15T16:19:33 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=10175&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=10175&l=cy 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw I'd point out here that Cardiff alone makes a net contribution of around £100 million to the Welsh national non-domestic rates pot. Will the Minister therefore share, in advance of the budget—today, if possible—the intended threshold for the higher multiplier, the number, type and location of the properties that will pay more, the average and largest expected increases, and her assessment of the effect on jobs, investment and prices? Can she also set out how she will avoid a cliff edge for businesses whose rateable value is just above £51,000? What these questions demonstrate, I think, Minister, is that what's actually needed is wholesale reform of the business rates system in its totality. There was a commitment to that effect in Welsh Labour's manifesto, just as there was in Plaid Cymru's manifesto. I know that this new Government loves a review, it loves a commission. I wonder, Minister, if you could explain why your announcement today—welcome though it broadly is—is simply making tweaks at the margins and not getting into the more comprehensive changes that your party promised before the election. Our offer, as Welsh Labour, is to work with you so that we can make the system fair and so that we can incentivise businesses and local authorities to grow the value of NDR receipts and to drive wider economic growth. Thank you. Byddwn i'n nodi yma bod Caerdydd ar ei phen ei hun yn gwneud cyfraniad net o tua £100 miliwn i gronfa ardrethi annomestig cenedlaethol Cymru. Felly, a wnaiff y Gweinidog rannu, cyn y gyllideb—heddiw, os yn bosibl—y trothwy arfaethedig ar gyfer y lluosydd uwch, nifer, math a lleoliad yr eiddo a fydd yn talu mwy, y cynnydd cyfartalog a mwyaf a ddisgwylir, a'i hasesiad o'r effaith ar swyddi, buddsoddiad a phrisiau? A all hi hefyd nodi sut y bydd yn osgoi ymyl dibyn i fusnesau y mae eu gwerth ardrethol ychydig yn uwch na £51,000? Yr hyn y mae'r cwestiynau hyn yn ei ddangos, rwy'n meddwl, Weinidog, yw mai'r hyn sydd ei angen mewn gwirionedd yw diwygio'r system ardrethi busnes yn ei chyfanrwydd. Roedd ymrwymiad i'r perwyl hwnnw ym maniffesto Llafur Cymru, yn union fel yr oedd ym maniffesto Plaid Cymru. Rwy'n gwybod bod y Llywodraeth newydd hon yn caru adolygiad, mae'n caru comisiwn. Er ei fod yn cael ei groesawu'n gyffredinol, tybed, Weinidog, a allech chi esbonio pam mai dim ond newidiadau bach ar yr ymylon y mae eich cyhoeddiad heddiw yn eu gwneud a pham nad yw'n mynd i'r afael â'r newidiadau mwy cynhwysfawr y gwnaeth eich plaid eu haddo cyn yr etholiad. Ein cynnig, fel Llafur Cymru, yw gweithio gyda chi fel y gallwn ni wneud y system yn deg ac fel y gallwn ni gymell busnesau ac awdurdodau lleol i gynyddu gwerth derbyniadau NDR ac ysgogi twf economaidd ehangach. Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769206 265 En 2026-09-15T16:20:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=10202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=10202&l=cy 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769214 266 Cy 2026-09-15T16:20:56 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=10258&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=10258&l=en 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Diolch am y sylwadau a'r croeso a'r heriau yn eich cyfraniad. Wrth gwrs, un o'r manteision, gobeithio, bydd y busnesau sydd yn gymwys ar gyfer y gefnogaeth yma'n ei weld yw y bydd e'n 30 y cant o ostyngiad parhaol iddyn nhw. Mae'r gostyngiad sydd mewn lle ar gyfer tafarnau ar hyn o bryd yn discretionary ac ond yn 15 y cant, ac felly fe fydd hwn yn rhagori ar hynny ac fe fydd e'n awtomatig ar gyfer y busnesau hynny. Bydd e'n caniatáu i'r busnesau sy'n gymwys i allu cynllunio ar sail y gwarant fydd yna, os bydd y rheoliadau a'r mesur yma'n pasio, fod hyn yn rhywbeth maen nhw'n gallu cynllunio ar ei gyfer o flaen llaw. Wrth gwrs, ychwanegu at y system sydd eisoes mewn lle ar gyfer siopau rŷn ni'n ei wneud, y system wnaeth gael ei gyflwyno gan y Gweinidog cyllid o fy mlaen i o dan Lywodraeth Lafur, ac felly mae'r defnydd o'r multipliers a'r gwahanol multiplier wedi cael ei gyflwyno gan fy rhagflaenydd i yn y cyd-destun yna. Felly ymestyn y nifer o fusnesau sy'n gymwys am y cwtogiad yma yn y trethi busnes ydw i. Ac mae'n gam cyntaf, fel y gwnes i sôn, wrth inni feddwl ynglŷn â sut gallwn ni fynd ymhellach gyda'r tasglu ar ganol trefi sydd wedi'i sefydlu o ran datblygu'r stryd fawr a chefnogi'r stryd fawr fel calon i nifer o gymunedau. Ond hefyd, mae'r her rŷch chi'n ei rhoi yn her sydd yn sôn am y system yn ei chyfanrwydd, wrth gwrs. Rŷch chi'n sôn yn benodol, onid ydych, am ganol dinasoedd, sydd â siopau mawr ac sydd ag anchor stores pwysig yng nghanol y dinasoedd hynny. Mae'n bwysig, wrth ein bod ni'n meddwl ynglŷn â chael y balans yma'n iawn o ran cefnogi busnesau llai, sydd yn alwad sydd yn dod yn barhaus gan Aelodau yn y Siambr yma, ein bod ni'n gwneud hynny gyda golwg ar beidio ag anfanteisio mewn ffordd rhy ddifrifol y busnesau hynny sydd yn fwy. Felly, mae taro'r balans yna'n bwysig. O ran cyhoeddi'r union multipliers fydd yn weithredol ar gyfer 2027, fe fydd hwnna'n gorfod aros tan fydd y gyllideb ar gyfer y flwyddyn nesaf yn cael ei chyflwyno. Dyna pryd fydd hwnna'n dod yn weithredol, yn wybodus. Wedyn, ar y pwynt ynglŷn â'r diwygiad llawn o'r gyfundrefn yma sydd ei angen, dwi'n credu, fel Senedd—. Dwi'n ei glywed e o wahanol bleidiau ac o wahanol Aelodau: yn hytrach na gwneud mân newidiadau fan hyn a fan draw ac ambell waith eu gwneud nhw'n adweithiol i ba bynnag fater sy'n bwrw'r economi, fod angen edrych ar y maes yma yn ei gyfanrwydd. Byddwn i'n gobeithio, wrth inni drafod a testio fwy o'r syniadau ynglŷn â threthi busnes, ein bod ni'n dod i ryw gonsensws ar draws y Siambr yma ynglŷn â'r appetite gwleidyddol sydd yna i fynd i'r afael â'r gwaith yma. Fe fyddwn i'n hapus i fod yn rhan o'r drafodaeth ynglŷn â hynny. O ran y cliff edges yma rŷch chi wedi sôn amdanyn nhw—os ŷch chi un ochr neu'r llall o £51,000, mae e'n gwneud 30 y cant o wahaniaeth i chi o ran faint o dreth rŷch chi'n ei dalu—mae hwnna'n un o'r ystyriaethau yn sicr sydd angen edrych arnyn nhw yn y dyfodol. Felly, mae yna newidiadau pellach, dwi'n credu, y gall y Llywodraeth edrych i'w gwneud, gyda chefnogaeth yn y Siambr yma, ac wedyn mae yna gwestiwn mwy ynglŷn â mynd i'r afael â diwygio'r gyfundrefn yn ei chyfanrwydd. Mae'n siŵr y bydd y drafodaeth ar hynny yn parhau. Thank you for those comments and the welcome and the challenges that you set out there in your contribution. Of course, one of the advantages, hopefully, that the businesses that are eligible for this support will see is that it will be a 30 per cent reduction that will be permanent for them. The reduction that's in place for pubs at the moment is discretionary and is only 15 per cent, and therefore, this will excel compared to that and it will be automatic for those businesses. It will allow those businesses that are eligible to be able to plan on the basis of the guarantee that they will have that, if the regulations on this measure pass, this will be something that they can plan for ahead of time. Of course, we are adding to the system that's already in place for shops, that system that was introduced by the previous finance Minister under the Labour Government, so the use of the multiplier, the different multipliers, was introduced by my predecessor in that context. So what I'm doing is expanding the number of businesses that are eligible for this cut in non-domestic rates. And it is a first step, as I mentioned, as we start to think about how we can go further with the town centre taskforce that has been set up in terms of developing the high street and supporting the high street as the heart of a number of communities. But also the challenge you set forward is a challenge that is about the system as a whole, of course. You speak particularly about city centres, which have large shops and have important anchor stores in the middle of those cities. It is important, of course, that we think about striking the right balance in terms of supporting the smaller businesses, which is a continuous call coming from Members in this Chamber, but with an eye to not disadvantaging the larger businesses too much. So striking that balance is important. In terms of publishing the exact multipliers that will be operational for 2027, that will have to wait until we have the budget for next year, when that is introduced. That is when that will become operational, will become known.  And then on the point about the full reform of this system that is needed, I think, as a Senedd—. I hear it from different parties and from different Members: rather than making small changes here and there and sometimes making them in a reactive way, reacting to whatever issue is affecting the economy, we need to look at this area as a whole, in its entirety. I would hope, as we discuss and test out more of the ideas relating to business rates, we will come to a consensus across this Chamber with regard to the political appetite that there is to address this work. I would be happy to be part of that discussion. On these cliff edges you mentioned—when £51,000 is the limit and if you're one side or the other of that, it's a 30 per cent difference in how much tax you pay—this is one of the considerations certainly that needs to be looked at in the future. So, there are further changes that I think the Government could look into making, with support from this Chamber, and then there is a broader question about addressing and reforming the system as a whole. I'm sure that the discussion on that will continue. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769217 267 Cy 2026-09-15T16:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=10502&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=10502&l=en 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769216 268 En 2026-09-15T16:25:16 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=10518&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=10518&l=cy 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 8734 8734 Sam Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam Cabinet Minister, thank you for your statement today. I do share some of the concerns raised by our Reform colleague in terms of the way in which this information has been disseminated to Members of the Senedd. I think it is right and proper that in the vast majority of instances, information is shared in this Chamber first before being released to the press, just to show some respect to the Chamber itself and the Members within it. But in terms of the meat of this statement, I certainly welcome the direction of travel from the Government on this and recognise that business rates represent a significant cost for businesses across Wales at a time when many are already under considerable pressures. Cabinet Minister, you'll be aware that our high streets have been struggling to adapt to changing consumer behaviour and the continued growth of online retail. The Welsh Conservatives have consistently argued that the tax burden on those businesses is far too high. We also need to be honest about the wider pressures that businesses are facing, dealing with taxation of all types alongside employee pressures and rising energy costs. Of course, business rates are only one part of a wider cost of doing business. Colleagues have already raised a couple of questions I was interested in. I will point to three issues and questions, though. Respectfully, Cabinet Minister, I'm not sure if you fully responded to Huw Thomas's question, particularly around the cliff edge. You acknowledged it in your response, but, of course, there has potentially been the introduction of a new cliff edge here. I wonder what assurances you can give those businesses that they won't feel the pain of that, potentially, and that there may be some tapering that could take place so businesses aren't falling foul one way or the other. What confidence can you give to businesses that that is properly understood and recognised in terms of a potential tapering of this relief beyond that £51,000? A broader discussion you mentioned in regard to business rates, I think, does need to take place. I'd expect Welsh Government to lead on that. There was one specific issue I'd be grateful for you to consider in this discussion, and that's one around the particular challenges faced by businesses who are just starting out. Business rates will ordinarily apply as soon as they start up, meaning firms can face a tax bill very soon after opening their doors without necessarily generating real income at that point. I wonder what consideration you might give to our proposal for business rate free periods for new retail businesses and others on the high street to give those entrepreneurs the opportunity to establish themselves before facing this additional cost. Another consideration on which I'd be interested in your response is the role of local authorities in business rates. Of course, many people think that councils set those business rates, but they merely collect them on behalf of the Welsh Government. But I wonder if there's an opportunity to incentivise our local authorities by allowing them to retain an element of any non-domestic rates growth in their area, to allow our councils to invest in our town centres or incentivise our councils perhaps to invest in those town centres more than they currently do. Finally, Minister, I'm interested—and it's back to this particular announcement today—in how it's going to impact businesses that offer mixed services. In my own constituency, Banana Ben's play centre and cafe may be impacted by this. They've been refused food and drink hospitality rate relief in the past, despite food and drink accounting for 60 per cent of their floor space and 61 per cent of their turnover. Companies House classify it as an unlicensed restaurant and cafe. The business provides indoor play alongside food and drink for families, and the two, of course, are not mutually exclusive, yet it will not, it seems, qualify for the equivalent relief. Businesses of a similar nature in England absolutely do. So, I wonder whether you could respond to that and what you might seek to do to address this disparity to ensure that Welsh businesses are not disadvantaged simply because they operate in Wales, perhaps offering more than one service to their customers. Diolch yn fawr iawn.  Weinidog Cabinet, diolch am eich datganiad heddiw. Rwyf yn rhannu rhai o'r pryderon sydd wedi'u codi gan ein cyd-Aelod o Reform o ran y ffordd y mae'r wybodaeth hon wedi'i lledaenu i Aelodau'r Senedd. Rwy'n credu ei bod hi'n iawn ac yn briodol, yn y mwyafrif helaeth o achosion, bod gwybodaeth yn cael ei rhannu yn y Siambr hon yn gyntaf cyn cael ei rhyddhau i'r wasg, dim ond i ddangos rhywfaint o barch at y Siambr ei hun a'r Aelodau ynddi. Ond o ran sylwedd y datganiad hwn, rwy'n sicr yn croesawu'r cyfeiriad teithio gan y Llywodraeth ar hyn ac yn cydnabod bod ardrethi busnes yn gost sylweddol i fusnesau ledled Cymru ar adeg pan mae llawer eisoes o dan bwysau sylweddol. Weinidog Cabinet, fe fyddwch chi'n ymwybodol bod ein strydoedd mawr wedi bod yn ei chael hi'n anodd addasu i'r newid yn ymddygiad defnyddwyr a thwf parhaus manwerthu ar-lein. Mae Ceidwadwyr Cymru wedi dadlau'n gyson bod y baich treth ar y busnesau hynny yn llawer rhy uchel. Mae angen i ni hefyd fod yn onest am y pwysau ehangach sy'n wynebu busnesau sy'n delio â threthiant o bob math ochr yn ochr â phwysau'n ymwneud â chyflogeion a chynnydd mewn costau ynni. Wrth gwrs, dim ond un rhan o'r gost ehangach sy'n gysylltiedig â gwneud busnes yw ardrethi busnes. Mae cyd-Aelodau eisoes wedi codi cwpl o gwestiynau yr oedd gen i ddiddordeb ynddyn nhw. Fodd bynnag, fe wnaf i dynnu sylw at dri mater a chwestiwn. Gyda pharch, Weinidog Cabinet, dydw i ddim yn siŵr a wnaethoch chi ymateb yn llawn i gwestiwn Huw Thomas, yn enwedig o ran ymyl y dibyn. Fe wnaethoch chi ei gydnabod yn eich ymateb, ond, wrth gwrs, mae'n bosibl bod ymyl dibyn newydd wedi cael ei gyflwyno yma. Tybed pa sicrwydd y gallwch chi ei roi i'r busnesau hynny na fyddan nhw'n teimlo'r boen a allai fod yn gysylltiedig â hynny, ac y gallai fod rhywfaint o dapro a allai ddigwydd fel nad yw busnesau'n mynd i drybini y naill ffordd neu'r llall. Pa hyder allwch chi ei roi i fusnesau bod hynny'n cael ei ddeall a'i gydnabod yn iawn o ran y posibilrwydd o dapro'r rhyddhad hwn y tu hwnt i'r £51,000 hwnnw? Mae angen cynnal trafodaeth ehangach a grybwyllwyd gennych mewn perthynas ag ardrethi busnes, rwy'n credu. Byddwn i'n disgwyl i Lywodraeth Cymru arwain ar hynny. Roedd un mater penodol y byddwn i'n ddiolchgar pe gallech chi ei ystyried yn y drafodaeth hon, ac mae hwnnw'n un sy'n ymwneud â'r heriau penodol sy'n wynebu busnesau sydd newydd ddechrau. Bydd ardrethi busnes yn gymwys fel arfer cyn gynted ag y byddan nhw'n dechrau, sy'n golygu y gall cwmnïau wynebu bil treth yn fuan iawn ar ôl agor eu drysau heb iddyn nhw o reidrwydd fod wedi cynhyrchu incwm go iawn ar y pwynt hwnnw. Tybed pa ystyriaeth y gallech chi ei rhoi i'n cynnig ar gyfer cyfnodau heb ardrethi busnes ar gyfer busnesau manwerthu newydd ac eraill ar y stryd fawr i roi cyfle i'r entrepreneuriaid hynny sefydlu eu hunain cyn wynebu'r gost ychwanegol hon. Ystyriaeth arall y byddai gen i ddiddordeb yn eich ymateb iddi yw rôl awdurdodau lleol o ran ardrethi busnes. Wrth gwrs, mae llawer o bobl yn meddwl mai cynghorau sy'n gosod yr ardrethi busnes hynny, ond dim ond eu casglu ar ran Llywodraeth Cymru maen nhw'n ei wneud. Ond tybed a oes cyfle i gymell ein hawdurdodau lleol trwy ganiatáu iddyn nhw gadw elfen o unrhyw dwf mewn ardrethi annomestig yn eu hardal, er mwyn caniatáu i'n cynghorau fuddsoddi yn ein canol trefi neu gymell ein cynghorau efallai i fuddsoddi yn y canol trefi hynny yn fwy nag y maen nhw'n ei wneud ar hyn o bryd. Yn olaf, Weinidog, mae gen i ddiddordeb—ac mae'n mynd yn ôl at y cyhoeddiad penodol hwn heddiw—yn yr effaith y mae'n mynd i'w chael ar fusnesau sy'n cynnig gwasanaethau cymysg. Yn fy etholaeth fy hun, efallai y bydd hyn yn effeithio ar ganolfan chwarae a chaffi Banana Ben. Mae rhyddhad ardrethi lletygarwch bwyd a diod wedi'i wrthod iddyn nhw yn y gorffennol, er bod bwyd a diod yn cyfrif am 60 y cant o'u harwynebedd llawr a 61 y cant o'u trosiant. Mae Tŷ'r Cwmnïau yn ei ddosbarthu fel bwyty a chaffi heb drwydded. Mae'r busnes yn darparu cyfleuster chwarae dan do ochr yn ochr â bwyd a diod i deuluoedd, ac nid yw'r ddau, wrth gwrs, yn annibynnol ar ei gilydd, ond mae'n ymddangos na fydd yn gymwys i gael y rhyddhad cyfatebol. Mae busnesau o natur debyg yn Lloegr yn gymwys i'w gael. Felly, tybed a allech chi ymateb i hynny a'r hyn y gallech chi geisio ei wneud i fynd i'r afael â'r gwahaniaeth hwn er mwyn sicrhau nad yw busnesau yng Nghymru yn wynebu anfantais am eu bod yn gweithredu yng Nghymru, efallai'n cynnig mwy nag un gwasanaeth i'w cwsmeriaid. Diolch yn fawr iawn.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769228 269 Cy 2026-09-15T16:29:55 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=10797&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=10797&l=en 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Diolch am y cyfraniad.  Thank you for the contribution.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769229 270 En 2026-09-15T16:29:58 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=10800&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=10800&l=cy 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin I was obviously too keen to go to the pub to prepare for this statement, so I'll reflect on what everybody has united upon in thinking about the timing of statements. But just very genuinely from me, I could have made this statement during the summer recess, in the peak of the tourism season, but I quite deliberately left it until the first day back. But, yes, I'll consider the timing, and getting back in to the rhythm of the work of this place is something that I need to do. Yes, just on the issue around a cliff edge, I do recognise that this is a very difficult issue for some businesses who fall the wrong side of a support package of this kind, and only very closely. So, the tapering issue is something that I will be interested in looking at, but I didn't want to delay the simplicity and the ability to make this statement and to move on this level of support of 30 per cent reduction for the hospitality and leisure sectors in this way by trying to do everything at the same time in one go. So, these are issues that I will be returning to, and they are issues, of course, that the high-street taskforce will also want to look at, I'm sure, as are many of the issues that you raise. The issue around whether new start-ups on the high street should be given a holiday period for that first six months to a year of trading as a kind of incentive for them to take up, quite often, empty shops, making local authorities more proactive in their local area to support business growth as well by incentivising growth of businesses and growth of business rate collection, with some payback back to local authorities—. I'm always interested in how we can make these systems include more incentives to do better all the time and to have more economic activity. So, those are some things that I hope the town-centres taskforce will look at, but also that we do in response to the issues that are raised in the Chamber here today and at other times. On mixed businesses, I've come across this as an issue in my own constituency at different times as well, so I'm aware that it's an issue in the system and a tension. I will need to go back to my officials and see whether there is anything in the greater extent of the categorisation that we're now bringing into the 30 per cent reduction that will enable mixed businesses of the kinds you've described to qualify for this. But I can't give a guarantee on the floor here in any individual case or generally on mixed businesses, but I will look at it to see what is possible. Roeddwn i'n amlwg yn rhy awyddus i fynd i'r dafarn i baratoi ar gyfer y datganiad hwn, felly fe wnaf i fyfyrio ar yr hyn y mae pawb wedi'i ddweud wrth feddwl am amseriad datganiadau. Ond yn ddiffuant iawn, fe allwn i fod wedi gwneud y datganiad hwn yn ystod toriad yr haf, pan oedd y tymor twristiaeth ar ei anterth, ond fe wnes i ei adael yn fwriadol tan y diwrnod cyntaf yn ôl. Ond, gwnaf, fe wnaf i ystyried yr amseru, ac mae dychwelyd i rythm gwaith y lle hwn yn rhywbeth y mae angen i mi ei wneud. Ie, o ran y mater ynghylch ymyl dibyn, rwy'n cydnabod bod hwn yn fater anodd iawn i rai busnesau sy'n disgyn yr ochr anghywir o becyn cymorth o'r math hwn, a dim ond o fymryn. Felly, mae'r mater tapro yn rhywbeth y bydd gen i ddiddordeb mewn edrych arno, ond doeddwn i ddim eisiau oedi'r symlrwydd a'r gallu i wneud y datganiad hwn ac i symud ar y lefel hon o gymorth sef gostyngiad o 30 y cant i'r sectorau lletygarwch a hamdden yn y modd hwn trwy geisio gwneud popeth ar yr un pryd gyda'i gilydd. Felly, mae'r rhain yn faterion y byddaf yn dychwelyd atyn nhw, ac maen nhw'n faterion, wrth gwrs, y bydd y tasglu stryd fawr hefyd eisiau edrych arnyn nhw, rwy'n siŵr, fel y mae llawer o'r materion rydych chi'n eu codi. Mae'r mater ynghylch a ddylid rhoi cyfnod gwyliau i fusnesau newydd ar y stryd fawr am y chwe mis i flwyddyn gyntaf hynny o fasnachu fel rhyw fath o gymhelliant iddyn nhw ymgymryd, yn eithaf aml, â siopau gwag, gan wneud awdurdodau lleol yn fwy rhagweithiol yn eu hardal leol i gefnogi twf busnesau hefyd trwy ysgogi twf busnesau a thwf o ran casglu ardrethi busnes, gyda rhywfaint o ad-daliad i awdurdodau lleol—. Mae gen i ddiddordeb bob amser yn y ffordd y gallwn ni gynnwys mwy o gymhellion yn y systemau hyn i wneud yn well trwy'r amser ac i gael mwy o weithgarwch economaidd. Felly, dyna rai pethau rwy'n gobeithio y bydd y tasglu canol trefi yn edrych arnyn nhw, ond y byddwn ni'n edrych arnyn nhw hefyd mewn ymateb i'r materion sy'n cael eu codi yn y Siambr yma heddiw ac ar adegau eraill. O ran busnesau cymysg, rwyf wedi dod ar draws hyn fel mater yn fy etholaeth fy hun ar wahanol adegau hefyd, felly rwy'n ymwybodol ei fod yn fater yn y system ac yn densiwn. Bydd angen i mi fynd yn ôl at fy swyddogion a gweld a oes unrhyw beth yn y categoreiddio rydyn ni'n ei gyflwyno i'r gostyngiad o 30 y cant a fydd yn galluogi busnesau cymysg fel y rhai rydych chi wedi'u disgrifio i fod yn gymwys ar gyfer hyn. Ond allaf i ddim rhoi gwarant ar y llawr yma mewn unrhyw achos unigol nac yn gyffredinol ar fusnesau cymysg, ond fe wnaf i edrych arno i weld beth sy'n bosibl. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769230 271 En 2026-09-15T16:30:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=10802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=10802&l=cy 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769231 272 En 2026-09-15T16:33:24 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=11006&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=11006&l=cy 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769233 273 En 2026-09-15T16:33:26 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=11008&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=11008&l=cy 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 12173 12173 Nick Carter AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12173 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12173 Carter, Nick As we know, high streets are at the heart of our communities, and the Cabinet Minister's announcement today to cut business rates by 30 per cent for hospitality and leisure businesses across Wales is a very welcome step to rebalance the non-domestic rate system. In addition to today's announcement, can you confirm whether any consideration has also been given to the small business rates relief threshold and, as Sam has already mentioned and you've touched upon, business rates holidays for new businesses, both of which would be a boost for our local entrepreneurs? Whilst there would be a cost to such measures, one way to cover this, perhaps, would be to consider different valuation methods or multipliers for certain types of property, for example, data centres, which do not currently have their own classification. This way, some of the extractive profit generated from these properties could be retained and instead used to benefit local communities. I look forward to working with the Cabinet Minister on longer term reforms that fall outside today's scope of this announcement. Fel rydyn ni'n ei wybod, mae strydoedd mawr wrth wraidd ein cymunedau, ac mae cyhoeddiad y Gweinidog Cabinet heddiw i dorri ardrethi busnes 30 y cant ar gyfer busnesau lletygarwch a hamdden ledled Cymru yn gam i'w groesawu i ail-gydbwyso'r system ardrethi annomestig. Yn ogystal â'r cyhoeddiad heddiw, allwch chi gadarnhau a oes unrhyw ystyriaeth hefyd wedi'i rhoi i'r trothwy rhyddhad ardrethi busnesau bach ac, fel y mae Sam wedi sôn eisoes ac rydych chi wedi cyffwrdd â nhw, gwyliau ardrethi busnes ar gyfer busnesau newydd, y byddai'r naill a'r llall yn hwb i'n hentrepreneuriaid lleol? Er y byddai costau ynghlwm wrth fesurau o'r fath, un ffordd o gwmpasu hyn, efallai, fyddai ystyried gwahanol ddulliau prisio neu luosyddion ar gyfer mathau penodol o eiddo, er enghraifft, canolfannau data, nad oes ganddyn nhw eu dosbarthiad eu hunain ar hyn o bryd. Yn y ffordd hon, gallai rhywfaint o'r elw echdynnol a gynhyrchir o'r eiddo hyn gael ei gadw a'i ddefnyddio er budd cymunedau lleol yn lle hynny. Rwy'n edrych ymlaen at weithio gyda'r Gweinidog Cabinet ar ddiwygiadau tymor hwy sy'n disgyn y tu allan i gwmpas y cyhoeddiad hwn heddiw. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769238 274 En 2026-09-15T16:34:27 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=11069&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=11069&l=cy 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Thank you for your contribution, and thank you for stretching the discussion to other areas that this Senedd will be interested in over the next months and years. As I've said, this is very much a first step to support businesses on our high street. It's a reasonably straightforward support package that we can offer at this time. But there are very many aspects of business rate support that need to be looked at and many ideas here this afternoon. The use of differential multipliers, as you've suggested, is new to the way we do our business rate support in this context. It was first introduced on retail properties and on shops by the predecessor Government; we're extending that today. But we need to, again, think about extending the categorisation and possibly categorising some for the first time, as new businesses and new properties develop within our economy. So, there is much still to do on this. This is a first step. For those businesses that will benefit from this, it is most definitely welcome in very challenging times. But there are an array of different measures that the Government currently works on to support businesses, and there is much that both this Government and the UK Government can do to support businesses in what is a very challenging time. Diolch am eich cyfraniad, a diolch am ehangu'r drafodaeth i feysydd eraill y bydd gan y Senedd hon ddiddordeb ynddyn nhw dros y misoedd a'r blynyddoedd nesaf. Fel y dywedais i, cam cyntaf i gefnogi busnesau ar ein stryd fawr yw hwn. Mae'r pecyn cymorth y gallwn ni ei gynnig ar hyn o bryd yn un eithaf syml. Ond mae llawer iawn o agweddau ar gymorth ardrethi busnes y mae angen i ni edrych arnynt nhw ac mae llawer o syniadau yma y prynhawn yma. Mae defnyddio lluosyddion gwahaniaethol, fel rydych chi wedi'i awgrymu, yn newydd i'r ffordd rydyn ni'n rhoi cymorth ardrethi busnes yn y cyd-destun hwn. Cafodd ei gyflwyno i ddechrau ar eiddo manwerthu ac ar siopau gan y Llywodraeth flaenorol; rydyn ni'n ymestyn hynny heddiw. Ond mae angen i ni feddwl, eto, am ymestyn y categoreiddio a chategoreiddio rhai am y tro cyntaf, o bosibl, wrth i fusnesau newydd ac eiddo newydd ddatblygu yn ein heconomi. Felly mae llawer i'w wneud ar hyn o hyd. Cam cyntaf yw hwn. O ran y busnesau hynny fydd yn elwa ar hyn, mae'n sicr yn cael ei groesawu ar adeg heriol iawn. Ond mae yna amrywiaeth o wahanol fesurau y mae'r Llywodraeth yn gweithio arnyn nhw ar hyn o bryd i gefnogi busnesau, ac mae llawer y gall y Llywodraeth hon a Llywodraeth y DU ei wneud i gefnogi busnesau yn ystod cyfnod heriol iawn. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769225 275 En 2026-09-15T16:35:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=11102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=11102&l=cy 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769244 276 Cy 2026-09-15T16:36:06 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=11168&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=11168&l=en 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch. Yn olaf, Art Wright. Thank you. Finally, Art Wright. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769227 277 En 2026-09-15T16:36:11 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=11173&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=11173&l=cy 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 12157 12157 Art Wright AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12157 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12157 Wright, Art Diolch, Ddirprwy Lywydd. First, I'd like to thank the Minister for the statement. Newport and Islwyn have seen a worrying number of pub and hospitality closures in the past few years. These businesses are at the heart of our communities, yet they continue to face mounting pressure from rising costs. Their closure results in lost jobs, reduced economic activity, lower footfall in our town centres and the loss of valuable community spaces. It also reduces the opportunity for young people to gain vital first-job experience and develop the skills needed to enter the wider workforce. Whilst the Welsh Government's 30 per cent reduction in business rates is welcome, many hospitality businesses continue to face significant financial pressures. As David Chapman, and I'll quote, from UKHospitality Cymru has observed, running a hospitality business in this current climate is like 'plate spinning when you're riding an exercise bike'. It's a good start, but we must go further. Given the continued loss of jobs in community pubs across Newport and Islwyn, does the Cabinet Minister believe that a 30 per cent reduction in business rates goes far enough? And what further action will the Welsh Government take to support the sector to prevent further closures? Diolch. Diolch, Ddirprwy Lywydd. Yn gyntaf, hoffwn ddiolch i'r Gweinidog am y datganiad. Mae Casnewydd ac Islwyn wedi gweld nifer bryderus o dafarndai a mannau lletygarwch yn cau yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Mae'r busnesau hyn wrth wraidd ein cymunedau, ond maen nhw'n parhau i wynebu pwysau cynyddol yn sgil costau cynyddol. Mae'r achosion hyn o gau yn arwain at golli swyddi, llai o weithgarwch economaidd, llai o ymwelwyr yng nghanol ein trefi a cholli mannau cymunedol gwerthfawr. Mae hefyd yn golygu bod llai o gyfle i bobl ifanc gael profiad hanfodol o swydd gyntaf a datblygu'r sgiliau sydd eu hangen i ymuno â'r gweithlu ehangach. Er bod y gostyngiad o 30 y cant mewn ardrethi busnes Llywodraeth Cymru yn cael ei groesawu, mae llawer o fusnesau lletygarwch yn parhau i wynebu pwysau ariannol sylweddol. Fel y mae David Chapman o UKHospitality Cymru wedi'i nodi, ac rwy'n dyfynnu, mae rhedeg busnes lletygarwch yn yr hinsawdd sydd ohoni fel 'troelli platiau pan ydych chi ar gefn beic ymarfer corff'. Mae'n ddechrau da, ond mae'n rhaid i ni fynd ymhellach. O ystyried y swyddi sy'n parhau i gael eu colli mewn tafarndai cymunedol ar draws Casnewydd ac Islwyn, a yw'r Gweinidog Cabinet yn credu bod gostyngiad o 30 y cant mewn ardrethi busnes yn mynd yn ddigon pell? A pha gamau pellach y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gefnogi'r sector i atal achosion pellach o gau? Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769234 278 En 2026-09-15T16:37:28 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=11250&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=11250&l=cy 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin The points you've made and the illustrations you've given as to how important the hospitality sector is in our various communities, and how important it is for different aspects of the economy, how many of our young people have their first jobs in pubs—. I had my first job in a pub, and I pulled my last pint in a pub in 1987. So, I hadn't done it until I pulled a pint just recently, and it showed that 30 years and more had passed since I pulled a pint. But to be serious and to respond to the points that you've made, this will be a contribution that alleviates some of the pressure on our hospitality and leisure sector. It is more than just pubs, it is cafes and restaurants, and it is gyms and museums and libraries. So, it's the widest possible array, and when you add that to shops as well, it's the widest possible array of many of the businesses that feature in our town centres and some of our villages as well. So, it goes further than Government has done before in Wales. So, that's the important contribution of today. But I'm sure, as some have said already, that there are a myriad of different other issues that face our hospitality and leisure sectors. There are many pressures in our economy. The inflationary pressure that we are feeling today and will possibly be increasing again is something that puts particular pressure on so many of our high-street businesses. There are actions that the UK Government as well as the Welsh Government can take. But, hopefully, today will have been a strong signal that this Government and this Senedd believe that our small businesses that are trying to work so hard to keep going in our communities right throughout Wales in difficult times—this Government has their back and will try and take all initiatives that it can to support them in these testing times. Mae'r pwyntiau rydych chi wedi'u gwneud a'r enghreifftiau rydych chi wedi'u rhoi o ran pa mor bwysig yw'r sector lletygarwch yn ein gwahanol gymunedau, a pha mor bwysig yw e ar gyfer gwahanol agweddau ar yr economi, faint o'n pobl ifanc sy'n cael eu swyddi cyntaf mewn tafarndai—. Roedd fy swydd gyntaf i mewn tafarn, ac fe dynnais i fy mheint olaf mewn tafarn yn 1987. Felly, doeddwn i ddim wedi gwneud hynny nes i mi dynnu peint yn ddiweddar, ac fe ddangosodd e bod 30 mlynedd a mwy wedi mynd heibio ers i mi dynnu peint. Ond o ddifrif ac i ymateb i'r pwyntiau rydych chi wedi'i wneud, bydd hwn yn gyfraniad a fydd yn lleddfu rhywfaint o'r pwysau ar ein sector lletygarwch a hamdden. Mae'n fwy na dim ond tafarndai, mae'n gaffis a bwytai, ac mae'n gampfeydd ac amgueddfeydd a llyfrgelloedd. Felly, dyma'r amrywiaeth ehangaf posibl, a phan rydych chi'n ychwanegu hynny at siopau hefyd, dyma'r amrywiaeth ehangaf posibl o lawer o'r busnesau sydd i'w gweld yng nghanol ein trefi ac yn rhai o'n pentrefi hefyd. Felly, mae'n mynd ymhellach nag y mae'r Llywodraeth wedi'i wneud o'r blaen yng Nghymru. Felly, dyna'r cyfraniad pwysig heddiw. Ond rwy'n siŵr, fel y mae rhai wedi'i ddweud eisoes, bod yna lu o wahanol faterion eraill sy'n wynebu ein sectorau lletygarwch a hamdden. Mae llawer o bwysau yn ein heconomi. Mae pwysau chwyddiant rydyn ni'n ei deimlo heddiw ac a fydd yn cynyddu eto, o bosibl, yn rhywbeth sy'n rhoi pwysau penodol ar gynifer o fusnesau'r stryd fawr. Mae yna gamau gweithredu y gall Llywodraeth y DU yn ogystal â Llywodraeth Cymru eu cymryd. Ond gobeithio y bydd heddiw wedi bod yn arwydd cryf bod y Llywodraeth hon a'r Senedd hon yn credu bod ein busnesau bach sy'n ceisio gweithio mor galed i gadw i fynd yn ein cymunedau ledled Cymru yn ystod cyfnod anodd—bod y Llywodraeth hon yn eu cefnogi ac y bydd yn ceisio gwneud popeth o fewn ei gallu i'w cefnogi yn ystod y cyfnod heriol hwn. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769237 279 Cy 2026-09-15T16:39:53 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=11395&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=11395&l=en 260915-4 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Ailgydbwyso'r system ardrethi annomestig 4. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Rebalancing the non-domestic rates system C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch, Weinidog. Thank you, Minister. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769240 280 Cy 2026-09-15T16:39:54 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=11396&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=11396&l=en 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Symudwn ymlaen i eitem 5, datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: adolygiad o addysg uwch. Galwaf ar y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol, Cefin Campbell. We will now move on to item 5, a statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: review of higher education. I call on the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education, Cefin Campbell.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769226 281 Cy 2026-09-15T16:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=11402&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=11402&l=en 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769232 282 Cy 2026-09-15T16:40:07 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=11409&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=11409&l=en 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Deputy Minister for Skills and Tertiary Education Y Dirprwy Weinidog Sgiliau ac Addysg Drydyddol Campbell, Cefin Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n falch iawn o gadarnhau ein bod ni wedi lansio adolygiad annibynnol o addysg uwch yng Nghymru, ar ôl cyhoeddi'r cylch gorchwyl ar 4 Awst yn Eisteddfod Genedlaethol y Garreg Las, yn unol â'n hymrwymiad ni i wneud hynny o fewn 100 diwrnod i sefydlu'r Llywodraeth hon. Mae'r adolygiad hwn yn rhan o'n cenhadaeth ehangach i adeiladu Cymru gryfach, decach a mwy ffyniannus drwy addysg, sgiliau, ymchwil a chyfleoedd. Mae addysg uwch yn un o asedau cenedlaethol pwysicaf Cymru. Mae ein prifysgolion yn addysgu cenedlaethau'r dyfodol, yn llywio gwaith ymchwil ac arloesi, yn cefnogi gwasanaethau cyhoeddus, yn cryfhau cymunedau ac yn gwneud cyfraniad amhrisiadwy i'n diwylliant a'n hiaith. Maent yn helpu i greu'r sgiliau, y syniadau a'r cyfleoedd sy'n sail i ffyniant Cymru yn y dyfodol. Thank you very much, Dirprwy Lywydd. I'm pleased to confirm the launch of the independent review of higher education in Wales, following the publication of the terms of reference on 4 August at the Garreg Las National Eisteddfod, in accordance with our commitment to do so within 100 days of the creation of this Government. This review forms part of our wider mission to build a stronger, fairer and more prosperous Wales through education, skills, research and opportunity. Higher education is one of Wales's most important national assets. Our universities are educating future generations, driving research and innovation, supporting public services, strengthening communities and are making a significant contribution to our culture and language. They help create the skills, ideas and opportunities on which Wales's future prosperity depends. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769236 283 En 2026-09-15T16:41:20 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=11482&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=11482&l=cy 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin But whilst our universities continue to transform lives and contribute to our economic, social and cultural life every day, they are currently, like universities across the United Kingdom, under significant financial pressure, caused by a range of complex and connected challenges. These include their funding model, the domestic and international student markets, looming demographic changes, the challenge created by artificial intelligence, a changing economy and new directions in UK research and innovation policy. Together they risk creating a perfect storm, one that our universities may not be able to navigate without fundamental reform. The Welsh sector reported a collective underlying deficit of £82 million in 2024-25. Forecasts published by Medr suggest that financial pressures are likely to continue, raising significant questions about the long-term sustainability of parts of the sector. Total student enrolments at our universities declined by 11 per cent between 2022-23 and 2024-25. International enrolments also fell by around a third during that period, while enrolments of Welsh-domiciled students fell by 8 per cent. The Universities and Colleges Admissions Service data from the past two recruitment cycles show that these enrolment challenges have continued. Total research grants and contracts income to Welsh universities fell by £35 million between 2022-23 and 2024-25, primarily due to the final withdrawal of European Union structural and regional development funding. Alongside these challenges, our student finance system has reached the limits of affordability within the spending controls imposed by UK Treasury. We must consider how to best target support for learners where it's most needed, whilst also ensuring the long-term sustainability of the system to the Government and without overburdening graduates with their loan repayments. The scale and complexity of these challenges mean that doing nothing is not an option. All these challenges are interconnected and require a strategic response. Incremental adjustments alone will not be sufficient. We need a clear view of how higher education can continue to serve Wales in a changing world, while remaining financially sustainable and delivering the greatest possible benefit for learners, communities and the Welsh economy. That is why we are establishing this review. Its central purpose will be to recommend how Wales can secure a sustainable higher education sector and student finance system for future generations. We want public investment to deliver the strongest possible economic, social and cultural return for Wales, and for Wales to be a destination of choice for learners. Ond er bod ein prifysgolion yn parhau i drawsnewid bywydau a chyfrannu at ein bywyd economaidd, cymdeithasol a diwylliannol bob dydd, maen nhw ar hyn o bryd, fel prifysgolion ledled y Deyrnas Unedig, o dan bwysau ariannol sylweddol, sydd wedi'i achosi gan amrywiaeth o heriau cymhleth a chysylltiedig. Mae'r rhain yn cynnwys eu model cyllido, y marchnadoedd myfyrwyr domestig a rhyngwladol, newidiadau demograffig sy'n dod i'r amlwg, yr her sydd wedi'i chreu gan ddeallusrwydd artiffisial, economi sy'n newid a chyfeiriadau newydd ym mholisi ymchwil ac arloesi y DU. Mae risg y byddan nhw, gyda'i gilydd, yn creu storm berffaith, un na fydd ein prifysgolion efallai yn gallu ei llywio heb ddiwygio sylfaenol. Adroddodd sector Cymru ddiffyg sylfaenol cyfunol o £82 miliwn yn 2024-25. Mae rhagolygon sydd wedi'u cyhoeddi gan Medr yn awgrymu bod pwysau ariannol yn debygol o barhau, gan godi cwestiynau mawr am gynaliadwyedd hirdymor rhannau o'r sector. Gostyngodd cyfanswm nifer y myfyrwyr a gofrestrodd yn ein prifysgolion 11 y cant rhwng 2022-23 a 2024-25. Gostyngodd cofrestriadau rhyngwladol tua thraean hefyd yn ystod y cyfnod hwnnw, a gostyngodd cofrestriadau gan fyfyrwyr o Gymru 8 y cant. Mae data'r Gwasanaeth Derbyn Prifysgolion a Cholegau o'r ddau gylch recriwtio diwethaf yn dangos bod yr heriau cofrestru hyn wedi parhau. Gostyngodd cyfanswm incwm contractau a grantiau ymchwil i brifysgolion Cymru £35 miliwn rhwng 2022-23 a 2024-25, yn bennaf yn sgil tynnu cyllid datblygu strwythurol a rhanbarthol olaf yr Undeb Ewropeaidd yn ôl. Ochr yn ochr â'r heriau hyn, mae ein system cyllid myfyrwyr wedi cyrraedd terfynau fforddiadwyedd o fewn y rheolaethau gwariant a osodwyd gan Drysorlys y DU. Rhaid i ni ystyried sut orau i dargedu cymorth i ddysgwyr lle y mae ei angen fwyaf, gan sicrhau cynaliadwyedd hirdymor y system i'r Llywodraeth hefyd a pheidio â gorlwytho graddedigion gyda'r ad-daliadau ar eu benthyciadau. Mae maint a chymhlethdod yr heriau hyn yn golygu nad yw gwneud dim yn opsiwn. Mae'r holl heriau hyn yn rhyng-gysylltiedig ac yn gofyn am ymateb strategol. Ni fydd addasiadau cynyddol yn ddigonol ar eu pennau eu hunain. Mae angen darlun clir arnom o sut y gall addysg uwch barhau i wasanaethu Cymru mewn byd sy'n newid, a pharhau i fod yn gynaliadwy yn ariannol a darparu'r budd mwyaf posibl i ddysgwyr, cymunedau ac economi Cymru ar yr un pryd. Dyna pam rydyn ni'n sefydlu'r adolygiad hwn. Ei ddiben canolog fydd argymell sut y gall Cymru sicrhau sector addysg uwch a system cyllid myfyrwyr sy'n gynaliadwy ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. Rydyn ni eisiau i fuddsoddiad cyhoeddus sicrhau'r enillion economaidd, cymdeithasol a diwylliannol cryfaf posibl i Gymru, ac i Gymru fod yn gyrchfan o ddewis i ddysgwyr. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769246 284 En 2026-09-15T16:45:05 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=11707&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=11707&l=cy 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin The review will take a comprehensive view of the higher education system. It will examine student support, institutional funding, research and innovation, participation, graduate outcomes, and the organisation and resilience of the sector in Wales. But it will not limit itself to traditional full-time undergraduate study; it will also consider part-time provision, higher education delivered through colleges at level 4 and level 5 study, higher and degree apprenticeships, and postgraduate education. The review will also consider the commitments set out in our programme for government and election manifesto, including how we can increase the proportion of Welsh Government student support expenditure that benefits Wales, how to incentivise more Welsh students and graduates to study, work and train here and increase participation in Welsh-medium and bilingual higher education. Supporting the Welsh language will be a core consideration. We want to expand opportunities for learners to develop and use Welsh throughout their studies, and ensure that Welsh-medium and bilingual provision continues to flourish as part of a modern and inclusive tertiary education system. The review will be conducted independently, because, as sector representatives have argued, a review of this significance should be evidence-led, objective and capable of taking a long-term view. As a Government, we have set out the challenge and the terms of reference, but the chair and panel will assess the evidence independently and develop their recommendations accordingly. Dirprwy Lywydd, I am therefore delighted to announce that the review will be chaired by Professor Patrick Prendergast, former provost and president of Trinity College Dublin and the current chair of South East Technological University in Ireland. Professor Prendergast brings extensive experience of higher education leadership and institutional transformation in Ireland. He will be supported by a small panel of experts with experience across higher education policy, student finance, institutional sustainability, governance, and the intersection between universities and businesses. I will be confirming the full membership of the panel in the very near future and expect it to meet for the first time in early October. Stakeholder engagement will be central to the review's work, and I want to remind Members that the sector itself has called for and has welcomed this review. University students, staff, employers, Medr, trade unions and wider partners will have opportunities to contribute evidence and perspectives throughout the process. We will be inviting key stakeholders to join a stakeholder advisory group to ensure a broad range of voices are heard while preserving the independence of the review. I will also ask the chair to engage with opposition parties in the Senedd and keep them informed of progress and emerging findings. I myself will be meeting with vice-chancellors once again in the autumn. So, given the tight time frame for this review, I expect it to build upon the substantial evidence gathered through the previous Government's call for submissions on the future of tertiary education, as well as its published evaluation of the Diamond reforms, whilst also seeking further evidence, where required, on the specific issues identified in the terms of reference. I can today confirm that a summary of those submissions has been published on the Welsh Government website. The work of this review will not be easy. Difficult choices and trade-offs will need to be considered, and recommendations must be both ambitious and realistic. They will need to operate within the financial constraints facing Welsh Government and the wider public sector. However, I believe, and I am encouraged from the conversations I've had with Professor Prendergast that he shares this view, that this review represents an important opportunity. It starts from a position of confidence in what higher education can and does contribute to Wales, whilst recognising that the status quo is not sustainable. Bydd yr adolygiad yn cymryd golwg gynhwysfawr ar y system addysg uwch. Bydd yn archwilio cymorth myfyrwyr, cyllid sefydliadol, ymchwil ac arloesi, cyfranogiad, canlyniadau graddedigion, a threfniadaeth a chydnerthedd y sector yng Nghymru. Ond ni fydd yn cyfyngu ei hun i astudiaethau israddedig amser llawn traddodiadol; bydd hefyd yn ystyried darpariaeth ran-amser, addysg uwch sy'n cael ei darparu trwy golegau ar lefelau astudio 4 a 5, prentisiaethau uwch a gradd, ac addysg ôl-raddedig. Bydd yr adolygiad hefyd yn ystyried yr ymrwymiadau sydd wedi'u nodi yn ein rhaglen lywodraethu a'n maniffesto etholiadol, gan gynnwys sut y gallwn ni gynyddu cyfran gwariant Llywodraeth Cymru ar gymorth myfyrwyr sydd o fudd i Gymru, sut i ysgogi mwy o fyfyrwyr a graddedigion o Gymru i astudio, gweithio a hyfforddi yma a chynyddu cyfranogiad mewn addysg uwch cyfrwng Cymraeg a dwyieithog. Bydd cefnogi'r Gymraeg yn ystyriaeth graidd. Rydyn ni eisiau ehangu cyfleoedd i ddysgwyr ddatblygu a defnyddio'r Gymraeg trwy gydol eu hastudiaethau, a sicrhau bod darpariaeth cyfrwng Cymraeg a dwyieithog yn parhau i ffynnu fel rhan o system addysg drydyddol fodern a chynhwysol. Bydd yr adolygiad yn cael ei gynnal yn annibynnol, oherwydd, fel y mae cynrychiolwyr y sector wedi dadlau, dylai adolygiad o'r pwys hwn fod yn seiliedig ar dystiolaeth, yn wrthrychol ac yn gallu cymryd golwg hirdymor. Fel Llywodraeth, rydyn ni wedi nodi'r her a'r cylch gwaith, ond bydd y cadeirydd a'r panel yn asesu'r dystiolaeth yn annibynnol ac yn datblygu eu hargymhellion yn unol â hynny. Ddirprwy Lywydd, rwyf felly yn falch iawn o gyhoeddi y bydd yr adolygiad yn cael ei gadeirio gan yr Athro Patrick Prendergast, cyn brofost a llywydd Coleg y Drindod Dulyn a chadeirydd presennol Prifysgol Dechnolegol y De-ddwyrain yn Iwerddon. Mae'r Athro Prendergast yn dod â phrofiad helaeth o faes arweinyddiaeth addysg uwch a thrawsnewid sefydliadol yn Iwerddon. Bydd yn cael ei gefnogi gan banel bach o arbenigwyr sydd â phrofiad ar draws polisi addysg uwch, cyllid myfyrwyr, cynaliadwyedd sefydliadol, llywodraethu, a'r croestorri rhwng prifysgolion a busnesau. Byddaf yn cadarnhau aelodaeth lawn y panel yn y dyfodol agos iawn ac rwyf yn disgwyl iddo gyfarfod am y tro cyntaf ddechrau mis Hydref. Bydd ymgysylltu â rhanddeiliaid yn ganolog i waith yr adolygiad, ac rwyf eisiau atgoffa'r Aelodau bod y sector ei hun wedi galw am yr adolygiad hwn ac wedi ei groesawu. Bydd myfyrwyr prifysgol, staff, cyflogwyr, Medr, undebau llafur a phartneriaid ehangach yn cael cyfleoedd i gyfrannu tystiolaeth a safbwyntiau trwy gydol y broses. Byddwn ni'n gwahodd rhanddeiliaid allweddol i ymuno â grŵp cynghori rhanddeiliaid i sicrhau bod amrywiaeth eang o leisiau'n cael eu clywed, gan sicrhau annibyniaeth yr adolygiad ar yr un pryd. Byddaf hefyd yn gofyn i'r cadeirydd ymgysylltu â'r gwrthbleidiau yn y Senedd a rhoi gwybod iddyn nhw am gynnydd a chanfyddiadau sy'n dod i'r amlwg. Byddaf i fy hun yn cyfarfod ag is-gangellorion unwaith eto yn yr hydref. Felly, o ystyried yr amserlen dynn ar gyfer yr adolygiad hwn, rwy'n disgwyl iddo adeiladu ar y dystiolaeth sylweddol a gasglwyd trwy alwad y Llywodraeth flaenorol am gyflwyniadau ar ddyfodol addysg drydyddol, yn ogystal â'i gwerthusiad cyhoeddedig o ddiwygiadau Diamond, gan geisio tystiolaeth bellach hefyd, lle y bo angen, ar y materion penodol sydd wedi'u nodi yn y cylch gwaith. Gallaf gadarnhau heddiw fod crynodeb o'r cyflwyniadau hynny wedi'i gyhoeddi ar wefan Llywodraeth Cymru. Ni fydd gwaith yr adolygiad hwn yn hawdd. Bydd angen ystyried dewisiadau a chyfaddawdau anodd, a rhaid i argymhellion fod yn uchelgeisiol ac yn realistig. Bydd angen iddyn nhw weithredu o fewn y cyfyngiadau ariannol sy'n wynebu Llywodraeth Cymru a'r sector cyhoeddus ehangach. Fodd bynnag, rwy'n credu, ac rwyf wedi fy nghalonogi gan y sgyrsiau rwyf wedi'u cael â'r Athro Prendergast ei fod ef yn rhannu'r farn hon, bod yr adolygiad hwn yn gyfle pwysig. Ar ddechrau'r adolygiad, rydyn ni'n hyderus am yr hyn y gall addysg uwch gyfrannu at Gymru, ond yn cydnabod hefyd nad yw'r sefyllfa bresennol yn gynaliadwy. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769245 285 En 2026-09-15T16:50:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=12002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=12002&l=cy 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769256 286 Cy 2026-09-15T16:51:32 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=12094&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=12094&l=en 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769247 287 Cy 2026-09-15T16:50:15 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=12017&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=12017&l=en 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin I gloi, Ddirprwy Lywydd, fe welais i'r potensial hwn fy hun yng nghynhadledd Cymdeithas Addysg Ryngwladol Ewrop yng Nglasgow wythnos diwethaf. Yno bues i'n cyfarfod â chynrychiolwyr ein holl brifysgolion, a chael trafodaethau cadarnhaol gyda nhw a chyda phartneriaid rhyngwladol sy'n awyddus i weithio gyda nhw. Fe glywais i hefyd sut y byddai ailymuno gydag Erasmus+ yn creu cyfleoedd newydd i fyfyrwyr, staff a sefydliadau ar gyfer astudio, hyfforddi, gweithio ac ymchwilio mewn gwledydd eraill. Yn y bôn, nod yr adolygiad hwn yw sicrhau bod gennym system addysg uwch sy’n gadarn yn ariannol, sydd ag enw da yn rhyngwladol, sydd â gwreiddiau dwfn mewn cymunedau, sy’n cefnogi’r Gymraeg, ac sy’n medru helpu i adeiladu Cymru fwy ffyniannus. Rwy’n edrych ymlaen yn fawr at ddilyn cynnydd y panel a gweithio gyda’r sector ac ar draws y Senedd hon i lunio dyfodol cynaliadwy ar gyfer addysg uwch yng Nghymru. To close, Dirprwy Lywydd, I saw this potential myself at last week’s European Association for International Education conference in Glasgow. There I met representatives from all our universities, and I had productive meetings with them and with international partners who are eager to work with them. I also heard about how rejoining Erasmus+ will provide new opportunities to students, staff and institutions for international study, work placements, exchanges, training and research in other countries. Fundamentally, the aim of this review is to ensure that we have a higher education system that is financially resilient, that is internationally respected, that is rooted in communities, that is supportive of the Welsh language, and that is capable of helping to build a more prosperous Wales. I look forward very much to following the panel's progress and working with the sector and across the Senedd to shape a sustainable future for higher education in Wales.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769257 288 En 2026-09-15T16:51:36 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=12098&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=12098&l=cy 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 12142 12142 Benjamin Hodge Mckenna AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12142 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12142 Hodge Mckenna, Benjamin I thank the Minister for the advance notice of today's statement, and I agree with the fundamental premise behind the review. We know that higher education in Wales at the moment is in an incredibly difficult position, and we all want to see it being in the best and strongest place it possibly can be. I declare an interest as somebody who has just finished a Master's degree from a Welsh educational institution, but I'm still awaiting award of the qualification so I can't quite use it for bragging rights just yet. But one of the things that I found pertinent when speaking to some of my fellow students on the course is their perception around value for money when it comes to higher education at the moment. We know that tuition fees and student debt are incredible burdens for students going to university at the moment. My own level of student debt stands at just over £60,000 for an undergraduate and then a one-year Master's degree. I currently pay about £600 a month in student loan payments, and I'm one of the lucky ones, thanks to being in this job. But the average student who does graduate will work potentially for a decade—10 years or more—before they even begin to pay back more than just the interest on their student loans. When it comes down to value for money for university graduates, that's one of the things that they consider when looking to go. When we look at the average earnings for university graduates after five years of graduating from their course, they were, in 2023-24, £31,500 for graduates from Welsh institutions. That compares to £33,000 from English institutions and £35,100 from Scottish ones. So, when we're asking the question about why should students choose universities in Wales, we also need to address the employability, the reward for that employment and the return on their investment into their education that they get when moving forward into Wales. I'm glad that the review as well will consider the impact of AI as a crucial factor. I think that it's definitely contributing to the current graduate recruitment crisis that is ongoing across the UK, and it's clear to me that there needs to be at least some aspect of education in terms of AI in teaching our university students and our young people how to use it effectively, as it's likely going to be an embedded part of the modern economy for all graduates going forward. I also think it's important that we look at how our university system can engage with technical education alongside. We know that there are certainly noises being made by the UK Government, and I think there is sentiment shared across the Chamber about the importance of technical education and education in trades and skills, and we should look at whether there is a part that our universities can play in bringing that technical education to bear for our young people. Research and innovation is also an incredibly important aspect of our tertiary education system. We've seen the result of research and innovation. The AI craze that's going on in the economy at the moment has delivered incredible amounts of investment and value to the economy, and that's as a direct result of research undertaken by universities and recent graduates. So, I fundamentally support the objective of the review to see how we can strengthen our research and innovation in Wales. I also welcome the overtures made within the review about strengthening the ties between employers and education, whether that is between the private sector and the public sector, and I hope that the review does take evidence from private sector employers in Wales to try and find out where the gaps may lie in between, why the entry-level jobs aren't existing and the opportunities don't exist in the same way as they have done in previous years when compared to the number of graduates. Finally, I welcome the scope of the review, including colleges and degree apprenticeships, but I'd like to ask: will it also include fully remote university study? That’s something I'm noticing is an increasing trend—people who are studying their courses, whether it's undergraduate or postgraduate, fully remotely. And I note that the full report is due from the review from winter 2027-28, with the aim of measures being introduced for the start of the 2028-29 academic year. Given the funding deficit currently facing universities and the reduction in enrolment numbers, are there any actions planned or mechanisms in place to take shorter term actions if they are necessary? Because there will be some students who are either looking at starting university now or are currently involved in their courses who may be concerned about the future of their education given the funding shortfall, even though the review is not due to conclude for a couple of years yet. Diolch yn fawr. Hoffwn ddiolch i'r Gweinidog am roi gwybod am y datganiad heddiw ymlaen llaw, ac rwy'n cytuno â'r gynsail sylfaenol y tu ôl i'r adolygiad. Rydyn ni'n gwybod bod addysg uwch yng Nghymru mewn sefyllfa arbennig o anodd ar hyn o bryd, ac rydyn ni i gyd eisiau ei gweld yn y lle gorau a chryfaf y gall fod. Rwy'n datgan buddiant fel rhywun sydd newydd orffen gradd Meistr o sefydliad addysgol yng Nghymru, ond rwy'n dal i aros i'r cymhwyster gael ei ddyfarnu felly allaf i ddim brolio amdano eto. Ond un o'r pethau a oedd yn berthnasol wrth siarad â rhai o fy nghyd-fyfyrwyr ar y cwrs yw eu canfyddiad o'r gwerth am arian y mae addysg uwch yn ei roi ar hyn o bryd. Rydyn ni'n gwybod bod ffioedd dysgu a dyled myfyrwyr yn faich anhygoel ar fyfyrwyr sy'n mynd i'r brifysgol ar hyn o bryd. Mae gen i ddyled myfyrwyr o ychydig dros £60,000 ar gyfer gradd israddedig ac yna gradd Meistr flwyddyn o hyd. Ar hyn o bryd rwy'n talu tua £600 y mis mewn taliadau benthyciadau myfyrwyr, ac rwy'n un o'r rhai lwcus, diolch i'r ffaith fy mod i yn y swydd hon. Ond bydd y myfyriwr cyffredin sy'n graddio yn gweithio am ddegawd—10 mlynedd neu fwy—cyn iddyn nhw hyd yn oed dechrau talu mwy na dim ond y llog ar eu benthyciadau myfyrwyr. O ran gwerth am arian i raddedigion prifysgol, dyna un o'r pethau maen nhw'n eu hystyried pan fyddan nhw'n meddwl am mynd. Pan edrychwn ni ar enillion cyfartalog graddedigion prifysgol bum mlynedd ar ôl iddyn nhw raddio o'u cwrs, roedden nhw, yn 2023-24, yn £31,500 ar gyfer graddedigion o sefydliadau yng Nghymru. Mae hynny'n cymharu â £33,000 o sefydliadau yn Lloegr a £35,100 o rai yn yr Alban. Felly, pan ydyn ni'n gofyn y cwestiwn pam ddylai myfyrwyr ddewis prifysgolion yng Nghymru, mae angen i ni hefyd fynd i'r afael â'r cyflogadwyedd, y wobr am y gyflogaeth honno a'r enillion maen nhw'n eu cael ar y buddsoddiad yn eu haddysg wrth symud ymlaen i Gymru. Rwy'n falch hefyd y bydd yr adolygiad yn ystyried effaith AI fel ffactor hanfodol. Rwy'n credu ei fod yn bendant yn cyfrannu at yr argyfwng recriwtio graddedigion presennol sy'n cael ei weld ledled y DU, ac mae'n amlwg i mi fod angen o leiaf ryw agwedd ar addysg o ran AI wrth addysgu ein myfyrwyr prifysgol a'n pobl ifanc sut i'w ddefnyddio'n effeithiol, gan ei fod yn debygol o fod wedi'i ymwreiddio yn yr economi fodern i bob unigolyn graddedig yn y dyfodol. Rwy'n credu hefyd ei bod yn bwysig ein bod ni'n edrych ar sut y gall ein system prifysgolion ymgysylltu â'r addysg dechnegol ochr yn ochr â hi. Rydyn ni gwybod bod sïon gan Lywodraeth y DU, ac rwy'n credu bod yr un teimladau'n cael eu rhannu ar draws y Siambr, am bwysigrwydd addysg dechnegol ac addysg mewn crefftau a sgiliau, a dylen ni edrych ar a oes rhan y gall ein prifysgolion ei chwarae wrth gyflwyno'r addysg dechnegol honno i'n pobl ifanc. Mae ymchwil ac arloesi hefyd yn agwedd hynod bwysig ar ein system addysg drydyddol. Rydyn ni wedi gweld canlyniad ymchwil ac arloesi. Mae'r cyffro AI mawr sy'n digwydd yn yr economi ar hyn o bryd wedi rhoi symiau anhygoel o fuddsoddiad a gwerth i'r economi, ac mae hynny o ganlyniad uniongyrchol i ymchwil y mae prifysgolion a graddedigion diweddar wedi ymgymryd â hi. Felly, rwy'n cefnogi yn sylfaenol amcan yr adolygiad i weld sut y gallwn ni gryfhau ein hymchwil ac arloesi yng Nghymru. Rwyf hefyd yn croesawu'r mynegiadau a wneir yn yr adolygiad ynghylch cryfhau'r cysylltiadau rhwng cyflogwyr ac addysg, boed hynny rhwng y sector preifat a'r sector cyhoeddus, ac rwy'n gobeithio y bydd yr adolygiad yn cymryd tystiolaeth gan gyflogwyr sector preifat yng Nghymru i geisio darganfod ble y gall y bylchau rhyngddynt nhw fod, pam nad oes swyddi lefel mynediad ar gael a pham nad oes cyfleoedd ar gael yn yr un ffordd ag y maen nhw wedi bod mewn blynyddoedd blaenorol o gymharu â nifer y graddedigion. Yn olaf, rwy'n croesawu cwmpas yr adolygiad, gan gynnwys colegau a phrentisiaethau gradd, ond hoffwn i ofyn: a fydd hefyd yn cynnwys astudiaethau prifysgol o bell? Rwy'n sylwi bod hynny'n duedd gynyddol—pobl sy'n astudio eu cyrsiau, boed nhw'n rhai israddedig neu ôl-raddedig, yn gyfan gwbl o bell. Ac rwy'n nodi bod disgwyl i'r adroddiad llawn o'r adolygiad fod ar gael o aeaf 2027-28, gyda'r nod o gyflwyno mesurau ar gyfer dechrau blwyddyn academaidd 2028-29. O ystyried y diffyg cyllido sy'n wynebu prifysgolion ar hyn o bryd a'r gostyngiad yn y nifer sy'n cofrestru, a oes unrhyw gamau wedi'u cynllunio neu ddulliau ar waith i gymryd camau yn y tymor byrrach os bydd angen? Oherwydd bydd yna rai myfyrwyr sydd naill ai'n ystyried dechrau prifysgol nawr neu sy'n dilyn eu cyrsiau ar hyn o bryd a allai fod yn bryderus am ddyfodol eu haddysg o ystyried y diffyg cyllid, er nad oes disgwyl i'r adolygiad gael ei gwblhau am flwyddyn neu ddwy eto. Diolch yn fawr. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769262 289 En 2026-09-15T16:55:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=12302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=12302&l=cy 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769268 290 Cy 2026-09-15T16:56:36 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=12398&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=12398&l=en 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin Wel, diolch yn fawr iawn am y cwestiynau. Well, thank you very much for those questions.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769270 291 En 2026-09-15T16:56:38 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=12400&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=12400&l=cy 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin Thank you. There are so many different aspects there; I'll try to cover as many as I can. Value for money and tuition fees. We recognise the importance of a fair and sustainable system of student support. I look at it in terms of three aspects, in many ways. The student fees are what keep our universities going. So they need those fees, unless we find other models of funding. There's also the aspect of making it fair for students as well, and you mentioned the burden of the debt that many young people carry. I should maybe also declare an interest. I have three children who went to university and are currently burdened with a huge amount of debt, which they will spend most of their working life repaying. And there are conversations going on amongst young people now as to whether it's worth them going to university or not. So, that is another aspect. And the third aspect, of course, is in terms of Welsh Government support. We want the benefits of that to be the best for Wales. So, when we look at those three aspects, it's a tightrope we have to walk in order to get that balance right. You mentioned technical education. Now, I'm a firm believer in engaging with young people and educating them around the different pathways that are possible for them, not only the traditional work or university route, but there are other routes as well to further education, to work-based learning, apprenticeship schemes and so on. And in 2027, when we'll be introducing vocational certificates of secondary education as part of the Welsh curriculum, they will be exposed to opportunities to have vocational studies, which will engage a number of learners that are disengaged at the moment, and will open opportunities for them to maybe follow pathways that can lead to skills development and even apprenticeship degrees. I believe that our universities should look at providing more technical education. It's one of the interesting discussions I had with Professor Prendergast, because he is the chair of South East Technological University in Ireland. So I'm looking forward to him bringing his experience to bear on the work of the panel. Research and innovation. We need to support our universities to have a greater share of that UK Research and Innovation funding. They currently only get about 2 per cent, whereas the Barnett consequential would be something around 5 per cent. So we need to support them to compete better for that funding. And finally, you mentioned short-term actions. The panel will report back in about 18 months' time, but there will be a preliminary report in about six to nine months' time, especially around the financial support for students. Medr are keeping a close eye on what is going on in every university in Wales, and they feed that information back to me. So, if we need to step in and support, we will, but, at the moment, it's just a matter of monitoring the situation, keeping a close eye on what is happening and providing the best level of support we can. Diolch. Diolch. Mae cymaint o wahanol agweddau yn y fan yna; fe wnaf i geisio trafod cymaint ohonyn nhw ag y gallaf. Gwerth am arian a ffioedd dysgu. Rydyn ni'n cydnabod pwysigrwydd system cymorth myfyrwyr sy'n deg ac yn gynaliadwy. Rwy'n ei hystyried yn nhermau tair agwedd, mewn sawl ffordd. Y ffioedd myfyrwyr yw'r hyn sy'n cadw ein prifysgolion i fynd. Felly mae angen y ffioedd hynny arnyn nhw, oni bai ein bod ni'n dod o hyd i fodelau cyllido eraill. Mae yna hefyd yr agwedd o sicrhau ei bod yn deg i fyfyrwyr hefyd, ac fe wnaethoch chi sôn am faich y mae llawer o bobl ifanc yn ei ysgwyddo o ran dyled. Efallai y dylwn i ddatgan buddiant hefyd. Mae gen i dri phlentyn sydd wedi mynd i'r brifysgol ac sydd, ar hyn o bryd, yn ysgwyddo llawer iawn o ddyled, y byddan nhw'n treulio'r rhan fwyaf o'u bywyd gwaith yn ei had-dalu. Ac mae yna sgyrsiau yn digwydd ymhlith pobl ifanc nawr ynghylch a yw'n werth iddyn nhw fynd i'r brifysgol ai peidio. Felly, mae hynny'n agwedd arall. A'r drydedd agwedd, wrth gwrs, yw'r cymorth gan Lywodraeth Cymru. Rydyn ni eisiau i fanteision hynny fod y gorau i Gymru. Felly, pan edrychwn ni ar y tair agwedd yna, mae'n llwybr anodd y mae'n rhaid i ni gerdded er mwyn cael y cydbwysedd hwnnw'n iawn. Fe wnaethoch chi sôn am addysg dechnegol. Nawr, rwy'n credu'n gryf mewn ymgysylltu â phobl ifanc a'u haddysgu am y gwahanol lwybrau sy'n bosibl iddyn nhw, nid yn unig y llwybr gwaith neu brifysgol traddodiadol, ond mae yna lwybrau eraill hefyd i addysg bellach, i ddysgu seiliedig ar waith, cynlluniau prentisiaeth ac yn y blaen. Ac yn 2027, pan fyddwn ni'n cyflwyno tystysgrifau addysg uwchradd galwedigaethol fel rhan o gwricwlwm Cymru, bydd yna gyfleoedd iddyn nhw ymgymryd ag astudiaethau galwedigaethol, a fydd yn ennyn diddordeb llawer o ddysgwyr sydd wedi'u hymddieithrio ar hyn o bryd, ac yn agor cyfleoedd efallai iddyn nhw ddilyn llwybrau a all arwain at ddatblygu sgiliau a hyd yn oed graddau prentisiaeth. Rwy'n credu y dylai ein prifysgolion ystyried darparu mwy o addysg dechnegol. Mae'n un o'r trafodaethau diddorol y ces i gyda'r Athro Prendergast, oherwydd ef yw cadeirydd Prifysgol Dechnolegol y De-ddwyrain yn Iwerddon. Felly rwy'n edrych ymlaen at y profiad y gall ei gyfrannu at waith y panel. Ymchwil ac arloesi. Mae angen i ni gefnogi ein prifysgolion i gael cyfran uwch o'r cyllid hwnnw gan Ymchwil ac Arloesi y DU. Ar hyn o bryd dim ond tua 2 y cant maen nhw'n ei gael, er y byddai arian canlyniadol Barnett tua 5 y cant. Felly mae angen i ni eu cefnogi i gystadlu'n well am y cyllid hwnnw. Ac yn olaf, fe sonioch chi am gamau gweithredu tymor byr. Bydd y panel yn adrodd yn ôl ymhen tua 18 mis, ond fe fydd yna adroddiad rhagarweiniol ymhen tua chwech i naw mis, yn enwedig ynghylch y cymorth ariannol i fyfyrwyr. Mae Medr yn cadw llygad agos ar yr hyn sy'n digwydd ym mhob prifysgol yng Nghymru, ac maen nhw'n rhoi'r wybodaeth honno i mi. Felly, os oes angen i ni gamu i mewn a chefnogi, fe wnawn ni, ond, ar hyn o bryd, mater o fonitro'r sefyllfa, cadw llygad agos ar yr hyn sy'n digwydd a darparu'r lefel orau o gefnogaeth y gallwn ni ydyw. Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769248 292 En 2026-09-15T17:00:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=12602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=12602&l=cy 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769251 293 En 2026-09-15T17:00:48 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=12650&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=12650&l=cy 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 174 174 Lynne Neagle AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=174 Neagle, Lynne Can I refer Members to my register of interests and the fact that I am an adult learner at Cardiff and Vale College? I wanted to start—. Thank you for your statement, Deputy Minister. But I think it would be remiss of me to start this statement without asking about what I think is the elephant in the room here, which is: what about further education? When you came into Government, you and the Cabinet Minister said you would take a systemic approach to education, combining higher education and further education, and I think that is the right approach. It runs from early years right the way through people's life course. However, what we have here is one part of the system hived off, and that is in sharp contrast to the approach taken by the previous Labour Government, where we issued a comprehensive call for evidence on tertiary education. So, I suppose my first question to you is: you are very well aware—I don't need to remind you—of the funding pressures in FE, the participation pressures in FE. You'll have heard from the chief executives and principals in recent months. I know, too, that you are very well aware that FE is where some of our most disadvantaged, most vulnerable learners are educated—the learners who are most likely to have their life chances inhibited by becoming not in education, employment or training. You've said in the statement that there are finite resources and there will have to be trade-offs. Given that this review just looks at higher education, how will you measure any potential trade-offs for FE? How will you consider the pressures on FE, and how will you consider the need to look after those learners? The statement commits to looking at part-time learners, and I've asked you previously about part-time learners. The Diamond reforms have been a huge success in terms of the numbers of part-time learners studying at our universities. What assurance can you give that the review will protect the interests of part-time learners in higher education? There's no mention of Seren in this statement today, and when you issued the statement in the summer announcing there would be a review of higher education, there was a reference to Seren. You said there would be a review of Academi Seren, and indeed it's picked up in the Cabinet Minister's action plan on literacy. You said that it would be about bringing together Reaching Wider and the Seren programme. Now, I know that you are very well aware that Reaching Wider is a different kind of programme to Seren. Reaching Wider is participation; Seren is about stretch. It's about ensuring that our most able learners can go to the very furthest point that they can go. It is the only thing that we do in Wales that benefits our more able and talented learners. So, I'd like to ask you whether this review—and I welcome that there's an independent chair and that we're going to be kept updated—is going to look at the Seren programme as well, or whether that is going to be done separately. Is it your intention, as part of the review of Seren, to engage with Oxford and Cambridge? Because if young people are capable of going to some of the very best universities, not just in the UK, but anywhere in the world, then they should be encouraged to do that. We on these benches have always viewed Seren as a learner-focused programme designed to ensure that our young people can be the very best that they can be. I want to offer you a gentle warning that we will fight very hard on these benches to protect that aspect of Seren, and I want to ask you whether it is your intention, as part of the work that you're doing on Seren, or as part of this review, to try in any way to discourage young people from studying, whether it's over the border or wherever they want to go, to achieve their education and be the very best that they can be. A gaf i gyfeirio Aelodau at fy nghofrestr buddiannau ac at y ffaith fy mod i'n oedolyn sy'n ddysgwr yng Ngholeg Caerdydd a'r Fro? Roeddwn i eisiau dechrau—. Diolch am eich datganiad, Ddirprwy Weinidog. Ond dydw i ddim yn credu y byddai'n iawn i mi ddechrau'r datganiad hwn heb ofyn am yr eliffant yn yr ystafell, yn fy marn i, sef: beth am addysg bellach? Pan ddaethoch chi i mewn i'r Llywodraeth, fe wnaethoch chi a'r Gweinidog Cabinet ddweud y byddech chi'n cymryd agwedd systemig at addysg, gan gyfuno addysg uwch ac addysg bellach, ac rwy'n credu mai dyna'r dull cywir. Mae'n mynd o'r blynyddoedd cynnar yr holl ffordd trwy fywyd pobl. Fodd bynnag, yr hyn sydd gennym ni yma yw un rhan o'r system wedi'i gwahanu, ac mae hynny'n wahanol iawn i'r dull a fabwysiadwyd gan y Llywodraeth Lafur flaenorol, lle gwnaethon ni gyhoeddi galwad gynhwysfawr am dystiolaeth ar addysg drydyddol. Felly, mae'n debyg mai fy nghwestiwn cyntaf i chi yw: rydych chi'n ymwybodol iawn—does dim angen i mi eich atgoffa—o'r pwysau cyllido ar AB, y pwysau cyfranogi ar AB. Byddwch chi wedi clywed gan y prif weithredwyr a'r penaethiaid yn ystod y misoedd diwethaf. Rwy'n gwybod, hefyd, eich bod chi'n ymwybodol iawn mai AB yw lle mae rhai o'n dysgwyr mwyaf difreintiedig, mwyaf agored i niwed yn cael eu haddysgu—y dysgwyr sydd fwyaf tebygol o gael eu cyfleoedd bywyd wedi'u hatal trwy beidio â bod mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant. Rydych chi wedi dweud yn y datganiad bod adnoddau yn gyfyngedig ac y bydd angen cyfaddawdau. O ystyried bod yr adolygiad hwn yn edrych ar addysg uwch yn unig, sut y byddwch chi'n mesur unrhyw gyfaddawdau posibl ar gyfer AB? Sut y byddwch chi'n ystyried y pwysau ar AB, a sut y byddwch chi'n ystyried yr angen i ofalu am y dysgwyr hynny? Mae'r datganiad yn ymrwymo i ystyried dysgwyr rhan-amser, ac rwyf wedi gofyn i chi o'r blaen am ddysgwyr rhan-amser. Mae diwygiadau Diamond wedi bod yn llwyddiant ysgubol o ran nifer y dysgwyr rhan-amser sy'n astudio yn ein prifysgolion. Pa sicrwydd allwch chi ei roi y bydd yr adolygiad yn amddiffyn buddiannau dysgwyr rhan-amser mewn addysg uwch? Does dim sôn am Seren yn y datganiad hwn heddiw, a phan wnaethoch chi gyhoeddi'r datganiad yn yr haf a oedd yn nodi y byddai adolygiad o addysg uwch, roedd yna gyfeiriad at Seren. Fe wnaethoch chi ddweud y byddai adolygiad o Academi Seren, ac yn wir mae'n cael ei nodi yng nghynllun gweithredu'r Gweinidog Cabinet ar lythrennedd. Fe wnaethoch chi ddweud y byddai'n ymwneud â dod ag Ymestyn yn Ehangach a rhaglen Seren at ei gilydd. Nawr, rwy'n gwybod eich bod chi'n ymwybodol iawn bod Ymestyn yn Ehangach yn fath gwahanol o raglen i Seren. Mae Ymestyn yn Ehangach yn ymwneud â chyfranogi; mae Seren yn ymwneud ag ymestyn. Mae'n ymwneud â sicrhau bod ein dysgwyr mwyaf abl yn gallu mynd i'r pwynt pellaf y gallan nhw fynd. Dyma'r unig beth rydyn ni'n ei wneud yng Nghymru sydd o fudd i'n dysgwyr mwy abl a thalentog. Felly, hoffwn ofyn i chi a yw'r adolygiad hwn—ac rwy'n croesawu bod yna gadeirydd annibynnol a'n bod ni'n mynd i gael y newyddion diweddaraf—yn mynd i fod yn edrych ar raglen Seren hefyd, neu a yw hynny'n mynd i gael ei wneud ar wahân. A yw'n fwriad gennych, fel rhan o'r adolygiad o Seren, i ymgysylltu â Rhydychen a Chaergrawnt? Oherwydd os yw pobl ifanc yn gallu mynd i rai o'r prifysgolion gorau, nid yn unig yn y DU, ond unrhyw le yn y byd, yna dylen nhw gael eu hannog i wneud hynny. Rydyn ni, ar y meinciau hyn, bob amser wedi gweld Seren fel rhaglen sy'n canolbwyntio ar ddysgwyr sydd wedi'i chynllunio i sicrhau bod ein pobl ifanc yn gallu bod y gorau y gallan nhw fod. Hoffwn i gynnig rhybudd ysgafn i chi y byddwn ni'n ymladd yn galed iawn ar y meinciau hyn i amddiffyn yr agwedd honno ar Seren, ac rwyf eisiau gofyn i chi a yw'n fwriad gennych, fel rhan o'r gwaith rydych chi'n ei wneud ar Seren, neu fel rhan o'r adolygiad hwn, i geisio mewn unrhyw ffordd i atal pobl ifanc rhag astudio, p’un a yw hynny dros y ffin neu ble bynnag maen nhw eisiau mynd, i gyflawni eu haddysg ac i fod y gorau y gallan nhw fod. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769249 294 En 2026-09-15T17:05:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=12902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=12902&l=cy 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769250 295 Cy 2026-09-15T17:05:35 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=12937&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=12937&l=en 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769252 296 En 2026-09-15T17:05:35 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=12937&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=12937&l=cy 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin Diolch yn fawr iawn. Thank you, Lynne. A number of important points. I'll start off with your first point around the pressures on FE colleges. We absolutely recognise that there are pressures, as there were last year, which is why Medr allocated an additional £6.25 million in this financial year to support those pressures. In discussions I've had with Medr and ColegauCymru with regard to this academic term, we are seeing the pressures again in terms of increased enrolments, especially around levels 1 and 2. So, we will be considering the situation and making a decision around about November, when numbers will have settled down. We understand that funding pressures are acute on one or two FE colleges, but those discussions are ongoing. We want to support the FE colleges as best as we can, because, for the reasons you outlined, they do provide opportunities for those young people, especially those at risk of becoming NEET, and we are acutely aware that we can't allow them to fall through the net in any way by not supporting them. So, we will take a considered view when we know the final numbers closer to November. But in terms of your wider point, we are well aware of the financial challenges. Part-time learners: absolutely, the review will look at this. I believe in lifelong learning as being an opportunity for people to upskill, reskill, and to re-engage with education at any time in their life, and that can be done through part-time provision or through apprenticeship schemes or in-work provision through the trade union movement as well. Seren: I'm hoping to make an announcement soon about Seren. You're right, I did say back on 11 June, I think it was, when I made a statement, that we are hoping to bring together the strongest elements of Academi Seren and also the Reaching Wider programme. And you're absolutely right to say that they are two different programmes. Academi Seren provides the stretch for the most able and talented pupils and we want to keep that, obviously, because we need to stretch our most academically gifted young people. And it's not a matter of discouraging them from studying wherever they choose. I would just want to flip that on its head: what we want to do as a Welsh Government is to encourage them to stay in Wales and to support our universities here. But it's not about discouragement at all, it's about encouraging them to stay, which is slightly different to what you were possibly alluding to. The Reaching Wider programme is important as well, because it targets young people from disadvantaged communities, and you know and others know that the number of young people from disadvantaged communities going to universities is lower in Wales than in any of the other home nations. So, we want to encourage, through a cohesive programme, that to happen as well. So, I think that answers the main points, Lynne, and I'd be happy to have a conversation with you about any of these, moving forward. Diolch. Diolch yn fawr iawn. Diolch, Lynne. Nifer o bwyntiau pwysig. Fe wnaf i ddechrau gyda'ch pwynt cyntaf ynghylch y pwysau ar golegau AB. Rydyn ni'n cydnabod yn llwyr bod yna bwysau, fel yr oedd y llynedd, a dyna pam y dyrannodd Medr £6.25 miliwn ychwanegol yn y flwyddyn ariannol hon i gefnogi'r pwysau hynny. Mewn trafodaethau rwyf wedi eu cael gyda Medr a ColegauCymru o ran y tymor academaidd hwn, rydyn ni'n gweld y pwysau eto o ran mwy o bobl yn cofrestru, yn enwedig o gwmpas lefelau 1 a 2. Felly, byddwn ni'n ystyried y sefyllfa ac yn gwneud penderfyniad tua mis Tachwedd, pan fydd y niferoedd wedi setlo. Rydyn ni'n deall bod y pwysau cyllido ar un neu ddau o golegau AB yn acíwt, ond mae'r trafodaethau hynny'n parhau. Rydyn ni eisiau cefnogi'r colegau AB cystal ag y gallwn ni, oherwydd, am y rhesymau y gwnaethoch chi eu hamlinellu, maen nhw yn rhoi cyfleoedd i'r bobl ifanc hynny, yn enwedig y rhai sydd mewn perygl o fod yn NEET, ac rydyn ni'n ymwybodol iawn na allwn ni ganiatáu iddyn nhw syrthio drwy'r rhwyd mewn unrhyw ffordd trwy beidio â'u cefnogi. Felly, byddwn ni'n dod i farn ystyriol pan fyddwn ni'n gwybod y niferoedd terfynol yn agosach at fis Tachwedd. Ond o ran eich pwynt ehangach, rydyn ni'n ymwybodol iawn o'r heriau ariannol. Dysgwyr rhan-amser: yn bendant, bydd yr adolygiad yn edrych ar hyn. Rwy'n credu mewn dysgu gydol oes fel cyfle i bobl uwchsgilio, ailsgilio, ac ailymgysylltu ag addysg ar unrhyw adeg yn eu bywyd, ac mae'n bosibl gwneud hynny trwy ddarpariaeth ran-amser neu drwy gynlluniau prentisiaeth neu ddarpariaeth mewn gwaith trwy'r mudiad undebau llafur hefyd. Seren: rwy'n gobeithio gwneud cyhoeddiad cyn bo hir am Seren. Rydych chi'n iawn, fe wnes i ddweud, nôl ar 11 Mehefin, rwy'n credu, pan wnes i ddatganiad, ein bod ni'n gobeithio dod ag elfennau cryfaf Academi Seren a hefyd raglen Ymestyn yn Ehangach ynghyd. Ac rydych chi'n hollol gywir i ddweud eu bod nhw'n ddwy raglen wahanol. Mae Academi Seren yn darparu'r ymestyniad i'r disgyblion mwyaf abl a thalentog ac rydyn ni eisiau cadw hynny, yn amlwg, oherwydd mae angen i ni ymestyn ein pobl ifanc fwyaf dawnus yn academaidd. A dydy e ddim yn fater o'u hatal nhw rhag astudio ble bynnag y mynnant. Hoffwn i droi hynny ar ei ben: yr hyn rydyn ni eisiau ei wneud fel Llywodraeth Cymru yw eu hannog i aros yng Nghymru a chefnogi ein prifysgolion yma. Ond dydy e ddim yn ymwneud â gwrthanogaeth o gwbl, mae'n ymwneud â'u hannog i aros, sydd ychydig yn wahanol i'r hyn yr oeddech chi'n cyfeirio ato o bosibl. Mae rhaglen Ymestyn yn Ehangach yn bwysig hefyd, oherwydd mae'n targedu pobl ifanc o gymunedau difreintiedig, ac rydych chi'n gwybod ac mae eraill yn gwybod bod nifer y bobl ifanc o gymunedau difreintiedig sy'n mynd i brifysgolion yn is yng Nghymru nag yn unrhyw un o'r gwledydd cartref eraill. Felly, rydyn ni eisiau annog hynny i ddigwydd hefyd trwy raglen gydlynol. Felly, rwy'n credu bod hynny'n ateb y prif bwyntiau, Lynne, a byddwn i’n hapus i gael sgwrs gyda chi am unrhyw un o'r rhain, wrth symud ymlaen. Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769259 297 Cy 2026-09-15T17:09:32 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=13174&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=13174&l=en 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch. Sam Rowlands. Thanks. Sam Rowlands. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769260 298 En 2026-09-15T17:09:34 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=13176&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=13176&l=cy 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 8734 8734 Sam Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam Thank you, Deputy Presiding Officer. Apologies for my slight lapse in concentration, things seem to be more lively outside the Chamber today than they have been, perhaps, inside it. Thank you, Cabinet Minister, for your statement. Tertiary education is, of course, crucial in developing the skills and knowledge that our economy needs now and in the future, and the stakes for the higher education review could hardly be higher at this stage. And the many external reviews of Welsh higher education over recent decades, in my view, have failed to secure the long-term sustainability of the sector and have instead contributed to a cycle of managed decline. But on this review specifically, you'll be aware, Cabinet Minister, that in Scotland when Ministers have sought to work with universities to develop solutions and secure their commitments to change, before holding them to account for delivery, there's been that close working relationship with those universities. So, I wonder how you will ensure and give assurances to our universities here in Wales that you'll be adopting a similar approach, working seriously with those universities as partners in developing and implementing these reforms, of course within the context of the independent panel that you're seeking to or you will be setting up. There's already been mention of the central role that universities play in our economy and our growth in the future. We welcome the review's commitment to look at the role that alternative pathways, such as colleges and degree apprenticeships, should play in a wider education landscape. Of course, colleges can provide flexible modes of delivery and be more accessible to learners, and we know the increasing importance of a degree apprenticeship. So, will you direct the review to look specifically at what barriers there are in Wales to prevent our young people from accessing some of those alternative pathways that colleagues have already mentioned, those alternative pathways to higher education. Within that context of economic growth, universities are important engines of place-based economic growth as well, not just the institution on its own. There are great examples of universities working closely in partnership with colleges and local industry to respond to the skills that are needed. Now, FE is not covered in the review, so how will you make sure there's a joined-up approach to meeting place-based skills requirements and opportunities across the tertiary systems? I appreciate that HE does need to be reviewed, but the context of their place is really important, particularly in a place like Wales. Deputy Minister, in your terms of reference, you state that the scale and urgency of pressures on universities mean that the underlying funding sustainability of Welsh universities and the Welsh student support system must now be addressed. There's a real sense of urgency in your statements there, but the timeline that you're looking at is looking to make changes in the 2028-29 academic year. That's two years away. It doesn't really feel that urgent, quite frankly. Welsh students starting university in September will be entering the final year of their courses by the time any changes come in. Could you confirm whether you think that a two-year wait for this reform is acceptable to students, universities and businesses under pressure right now? I just want to follow up on a comment that my colleague Lynne Neagle raised as well, Minister, in relation to this ambition of students seeking an education where it's best for them. Wales is already home to world-class universities. For many students, though, looking elsewhere in the UK or abroad is simply what's best for them and their future pathway. That should be a choice that is equally available to them. Higher education should allow our students to aspire to become the best that they can be, to be supported. They don't want to feel hemmed in by Wales-specific Government support or not. So, will you, on the floor of the Senedd today, commit to not holding back those Welsh student aspirations to study wherever is best for them? Diolch yn fawr iawn. Diolch, Ddirprwy Lywydd. Ymddiheuriadau bod fy meddwl wedi crwydro am ennyd, mae'n ymddangos bod pethau'n fwy bywiog y tu allan i'r Siambr heddiw nag y maen nhw wedi bod y tu mewn iddi, efallai. Diolch, Weinidog Cabinet, am eich datganiad. Mae addysg drydyddol, wrth gwrs, yn hanfodol wrth ddatblygu'r sgiliau a'r wybodaeth sydd eu hangen ar ein heconomi nawr ac yn y dyfodol, ac ni allai'r fantol fod yn fwy ar gyfer yr adolygiad o addysg uwch ar hyn o bryd. Ac, yn fy marn i, mae'r adolygiadau allanol niferus o addysg uwch yng Nghymru dros y degawdau diwethaf wedi methu â sicrhau cynaliadwyedd hirdymor y sector, ac yn hytrach wedi cyfrannu at gylch o ddirywiad wedi'i reoli. Ond o ran yr adolygiad hwn yn benodol, fe fyddwch chi'n ymwybodol, Weinidog Cabinet, yn yr Alban pan fydd Gweinidogion wedi ceisio gweithio gyda phrifysgolion i ddatblygu atebion a sicrhau eu hymrwymiadau i newid, cyn eu dwyn i gyfrif am gyflawni, mae'r berthynas waith agos honno wedi bod gyda'r prifysgolion hynny. Felly, tybed sut y byddwch chi'n sicrhau, ac yn rhoi sicrwydd i'n prifysgolion ni yma yng Nghymru, y byddwch chi'n mabwysiadu dull tebyg, gan weithio o ddifrif gyda'r prifysgolion hynny fel partneriaid wrth ddatblygu a gweithredu'r diwygiadau hyn, wrth gwrs yng nghyd-destun y panel annibynnol rydych chi'n ceisio'i sefydlu, neu y byddwch chi'n ei sefydlu. Mae sôn wedi bod eisoes am y rôl ganolog y mae prifysgolion yn ei chwarae yn ein heconomi a'n twf yn y dyfodol. Rydyn ni'n croesawu ymrwymiad yr adolygiad i edrych ar y rôl y dylai llwybrau eraill, fel colegau a phrentisiaethau gradd, ei chwarae mewn tirwedd addysg ehangach. Wrth gwrs, gall colegau ddarparu dulliau hyblyg o gyflwyno a bod yn fwy hygyrch i ddysgwyr, ac rydyn ni'n gwybod am bwysigrwydd cynyddol prentisiaeth gradd. Felly, a wnewch chi gyfarwyddo'r adolygiad i edrych yn benodol ar y rhwystrau yng Nghymru sy'n atal ein pobl ifanc rhag cael mynediad at rai o'r llwybrau eraill hynny y mae cyd-Aelodau eisoes wedi sôn amdanyn nhw, y llwybrau eraill hynny i addysg uwch. Yng nghyd-destun y twf economaidd hwnnw, mae prifysgolion yn ysgogwyr pwysig o ran twf economaidd sy'n seiliedig ar le hefyd, nid dim ond y sefydliad ar ei ben ei hun. Mae yna enghreifftiau gwych o brifysgolion yn gweithio'n agos mewn partneriaeth â cholegau a diwydiant lleol i ymateb i'r sgiliau sydd eu hangen. Nawr, dydy AB ddim yn cael ei chynnwys yn yr adolygiad, felly sut fyddwch chi'n sicrhau bod yna ddull cydgysylltiedig o fodloni gofynion a chyfleoedd sgiliau sy'n seiliedig ar le ar draws y systemau trydyddol? Rwy'n gwerthfawrogi bod angen adolygu AU, ond mae cyd-destun eu lle yn bwysig iawn, yn enwedig mewn lle fel Cymru. Ddirprwy Weinidog, yn eich cylch gwaith, rydych chi'n nodi bod maint y pwysau ar brifysgolion a'r ffaith bod angen mynd i'r afael â hyn ar frys yn golygu bod yn rhaid nawr ymdrin â chynaliadwyedd cyllido sylfaenol prifysgolion yng Nghymru a'r system cymorth myfyrwyr yng Nghymru. Mae yna ymdeimlad gwirioneddol yn eich datganiadau yn y fan yna bod angen gweithredu ar frys, ond mae'r amserlen rydych chi'n ei hystyried yn disgwyl gwneud newidiadau ym mlwyddyn academaidd 2028-29. Mae hynny ymhen dwy flynedd. Dydy e ddim yn teimlo bod cymaint â hynny o frys, a bod yn onest. Bydd myfyrwyr o Gymru sy'n dechrau prifysgol ym mis Medi yn mynd i mewn i flwyddyn olaf eu cyrsiau erbyn i unrhyw newidiadau gael eu cyflwyno. Allech chi gadarnhau a ydych o'r farn bod aros dwy flynedd am y diwygio hyn yn dderbyniol i fyfyrwyr, prifysgolion a busnesau sydd dan bwysau ar hyn o bryd? Rwyf am ddweud mwy am sylw a gafodd ei godi gan fy nghyd-Aelod Lynne Neagle hefyd, Weinidog, o ran yr uchelgais hon bod myfyrwyr yn chwilio am addysg yn y lle sydd orau iddyn nhw. Mae Cymru eisoes yn gartref i brifysgolion o'r radd flaenaf. Fodd bynnag, i lawer o fyfyrwyr, chwilio mewn mannau eraill yn y DU neu dramor yw'r hyn sydd orau iddyn nhw ac i'w llwybr yn y dyfodol. Dylai hynny fod yn ddewis sydd ar gael iddyn nhw yn yr un modd. Dylai addysg uwch ganiatáu i'n myfyrwyr anelu at fod y gorau y gallan nhw fod, i gael eu cefnogi. Dydyn nhw ddim eisiau teimlo eu bod yn cael eu cyfyngu gan gymorth y Llywodraeth sy'n benodol i Gymru ai peidio. Felly, a wnewch chi, ar lawr y Senedd heddiw, ymrwymo i beidio â rhwystro dyheadau myfyrwyr o Gymru i astudio lle bynnag sydd orau iddyn nhw? Diolch yn fawr iawn. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769253 299 En 2026-09-15T17:10:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=13202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=13202&l=cy 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769261 300 En 2026-09-15T17:14:14 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=13456&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=13456&l=cy 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin Diolch yn fawr iawn, Sam. Thank you. A number of points and I'll deal with them as you presented them. The first one, working with the university sector: since coming into post, I think I have had more meetings with the university sector than most sectors. I've met with all the vice-chancellors on more than one occasion. I've also had more than one meeting with the chairs of the universities as well, as well as Universities Wales as the umbrella body. In Scotland last week, in the international education conference that I attended, there was a stand where all the universities of Wales were present. I spoke to every one of them about the strengths they had and the offer they could give to students, not only in the United Kingdom but across the whole of the world. So, I'm in constant touch with every one of our university partners. In terms of the economy and developing skills, skills is the bedrock of growing the economy. If we want a thriving, prosperous economy, if we want to meet the ambitions of this Welsh Government to increase productivity as well, skills is at the heart of that. It's why we are conducting a skills audit at present. The skills audit will end, in terms of inviting people to present evidence, at the end of this month, and hopefully the report will be published around about March or April of next year. That will inform employers, universities, FE colleges and work-based learning providers about emerging sectors, where we think the priorities in terms of skills growth are going to be in the future. Because we know that sectors like AI, advanced manufacturing, semiconductors and green energy are moving rapidly, so we need to recognise the skills pipeline that we need to meet those job opportunities coming down the line. In terms of that skills development, we are holding a skills summit on 8 October in the Swansea.com Stadium. We’re hoping to get between 150 and 170 representatives from universities, FE and, crucially, employers as well. As it happens, this afternoon I had a meeting with organisations representing the biggest employers in Wales. I had an opportunity to tell them about this skills audit. I told them that their role in developing the Welsh economy with the Welsh Government, with HE, with FE, with apprenticeship providers, is absolutely crucial, and they were on board with that message. On the final point you made, similar to Lynne, about curtailing choice, there's absolutely no intention to curtail choice. But it's incumbent on a Welsh Government to support our Welsh universities. What we want to do is to strengthen the offer that our Welsh universities are providing so that they can get more students from Wales and from the UK to come here to Wales to study and, potentially, to work as well. Diolch. Diolch yn fawr iawn, Sam. Diolch. Nifer o bwyntiau, ac fe wnaf i ymdrin â nhw fel y gwnaethoch chi eu cyflwyno nhw. Yr un cyntaf, gweithio gyda sector y prifysgolion: ers dod i'r swydd, rwy'n credu fy mod i wedi cael mwy o gyfarfodydd gyda'r sector prifysgolion na'r rhan fwyaf o sectorau. Rwyf i wedi cwrdd â phob is-ganghellor ar fwy nag un achlysur. Rwyf i hefyd wedi cael mwy nag un cyfarfod gyda chadeiryddion y prifysgolion hefyd, yn ogystal â Phrifysgolion Cymru fel y corff ymbarél. Yn yr Alban yr wythnos diwethaf, yn y gynhadledd addysg ryngwladol yr oeddwn i'n bresennol ynddi, roedd stondin lle roedd holl brifysgolion Cymru yn bresennol. Siaradais i â phob un ohonyn nhw am y cryfderau oedd ganddyn nhw a'r cynnig y gallen nhw ei roi i fyfyrwyr, nid yn unig yn y Deyrnas Unedig ond ar draws y byd i gyd. Felly, rydw i'n cysylltu'n gyson â phob un o'n partneriaid prifysgolion. O ran yr economi a datblygu sgiliau, sgiliau yw sylfaen tyfu'r economi. Os ydyn ni eisiau economi lewyrchus, ffyniannus, os ydyn ni eisiau cyflawni uchelgeisiau Llywodraeth Cymru i gynyddu cynhyrchiant hefyd, mae sgiliau wrth wraidd hynny. Dyna pam ein bod ni'n cynnal archwiliad sgiliau ar hyn o bryd. Bydd yr archwiliad sgiliau yn dod i ben, o ran gwahodd pobl i gyflwyno tystiolaeth, ddiwedd y mis hwn, a gobeithio y bydd yr adroddiad yn cael ei gyhoeddi tua mis Mawrth neu Ebrill y flwyddyn nesaf. Bydd hynny'n rhoi gwybod i gyflogwyr, prifysgolion, colegau AB a darparwyr dysgu seiliedig ar waith am sectorau sy'n datblygu, lle y credwn y bydd y blaenoriaethau o ran twf sgiliau yn y dyfodol. Oherwydd rydyn ni'n gwybod bod sectorau fel AI, gweithgynhyrchu uwch, lled-ddargludyddion ac ynni gwyrdd yn symud yn gyflym, felly mae angen i ni gydnabod y llif sgiliau sydd ei angen arnon ni i fodloni'r cyfleoedd am swyddi hynny sydd yn yr arfaeth. O ran y datblygiad sgiliau hwnnw, rydyn ni'n cynnal uwchgynhadledd sgiliau ar 8 Hydref yn Stadiwm Swansea.com. Rydyn ni'n gobeithio cael rhwng 150 a 170 o gynrychiolwyr o brifysgolion, AB ac, yn hollbwysig, cyflogwyr hefyd. Fel mae'n digwydd, y prynhawn yma cefais i  gyfarfod gyda sefydliadau sy'n cynrychioli'r cyflogwyr mwyaf yng Nghymru. Cefais gyfle i ddweud wrthyn nhw am yr archwiliad sgiliau hwn. Dywedais wrthyn nhw fod eu rôl yn datblygu economi Cymru gyda Llywodraeth Cymru, gydag AU, gydag AB, gyda darparwyr prentisiaethau, yn hollbwysig, ac roedden nhw'n cytuno â'r neges honno. Ar y pwynt olaf y gwnaethoch chi, yn debyg i Lynne, ynglŷn â chyfyngu ar ddewis, does dim bwriad o gwbl i gyfyngu ar ddewis. Ond mae'n ddyletswydd ar Lywodraeth Cymru i gefnogi ein prifysgolion ni yng Nghymru. Yr hyn yr ydyn ni eisiau'i wneud yw cryfhau'r cynnig y mae ein prifysgolion yng Nghymru yn ei ddarparu fel y gallan nhw gael mwy o fyfyrwyr o Gymru ac o'r DU i ddod yma i Gymru i astudio ac, o bosibl, i weithio hefyd. Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769274 301 En 2026-09-15T17:15:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=13502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=13502&l=cy 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769276 302 En 2026-09-15T17:18:15 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=13697&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=13697&l=cy 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera I'd also like to refer you to my register of interests, please. Until May, I used to work at a university in Wales, and I still have family members who work in the HE sector in Wales. Hoffwn i eich cyfeirio at fy nghofrestr buddiannau, os gwelwch yn dda. Tan fis Mai, roeddwn i'n arfer gweithio mewn prifysgol yng Nghymru, ac mae gennyf i aelodau o'r teulu sy'n gweithio yn y sector AU yng Nghymru. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769278 303 Cy 2026-09-15T17:18:26 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=13708&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=13708&l=en 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera Weinidog, daw’r adolygiad hwn ar adeg hollbwysig i addysg uwch yng Nghymru. Mae cylch gorchwyl yr adolygiad yn gyffrous ac yn rhoi cyfle i ni feddwl yn feiddgar ac yn greadigol am sut rydyn ni am i addysg uwch weithredu ac, yn y pen draw, gyflawni ar gyfer Cymru. Un o'r materion rydyn ni wedi'u hwynebu ers peth amser bellach yw cyflogadwyedd graddedigion ac, yn benodol, sut rydym yn sicrhau bod y sgiliau a'r cyfleoedd sydd yn cael eu datblygu drwy ein system addysg uwch yn arwain at yrfaoedd llwyddiannus yng Nghymru. Rwy'n credu bydd yr adolygiad hwn yn dwyn yr agweddau hynny ynghyd. Yn aml, mae busnesau bach a chanolig yn wynebu mwy o heriau o ran denu a recriwtio talent graddedig. Sut mae'r Gweinidog yn gweld yr adolygiad yn ein helpu ni i gysylltu ein graddedigion yn well ag anghenion a chyfleoedd busnesau Cymru, yn enwedig busnesau bach a chanolig, fel y gallwn gadw mwy o dalent graddedig yma yng Nghymru, tra hefyd yn cefnogi twf ein heconomi? Diolch. Minister, this review comes at a vital time for higher education in Wales. The remit of the review is exciting and provides an opportunity to think boldly and creatively about how we want higher education to operate and, ultimately, deliver for Wales. One of the issues that we have faced for some time now is the employability of graduates and, specifically, how we ensure that the skills and opportunities that are developed through our higher education system lead to successful careers in Wales. I believe that this review will bring those aspects together. Often, SMEs face more challenges in terms of attracting and recruiting graduate talent. How does the Minister see the review helping us to better connect our graduates with the needs and opportunities of Welsh businesses, particularly SMEs, so that we can retain more graduate talent here in Wales, while also supporting the growth of our economy? Thank you. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769279 304 Cy 2026-09-15T17:19:36 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=13778&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=13778&l=en 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin Diolch yn fawr iawn, Sera. Mae rôl busnesau bach yn gwbl hanfodol. Rwy'n credu bod rhyw 95 y cant o holl fusnesau Cymru yn fusnesau bach a chanolig. A digwydd bod, yn y cyfarfod ges i gyda chynrychiolwyr o gyflogwyr mwyaf Cymru yn gynharach y prynhawn yma, roedd hwn yn fater oedd wedi codi: sut y gall yr arolwg yma a'n prifysgolion a cholegau gefnogi SMEs drwy gynnig gwaith i raddedigion a phobl sydd wedi cymhwyso mewn ffordd wahanol i raddau. Yn glir i fi, mae, er enghraifft, y syniad o sefydlu corff datblygu fel y WDA newydd—y corff datblygu economaidd newydd yma—yn mynd i roi cefnogaeth i fusnesau bach a chanolig i dyfu, a phan maen nhw'n cael y cyfle i dyfu, maen nhw'n edrych i gyflogi mwy o bobl. Dyna lle mae'r cyfle wedyn i raddedigion i gael cyfle am waith. Ond y peth pwysig, dwi'n meddwl, yw gwneud y cysylltiad rhwng cyflogwyr a phrifysgolion yn arbennig, i wneud yn siŵr eu bod nhw'n deall beth yw'r angen o ran pa sgiliau sydd eisiau ar gyfer y dyfodol, a'u bod nhw'n deall wedyn ar lefel ranbarthol pa gyfleoedd sydd gan bobl i fynd i swyddi yn yr ardal arbennig yna. Thank you very much, Sera. The role of SMEs and small businesses is entirely crucial. I think around 95 per cent of all businesses in Wales are small and medium-sized enterprises. As it happens, in the meeting that I had with representatives from Wales's largest employers earlier this afternoon, this was an issue that was raised: how can this review, and how can our universities and colleges support SMEs by providing employment for graduates and those who have qualified in other ways too. What was clear to me was that, for example, the idea of establishing a development body such as a new WDA here in Wales will provide support for SMEs to grow, and when they have that opportunity to grow, they will look to employ more people. That's where the opportunity arises for graduates to access work. But I think the important thing is to make that link between employers and universities in particular to ensure that they understand what the needs are in terms of future skills, and that they then understand at a regional level what opportunities are available for people to access employment in that particular area. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769258 305 Cy 2026-09-15T17:20:00 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=13802&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=13802&l=en 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769263 306 En 2026-09-15T17:21:17 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=13879&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=13879&l=cy 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 12160 12160 Stephen Senior AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12160 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12160 Senior, Stephen I'd like to thank the Deputy Minister for sight of his statement. Deputy Minister, you quite correctly referred to prosperity a few times in the economy, and indeed there's a lot of evidence that the success of the economy is linked to education. We've had well-rehearsed arguments about PISA results at secondary level, but at a higher education level, I'll point to some evidence from around the world. We know that, for example, in terms of the top 100 universities, we have between nine and 14 from England, two in Scotland, with one just outside of the top 100, but alas none in Wales, and none close to being in the top 100 in Wales. Our top university comes in just above 200. Professor Prendergast has successfully run a top 100 university in Ireland, and I'm wondering whether you'd be prepared to ask this group to look at a strategy for creating a top 100 university in Wales, because we should have a top 100 university in Wales, and we need a top 100 university in Wales. Hoffwn i ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am gael gweld ei ddatganiad. Ddirprwy Weinidog, fe wnaethoch chi gyfeirio'n gywir at ffyniant sawl gwaith yn yr economi, ac yn wir mae yna lawer o dystiolaeth bod llwyddiant yr economi yn gysylltiedig ag addysg. Rydyn ni wedi dadlau droeon am ganlyniadau PISA ar lefel uwchradd, ond ar lefel addysg uwch, fe wnaf i dynnu sylw at rywfaint o dystiolaeth o bob cwr o'r byd. Gwyddom, er enghraifft, o ran y 100 prifysgol uchaf, fod gennym ni rhwng naw a 14 o Loegr, dwy yn yr Alban, gydag un ychydig y tu allan i'r 100 uchaf, ond yn anffodus dim un yng Nghymru, a dim yn agos at fod yn y 100 uchaf, yng Nghymru. Mae ein prifysgol orau ychydig dros safle 200. Mae'r Athro Prendergast wedi llwyddo i gynnal un o'r 100 prifysgol orau yn Iwerddon, a meddwl ydw i tybed a fyddech chi'n barod i ofyn i'r grŵp hwn ystyried strategaeth ar gyfer creu prifysgol yng Nghymru sydd ymhlith y 100 orau, oherwydd dylai fod gennym ni un brifysgol ymhlith y 100 orau yng Nghymru, ac mae angen prifysgol ymhlith y 100 orau arnon ni yng Nghymru. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769264 307 En 2026-09-15T17:22:29 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=13951&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=13951&l=cy 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin I couldn't agree more. We only have one of the eight universities as part of the Russell Group of universities, and I would want all of our universities to develop in terms of their offer and their standing in the United Kingdom and across the world. That is why the panel is being set up, to look at ways of making them more viable and sustainable, while also trying to support our students as best we can. We can't kill the goose that lays the golden egg. Without students, universities don't exist, so we have to get that balance right, which is why we're asking the panel to undertake this important work. But I absolutely understand where you're coming from. We need all of our universities to succeed and to improve as well. Ni allwn ni gytuno mwy. Dim ond un o'r wyth prifysgol sydd gennym ni sy'n rhan o brifysgolion Grŵp Russell, a byddwn i eisiau i'n holl brifysgolion ddatblygu o ran eu cynnig a'u safle yn y Deyrnas Unedig ac ar draws y byd. Dyna pam mae'r panel yn cael ei sefydlu, i ystyried ffyrdd o'u gwneud yn fwy hyfyw a chynaliadwy, wrth hefyd geisio cefnogi ein myfyrwyr gorau y gallwn ni. Ni allwn ladd yr iâr a cholli'i chywion. Heb fyfyrwyr, nid yw prifysgolion yn bodoli, felly mae'n rhaid i ni gael y cydbwysedd hwnnw'n iawn, a dyna pam ein bod ni'n gofyn i'r panel ymgymryd â'r gwaith pwysig hwn. Ond rwy'n deall yn llwyr eich safbwynt. Mae angen i'n holl brifysgolion lwyddo a gwella hefyd. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769269 308 En 2026-09-15T17:23:30 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=14012&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=14012&l=cy 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 5107 5107 Vikki Howells AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5107 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5107 Howells, Vikki Deputy Minister, fear of debt is a growing reason for many young people opting out of studying for a degree. I recall the days as recently as two years ago when the money-saving expert Martin Lewis advised students who were eligible for plan 2 loans to take them even if they didn't need them, and invest them, because the interest rates in those days were so low. All of that has changed very quickly with the hiking of interest rates on plan 2 loans and the UK Government's education Secretary calling these egregious and at the top of her in-tray. That's why, in our manifesto for the Senedd election as Welsh Labour, we included a plan to decouple our plan 2 loans from the English system so that Wales can set fair and affordable interest rates, ensuring all young people who may wish to go to university do not feel cost is a barrier. That's also why when I held your position I rejected the freezing of the repayment threshold, ensuring graduates on lower incomes were not drawn into repayments at a time when they might not be able to afford it. In your review, will you commit to working with the UK Government on the issue of plan 2 student interest rates, exploring the importance of continuing to reject a freeze of that repayment threshold, and, perhaps most importantly, exploring the decoupling of plan 2 to create a Wales-only fair system that students and graduates can have faith in over the long term? Ddirprwy Weinidog, mae ofn dyled yn rheswm cynyddol i lawer o bobl ifanc ddewis peidio ag astudio am radd. Rwy'n cofio'r amser mor ddiweddar â dwy flynedd yn ôl pan gynghorodd yr arbenigwr arbed arian Martin Lewis fyfyrwyr a oedd yn gymwys i gael benthyciadau cynllun 2 i'w cymryd hyd yn oed os nad eu hangen arnyn nhw, a'u buddsoddi, oherwydd bod y cyfraddau llog y dyddiau hynny mor isel. Mae hynny i gyd wedi newid yn gyflym iawn gyda'r cynnydd mewn cyfraddau llog ar fenthyciadau cynllun 2 ac Ysgrifennydd Addysg Llywodraeth y DU yn galw'r rhain yn ddybryd ac ar frig ei mewnflwch. Dyna pam, yn ein maniffesto ar gyfer etholiad y Senedd fel Llafur Cymru, fe wnaethon ni gynnwys cynllun i ddatgysylltu ein benthyciadau cynllun 2 o system Lloegr fel bod Cymru yn gallu gosod cyfraddau llog teg a fforddiadwy, gan sicrhau nad yw'r un person ifanc sy'n dymuno mynd i'r brifysgol yn teimlo bod y gost yn rhwystr. Dyna pam, pan yr oeddwn i yn eich swydd chi, y gwnes i wrthod rhewi'r trothwy ad-dalu, gan sicrhau nad oedd graddedigion ar incwm is yn cael eu tynnu i ad-daliadau ar adeg pan efallai na fydden nhw'n gallu'i fforddio. Yn eich adolygiad, a wnewch chi ymrwymo i weithio gyda Llywodraeth y DU ar fater cyfraddau llog myfyrwyr cynllun 2, archwilio pwysigrwydd parhau i wrthod rhewi'r trothwy ad-dalu hwnnw, ac, efallai'n bwysicaf oll, archwilio datgysylltu cynllun 2 i greu system deg yng Nghymru yn unig, y gall myfyrwyr a graddedigion fod â ffydd ynddi dros y tymor hir? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769271 309 En 2026-09-15T17:24:50 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=14092&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=14092&l=cy 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin Thank you, Vikki. You've hit upon one of the most difficult decisions we will have to make as a Welsh Government. You will know the UK Government has indicated its intention to proceed with a freeze to the plan 2 repayment threshold at the current rate of £29,385 in England for the next three financial years. You, as a previous Government, decided to put that on hold, and it's a decision we now have to make. Again, it comes back to the balance between what we expect our students to repay in terms of loans and the burden on them over most of their working life, but also the finances that come from tuition fees as well. You will have heard a lot of noise in the press across the UK over recent days—the weekend in particular—putting pressure on the Prime Minister to rethink this freeze. I think it's wise for us in Wales to wait to see what the UK Government does first, because many of the regulations around UK Treasury involvement with our plan 2 tie in very closely indeed. I think we will wait to see what the UK Government does before we come to a final position. Diolch, Vikki. Rydych chi wedi taro ar un o'r penderfyniadau anoddaf y bydd yn rhaid i ni ei wneud fel Llywodraeth Cymru. Byddwch chi'n gwybod bod Llywodraeth y DU wedi nodi'i bwriad i fwrw ymlaen â rhewi trothwy ad-dalu cynllun 2 ar y gyfradd bresennol sef £29,385 yn Lloegr ar gyfer y tair blynedd ariannol nesaf. Rydych chi, fel Llywodraeth flaenorol, wedi penderfynu gohirio hynny, ac mae'n benderfyniad y mae'n rhaid i ni ei wneud nawr. Unwaith eto, mae'n dod yn ôl at y cydbwysedd rhwng yr hyn yr ydyn ni'n disgwyl i'n myfyrwyr ei ad-dalu o ran benthyciadau a'r baich arnyn nhw dros y rhan fwyaf o'u bywyd gwaith, ond hefyd y cyllid sy'n dod o ffioedd dysgu hefyd. Byddwch chi wedi clywed llawer o sôn yn y wasg ledled y DU dros y dyddiau diwethaf—y penwythnos yn arbennig—yn rhoi pwysau ar y Prif Weinidog i ailystyried y rhewi hwn. Rwy'n credu'i bod yn ddoeth i ni yng Nghymru aros i weld beth mae Llywodraeth y DU yn ei wneud yn gyntaf, oherwydd mae llawer o'r rheoliadau ynglŷn ag ymwneud Trysorlys y DU â'n cynllun 2 yn cyd-fynd yn agos iawn mewn gwirionedd. Rwy'n credu y gwnawn ni aros i weld beth mae Llywodraeth y DU yn ei wneud cyn i ni ddod i benderfyniad terfynol. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769267 310 En 2026-09-15T17:25:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=14102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=14102&l=cy 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769280 311 Cy 2026-09-15T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=-48598&l=en 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769287 312 Cy 2026-09-15T17:29:29 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=14371&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=14371&l=en 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769272 313 Cy 2026-09-15T17:26:31 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=14193&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=14193&l=en 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch. Ac yn olaf, Kiera Marshall. Thank you. And finally, Kiera Marshall. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769273 314 En 2026-09-15T17:26:36 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=14198&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=14198&l=cy 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera Diolch, Weinidog, for the update today. I want to see more opportunities for learners—not only in Cardiff, but across Wales—who are from the most disadvantaged backgrounds. Since 2020, we haven't seen any meaningful movement in closing the gap between the amount of young people from the most affluent areas going to university compared to those from the most disadvantaged areas. Growing up in Townhill in Swansea, I saw the impact of this gap first-hand on my friends and my neighbours and I'm really keen to support the Government to ensure that the next generation from similar areas across the whole of Wales are given fair opportunities into education. We must have more ambition in providing opportunities to communities that need it most, and at the same time tackling the widening inequality that's happening across the UK. What will this review do to support widening participation across higher education? I think one way we'll agree that we could do this is through degree apprenticeships, but the pathways and the general awareness of degree apprenticeships haven't helped close this gap as of yet. So, how could this review look at furthering the use of degree apprenticeships to help close the widening participation gaps? Diolch, Weinidog, am y diweddariad heddiw. Rwyf am weld mwy o gyfleoedd i ddysgwyr—nid yn unig yng Nghaerdydd, ond ledled Cymru—sy'n dod o'r cefndiroedd mwyaf difreintiedig. Ers 2020, dydyn ni ddim wedi gweld unrhyw symudiad ystyrlon wrth gau'r bwlch rhwng nifer y bobl ifanc o'r ardaloedd mwyaf cyfoethog sy'n mynd i'r brifysgol o'i gymharu â'r rhai o'r ardaloedd mwyaf difreintiedig. Wrth dyfu i fyny yn Townhill yn Abertawe, gwelais effaith y bwlch hwn yn uniongyrchol ar fy ffrindiau a fy nghymdogion ac rwy'n awyddus iawn i gefnogi'r Llywodraeth i sicrhau bod y genhedlaeth nesaf o ardaloedd tebyg ledled Cymru gyfan yn cael cyfleoedd teg i mewn i addysg. Mae'n rhaid i ni fod â mwy o uchelgais wrth ddarparu cyfleoedd i gymunedau sydd eu hangen fwyaf, ac ar yr un pryd mynd i'r afael â'r anghydraddoldeb sy'n cynyddu sy'n digwydd ledled y DU. Beth fydd yr adolygiad hwn yn ei wneud i gefnogi cyfranogiad ar draws addysg uwch? Rwy'n credu mai un ffordd y byddwn ni'n cytuno y gallem wneud hyn yw trwy brentisiaethau gradd, ond nid yw'r llwybrau a'r ymwybyddiaeth gyffredinol o brentisiaethau gradd wedi helpu i gau'r bwlch hwn eto. Felly, sut allai'r adolygiad hwn edrych ar hybu'r defnydd o brentisiaethau gradd i helpu i gau'r bylchau cyfranogiad sy'n ehangu? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769277 315 En 2026-09-15T17:27:37 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=14259&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=14259&l=cy 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin Diolch. That's a really good question to finish off with. It relates to some of the answers I've given previously, but this Welsh Government is absolutely committed to widening participation. The fact that we have, as I mentioned earlier on, a lower number of our Welsh young people going to university than any other part of the United Kingdom is disappointing. We need to raise their ambitions, work closely with schools in those kinds of areas, to make university a destination for those young people. But I also want to make it known that going to university isn't the only pathway available to our young people. There is a degree apprenticeship scheme that we are happy to support—and I would like to see more young people going along that pathway—but FE colleges, work-based learning, all of that, give different opportunities and options to our young people. I want to get away from the traditional 'work or university' options; there are so many other options as well. I think it's incumbent on our teaching profession, our careers advice people as well, to give as much information about all the options available to our young people, because we want to upskill them and make them as ready as possible for the world of work. Diolch. Diolch. Mae hwnnw'n gwestiwn da iawn i orffen ag ef. Mae'n ymwneud â rhai o'r atebion rydw i wedi'u rhoi o'r blaen, ond mae'r Llywodraeth Cymru hon wedi ymrwymo'n llwyr i ehangu cyfranogiad. Mae'r ffaith bod gennym ni, fel y soniais i yn gynharach, nifer is o'n pobl ifanc yng Nghymru sy'n mynd i'r brifysgol nag unrhyw ran arall o'r Deyrnas Unedig yn siomedig. Mae angen i ni godi eu huchelgeisiau, gweithio'n agos gydag ysgolion yn y mathau hynny o ardaloedd, i wneud prifysgol yn gyrchfan i'r bobl ifanc hynny. Ond rwyf hefyd eisiau ei gwneud yn hysbys nad mynd i'r brifysgol yw'r unig lwybr sydd ar gael i'n pobl ifanc. Mae yna gynllun prentisiaeth gradd yr ydym ni'n hapus i'w gefnogi—a hoffwn weld mwy o bobl ifanc yn mynd ar hyd y llwybr hwnnw—ond mae colegau AB, dysgu seiliedig ar waith, i gyd, yn rhoi cyfleoedd ac opsiynau gwahanol i'n pobl ifanc. Rwyf am fynd i ffwrdd o'r opsiynau traddodiadol 'gwaith neu brifysgol'; mae cymaint o opsiynau eraill hefyd. Rwy'n credu ei bod yn ddyletswydd ar ein proffesiwn addysgu, ein pobl cynghori gyrfaoedd hefyd, i roi cymaint o wybodaeth am yr holl opsiynau sydd ar gael i'n pobl ifanc, oherwydd rydym am eu huwchsgilio a'u gwneud mor barod â phosibl ar gyfer y byd gwaith. Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769281 316 Cy 2026-09-15T17:29:14 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=14356&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=14356&l=en 260915-5 5. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Adolygiad o Addysg Uwch 5. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Review of Higher Education C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch, Ddirprwy Weinidog. Thank you, Deputy Minister. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769284 317 Cy 2026-09-15T17:29:16 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=14358&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=14358&l=en 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Symudwn ymlaen, felly, i eitem 6, datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg, y cynllun llythrennedd a rhifedd sylfaenol. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet, Anna Brychan. We will move on now to item 6, statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language, the foundational literacy and numeracy plan. I call on the Cabinet Minister, Anna Brychan. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769288 318 En 2026-09-15T17:29:29 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=14371&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=14371&l=cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 12145 12145 Anna Brychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12145 Cabinet Minister for Education and the Welsh Language Y Gweinidog Cabinet dros Addysg a’r Gymraeg Brychan, Anna Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Following the results of PISA tests taken last year and reported last week, I am today publishing our foundational literacy and numeracy plan. This plan represents an important first step in the development of an equitable system that works for all. It is integral to our PISA response, but it is not just a response to PISA. Our own data is telling us that we are not where we need to be. Our own teachers, leaders and the wider education system want greater clarity, consistency of expectation and greater support to make a difference in the classroom. We have been here before, and successive PISA rounds have highlighted significant and deep-seated issues that have been many years in the making, and that's precisely why we are taking decisive action now. In many ways, these results reinforce what we already knew: standards of literacy and numeracy in particular require significant and sustained focus, and we must do more to ensure our highest achieving learners reach their full potential. I'm encouraged that our most disadvantaged learners compare well internationally, but data shows that many of our learners could and should be doing better. Let me be clear: this is not the fault of schools or teachers or support staff. We have inherited a system that lacks clarity, coherence and direction, and literacy and numeracy have been lost in the noise of significant reform. Schools are also responding to increasingly complex learner needs. Demand for specialist support, intervention and wider services continues to grow. We also recognise continued funding challenges. We see the same picture across all our public services as a consequence of an extremely difficult financial settlement. We know too that many of these concerns are shared across this Chamber. These things don't make our ambition to raise standards any easier, but they do demonstrate that educational change is complex and multifaceted, and one that requires a whole-system response. I have long argued that educators, whether teachers, leaders or support staff, are our strongest asset, and it is our responsibility as a Government to ensure that they have the tools to do the job. Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Yn dilyn canlyniadau profion PISA a gymerwyd y llynedd ac a adroddwyd yr wythnos diwethaf, rydw i heddiw yn cyhoeddi ein cynllun llythrennedd a rhifedd sylfaenol. Mae'r cynllun hwn yn cynrychioli cam cyntaf pwysig yn natblygiad system deg sy'n gweithio i bawb. Mae'n rhan annatod o'n hymateb i PISA, ond nid dim ond ymateb i PISA yn unig ydyw. Mae ein data ein hunain yn dweud wrthym nad ydym lle y mae angen i ni fod. Mae ein hathrawon, ein harweinwyr a'r system addysg ehangach eisiau mwy o eglurder, cysondeb disgwyliadau a mwy o gefnogaeth i wneud gwahaniaeth yn yr ystafell ddosbarth. Rydym wedi bod yma o'r blaen, ac mae rowndiau PISA olynol wedi tynnu sylw at faterion sylweddol a dwfn sydd wedi bod yn ffurfio dros flynyddoedd lawer, a dyna'n union pam rydym yn cymryd camau penderfynol nawr. Mewn sawl ffordd, mae'r canlyniadau hyn yn atgyfnerthu'r hyn yr oeddem ni eisoes yn ei wybod: mae safonau llythrennedd a rhifedd yn arbennig yn gofyn am ffocws sylweddol a pharhaus, ac mae'n rhaid i ni wneud mwy i sicrhau bod ein dysgwyr sy'n cyflawni uchaf yn cyrraedd eu potensial llawn. Rwy'n galonogol bod ein dysgwyr mwyaf difreintiedig yn cymharu'n dda yn rhyngwladol, ond mae data'n dangos y gallai llawer o'n dysgwyr fod yn gwneud yn well. Gadewch i mi fod yn glir: nid bai ysgolion nac athrawon na staff cymorth yw hyn. Rydym wedi etifeddu system sydd heb eglurder, cydlyniant a chyfeiriad, ac mae llythrennedd a rhifedd wedi eu colli yn sŵn diwygio sylweddol. Mae ysgolion hefyd yn ymateb i anghenion cynyddol gymhleth dysgwyr. Mae'r galw am gymorth arbenigol, ymyrraeth a gwasanaethau ehangach yn parhau i dyfu. Rydym hefyd yn cydnabod heriau ariannu parhaus. Rydym yn gweld yr un darlun ar draws ein holl wasanaethau cyhoeddus o ganlyniad i setliad ariannol anodd iawn. Gwyddom hefyd fod llawer o'r pryderon hyn yn cael eu rhannu ar draws y Siambr hon. Nid yw'r pethau hyn yn gwneud ein huchelgais i godi safonau yn hawdd, ond maen nhw'n dangos bod newid addysgol yn gymhleth ac yn amlochrog, ac yn un sy'n gofyn am ymateb system gyfan. Rwyf wedi dadlau ers amser maith mai addysgwyr, boed yn athrawon, arweinwyr neu staff cymorth, yw ein hased cryfaf, ac mae'n gyfrifoldeb arnom ni fel Llywodraeth i sicrhau bod ganddyn nhw yr offer i wneud y gwaith. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769275 319 En 2026-09-15T17:30:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=14402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=14402&l=cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769290 320 En 2026-09-15T17:35:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=14702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=14702&l=cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769282 321 Cy 2026-09-15T17:32:21 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=14543&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=14543&l=en 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 12145 12145 Anna Brychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12145 Brychan, Anna Mae ein cynllun llythrennedd a rhifedd sylfaenol yn ymwneud â gosod disgwyliadau clir ar gyfer gweithredu. Mae'n amlinellu'n fanwl beth y byddwn i'n ei wneud, a phryd, ac yn dod â'r holl randdeiliaid allweddol ynghyd o dan yr un weledigaeth ar gyfer newid. Mae'r cynllun yn cydnabod yr amrywiaeth o bartneriaid sydd â rôl yn ein hymdrech ar y cyd i godi safonau. Mae rhieni a gofalwyr, ymarferwyr y blynyddoedd cynnar, athrawon ac ymarferwyr addysg, arweinyddion ysgolion a lleoliadau, a phartneriaid cymorth oll yn chwarae rhan hollbwysig yn natblygiad llythrennedd a rhifedd ar draws yr ystod oedran. Rŷn ni wedi gweithio'n agos gydag arweinwyr yn ogystal ag awdurdodau lleol, Estyn a'n cyrff cefnogi, Dysgu ac Adnodd, i ddatblygu ffordd glir a chydlynol ymlaen. Mae gan Dysgu rôl hanfodol, fel ein corff dysgu proffesiynol cenedlaethol, wrth ddarparu cymorth darllen a mathemateg o ansawdd uchel, sy'n seiliedig ar dystiolaeth, i athrawon ledled Cymru. Mae hwn yn gymorth arbenigol sy'n seiliedig ar wybodaeth am ein cwricwlwm a'n cyd-destun ni. Disgwyliwn i bob ysgol ac awdurdod lleol ymgysylltu â Dysgu wrth i'w gynnig i athrawon ac arweinwyr ddatblygu. Mae e'n bwysig bod addysgwyr, ble bynnag yng Nghymru y maen nhw, yn gallu cael mynediad at yr un lefel o gymorth ac elwa o hwnnw. Our foundational literacy and numeracy plan is about setting clear expectations for action. It sets out in detail what we will do and when, and it brings together all key stakeholders under the same vision for change. The plan recognises the range of partners that have a role in our shared effort to raise standards. Parents and carers, early years practitioners, teachers and education practitioners, leaders of schools and settings, and support partners all play a pivotal role in literacy and numeracy development across the age range. We have worked closely with leaders as well as local authorities, Estyn and our supporting bodies, Dysgu and Adnodd, to develop a clear and coherent way forward. Dysgu has a crucial role, as our national professional learning body, in the delivery of high-quality, evidence-based reading and mathematics support to teachers across Wales. This is expert support that is based on a knowledge of our curriculum and our context. We expect all schools and local authorities to engage with Dysgu as its offer to teachers and leaders develops. It is important that educators, wherever in Wales they work, have access to the same level of support and can benefit from that. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769289 322 En 2026-09-15T17:34:06 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=14648&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=14648&l=cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 12145 12145 Anna Brychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12145 Brychan, Anna None of this means that I am any less committed to the Curriculum for Wales, and I have no intention of moving away from its underlying principles and purpose-driven orientation. I have seen first-hand the difference it can make to learners, but literacy and numeracy are the gateway into the curriculum and the means by which learners can access the full range of opportunities it has to offer. I will also set out in the coming months a targeted review of the Curriculum for Wales, focusing on key areas for refinement and clarification. Today is about recognising the urgency of the situation and that more immediate action is needed. That's why this plan is so important and sets out the actions, in the short and medium term, to raise standards. Nid oes unrhyw beth yma sy'n golygu fy mod yn llai ymrwymedig i'r Cwricwlwm i Gymru, ac nid oes gennyf unrhyw fwriad i symud i ffwrdd o'i egwyddorion sylfaenol a'i gyfeiriadedd pwrpasol. Rwyf wedi gweld yn uniongyrchol y gwahaniaeth y gall ei wneud i ddysgwyr, ond llythrennedd a rhifedd yw'r porth i'r cwricwlwm a'r modd y gall dysgwyr gael mynediad i'r ystod lawn o gyfleoedd sydd ganddo i'w cynnig. Byddaf hefyd yn gosod adolygiad wedi'i dargedu o'r Cwricwlwm i Gymru yn ystod y misoedd nesaf, gan ganolbwyntio ar feysydd allweddol i'w mireinio a'u hegluro. Mae heddiw yn ymwneud â chydnabod brys y sefyllfa a bod angen gweithredu mwy ar unwaith. Dyna pam mae'r cynllun hwn mor bwysig ac yn nodi'r camau gweithredu yn y tymor byr a chanolig, i godi safonau. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769286 323 Cy 2026-09-15T17:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=14702&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=14702&l=en 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 12145 12145 Anna Brychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12145 Brychan, Anna Yn gyntaf, mae’n sefydlu disgwyliadau o flwyddyn i flwyddyn sy’n rhoi eglurder llwyr ynghylch yr hyn y dylai plant ei ddysgu a phryd, gan sicrhau mwy o gysondeb ledled Cymru. Byddwn ni'n cyhoeddi’r manylion hyn ar gyfer ymgynghori yn fuan, fel eu bod nhw'n gallu dod yn ganllawiau statudol cyn gynted â phosibl. Byddwn ni hefyd yn gwbl glir yn ein canllawiau ynghylch ffoneg synthetig systematig, sy’n arf hanfodol i athrawon wrth helpu plant i ddarllen, ochr yn ochr â datblygu sgiliau darllen eraill. Byddwn ni'n gweithio gydag Estyn, awdurdodau lleol a Dysgu i sicrhau eu bod nhw'n cael eu defnyddio’n effeithiol ac yn gyson. Ac yn wir, rwy’n croesawu ymrwymiad Estyn i ganolbwyntio’n gryfach ar ddarllen a gwaith partneriaid cymorth, megis y bartneriaeth strategol gyda llywodraeth leol. Yn ail, bydd y cynllun yn cryfhau asesu a’r defnydd o wybodaeth. Byddwn yn cyflwyno asesiad llinell sylfaen—gwaelodlin, i bob pwrpas—pan fydd plant yn dechrau yn yr ysgol, a dangosydd newydd ym mlwyddyn 6, fel bod gan ysgolion ddealltwriaeth glir o ble mae plant a pha gymorth sydd ei angen arnyn nhw. Ar lefel Llywodraeth, byddwn ni'n sefydlu dangosyddion cenedlaethol i asesu ein cynnydd cyffredinol, wedi’u llywio gan dargedau clir. Bydd hyn yn ein galluogi ni i fonitro cynnydd flwyddyn ar ôl blwyddyn, heb orfod aros i PISA ddweud wrthym ni sut rŷn ni'n perfformio. Mae’r cynllun hefyd yn tanlinellu ein hymrwymiad i gefnogi ysgolion i osod targedau clir iddyn nhw eu hunain ac i’w dysgwyr. Byddwn ni'n gweithio’n agos gydag ysgolion ac awdurdodau lleol i wireddu hyn. Yn ogystal, disgwyliwn i fwy o ysgolion elwa ar CAL:ON Cymru, ein canolfan ragoriaeth genedlaethol newydd ar gyfer llythrennedd, sydd wedi cael croeso cadarnhaol gan athrawon ac sydd wrth wraidd y cynllun hwn. Bydd y cynllun hefyd yn cefnogi llythrennedd a rhifedd y tu hwnt i’r ystafell ddosbarth. Byddwn ni'n cryfhau ymgysylltiad gyda rhieni, yn hyrwyddo darllen a datblygiad iaith yn y cartref, yn ehangu mynediad at lyfrau drwy lyfrgelloedd ysgolion, ac yn mynd i’r afael â rhwystrau i ddysgu sy’n gysylltiedig â thlodi. First, it establishes year-on-year expectations that give absolute clarity about what children should learn and when, ensuring greater consistency across Wales. We will publish this detail for consultation shortly, so that it becomes statutory guidance as soon as possible. We will also be unequivocal in our guidance about systematic synthetic phonics, which is an essential tool in teachers’ armoury when helping children to read, alongside developing other reading skills. We will work with Estyn, local authorities and Dysgu to ensure it is used effectively and consistently. And indeed, I welcome Estyn’s commitment to an enhanced focus on reading and the efforts by support partners, such as the strategic partnership with local government. Secondly, the plan will strengthen assessment and use of information. We will introduce a baseline assessment when children start school and a new indicator in year 6, so that schools have a clear understanding of where children are and of what support they need. At a Government level, we will establish national indicators to assess our progress overall, driven by clear targets. This will mean that we can monitor progress year on year, and not have to wait for PISA to tell us how we’re performing. The plan also underlines our commitment to supporting schools to set clear targets for themselves and for their learners. We will work closely with schools and local authorities to make this happen. In addition, we expect more schools to benefit from CAL:ON Cymru, our new national centre of excellence in literacy, which has been well received by teachers and which sits front and centre of our plan. The plan will also support literacy and numeracy beyond the classroom. We will strengthen parental engagement, promote reading and language development at home, increase access to books through school libraries, and address poverty-related barriers to learning. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769291 324 En 2026-09-15T17:37:37 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=14859&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=14859&l=cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 12145 12145 Anna Brychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12145 Brychan, Anna By the end of this Senedd term we want to see sustained improvement in literacy and numeracy for all children and young people; more children and young people making good progress from where they start; and more young people leaving education with better qualifications, ready for further study, training or work.  The next set of PISA results will be focused on learners who will be 15 in 2029, and we will get those results in 2030. Naturally, I’m hoping to see an improvement in Wales’s scores in the next PISA round, but I'm mindful of the need to support learners who are in our system now, and that is precisely why this plan has been developed. Dirprwy Lywydd, we are a new Government with new ambition and make no apologies for setting the bar high. Wales is a proud educating nation whose rich history has been underpinned by a skillful workforce and a thoughtful civic society. Erbyn diwedd tymor y Senedd hon rydym eisiau gweld gwelliant parhaus mewn llythrennedd a rhifedd ar gyfer pob plentyn a pherson ifanc; mwy o blant a phobl ifanc yn gwneud cynnydd da o'r man lle maen nhw'n dechrau; a mwy o bobl ifanc yn gadael addysg gyda chymwysterau gwell, yn barod ar gyfer astudio, hyfforddiant neu waith pellach.  Bydd y set nesaf o ganlyniadau PISA yn canolbwyntio ar ddysgwyr a fydd yn 15 oed yn 2029, a byddwn yn cael y canlyniadau hynny yn 2030. Wrth gwrs, rwy'n gobeithio gweld gwelliant yn sgoriau Cymru yn y rownd PISA nesaf, ond rwy'n ymwybodol o'r angen i gefnogi dysgwyr sydd yn ein system nawr, a dyna'n union pam mae'r cynllun hwn wedi'i ddatblygu. Ddirprwy Lywydd, rydym yn Llywodraeth newydd gydag uchelgais newydd ac nid ydym yn ymddiheuro am osod y bar yn uchel. Mae Cymru yn genedl addysgol falch y mae ei hanes cyfoethog wedi'i ategu gan weithlu medrus a chymdeithas ddinesig feddylgar. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769292 325 Cy 2026-09-15T17:38:42 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=14924&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=14924&l=en 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 12145 12145 Anna Brychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12145 Brychan, Anna Mae arnom ni ddyletswydd i gael llythrennedd a rhifedd yn iawn er lles cenedlaethau'r presennol a chenedlaethau'r dyfodol. Mae hyn yn golygu galluogi athrawon, arweinwyr a staff cymorth i ganolbwyntio ar yr hyn sydd bwysicaf: addysgu, dysgu a chefnogi dysgwyr i lwyddo. Ond bydd cyrraedd y fan lle rŷn ni eisiau bod yn gofyn am ymdrech ar y cyd, ac rydyn ni wedi ymrwymo i weithio gyda rhieni, gofalwyr, addysgwyr, ysgolion a phartneriaid cymorth i godi safonau ac, yn sgil hynny, wella cyfleoedd bywyd pob plentyn yng Nghymru. Diolch yn fawr. We owe it to current and future generations to get literacy and numeracy right. This means allowing teachers, leaders and support staff to focus on what matters most: teaching, learning and supporting learners to succeed. But getting us to where we want to be will need to be a team effort, and we are committed to working with parents, carers, educators, schools and support partners to raise standards and, with that, improve the life chances of every child in Wales. Thank you very much. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769293 326 Cy 2026-09-15T17:39:24 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=14966&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=14966&l=en 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch, Weinidog. Helen Jenner. Thank you, Minister. Helen Jenner. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769294 327 En 2026-09-15T17:39:27 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=14969&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=14969&l=cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen Diolch, Lywydd. I just want to update my register of interests as well. I now tutor overseas students at GCSE level four hours a week. Diolch, Lywydd. Dwi ond eisiau diweddaru fy nghofrestr buddiannau hefyd. Rwyf bellach yn tiwtora myfyrwyr tramor ar lefel TGAU bedair awr yr wythnos. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769295 328 Cy 2026-09-15T17:39:37 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=14979&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=14979&l=en 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen Diolch yn fawr iawn am y datganiad yna, ac a gaf i ddechrau drwy groesawu'r ffocws newydd yma ar lythrennedd a rhifedd sylfaenol? Er y gwahaniaethau gwleidyddol rhyngoch chi a fi, rydyn ni'n dwy yn cytuno y dylai pob plentyn yng Nghymru adael yr ysgol yn gallu darllen, ysgrifennu a defnyddio rhifau yn hyderus. Mae'n rhaid i'r pethau sylfaenol yma ddod yn gyntaf. Ond, Weinidog, mae ambell gyfaddefiad eithaf arwyddocaol yn eich datganiad heddiw. Thank you very much for that statement, and may I start by welcoming this new focus on foundational numeracy and literacy? Despite the political differences between you and I, we both agree that every child in Wales should leave school being able to read, write and use numbers confidently. These fundamentals must come first. But, Minister, there are a few significant admissions in your statement today. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769301 329 Cy 2026-09-15T17:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=15002&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=15002&l=en 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769302 330 En 2026-09-15T17:40:05 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=15007&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=15007&l=cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen You say that the education system has lacked 'clarity, coherence and direction, and literacy and numeracy have been lost in the noise of significant reform.' So, parents will quite reasonably ask how we were ever allowed to reach that point in the first place. The latest PISA results show Wales scoring 476 in science, 459 in reading and 456 in mathematics. Welsh learners are behind the other UK nations across all three subjects, as we know. On the headline scores, Wales is now closer to Vietnam than to England in both mathematics and science. Gweinidog, I believe we should recognise this for exactly what it is: it’s a national emergency in Welsh education. I agree, we do need clearer expectations about what children should know and when, earlier identification of those falling behind, a stronger focus on phonics and better use of assessment data. These are all very sensible suggestions. But you've said today that the national indicators will be driven by clear targets, so I would like to ask, what are those targets? What measurable improvement do you expect to see by when, and will those targets be published so that parents, teachers, this Senedd, can judge whether this plan has actually worked? Because saying that standards must improve is not the same as setting out what success looks like. I also want to understand what this plan means for teachers on the front line of an education system in distress. You're proposing a new baseline assessment, a year 6 indicator, national indicators and greater target setting. You and I both know that teachers are under enormous pressure. I've raised before that retaining good teachers is every bit as important as recruiting them. So, what additional time, training and resources will schools receive to deliver this plan? And importantly, Minister, what are you taking away? Because if every new initiative simply means more assessments, more data collection and an increase in teacher workload, then we risk adding fuel to the fire by pushing people out of the profession. I also want to turn to additional learning needs. You acknowledge today that schools are dealing with increasingly complex needs, growing demand for specialist support and, ironically, continued funding pressure. That is exactly why Reform argued in favour of greater funding for ALN here in Wales. But the supplementary budget you published did not provide additional funding specifically for ALN. Only when securing support for that budget became critical did the Government begin making additional offers to local authorities and schools at the coalface of ALN. So, when you say today that children will be identified earlier and receive appropriate intervention, the obvious question is: intervention from whom, and paid for by what? Identifying that a child is struggling is only the first step. Schools and councils then need teaching assistants, specialist teachers, educational psychologists and appropriate provision to actually help that child. So, do you still believe it was the right decision not to direct more money towards ALN in the supplementary budget? When the pressures you describe in today's statement are already being felt in classrooms across Wales, your Government had the opportunity to do something about it. The funding was there, arising from greater special educational needs and disability spending in England. I'd be interested to know what representations, if any, you made during the broader negotiation stages of that budget. And finally, Minister, accountability—atebolrwydd. You say in your statement that you are hoping to see an improvement in Wales's scores in the next PISA round. I think we need something firmer than hope. The next cohort will sit PISA, as you said, in 2029, with the results published in 2030. So, will you commit today that, when those results are published, Wales will have improved on its current scores in reading, mathematics and science? That is a straightforward measure against which this Government can be judged. Parents, teachers and indeed the children themselves deserve clarity. What does success look like? When will we see it? And who will take responsibility if it's not delivered? Will it be you, Gweinidog? Diolch yn fawr iawn i chi. Rydych chi'n dweud bod y system addysg heb 'eglurder, cydlyniant a chyfeiriad, ac mae llythrennedd a rhifedd wedi eu colli yn sŵn diwygio sylweddol.' Felly, yn rhesymol, bydd rhieni yn gofyn sut y caniatawyd i ni gyrraedd y fan honno yn y lle cyntaf. Mae canlyniadau diweddaraf PISA yn dangos bod Cymru yn sgorio 476 mewn gwyddoniaeth, 459 mewn darllen a 456 mewn mathemateg. Mae dysgwyr Cymraeg y tu ôl i genhedloedd eraill y DU ar draws y tri phwnc, fel y gwyddom. Ar y prif sgoriau, mae Cymru bellach yn agosach at Fietnam nag at Loegr mewn mathemateg a gwyddoniaeth. Weinidog, rwy'n credu y dylem gydnabod hyn am yr hyn ydyw yn union: mae'n argyfwng cenedlaethol mewn addysg yng Nghymru. Rwy'n cytuno, mae angen disgwyliadau cliriach ynglŷn â'r hyn y dylai plant ei wybod a phryd, adnabod y rhai sydd ar ei hôl hi, mwy o bwyslais ar ffoneg a gwell defnydd o ddata asesu. Mae'r rhain i gyd yn awgrymiadau synhwyrol iawn. Ond rydych chi wedi dweud heddiw y bydd y dangosyddion cenedlaethol yn cael eu hysgogi gan dargedau clir, felly hoffwn ofyn, beth yw'r targedau hynny? Pa welliant mesuradwy ydych chi'n disgwyl ei weld ac erbyn pryd, ac a fydd y targedau hynny'n cael eu cyhoeddi fel y gall rhieni, athrawon, y Senedd hon, farnu a yw'r cynllun hwn wedi gweithio mewn gwirionedd? Oherwydd nid yw dweud bod yn rhaid i safonau wella yr un peth â nodi sut olwg sydd ar lwyddiant. Rwyf hefyd eisiau deall beth mae'r cynllun hwn yn ei olygu i athrawon ar y rheng flaen o system addysg mewn trallod. Rydych chi'n cynnig asesiad sylfaenol newydd, dangosydd blwyddyn 6, dangosyddion cenedlaethol a mwy o osod targedau. Rydych chi a minnau'n gwybod bod athrawon o dan bwysau enfawr. Rwyf wedi crybwyll o'r blaen bod cadw athrawon da yr un mor bwysig â'u recriwtio. Felly, pa amser, hyfforddiant ac adnoddau ychwanegol y bydd ysgolion yn eu derbyn i gyflawni'r cynllun hwn? Ac yn bwysig, Weinidog, beth ydych chi'n ei dynnu i ffwrdd? Oherwydd os yw pob menter newydd yn golygu mwy o asesiadau, mwy o gasglu data a chynnydd mewn llwyth gwaith athrawon, yna rydym mewn perygl o roi tanwydd ar y tân trwy wthio pobl allan o'r proffesiwn. Rwyf hefyd eisiau troi at anghenion dysgu ychwanegol. Rydych chi'n cydnabod heddiw bod ysgolion yn ymdrin ag anghenion cynyddol gymhleth, galw cynyddol am gymorth arbenigol ac, yn eironig, pwysau ariannu parhaus. Dyna'n union pam y dadleuodd Reform o blaid mwy o gyllid ar gyfer ADY yma yng Nghymru. Ond nid oedd y gyllideb atodol a gyhoeddwyd gennych yn darparu cyllid ychwanegol yn benodol ar gyfer ADY. Felly, pan fyddwch chi'n dweud heddiw y bydd plant yn cael eu nodi yn gynharach ac yn derbyn ymyrraeth briodol, y cwestiwn amlwg yw: ymyrraeth gan bwy, a'i ariannu gan beth? Dim ond y cam cyntaf yw nodi bod plentyn yn cael trafferth. Yna mae angen cynorthwywyr addysgu, athrawon arbenigol, seicolegwyr addysgol a darpariaeth briodol ar ysgolion a chynghorau i helpu'r plentyn hwnnw. Felly, ydych chi'n dal i gredu mai dyma'r penderfyniad cywir sef peidio â chyfeirio mwy o arian tuag at ADY yn y gyllideb atodol? Pan fydd y pwysau rydych chi'n eu disgrifio yn y datganiad heddiw eisoes yn cael eu teimlo mewn ystafelloedd dosbarth ledled Cymru, cafodd eich Llywodraeth gyfle i wneud rhywbeth am y peth. Roedd y cyllid yno, yn deillio o fwy o wariant ar anghenion addysgol arbennig ac anabledd yn Lloegr. Byddai gen i ddiddordeb gwybod pa sylwadau, os o gwbl, wnaethoch chi yn ystod camau trafod ehangach y gyllideb honno. Ac yn olaf, Weinidog, atebolrwydd. Rydych chi'n dweud yn eich datganiad eich bod yn gobeithio gweld gwelliant yn sgoriau Cymru yn y rownd PISA nesaf. Rwy'n credu bod angen rhywbeth mwy cadarn na gobaith. Bydd y garfan nesaf yn sefyll PISA, fel y dywedoch chi, yn 2029, gyda'r canlyniadau yn cael eu cyhoeddi yn 2030. Felly, a wnewch chi ymrwymo heddiw y bydd Cymru, pan fydd y canlyniadau hynny'n cael eu cyhoeddi, wedi gwella ar ei sgoriau presennol mewn darllen, mathemateg a gwyddoniaeth? Mae hynny'n fesur syml y gellir barnu'r Llywodraeth hon yn ei erbyn. Mae rhieni, athrawon ac yn wir y plant eu hunain yn haeddu eglurder. Sut olwg sydd ar lwyddiant? Pryd fyddwn ni'n ei weld? A phwy fydd yn cymryd cyfrifoldeb os na chaiff ei gyflawni? Ai chi Weinidog? Diolch yn fawr iawn i chi. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769304 331 En 2026-09-15T17:40:01 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=15003&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=15003&l=cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 12145 12145 Anna Brychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12145 Brychan, Anna Diolch yn fawr iawn. I will try and answer as many of those questions as I can. In terms of the delivery, I want this to demonstrate progress in Wales before the end of this Senedd term. In order to do that, I think we need to be clear what delivery means, and that's why I've undertaken to set up a delivery board that will be expressly responsible for this. It will bring together all the key partners who have a stake and a responsibility in relation to this plan. I intend to chair it myself, and it will meet in the autumn term for the first time. So, I expect you to be asking me for the progress that has been made well before the next PISA round. The workload question you raised is obviously a pertinent one, and we've discussed this before. We have undertaken a workload assessment against this plan, and I'm very keen to keep an eye on whether this is adding, because my hope and intention is that the increased clarity around the expectations will actually be helpful in that regard. Because some of the feedback—well, quite a lot of the feedback, in fact—that I regularly have from teachers and headteachers is that that lack of clarity is in itself problematic in terms of workload. But workload, as you will know too, is part of a separate piece of work that we are doing, looking in detail at that and linked to behaviour and other issues in schools that are making that engagement with learners difficult. So, that is a discrete piece of work that I'm happy to update on at another time, but I am still considering these things in the round. Diolch yn fawr iawn. Rwyf am geisio ateb cymaint o'r cwestiynau hynny ag y gallaf. O ran y cyflawniad, rwyf eisiau i hyn ddangos cynnydd yng Nghymru cyn diwedd tymor y Senedd hon. Er mwyn gwneud hynny, rwy'n credu bod angen i ni fod yn glir ynghylch beth mae cyflawni yn ei olygu, a dyna pam rydw i wedi ymrwymo i sefydlu bwrdd cyflawni a fydd yn gyfrifol yn benodol am hyn. Bydd yn dod â'r holl bartneriaid allweddol sydd â chyfrifoldeb mewn perthynas â'r cynllun hwn at ei gilydd. Rwy'n bwriadu ei gadeirio fy hun, a bydd yn cyfarfod yn nhymor yr hydref am y tro cyntaf. Felly, rwy'n disgwyl i chi ofyn i mi am y cynnydd sydd wedi'i wneud ymhell cyn y rownd PISA nesaf. Mae'r cwestiwn llwyth gwaith a godwyd gennych yn amlwg yn un perthnasol, ac rydym wedi trafod hyn o'r blaen. Rydym wedi cynnal asesiad llwyth gwaith yn erbyn y cynllun hwn, ac rwy'n awyddus iawn i gadw llygad i weld a yw hyn yn ychwanegu ato, oherwydd fy ngobaith a'm bwriad yw y bydd yr eglurder cynyddol ynghylch y disgwyliadau yn ddefnyddiol yn hynny o beth. Oherwydd bod rhywfaint o'r adborth—wel, llawer o'r adborth, mewn gwirionedd—a gefais yn rheolaidd gan athrawon a phenaethiaid yn dweud bod y diffyg eglurder ynddo'i hun yn broblem o ran llwyth gwaith. Ond mae llwyth gwaith, fel y gwyddoch chi hefyd, yn rhan o ddarn o waith ar wahân yr ydym yn ei wneud, gan edrych yn fanwl ar hynny ac yn gysylltiedig ag ymddygiad a materion eraill mewn ysgolion sy'n gwneud yr ymgysylltiad hwnnw â dysgwyr yn anodd. Felly, mae hynny'n ddarn o waith ar wahân yr wyf yn hapus i roi'r wybodaeth ddiweddaraf amdano ar adeg arall, ond rwy'n dal i ystyried y pethau hyn drwyddi draw. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769305 332 En 2026-09-15T17:46:03 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=15365&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=15365&l=cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 12145 12145 Anna Brychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12145 Brychan, Anna In terms of identifying early intervention, I've already had conversations with the Deputy Prime Minister—First Minister, sorry—[Laughter.]—I translated in my head, didn't I—the Deputy First Minister, and the health Minister as well, because the key thing about this is that our childcare offer and health services, health visitors, and all the people who have key information about families and learners already exist in our system. The bringing together of that data and information to inform schools is a piece of work that we are doing. And interestingly—sorry, I've been waiting to share this all day—interestingly, one of the things we will need to identify is that baseline when learners are entering school, because a lot of the feedback from school is a concern around this. We are dealing with issues and needs that perhaps we haven't seen before. So, a clear understanding of that is a priority for us. So, we are looking to establish that baseline now for piloting then next year, as you will see in the planned timeline. I have, following PISA last week, also had conversations with the Organisation for Economic Co-operation and Development. And this one is of particular interest for jurisdictions across the world, because doing this well, in a way that isn't too onerous for the professionals that have to engage at a school level, but does give you an early insight into the support that that child needs and from whom—. But also it's a method, particularly in our primary schools, for them to be able to demonstrate, across that school, that pupil's journey, the value they have added. And the start—. It's important to understand the starting point if you have expectations of the end point. So, that will be key, and there's a clear timeline around that, as there is about the national indicator at year 6, for, essentially, the same reason: where are we now at the end of primary school education? These, though, are going to—. It brings us back to the workload point in a way. I want to develop these measures using data and information that is in the system already. We have a lot of data. Teachers are used to the personalised assessments, for example. These are familiar structures, familiar data that we can use and draw down to inform these baselines. That means no new things, because that was a key consideration as well, because these have been developed with our system in mind and with a workforce that is familiar with them in mind. You mentioned local authorities as well, and I have deliberately built this plan around five foundations. This is a way of bringing together, for the first time for nought to 16, all those who have a responsibility and knowledge of these children: families, parents and carers, local authorities, schools, support services—all those people who are part of our system, working together through a delivery board to show that we can make a difference to the learners in our system now. We can use data better. We will have targets that show us that our system is going in the right direction. I've already had many conversations, even before I started in this new role, with leaders and teachers in our education system. This will be not unfamiliar for them, but it will also give them the clarity that they seek and that they are asking for increasingly, for them to have the confidence and for us to have the confidence, that there is a consistent understanding of what our expectations are across all local authorities across Wales. When the detailed statutory guidance on those expectations is published later this term, you will see the level of detail in there, which I trust that people will find helpful. We will consult on that, because I intend it to be statutory guidance, but that is a significant piece of work that has been undertaken over the last four months, with the intention that it gives us as a system an understanding of the direction we're going in, what we need to see in classrooms across Wales, how do we give ourselves, all of us, confidence that we are going in the right direction, and bring teachers with us too. Diolch yn fawr. O ran nodi ymyrraeth gynnar, rydw i eisoes wedi cael sgyrsiau gyda'r Dirprwy Brif Weinidog—Prif Weinidog, mae'n ddrwg gen i—[Chwerthin.]—Cyfieithais yn fy mhen—y Dirprwy Brif Weinidog, a'r Gweinidog dros iechyd hefyd, oherwydd y peth allweddol am hyn yw bod ein cynnig gofal plant a'n gwasanaethau iechyd, ymwelwyr iechyd, a'r holl bobl sydd â gwybodaeth allweddol am deuluoedd a dysgwyr eisoes yn bodoli yn ein system. Mae dod â'r data a'r wybodaeth honno at ei gilydd i hysbysu ysgolion yn ddarn o waith yr ydym yn ei wneud. Ac yn ddiddorol—mae'n ddrwg gen oi, rydw i wedi bod yn aros i rannu hyn trwy'r dydd—yn ddiddorol, un o'r pethau y bydd angen i ni eu nodi yw'r llinell sylfaen honno pan fydd dysgwyr yn mynd i'r ysgol, oherwydd mae llawer o'r adborth o'r ysgol yn cynnwys pryder ynghylch hyn. Rydym yn ymdrin â materion ac anghenion nad ydym efallai wedi'u gweld o'r blaen. Felly, mae dealltwriaeth glir o hynny yn flaenoriaeth i ni. Felly, rydym yn bwriadu sefydlu'r llinell sylfaen honno nawr ar gyfer treialu wedyn y flwyddyn nesaf, fel y gwelwch yn yr amserlen arfaethedig. Ar ôl PISA yr wythnos diwethaf, rwyf hefyd wedi cael sgyrsiau gyda'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd. Ac mae hwn o ddiddordeb arbennig i awdurdodaethau ledled y byd, oherwydd bydd gwneud hyn yn dda, mewn ffordd nad yw'n rhy feichus i'r gweithwyr proffesiynol sy'n gorfod ymgysylltu ar lefel ysgol, ond sy'n rhoi cipolwg cynnar i chi ar y gefnogaeth sydd ei hangen ar y plentyn hwnnw a gan bwy—. Ond hefyd mae'n ddull iddyn nhw allu dangos, ar draws yr ysgol honno, daith y disgybl, y gwerth maen nhw wedi'i ychwanegu. A'r cychwyn—. Mae'n bwysig deall y man cychwyn os oes gennych ddisgwyliadau ynghylch y man terfynol. Felly, bydd hynny'n allweddol, ac mae amserlen glir ar gyfer hynny, fel sydd ar gyfer y dangosydd cenedlaethol ym mlwyddyn 6, am yr un rheswm: ble ydym ni nawr ar ddiwedd addysg ysgol gynradd? Mae'r rhain, fodd bynnag, yn mynd i—. Mae'n dod â ni yn ôl at y pwynt llwyth gwaith mewn ffordd. Rwyf eisiau datblygu'r mesurau hyn gan ddefnyddio data a gwybodaeth sydd eisoes yn y system. Mae gennym lawer o ddata. Mae athrawon wedi arfer â'r asesiadau personol, er enghraifft. Mae'r rhain yn strwythurau cyfarwydd, data cyfarwydd y gallwn eu defnyddio a'u tynnu i lawr i lywio'r llinellau sylfaen hyn. Mae hynny'n golygu na fydd pethau newydd, oherwydd roedd hynny'n ystyriaeth allweddol hefyd, oherwydd mae'r rhain wedi'u datblygu gyda'n system mewn golwg a gyda gweithlu sy'n gyfarwydd â nhw mewn golwg. Fe wnaethoch chi sôn am awdurdodau lleol hefyd, ac rwyf wedi adeiladu'r cynllun hwn yn fwriadol o amgylch pum sylfaen. Mae hon yn ffordd o ddwyn ynghyd unrhyw un sydd â chyfrifoldeb a gwybodaeth am y plant hyn: teuluoedd, rhieni a gofalwyr, awdurdodau lleol, ysgolion, gwasanaethau cymorth—yr holl bobl hynny sy'n rhan o'n system, sy'n gweithio gyda'i gilydd trwy fwrdd cyflawni i ddangos y gallwn wneud gwahaniaeth i'r dysgwyr yn ein system nawr. Gallwn ddefnyddio data'n well. Bydd gennym dargedau sy'n dangos i ni fod ein system yn mynd i'r cyfeiriad cywir. Rwyf eisoes wedi cael llawer o sgyrsiau, hyd yn oed cyn i mi ddechrau yn y rôl newydd hon, gydag arweinwyr ac athrawon yn ein system addysg. Ni fydd hyn yn anghyfarwydd iddyn nhw, ond bydd hefyd yn rhoi'r eglurder y maen nhw'n ceisio ac y maen nhw'n gofyn amdano yn gynyddol, er mwyn iddynt gael yr hyder ac i ni gael yr hyder, bod yna ddealltwriaeth gyson am beth yw ein disgwyliadau ar draws pob awdurdod lleol ledled Cymru. Pan gyhoeddir y canllawiau statudol manwl ar y disgwyliadau hynny yn ddiweddarach y tymor hwn, fe welwch y lefel o fanylion yno, yr wyf yn hyderus y bydd pobl yn eu hystyried yn ddefnyddiol. Byddwn yn ymgynghori ar hynny, oherwydd y bwriad yw eu bod yn ganllawiau statudol, ond mae hynny'n ddarn sylweddol o waith sydd wedi'i wneud dros y pedwar mis diwethaf, gyda'r bwriad ei fod yn rhoi dealltwriaeth i ni fel system am y cyfeiriad rydym ni'n mynd iddo, beth sydd angen i ni ei weld mewn ystafelloedd dosbarth ledled Cymru, sut ydyn ni'n rhoi hyder i ni'n hunain, pob un ohonom, ein bod ni'n mynd i'r cyfeiriad cywir, a dod ag athrawon gyda ni hefyd. Diolch yn fawr. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769325 333 En 2026-09-15T17:50:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=15602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=15602&l=cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769327 334 En 2026-09-15T17:51:15 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=15677&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=15677&l=cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 174 174 Lynne Neagle AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=174 Neagle, Lynne Can I thank the Cabinet Minister for her statement today? I was very keen to be positive this afternoon, which I think is a good thing, because I can see many things in this plan that were begun during my time in Government under the last Labour Government: for example, the changes to personalised assessments, the development of age-related expectations, the clear prioritisation of literacy and numeracy, and the £20 million that we invested in grants for literacy and numeracy, including the CAL:ON programme, which I see you are remaining committed to in your plan. I'm very happy to see some of these initiatives repackaged into a plan under the new Government. What matters is that the work happens to benefit children and young people. I do have some questions. My first is on the targeted review of Curriculum for Wales. I just wanted to ask if you could say a little bit more about what 'targeted review' means. I'm obviously very conscious that, towards the end of our time in Government, one of the areas Estyn flagged up as being a concern was the humanities. Is it your plan to pick off certain areas in order to review the curriculum in relation to that? I took the decision to take Wales into TIMSS, the trends in international mathematics and science study, and PIRLS, the progress in international reading literacy study, the international primary school tests. I thought that that was the right thing to do, to do that international benchmarking. There was some resistance from some trade unions, but I was very clear that these would be a test of the Government rather than of schools. So, I just wanted to ask where TIMSS and PIRLS fit into this. Is it your intention to remain committed to TIMSS and PIRLS, and how will they inform the work that you are doing? You've talked about setting targets for schools, and that's fine. Is it your intention to set a target for the Government? The statement refers to 'sustained improvement'. What is that going to look like? Are you going to be more concrete than that? Obviously, I'm conscious that you are discussing targets at a time when industrial relations are quite difficult with the teaching unions. As we know, the NAHT is out to ballot at the moment. What discussions have you had with trade union partners on these measures? I wanted to ask specifically about mental health. As you know, it's something I'm particularly passionate about. Your plan includes a commitment to roll out the wraparound mental health support, starting from autumn 2026. I'm not at all opposed to new ways of supporting learners and families, but I do want to point out again that the school counselling toolkit, which was commissioned previously from the British Association for Counselling and Psychotherapy and which was designed to improve our counselling offering in Wales, which we already invest a huge sum of money in, and make that more consistent, has not been published. Is there an update on that? Because we really have to get the basics right in schools in terms of school counselling before looking to build on those. And then my final point: in the plan, it says you've made a commitment to review the pupil development grant policy to improve how we allocate and fund it, monitor its use and impact and how we evaluate the success of grant funding, and the work on that starts in autumn 2026. That did come as a bit of a surprise to me, because I announced a review of the pupil development grant in December 2025, and the work on that was proceeding. So, is this a departure from that work? Is it a continuation of this work? And can I have an assurance that this work is not new, because it was meant to be under way from 2025? Thank you. A gaf i ddiolch i'r Gweinidog Cabinet am ei datganiad heddiw? Roeddwn i'n awyddus iawn i fod yn gadarnhaol y prynhawn yma, sy'n beth da, oherwydd gallaf weld llawer o bethau yn y cynllun hwn a ddechreuwyd yn ystod fy nghyfnod yn y Llywodraeth o dan y Llywodraeth Lafur ddiwethaf: er enghraifft, y newidiadau i asesiadau personol, datblygu disgwyliadau sy'n gysylltiedig ag oedran, blaenoriaethu llythrennedd a rhifedd yn glir, a'r £20 miliwn a fuddsoddwyd gennym mewn grantiau ar gyfer llythrennedd a rhifedd, gan gynnwys y rhaglen CAL:ON, yr wyf yn gweld eich bod yn parhau i ymrwymo iddi yn eich cynllun. Rwy'n hapus iawn i weld rhai o'r mentrau hyn yn cael eu hailbecynnu i greu cynllun o dan y Llywodraeth newydd. Yr hyn sy'n bwysig yw bod y gwaith yn digwydd er budd plant a phobl ifanc. Mae gen i rai cwestiynau. Mae'r un cyntaf ar yr adolygiad wedi'i dargedu o'r Cwricwlwm i Gymru. Roeddwn i eisiau gofyn a allech chi ddweud ychydig mwy am yr hyn y mae 'adolygiad wedi'i dargedu' yn ei olygu. Rwy'n amlwg yn ymwybodol iawn, tua diwedd ein hamser yn y Llywodraeth, mai un o'r meysydd a oedd Estyn yn ei nodi fel pryder oedd y dyniaethau. Ai eich cynllun chi yw dewis rhai meysydd er mwyn adolygu'r cwricwlwm mewn perthynas â hynny? Fe wnes i benderfynu mynd â Chymru i mewn i TIMSS, yr astudiaeth ryngwladol o dueddiadau mewn mathemateg a gwyddoniaeth, a PIRLS, yr astudiaeth cynnydd mewn llythrennedd darllen rhyngwladol, y profion ysgolion cynradd rhyngwladol. Roeddwn i'n meddwl mai dyna'r peth iawn i'w wneud, i gyflawni'r meincnodi rhyngwladol hwnnw. Roedd rhywfaint o wrthwynebiad gan rai undebau llafur, ond roeddwn i'n glir iawn y byddai'r rhain yn brawf i'r Llywodraeth yn hytrach nag i ysgolion. Felly, roeddwn i eisiau gofyn pa ran sydd gan TIMSS a PIRLS yn hyn. Ai eich bwriad yw parhau i fod yn ymrwymedig i TIMSS a PIRLS, a sut y byddant yn llywio'r gwaith rydych chi'n ei wneud? Rydych chi wedi sôn am osod targedau ar gyfer ysgolion, ac mae hynny'n iawn. Ai eich bwriad yw gosod targed i'r Llywodraeth? Mae'r datganiad yn cyfeirio at 'welliant parhaus'. Sut olwg fydd ar hynny? Ydych chi'n mynd i fod yn fwy cadarn na hynny? Yn amlwg, rwy'n ymwybodol eich bod chi'n trafod targedau ar adeg pan fo cysylltiadau diwydiannol yn eithaf anodd gyda'r undebau addysgu. Fel y gwyddom, mae'r NAHT yn pleidleisio ar hyn o bryd. Pa drafodaethau ydych chi wedi'u cael gyda phartneriaid undebau llafur ar y mesurau hyn? Roeddwn i eisiau gofyn yn benodol am iechyd meddwl. Fel y gwyddoch, mae'n rhywbeth rydw i'n arbennig o angerddol amdano. Mae eich cynllun yn cynnwys ymrwymiad i gyflwyno'r cymorth iechyd meddwl cofleidiol, gan ddechrau o hydref 2026. Nid wyf yn gwrthwynebu ffyrdd newydd o gefnogi dysgwyr a theuluoedd, ond rwyf eisiau nodi eto nad yw'r pecyn cymorth cwnsela ysgolion, a gomisiynwyd yn flaenorol gan Gymdeithas Cwnsela a Seicotherapi Prydain ac a gynlluniwyd i wella ein cynnig cwnsela yng Nghymru, yr ydym eisoes yn buddsoddi swm enfawr o arian ynddo, ac yn gwneud hynny'n fwy cyson, wedi'i gyhoeddi. Oes diweddariad ynghylch hynny? Oherwydd mae'n rhaid i ni gael y pethau sylfaenol yn iawn mewn ysgolion o ran cwnsela mewn ysgol cyn ystyried adeiladu ar y rheini. Ac yna fy mhwynt olaf: yn y cynllun, mae'n dweud eich bod wedi gwneud ymrwymiad i adolygu'r polisi grant datblygu disgyblion i wella sut rydym yn ei ddyrannu a'i ariannu, monitro ei ddefnydd a'i effaith a sut rydym yn gwerthuso llwyddiant cyllid grant, ac mae'r gwaith ar hynny yn dechrau yn hydref 2026. Roedd hynny'n dipyn o syndod i mi, oherwydd cyhoeddais adolygiad o'r grant datblygu disgyblion ym mis Rhagfyr 2025, ac roedd y gwaith ar hynny yn mynd rhagddo. Felly, a yw hyn yn golygu gadael y gwaith hwnnw? A yw'n barhad o'r gwaith hwn? Ac a gaf i sicrwydd nad yw'r gwaith hwn yn newydd, oherwydd roedd i fod ar y gweill o 2025? Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769331 335 En 2026-09-15T17:55:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=15902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=15902&l=cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769337 336 Cy 2026-09-15T17:59:00 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=16142&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=16142&l=en 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769334 337 En 2026-09-15T17:55:53 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=15955&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=15955&l=cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 12145 12145 Anna Brychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12145 Brychan, Anna Thank you very much. Yes, a target for Government, that is what my intention is in establishing some of these expectations around, particularly, the year 6 indicator—that it is for us as a Government to assume the responsibility of Government around leadership of that improvement and be able—. We need to establish that baseline and then plot from there what a trajectory of progress will look like. And yes, I will be very happy to share that. On a school level, what I expect to happen is professional conversations between the schools and local authorities and that they draw as well on support by organisations like CAL:ON, using this plan to understand how the learners in their care are improving their skills. I'm not returning to standard assessment tests or league tables or any—. I know some people find them deeply attractive; I find them replete with unintended consequences. What we want is to make a genuine difference in classrooms across Wales and hold ourselves as a Government to account for the progress we are making. On TIMSS and PIRLS, yes, we are remaining in TIMSS and PIRLS at this point, and I'm looking forward to seeing what they show us when we have data from that. Because, obviously, if there is any data anywhere that will usefully inform us to do this better, then I'm very keen to interrogate that and use it. But I am also keen on intelligent accountability in our system and I'm sure that will resonate with a lot of the partners we have worked with over the years. Saying a thing doesn't make it so—you need to make it work at school level, you need to make it intelligently accountable, from their point of view and also from ours. We are trying to address issues in the Welsh system; importing things and applying them without thought does not work in that context. We need to make improvements here in our own context with our own learners. You asked about mental health, and I will have to come back to you on the update, because I can't quite remember. But mental health is a key priority, because we know this is one of the reasons that impacts, for example, attendance. So, if we are to make a difference to these learners around literacy and numeracy, they will need to be in school to be able to access that. They will need the support to be able to engage with the curriculum. So that remains, we know, a pressing priority. And particularly post COVID, some of these issues are very—what's the word—profound for a lot of learners and that support will need to be there, if they are to be well supported and benefit from the plans we have. There was a question then about reviewing the pupil development grant. I have made no decisions about that. But I am looking that everything we do supports the aims of this plan, and supports our workforce and every part of our education system to effect these improvements and to support them as individuals in it as well. Thank you. Diolch yn fawr iawn. Ie, targed i'r Llywodraeth, dyna beth yw fy mwriad wrth sefydlu rhai o'r disgwyliadau hyn ynghylch, yn enwedig, y dangosydd blwyddyn 6—ein bod ni fel Llywodraeth yn cymryd cyfrifoldeb Llywodraeth dros arweinyddiaeth y gwelliant hwnnw a gallu—. Mae angen i ni sefydlu'r llinell sylfaen honno ac yna plotio o'r fan hon sut olwg fydd ar lwybr cynnydd. A byddaf yn hapus iawn i rannu hynny. Ar lefel ysgol, yr hyn rwy'n disgwyl y bydd yn digwydd yw sgyrsiau proffesiynol rhwng yr ysgolion ac awdurdodau lleol a'u bod yn tynnu hefyd ar gefnogaeth sefydliadau fel CAL:ON, gan ddefnyddio'r cynllun hwn i ddeall sut mae'r dysgwyr yn eu gofal yn gwella eu sgiliau. Nid wyf yn dychwelyd at brofion asesu safonol neu dablau cynghrair neu unrhyw—. Rwy'n gwybod bod rhai pobl yn eu gweld yn ddeniadol iawn; rwy'n eu gweld yn llawn canlyniadau anfwriadol. Yr hyn yr ydym yn dymuno yw gwneud gwahaniaeth gwirioneddol mewn ystafelloedd dosbarth ledled Cymru a dal ein hunain fel Llywodraeth i gyfrif am y cynnydd rydym ni'n ei wneud. Ar TIMSS a PIRLS, ydym, rydym ni'n aros yn TIMSS a PIRLS ar hyn o bryd, ac rwy'n edrych ymlaen at weld beth maen nhw'n ei ddangos i ni pan fydd gennym ddata o hynny. Oherwydd, yn amlwg, os oes unrhyw ddata yn unrhyw le a fydd yn ddefnyddiol i ni wneud hyn yn well, yna rwy'n awyddus iawn i archwilio hynny a'i ddefnyddio. Ond rydw i hefyd yn awyddus bod atebolrwydd deallus yn ein system ac rwy'n siŵr y bydd hynny'n taro tant ymhlith llawer o'r partneriaid rydym ni wedi gweithio gyda nhw dros y blynyddoedd. Nid yw dweud rhywbeth yn golygu ei fod yn cael ei wneud—mae angen i chi wneud iddo weithio ar lefel ysgol, mae angen i chi ei wneud yn atebol yn ddeallus, o'u safbwynt nhw a hefyd o'n safbwynt ni. Rydym yn ceisio mynd i'r afael â materion yn y system yng Nghymru; nid yw mewnforio pethau a'u cymhwyso heb feddwl yn gweithio yn y cyd-destun hwnnw. Mae angen i ni wneud gwelliannau yma yn ein cyd-destun ni ein hunain gyda'n dysgwyr ein hunain. Fe wnaethoch chi ofyn am iechyd meddwl, a bydd yn rhaid i mi ddod yn ôl atoch chi o ran y diweddariad, oherwydd ni allaf gofio'n iawn. Ond mae iechyd meddwl yn flaenoriaeth allweddol, oherwydd rydym ni'n gwybod mai dyma un o'r rhesymau sy'n effeithio, er enghraifft, ar bresenoldeb. Felly, os ydym am wneud gwahaniaeth i'r dysgwyr hyn o ran llythrennedd a rhifedd, bydd angen iddynt fod yn yr ysgol i allu cael mynediad at hynny. Bydd angen y gefnogaeth arnynt i allu ymgysylltu â'r cwricwlwm. Felly mae hynny'n parhau, rydym ni'n gwybod, yn flaenoriaeth frys. Ac yn enwedig ar ôl COVID, mae rhai o'r materion hyn yn—beth yw'r gair—yn ddwys i lawer o ddysgwyr a bydd angen i'r gefnogaeth honno fod yno, os ydynt am gael eu cefnogi'n dda ac elwa ar y cynlluniau sydd gennym. Roedd cwestiwn wedyn ynglŷn ag adolygu'r grant datblygu disgyblion. Nid wyf wedi gwneud unrhyw benderfyniadau ynghylch hwnnw. Ond rwy'n ceisio sicrhau bod popeth a wnawn yn cefnogi nodau'r cynllun hwn, ac yn cefnogi ein gweithlu a phob rhan o'n system addysg i weithredu'r gwelliannau hyn a'u cefnogi fel unigolion ynddo hefyd. Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769411 338 En 2026-09-15T17:59:41 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=16183&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=16183&l=cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch. Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769338 339 En 2026-09-15T17:59:42 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=16184&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=16184&l=cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 12145 12145 Anna Brychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12145 Brychan, Anna Oh, targeted review. Sorry, I knew there was something else. Sorry. It was the curriculum review. It will be targeted. I am very keen that nobody in the system hears any intent on my part to depart from Curriculum for Wales and start with a new clean sheet of paper and involve us in another 15 years of a new curriculum. I don't think we need that. I have seen Curriculum for Wales make a genuine difference. It's an engaging curriculum, it's appropriate in that it values the widest possible range of educational competencies. Including putting the same value on humanities and expressive arts and numeracy is important, I think, particularly now. Somebody mentioned AI earlier on; the human development aspect of education is important, and we want to preserve that. Having said that, literacy and numeracy is the gateway into doing well in all of these areas and I think there is a genuine call for a greater element of clarity around some aspects of the curriculum, and that's what I'm discussing, as I'm going to put together a group of experts—I've spoken to 12 so far and I'm going to select a smaller group than 12, otherwise we'll be at it for five years—to look at a targeted review that will be helpful in the system without breaking the intent of Curriculum for Wales, and that's what I'm asking them to undertake. Diolch yn fawr. O, adolygiad wedi'i dargedu. Mae'n ddrwg gen i, roeddwn i'n gwybod bod rhywbeth arall. Mae'n ddrwg gen i. Adolygiad y cwricwlwm oedd hwn. Bydd yn cael ei dargedu. Rwy'n awyddus iawn nad oes neb yn y system yn clywed unrhyw fwriad ar fy rhan i i ymadael â'r Cwricwlwm i Gymru a dechrau â thaflen bapur lân, newydd gan achosi i ni wynebu 15 mlynedd arall o gwricwlwm newydd. Nid wyf yn credu bod angen hynny. Rwyf wedi gweld y Cwricwlwm i Gymru yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol. Mae'n gwricwlwm diddorol, mae'n briodol gan ei fod yn gwerthfawrogi'r ystod ehangaf posibl o gymwyseddau addysgol. Mae cynnwys rhoi'r un gwerth ar y dyniaethau a'r celfyddydau mynegiannol a rhifedd yn bwysig, rwy'n credu, yn enwedig nawr. Soniodd rhywun am AI yn gynharach; mae'r agwedd datblygiad dynol ar addysg yn bwysig, ac rydym eisiau cadw hynny. Wedi dweud hynny, llythrennedd a rhifedd yw'r porth ar gyfer gwneud yn dda ym mhob un o'r meysydd hyn ac rwy'n credu bod galwad gwirioneddol am fwy o eglurder ynghylch rhai agweddau ar y cwricwlwm, a dyna beth rwy'n ei drafod, gan fy mod i'n mynd i greu grŵp o arbenigwyr—rydw i wedi siarad â 12 hyd yma ac rydw i'n mynd i ddewis grŵp sy'n llai na 12, fel arall byddwn wrthi am bum mlynedd—i edrych ar adolygiad wedi'i dargedu a fydd yn ddefnyddiol yn y system heb dorri bwriad Cwricwlwm i Gymru, a dyna beth rwy'n gofyn iddyn nhw ymgymryd ag ef. Diolch yn fawr. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769316 340 En 2026-09-15T18:00:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=16202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=16202&l=cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769320 341 En 2026-09-15T18:01:16 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=16278&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=16278&l=cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 8734 8734 Sam Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam Cabinet Minister, I'm sure you'd be fascinated to hear that I had a very interesting start to my day today, because I had the privilege of formally welcoming Logos Hope to Cardiff Bay, the ship that's docked here for three weeks. I would encourage all Members of the Chamber to take a visit, if you get a chance. It's the world's largest floating book fair. Now, I'm not sure how many floating book fairs there are, but this is the biggest one in the world. On that ship, there are around 350 volunteers of 50 different nationalities going around the world supporting children particularly with their literacy and education, and they do an incredible job. But the reason I mention it now is that, in one of the contributions by the managing director on the ship today, he invoked the spirit of Griffith Jones and pointed out the literacy heritage that we have here in Wales and, of course, his work on the circulating schools in the eighteenth century, and the global reputation. There are over 50 nationalities on this ship and they recognise the heritage we have here in Wales around literacy in particular. It struck me, as I sat there, where we, sadly, find ourselves at the moment. You opened your statement by pointing to the fact that it's not all about PISA, but clearly the OECD are pointing to our downward trend at the moment in particular on reading and maths, and I know it's a wake-up call for you, but, in particular, it's a concern that parents have of children in schools and they recognise that far too many children are leaving school without the strong foundations that they need. So, I wonder, as my first question to you, after years of promises to raise standards—and parents have heard this before and teachers have heard this before—what confidence can you give to parents and teachers that this plan will finally deliver the improvement that they've been waiting for? And let me point out, Cabinet Minister, the things that I am really supportive of on this here, in particular the focus on the nought-16 approach, I think that's very helpful; literacy and numeracy don't suddenly start when a child walks through the school gates, and we need to understand where children are starting from, track that progress and identify where support is needed before problems become entrenched. That goes back to that point around the parental involvement. I was really pleased to see, in your actual plan, foundation 1, which is the role of parents and carers, and let me encourage you to push as strongly as possible in that area, because we know the huge difference that good parenting and support at home can make to those children in their first few years. I also welcome the proposed year 6 indicator. If a child is struggling with reading and numeracy at the end of primary school, the secondary school needs to know that as best as possible, but good information sharing can make a real difference to that transition and to the support that children receive. So, I wonder if you would outline more clearly how the Welsh Government will ensure that this information actually leads to earlier and better support. I do have some concerns, as I'm sure you'd expect, and some of those are around how this works in practice. I think colleagues have already mentioned the existing workload that teachers have, and I know you've responded to some of that. They don't want more paperwork, they don't want more bureaucracy, they don't want more sand in the system; they want this to work as smoothly as possible. So, I wonder, in your response to me, if you can give those reassurances that you recognise that again, and that, whilst we're asking schools to set ambitious targets, they'll be given the resources, training and support to be able to achieve this. I also noticed in the opening of your plan document, Cabinet Minister, that you point out, and I'll quote here, that: 'A sustained period of reform has taken its toll, and literacy and numeracy have been lost in the noise.' You go on, though, to say that the new plan is deliberate—I can't say the word; my literacy skills need to be improved— 'deliberately iterative and will be subject to ongoing review and evaluation'. Now, those two things, perhaps, seem to fight each other, and I wonder what assurances you can give to our schools that—. You pointed out that all this reform has taken a lot of energy in the system, but then go on to say that they'll be subject to ongoing review and evaluation. So, I think schools would want to know how are you going to get that tension right. How are you going to ensure that, whilst those reviews are important, actually, they need to be getting on with the job in hand? I believe time is up, Deputy Presiding Officer, so I look forward to the response, but perhaps I have one moment. We cannot, of course, decouple literacy and numeracy outcomes from some basic expectations in schools. I questioned the First Minister earlier around how we're going to address classroom behaviours, because, for children to gain those literacy and numeracy skills, they need to be in the best place possible in the classroom around behaviours as well. So, I'd appreciate any response on that as well. Diolch yn fawr iawn. Weinidog Cabinet, rwy'n siŵr y byddech wrth eich bodd yn clywed fy mod wedi cael dechrau diddorol iawn i'm diwrnod heddiw, oherwydd cefais y fraint o groesawu Logos Hope yn ffurfiol i Fae Caerdydd, y llong sydd wedi docio yma am dair wythnos. Byddwn yn annog holl Aelodau'r Siambr i ymweld â hi, os cewch gyfle. Dyma'r ffair lyfrau arnofiol fwyaf yn y byd. Nawr, nid wyf yn siŵr faint o ffeiriau llyfrau arnofiol sydd yna, ond dyma'r un fwyaf yn y byd. Ar y llong honno, mae tua 350 o wirfoddolwyr o 50 o wahanol genhedloedd yn mynd o gwmpas y byd yn cefnogi plant yn enwedig gyda'u llythrennedd a'u haddysg, ac maen nhw'n gwneud gwaith anhygoel. Ond y rheswm yr wyf yn sôn amdano nawr yw hyn, yn un o gyfraniadau y rheolwr gyfarwyddwr ar y llong heddiw, fe gyfeiriodd at ysbryd Griffith Jones a thynnu sylw at y dreftadaeth llythrennedd sydd gennym yma yng Nghymru ac, wrth gwrs, ei waith ar yr ysgolion cylchynol yn y ddeunawfed ganrif, a'r enw da byd-eang. Mae dros 50 o genhedloedd ar y llong hon ac maen nhw'n cydnabod y dreftadaeth sydd gennym yma yng Nghymru o ran llythrennedd yn arbennig. Fe wnaeth fy nharo i, wrth i mi eistedd yno, lle rydym ni, yn anffodus, yn cael ein hunain ar hyn o bryd. Fe wnaethoch chi agor eich datganiad trwy dynnu sylw at y ffaith nad yw e i gyd yn ymwneud â PISA, ond yn amlwg mae'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd yn cyfeirio at ein tuedd tuag at i lawr ar hyn o bryd yn arbennig o ran darllen a mathemateg, ac rwy'n gwybod ei fod yn rhybudd i chi, ond, yn arbennig, mae'n bryder sydd gan rieni ynghylch eu plant blant mewn ysgolion ac maen nhw'n cydnabod bod llawer gormod o blant yn gadael yr ysgol heb y sylfeini cadarn sydd eu hangen arnynt. Felly, tybed, fel fy nghwestiwn cyntaf i chi, ar ôl blynyddoedd o addewidion i godi safonau—ac mae rhieni wedi clywed hyn o'r blaen ac mae athrawon wedi clywed hyn o'r blaen—pa hyder allwch chi ei gynnig i rieni ac athrawon y bydd y cynllun hwn o'r diwedd yn cyflawni'r gwelliant y maen nhw wedi bod yn aros amdano? A gadewch i mi nodi, Weinidog Cabinet, y pethau rydw i'n wirioneddol gefnogol ohonyn nhw yma, yn enwedig y ffocws ar y dull gweithredu 0-16, rwy'n credu bod hynny'n ddefnyddiol iawn; nid yw llythrennedd a rhifedd yn dechrau yn sydyn pan fydd plentyn yn cerdded trwy gatiau'r ysgol, ac mae angen i ni ddeall o ble mae plant yn dechrau, olrhain y cynnydd hwnnw a nodi lle mae angen cefnogaeth cyn i broblemau ymwreiddio. Mae hynny'n mynd yn ôl i'r pwynt hwnnw ynghylch cyfranogiad rhieni. Roeddwn i'n falch iawn o weld, yn eich cynllun gwirioneddol, sylfaen 1, sef rôl rhieni a gofalwyr, a gadewch imi eich annog i wthio mor gryf â phosibl yn y maes hwnnw, oherwydd rydym yn gwybod y gwahaniaeth enfawr y gall rhianta a chefnogaeth dda gartref ei wneud i'r plant hynny yn eu blynyddoedd cyntaf. Rwyf hefyd yn croesawu'r dangosydd blwyddyn 6 arfaethedig. Os yw plentyn yn cael trafferth gyda darllen a rhifedd ar ddiwedd cyfnod yr ysgol gynradd, mae angen i'r ysgol uwchradd wybod hynny cystal â phosibl, ond gall rhannu gwybodaeth dda wneud gwahaniaeth gwirioneddol i'r trawsnewidiad hwnnw ac i'r gefnogaeth y mae plant yn ei derbyn. Felly, tybed a fyddech chi'n amlinellu'n gliriach sut y bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod yr wybodaeth hon mewn gwirionedd yn arwain at gefnogaeth gynharach a gwell. Mae gen i rai pryderon, fel rwy'n siŵr y byddech chi'n ei ddisgwyl, ac mae rhai o'r rheiny yn ymwneud â sut mae hyn yn gweithio yn ymarferol. Rwy'n credu bod cyd-Aelodau eisoes wedi sôn am y llwyth gwaith presennol sydd gan athrawon, ac rwy'n gwybod eich bod wedi ymateb i rywfaint o hynny. Nid ydynt eisiau mwy o waith papur, nid ydynt eisiau mwy o fiwrocratiaeth, nid ydynt eisiau mwy o dywod yn y system; maen nhw eisiau i hyn weithio mor ddidrafferth â phosibl. Felly, tybed, yn eich ymateb i mi, a allwch chi roi'r sicrwydd hynny eich bod chi'n cydnabod hynny eto, ac y byddant yn cael yr adnoddau, yr hyfforddiant a'r gefnogaeth i allu cyflawni hyn. Sylwais hefyd yn agoriad eich dogfen gynllun, Weinidog Cabinet, eich bod chi'n nodi, ac fe ddyfynnaf: 'Mae cyfnod estynedig o ddiwygio wedi gadael ei ôl, ac mae'r ffocws ar lythrennedd a rhifedd wedi pylu.' Rydych chi'n dweud drachefn fodd bynnag bod y cynllun newydd yn fwriadol—ni allaf ddweud y gair; mae angen gwella fy sgiliau llythrennedd—yn 'fwriadol ailadroddus a bydd yn cael ei adolygu a'i werthuso'n barhaus'. Nawr, mae'n ymddangos bod y ddau beth hynny, efallai, yn ymladd yn erbyn ei gilydd, a meddwl ydw i tybed pa sicrwydd y gallwch chi ei roi i'n hysgolion bod—. Fe wnaethoch chi nodi bod yr holl ddiwygiad hwn wedi cymryd llawer o egni yn y system, ond yna fe ddywedwch y byddan nhw'n destun adolygiad a gwerthuso parhaus. Felly, rwy'n credu y byddai ysgolion eisiau gwybod sut ydych chi'n mynd i gael y tensiwn hwnnw'n iawn. Sut ydych chi'n mynd i sicrhau, er bod yr adolygiadau hynny'n bwysig, mewn gwirionedd, y bydd angen iddynt barhau â'r gwaith hwnnw? Rwy'n credu bod fy amser ar ben, Ddirprwy Lywydd, felly edrychaf ymlaen at yr ymateb, ond efallai bod gen i un eiliad. Ni allwn, wrth gwrs, ddatgysylltu canlyniadau llythrennedd a rhifedd oddi wrth rhai disgwyliadau sylfaenol mewn ysgolion. Holais y Prif Weinidog yn gynharach ynglŷn â sut rydym ni'n mynd i fynd i'r afael ag ymddygiadau yn yr ystafell ddosbarth, oherwydd er mwyn i blant ennill y sgiliau llythrennedd a rhifedd hynny, mae angen iddyn nhw fod yn y lle gorau posibl yn yr ystafell ddosbarth o ran ymddygiadau hefyd. Felly, byddwn yn gwerthfawrogi unrhyw ymateb ar hynny hefyd. Diolch yn fawr iawn. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769328 342 En 2026-09-15T18:05:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=16502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=16502&l=cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769333 343 En 2026-09-15T18:06:44 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=16606&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=16606&l=cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 12145 12145 Anna Brychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12145 Brychan, Anna Diolch yn fawr. I put 'deliberately iterative' in there just to trip people, probably including myself. It comes back to an earlier point that you made. It is important to keep an eye on the data that feeds our system. That's not quite the same thing as introducing new, big policy areas and the scale of reform, perhaps, we've had over the last 15 years.  The previous education Minister mentioned PIRLS and TIMSS. We would be missing an opportunity if, as, say, a delivery board, we didn't, when they came, think about whether they might inform what we are doing. But to give us more information and more data, rather, because the planning itself, the expectations year-on-year—I think that has already been drafted with our literacy expert panel, for example—will be quite clear. But we want to keep an eye on this as time goes on and feed information into the system appropriately and well in order that we can make the progress we want to during this Senedd term. Education is a complex field, and we need to keep that conversation going. But I do think that understanding data, gleaning information from the system to inform our plan will be helpful rather than otherwise. If it proves unhelpful, I'm sure somebody will ask me about it at a later date, but that's certainly my intention. Behaviour was touched on previously as well. Behaviour and support for learners are a key part of what we, as a Government, have prioritised in education. There is continued work that I can return to at a later date, perhaps, on the behaviour framework that seeks to bring services together to support schools as well, because some of those challenges can be difficult when you are also trying to focus on literacy and numeracy. So, that certainly will go hand in hand with this work as well. Parents, yes, I agree, are part of this as well. Education, the schools system, cannot do this on its own. But I think it's also important to support parents with teaching reading and reading with their children. People are very pressurised. It can be difficult to find the time, but giving parents support around that is a key part of this plan as well. I think, frankly, I and others probably could do a better job at modelling our own reading. I'm very conscious that I read now less than I did, perhaps, 10 years ago—well, I know I do—so, I think there is a social element to this as well and how we model to other parents, but also to children that we too can read a book and put our phones aside occasionally. Griffith Jones—coming back to Griffith Jones—is always a good thing. Catherine the Great, I think, took up his plans, didn't she, and exported them to Russia. A repeat of that would be really quite unsettling now. But I think this is an attempt as well to recharge. This is a social thing too. Everybody in our society needs to put a value on education if we're going to make a real difference. And I think allocating this responsibility just to schools, or just to parents, or any part of this system, is not going to be as powerful as everybody accepting that education is important—it is the thing that makes the difference to everybody in our society in Wales, and we all have a part to play in that. And we can thank Griffith Jones for showing us the way. Diolch yn fawr. Diolch yn fawr. Rhoddais yn 'fwriadol ailadroddus' yno dim ond i faglu pobl, gan gynnwys fi fy hun yn ôl pob tebyg. Mae'n dod yn ôl at bwynt cynharach a wnaethoch chi. Mae'n bwysig cadw llygad ar y data sy'n bwydo ein system. Nid yw hynny'n hollol yr un peth â chyflwyno meysydd polisi newydd, mawr a graddfa'r diwygio, efallai, rydym ni wedi'i gael dros y 15 mlynedd diwethaf.  Soniodd y Gweinidog dros addysg blaenorol am PIRLS a TIMSS. Byddwn yn colli cyfle pe bai, dyweder, o ran bwrdd cyflawni, pe bai ni ddim, pan ddaw, yn meddwl a allent lywio'r hyn yr ydym yn ei wneud. Ond i roi mwy o wybodaeth a mwy o ddata i ni, yn hytrach, oherwydd bydd y cynllunio ei hun, y disgwyliadau flwyddyn ar ôl blwyddyn—rwy'n credu bod hynny eisoes wedi'i ddrafftio gyda'n panel arbenigol llythrennedd, er enghraifft—yn eithaf clir. Ond rydym ni eisiau cadw llygad ar hyn wrth i amser fynd ymlaen a bwydo gwybodaeth i'r system yn briodol ac yn dda er mwyn i ni allu gwneud y cynnydd rydyn ni eisiau ei wneud yn ystod tymor y Senedd hon. Mae addysg yn faes cymhleth, ac mae angen i ni gadw'r sgwrs honno i fynd. Ond rwy'n credu y bydd deall data, casglu gwybodaeth o'r system i lywio ein cynllun yn ddefnyddiol yn hytrach nag fel arall. Os nad yw'n ddefnyddiol, rwy'n siŵr y bydd rhywun yn gofyn i mi amdano yn nes ymlaen, ond dyna fy mwriad yn sicr. Cyfeiriwyd at ymddygiad o'r blaen hefyd. Mae ymddygiad a chefnogaeth i ddysgwyr yn rhan allweddol o'r hyn rydym ni, fel Llywodraeth, wedi'i flaenoriaethu mewn addysg. Mae gwaith parhaus y gallaf ddychwelyd ato yn nes ymlaen, efallai, ar y fframwaith ymddygiad sy'n ceisio dod â gwasanaethau at ei gilydd i gefnogi ysgolion hefyd, oherwydd gall rhai o'r heriau hynny fod yn anodd pan fyddwch hefyd yn ceisio canolbwyntio ar lythrennedd a rhifedd. Felly, bydd hynny'n sicr yn mynd law yn llaw â'r gwaith hwn hefyd. Mae rhieni, ydynt, rwy'n cytuno, yn rhan o hyn hefyd. Ni all addysg, y system ysgolion, wneud hyn ar ei phen ei hun. Ond rwy'n credu ei bod hefyd yn bwysig cefnogi rhieni gydag addysgu darllen a darllen gyda'u plant. Mae pobl dan bwysau mawr. Gall fod yn anodd dod o hyd i'r amser, ond mae rhoi cefnogaeth i rieni ynghylch hynny yn rhan allweddol o'r cynllun hwn hefyd. Rwy'n credu, i fod yn onest, y gallwn i ac eraill wneud yn well wrth fodelu ein darllen ein hunain. Rwy'n ymwybodol iawn fy mod i'n darllen llai nawr nag yr oeddwn i, efallai, 10 mlynedd yn ôl—wel, rwy'n gwybod fy mod i'n gwneud hynny—felly, rwy'n credu bod elfen gymdeithasol i hyn hefyd a sut rydym ni'n modelu i rieni eraill, ond hefyd i blant y gallwn ni hefyd ddarllen llyfr a rhoi ein ffonau o'r neilltu o bryd i'w gilydd. Mae Griffith Jones—gan ddod yn ôl at Griffith Jones—bob amser yn beth da. Cymerodd Catrin Fawr, rwy'n credu, ei gynlluniau a'u hallforio nhw i Rwsia. Byddai ailadrodd hynny yn eithaf annifyr nawr. Ond rwy'n credu bod hwn yn ymgais hefyd i atgyfnerthu. Mae hyn yn beth cymdeithasol hefyd. Mae angen i bawb yn ein cymdeithas roi gwerth ar addysg os ydym am wneud gwahaniaeth go iawn. Ac rwy'n credu nad yw dyrannu'r cyfrifoldeb hwn i ysgolion yn unig, neu i rieni yn unig, neu unrhyw ran o'r system hon, yn mynd i fod mor bwerus â phawb yn derbyn bod addysg yn bwysig—dyma'r peth sy'n gwneud y gwahaniaeth i bawb yn ein cymdeithas yng Nghymru, ac mae gan bob un ohonom ran i'w chwarae yn hynny. A gallwn ddiolch i Griffith Jones am ddangos y ffordd i ni. Diolch yn fawr. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769323 344 En 2026-09-15T18:10:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=16802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=16802&l=cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769335 345 En 2026-09-15T18:11:29 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=16891&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=16891&l=cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769326 346 Cy 2026-09-15T18:11:27 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=16889&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=16889&l=en 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera Weinidog, rwy'n croesawu'n frwd y rôl ganolog a chlir y mae'r Llywodraeth yn ei nodi ar gyfer ffoneg synthetig systematig, a bydd hynny ddim o syndod i chi, dwi'n siwr. Credaf fod uchelgais gyffredin ar draws y Senedd i weld y dull hwn yn sicrhau'r canlyniadau gorau posib i'n dysgwyr. Os ydym am wreiddio ffoneg synthetig systematig yn effeithiol ledled Cymru, fel rŷch chi wedi dweud, mae angen i ni hefyd sicrhau bod yr amodau'n iawn iddo fe lwyddo. Ac eto, fel rŷch chi wedi sôn, mae hynny'n golygu sicrhau bod gan yr athrawon yr hyder, yr hyfforddiant a'r datblygiad proffesiynol sydd eu hangen arnynt, fod gan ysgolion fynediad at adnoddau o ansawdd uchel, a bod digon o gysondeb yn y ffordd y gweithredir y dull ar draws y system. Rŷn ni wedi clywed yn eich ateb i Sam gynnau, ond dwi eisiau clywed mwy os gallaf, plîs, Weinidog, am sut mae'r Llywodraeth yn bwriadu cefnogi ysgolion a'r gweithlu addysgu wrth weithredu'r cynllun, yn enwedig o ran y disgwyliadau y bydd y Llywodraeth yn eu nodi yn y canllawiau a'r gefnogaeth fydd yn cyd-fynd â'r canllawiau newydd hynny, yn ogystal â'r asesiad o'r effaith ar y gweithlu a nodwyd yn y ddogfennaeth a dderbyniwyd heddiw. Diolch yn fawr. Minister, I warmly welcome the more central and clear role that the Government has identified for systematic synthetic phonics, and that won't be a surprise to you, I'm sure. I believe that there is a shared ambition across the Senedd to see this approach ensuring the best possible outcomes for our learners. If we want to embed systematic synthetic phonics effectively throughout Wales, as you've said, we also need to ensure that the conditions are right for it to succeed. And again, as you've mentioned, that means ensuring that the teachers have the confidence, the training and the professional development that they need, and that schools have access to high-quality resources, and that there is sufficient consistency in the way the approach is implemented across the system. We heard in your response to Sam earlier about this, but I'd like to hear more, please, if I could, Minister, about how the Government intends to support schools and the teaching workforce in implementing the plan, particularly in terms of the expectations that the Government will set out in the guidelines and the support that will accompany those new guidelines, as well as the workforce impact assessment outlined in the documents received today. Thank you. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769330 347 Cy 2026-09-15T18:12:46 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=16968&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=16968&l=en 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 12145 12145 Anna Brychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12145 Brychan, Anna Diolch yn fawr. Rwy'n falch eich bod chi wedi rhoi sylw i'r system ffoneg synthetig, oherwydd mae e'n gyfle i bwysleisio eto ein bod ni'n disgwyl y bydd hwn yn fodd a fydd yn cael ei ddefnyddio yn ein hysgolion ni. Dwi wedi trafod hyn hefyd gyda Estyn, sydd yn cydnabod bod y modd hwn yn rhan bwysig o'r modd y mae dysgwyr yn dysgu darllen, ac mae eu ffocws penodol nhw ar ddarllen hefyd yn digwydd nawr. Rŷn ni'n edrych hefyd ar ganllawiau'r cwricwlwm i wneud yn siŵr bod yna eglurder, achos mae diffyg eglurder weithiau wedi bod ynglŷn â defnyddio hwn, a byddwn ni wedyn yn rhoi canllawiau cenedlaethol i egluro hynny. O ran y gefnogaeth, mae hynny hefyd yn hanfodol bwysig, a dyna pam mae un o'r pum elfen sy'n dod at ei gilydd yn hwn yn ffocysu yn benodol ar gefnogaeth i athrawon ac i'r system yn ehangach. Felly, mi fydd yna adnoddau gyda CAL:ON, sydd yn arbenigwyr yn y maes hwn. Byddwn yn parhau hefyd i dynnu ar arbenigedd y panel llythrennedd arbenigol sydd gyda ni. Mae Adnodd yn ei le yn gweithio'n agos gyda Dysgu er mwyn creu'r adnoddau a fydd eu hangen i gefnogi'r cynllun hwn. Mae e, dwi'n credu, wedi bod yn galonogol bod y sefydliadau yma hefyd wedi gwneud datganiadau er cefnogi'r modd hwn o weithio. Felly, mae e'n mynd i fod yn bwysig bod y gefnogaeth yno. Mae gyda ni'r sefydliadau yn eu lle yn un o'r pum elfen sydd wedi ymrwymo i weithio i sicrhau bod y gefnogaeth honno yno. Ond hefyd, fel Llywodraeth, rŷn ni'n frwd i gael eglurder ynglŷn â'r disgwyliadau yna yn y system fel bod rhai o'r dadleuon parhaus rydyn ni wedi eu cael, efallai, yn y cyfnod diweddar yn llai llafar. Thank you very much. I'm pleased that you focused on systematic synthetic phonics, because it is an opportunity to emphasise again that we do expect this to be an approach that will be adopted in our schools. I've discussed this with Estyn, who acknowledge that this approach is an important part of the way that learners do learn to read, and their particular focus on reading is also in place now. We are also looking at the curriculum guidance to ensure that there is clarity, because there has been some lack of clarity in terms of the use of this, and then we will put national guidance in place to explain that. In terms of the support, that is also crucially important, and that is why one of the five elements that come together here focuses specifically on the support provided to teachers and to the system more broadly. So, there will be resources available through CAL:ON, who are specialists in this area. We will also continue to draw on the expertise of the expert literacy panel that we have. Adnodd is also working closely with Dysgu in order to create the resources required to support this programme. I think it has been encouraging that all of these organisations have made statements in support of this approach. So, it will be important that that support is in place. We do have the organisations in place as one of the five elements that have committed to working to ensure that that support is available. But also, as a Government, we're eager to get clarity in terms of those expectations within the system so that some of the ongoing arguments that we've had recently are less prominent, perhaps. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769342 348 Cy 2026-09-15T18:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=17102&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=17102&l=en 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769346 349 Cy 2026-09-15T18:15:16 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=17118&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=17118&l=en 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Ac yn olaf, Catherine Cullen. And finally, Catherine Cullen. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769347 350 En 2026-09-15T18:15:21 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=17123&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=17123&l=cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 12154 12154 Catherine Cullen AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12154 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12154 Cullen, Catherine Diolch, Deputy Presiding Officer. I need to declare an interest: I was a teacher, and I have a close relative that is still one. I'd like to thank the Cabinet Minister today, and I agree with many of the things in this statement, including raising standards within schools, considering the PISA results recently. What concerns me about the plan, though, is that it does not address the underlying problems of the Curriculum for Wales, which partly generated the problem to begin with. The teaching profession in Wales is racked by teacher retention problems, with 24.9 per cent—almost a quarter—of new teachers from the 2021 cohort no longer registered after five years. The Curriculum for Wales places immense pressures on newly trained teachers to generate their own bespoke lesson plans, to divert their already squeezed time away from the fundamentals of literacy and numeracy to immeasurable and abstract themes. So, when teachers are already under immense pressure, staying afloat by working unpaid hours into the evening, how do you expect teachers to find the time to deliver the foundational literacy and numeracy plan without scrapping the unnecessary excesses of the Curriculum for Wales? Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae angen i mi ddatgan buddiant: roeddwn i'n athrawes, ac mae gen i berthynas agos sy'n dal i fod yn y swydd. Hoffwn ddiolch i'r Gweinidog Cabinet heddiw, ac rwy'n cytuno â llawer o'r pethau yn y datganiad hwn, gan gynnwys codi safonau o fewn ysgolion, o ystyried canlyniadau PISA yn ddiweddar. Yr hyn sy'n fy mhoeni am y cynllun, fodd bynnag, yw nad yw'n mynd i'r afael â phroblemau sylfaenol y Cwricwlwm i Gymru, a greodd y broblem yn rhannol i ddechrau. Mae'r proffesiwn addysgu yng Nghymru wedi'i arteithio gan broblemau cadw athrawon, gyda 24.9 y cant—bron i chwarter—o athrawon newydd o garfan 2021 heb gofrestru ar ôl pum mlynedd. Mae'r Cwricwlwm i Gymru yn rhoi pwysau enfawr ar athrawon sydd newydd eu hyfforddi i greu eu cynlluniau gwersi pwrpasol eu hunain, i ddargyfeirio eu hamser sydd eisoes wedi'i wasgu oddi wrth hanfodion llythrennedd a rhifedd i themâu anfesuradwy a haniaethol. Felly, pan fo athrawon eisoes o dan bwysau enfawr, yn cadw eu pennau uwchben y dŵr trwy weithio oriau di-dâl i'r oriau hwyr, sut ydych chi'n disgwyl i athrawon ddod o hyd i'r amser i gyflwyno'r cynllun llythrennedd a rhifedd sylfaenol heb ddileu gormodedd diangen y Cwricwlwm i Gymru? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769353 351 En 2026-09-15T18:16:37 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=17199&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=17199&l=cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 12145 12145 Anna Brychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12145 Brychan, Anna Thank you very much for your question. I think that you would find that there are other views of the Curriculum for Wales also in the system and expressed by teachers. And I don't think, in terms of the workload either—. Even if I weren't wedded to it, and I am, even if I weren't, I think that beginning again with a new curriculum would create a whole host of other workload problems over time that we would find equally unpalatable, because you can't proceed without one at all.  I would say, though, that there are elements, which is why I've announced a review, that require greater clarity and more focus, and that is a lesson that has clearly come back from the system. But, having said all of that, I think—. And this is interesting in the PISA conversation as well, because I have tried to interrogate the OECD a little bit more deeply about what this tells us about what we should do next, and answer came there none to say, 'Abandon your curriculum', because there is genuine interest, particularly now, and again with AI and thinking about how we prepare learners for what will be a requirement to be curious and learning for the entirety of their lives. Gone, if ever they existed, are, 'I am now a finished product at 21; I've gone through university and I have all of the qualifications I will ever need.' That's not the position that our learners are in now, so a curriculum that encourages them to see a value in expressive arts and humanities alongside mathematics, numeracy, language, literacy, reading—. All of these things are really important. We haven't, perhaps, supported our workforce enough to be able to work confidently with this curriculum, and that's why I want a review, but I'm afraid I don't agree with you that starting again would be a better answer. Diolch yn fawr. Diolch yn fawr iawn am eich cwestiwn. Rwy'n credu y byddech chi'n canfod bod safbwyntiau eraill o ran y Cwricwlwm i Gymru hefyd yn y system ac yn cael eu mynegi gan athrawon. Ac nid wyf yn meddwl, o ran y llwyth gwaith chwaith—. Hyd yn oed pe na bawn i mor agos ato, ac rydw i'n agos ato, hyd yn oed pe na bawn i, rwy'n credu y byddai dechrau eto gyda chwricwlwm newydd yn creu llu o broblemau llwyth gwaith eraill dros amser y byddem yn eu gweld yr un mor annymunol, oherwydd ni allwch fynd ymlaen heb un o gwbl. Byddwn i'n dweud, fodd bynnag, bod elfennau, a dyna pam rydw i wedi cyhoeddi adolygiad, sydd angen mwy o eglurder a mwy o ffocws, ac mae hynny'n wers sydd wedi dod yn ôl yn amlwg o'r system. Ond, wedi dweud hynny i gyd, rwy'n meddwl—. Ac mae hyn yn ddiddorol yn y sgwrs PISA hefyd, oherwydd rwyf wedi ceisio holi'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd ychydig yn ddyfnach am yr hyn y dylem ei wneud nesaf, ac ni ddaeth ateb yn dweud, 'Rhowch y gorau i'ch cwricwlwm', oherwydd mae diddordeb gwirioneddol, yn enwedig nawr, ac eto gydag AI a meddwl am sut rydym yn paratoi dysgwyr ar gyfer yr hyn a fydd yn ofyniad i fod yn chwilfrydig a dysgu drwy eu bywydau cyfan. Wedi mynd, os oeddent erioed yn bodoli, y mae, 'Rydw i bellach yn gynnyrch gorffenedig yn 21 oed; rydw i wedi mynd trwy'r brifysgol ac mae gen i'r holl gymwysterau y bydd eu hangen arnaf.' Nid dyna'r sefyllfa y mae ein dysgwyr ynddi ar hyn o bryd, felly bydd cwricwlwm sy'n eu hannog i weld gwerth yn y celfyddydau mynegiannol a'r dyniaethau ochr yn ochr â mathemateg, rhifedd, iaith, llythrennedd, darllen—. Mae'r holl bethau hyn yn bwysig iawn. Nid ydym wedi cefnogi ein gweithlu digon i allu gweithio'n hyderus gyda'r cwricwlwm hwn, a dyna pam rydw i eisiau adolygiad, ond rwy'n ofni nad wyf yn cytuno â chi y byddai dechrau eto yn ateb gwell. Diolch yn fawr. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769412 352 Cy 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan I Daeth y Llywydd (Huw Irranca-Davies) i’r Gadair. The Llywydd (Huw Irranca-Davies) took the Chair. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769355 353 Cy 2026-09-15T18:18:48 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=17330&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=17330&l=en 260915-6 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg: Y Cynllun Llythrennedd a Rhifedd Sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language: The Foundational Literacy and Numeracy Plan C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Weinidog Cabinet.  Thank you, Cabinet Minister.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769344 354 Cy 2026-09-15T18:18:51 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=17333&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=17333&l=en 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Eitem 7 sydd nesaf, datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod ar sicrhau bod menywod, babanod a theuluoedd yn ganolog i ddiogelwch: gweithredu Call for Concern mewn gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol. Galwaf nawr ar y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod, Delyth Jewell.  Item 7 is next, a statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health on putting women, babies and families at the heart of safety: the implementation of Call for Concern in maternity and neonatal services. I now call on the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health, Delyth Jewell.  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769345 355 Cy 2026-09-15T18:19:20 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=17362&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=17362&l=en 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health Y Dirprwy Weinidog Gofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod Jewell, Delyth Dwi eisiau dechrau drwy nodi’n glir beth yw uchelgais Llywodraeth Cymru, a fy uchelgais i fel Gweinidog. Rŷn ni am i bob menyw, babi a theulu yng Nghymru gael gofal diogel, amserol a thosturiol, sy’n ymateb i'w hanghenion. Rŷn ni eisiau gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol sy'n gweithredu'n gynnar pan fydd pryderon yn cael eu codi. Yn fwy na dim, rŷn ni am i fenywod a theuluoedd wybod bod eu lleisiau nhw’n bwysig. Yr uchelgais honno sy’n sail i’r gwaith o weithredu Galwad am Bryder ar draws gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol. Fe wnaf i esbonio'n gryno beth mae hyn yn ei olygu i fenywod, rhieni a theuluoedd. I want to begin by setting out clearly the Welsh Government’s ambition, and my ambition as Minister. We want every woman, baby and family in Wales to receive care that is safe, that is timely, that is compassionate and that is responsive to their needs. We want maternity and neonatal services that act early when concerns are raised. Above all, we want women and families to know that their voices matter. That ambition underpins the implementation of Call for Concern across maternity and neonatal services. I will explain briefly what this means for women, parents and families. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769298 356 Cy 2026-09-15T18:20:00 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=17402&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=17402&l=en 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769299 357 En 2026-09-15T18:20:08 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=17410&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=17410&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Call for Concern is a patient and family escalation system that gives people a clear way to raise urgent concerns if they believe their own health, or the health of a loved one, is deteriorating and they feel those concerns have not been fully addressed. We know that women and families can often identify early signs or changes in behaviour that indicate something might be wrong. They might know when a mother is becoming increasingly unwell. They might see when a baby is behaving differently—perhaps it's feeding differently, or appearing unusually sleepy, or showing other concerning changes. Often, they will know when something doesn't feel right, and their concerns about a patient's deteriorating health must matter. When their concerns are raised, they must be heard, respected and acted on. That principle is at the centre of Call for Concern. Patients and families can raise those concerns with staff and, if they remain worried, request further review through the escalation process. The same applies to women who are concerned about their own health during pregnancy, birth or the postnatal period. This is an important milestone, Llywydd, in our journey to improve safety and strengthen maternity and neonatal care, ensuring women, babies and families are at the heart of decisions about their care. Call for Concern gives patients, parents and families that clear route to seek urgent help when they're worried. It gives them a stronger voice, and it's being introduced across adult, paediatric, maternity and neonatal in-patient services, so that this support is clear and consistent across the NHS in Wales. Wales already has strong clinical tools to help staff to identify deterioration rapidly, through early warning scores such as the all-Wales maternity early warning score, the neonatal early warning trigger and track tools. Call for Concern provides an additional safeguard: that direct route for patients and families again. The Welsh approach draws on lessons from pilots across the NHS in Wales, and it reflects international approaches like Ryan's rule in Australia, and aligns with the principles that underpin Martha's rule in England. It has two interconnected elements. Firstly, the patient wellness score, question or concern gives patients and families a structured way to say how they think someone is if they're worried. Secondly, patient and family initiated escalation gives them a way of escalating and further asking for clinical review if they remain concerned. Together, they will help to make sure that those concerns are not just heard, but they lead to action. This is particularly important within maternity and neonatal services. Pregnancy, birth and the neonatal period should be positive experiences. They should be safe experiences for every family. And every day—it's important to say—dedicated NHS staff provide that safe and compassionate and high-quality care to women, babies and families across Wales. But when things go wrong, the impact can be devastating. That is why there can be no room for complacency. We have to keep learning from reviews, from inspections, from investigations and, above all, from women and families themselves. Mae Galwad am Bryder yn system uwchgyfeirio i gleifion a theuluoedd sy'n rhoi ffordd glir i bobl godi pryderon brys os ydyn nhw'n credu bod eu hiechyd eu hunain, neu iechyd anwylyd, yn dirywio a'u bod yn teimlo nad yw'r pryderon hynny wedi'u datrys yn llawn. Rydym ni'n gwybod bod menywod a theuluoedd yn aml yn gallu adnabod arwyddion cynnar neu newidiadau mewn ymddygiad sy'n dangos y gallai rhywbeth fod o'i le. Efallai y byddan nhw'n gwybod pan fydd mam yn mynd yn fwyfwy sâl. Efallai y byddan nhw'n gweld pan fydd babi yn ymddwyn yn wahanol—efallai ei fod yn bwydo'n wahanol, neu'n ymddangos yn anarferol o gysglyd, neu'n dangos newidiadau pryderus eraill. Yn aml, byddan nhw'n gwybod pan nad yw rhywbeth yn teimlo'n iawn, ac mae'n rhaid i'w pryderon am iechyd claf sy'n dirywio fod yn bwysig. Pan fydd eu pryderon yn cael eu codi, rhaid iddyn nhw gael eu clywed, eu parchu a rhaid gweithredu arnyn nhw. Mae'r egwyddor honno wrth wraidd Galwad am Bryder. Gall cleifion a theuluoedd godi'r pryderon hynny gyda staff ac, os ydynt yn parhau i fod yn bryderus, gofyn am adolygiad pellach trwy'r broses ddwysáu. Mae'r un peth yn berthnasol i fenywod sy'n poeni am eu hiechyd eu hunain yn ystod beichiogrwydd, genedigaeth neu'r cyfnod ôl-enedigol. Mae hon yn garreg filltir bwysig, Lywydd, yn ein taith i wella diogelwch a chryfhau gofal mamolaeth a newyddenedigol, gan sicrhau bod menywod, babanod a theuluoedd wrth wraidd penderfyniadau am eu gofal. Mae Galwad am Bryder yn rhoi'r llwybr clir hwnnw i gleifion, rhieni a theuluoedd i geisio cymorth brys pan fyddan nhw yn poeni. Mae'n rhoi llais cryfach iddyn nhw, ac mae'n cael ei gyflwyno ar draws gwasanaethau cleifion mewnol oedolion, pediatrig, mamolaeth a newyddenedigol, fel bod y gefnogaeth hon yn glir ac yn gyson ar draws y Gwasanaeth Iechyd Gwladol yng Nghymru. Mae gan Gymru offer clinigol cryf eisoes i helpu staff i adnabod dirywiad yn gyflym, drwy sgoriau rhybuddio cynnar fel sgôr rhybudd cynnar mamolaeth Cymru gyfan, y sbardun rhybudd cynnar newyddenedigol ac offer olrhain. Mae Galwad am Bryder yn darparu diogelwch ychwanegol: y llwybr uniongyrchol hwnnw i gleifion a theuluoedd eto. Mae dull Cymru yn defnyddio gwersi o gynlluniau arbrofol ar draws y Gwasanaeth Iechyd yng Nghymru, ac mae'n adlewyrchu dulliau rhyngwladol fel rheol Ryan yn Awstralia, ac yn cyd-fynd â'r egwyddorion sy'n sail i reol Martha yn Lloegr. Mae iddo ddwy elfen rhyng-gysylltiedig. Yn gyntaf, mae'r cwestiwn, pryder neu'r sgôr lles cleifion yn rhoi ffordd strwythuredig i gleifion a theuluoedd ddweud sut maen nhw'n meddwl yw rhywun os ydyn nhw'n poeni. Yn ail, mae proses uwchgyfeirio a gychwynnir gan gleifion a theuluoedd yn rhoi ffordd iddyn nhw uwchgyfeirio a gofyn am adolygiad clinigol os ydyn nhw'n parhau i bryderu. Gyda'i gilydd, byddan nhw'n helpu i sicrhau bod y pryderon hynny nid yn unig yn cael eu clywed, ond eu bod yn arwain at weithredu. Mae hyn yn arbennig o bwysig o fewn gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol. Dylai beichiogrwydd, genedigaeth a'r cyfnod newyddenedigol fod yn brofiadau cadarnhaol. Dylen nhw fod yn brofiadau diogel i bob teulu. A bob dydd—mae'n bwysig dweud—mae staff ymroddedig y Gwasanaeth Iechyd yn darparu gofal diogel ac o ansawdd uchel i fenywod, babanod a theuluoedd ledled Cymru. Ond pan fydd pethau'n mynd o'i le, gall yr effaith fod yn ofnadwy. Dyna pam na all fod lle i laesu dwylo. Mae'n rhaid i ni barhau i ddysgu o adolygiadau, o arolygiadau, o ymchwiliadau ac, yn anad dim, gan fenywod a theuluoedd eu hunain. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769300 358 Cy 2026-09-15T18:23:52 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=17634&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=17634&l=en 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Mae Galwad am Bryder yn adlewyrchu'r ymrwymiad hwnnw. Mae'n cefnogi ein rhaglen ehangach o wella diogelwch gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol ac yn cadarnhau'r egwyddor y dylai menywod a'u teuluoedd fod yn bartneriaid gweithredol mewn gofal. Nid dim ond mater o gyflwyno rhif ffôn neu newid dogfennau yw hyn. Mae'n ymwneud â diwylliant. Mae'n golygu creu gwasanaeth iechyd lle mae menywod yn teimlo eu bod wedi cael eu grymuso i godi pryderon am eu hiechyd eu hunain, lle mae rhieni'n teimlo'n hyderus i siarad os ydyn nhw’n poeni am iechyd eu babi, a lle mae staff yn gweld y pryderon hynny fel gwybodaeth hanfodol ar gyfer gofal mwy diogel. Mae cynnydd wedi cael ei wneud yn barod. Mae byrddau iechyd ac ymddiriedolaethau yn sefydlu llwybrau lleol, yn hyfforddi staff ac yn codi ymwybyddiaeth, gyda chymorth y rhwydwaith gweithredu dirywiad corfforol acíwt sydd dan ofal Perfformiad a Gwella GIG Cymru. Mae nifer o sefydliadau eisoes wedi cyflwyno elfennau allweddol o'r rhaglen.  Mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr eisoes wedi cynnwys cwestiynau am les cleifion yn eu systemau rhybuddio cynnar. Yn ystod y mis yma, byddan nhw’n gweithredu Galwad am Bryder ar ôl gwaith pellach i ddatblygu deunydd cyfathrebu lleol a deunydd ymwybyddiaeth staff, ac fe fyddan nhw’n cynnal archwiliad i fesur i ba raddau mae’n cael ei weithredu’n gyson. Ac mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro wedi cyflwyno system weithredu safonol ar gyfer gwasanaethau newyddenedigol, ac wedi diweddaru eu dogfennau yn y maes, fel bod modd cofnodi pryderon rhieni am iechyd eu babi. Mae addysg i staff hefyd yn cael ei darparu ar draws gwasanaethau amenedigol. Mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg wedi gwneud gwaith paratoi helaeth cyn cyflwyno’r system, gan gynnwys datblygu llwybrau uwchgyfeirio, gweithdrefnau a gweithgareddau ymwybyddiaeth staff. Mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe wedi lansio Galwad am Bryder mewn gwasanaethau mamolaeth ac wedi bwrw ymlaen â gwaith datblygu mewn gwasanaethau newyddenedigol. Lywydd, ar draws Cymru, mae timau amlddisgyblaethol yn cydweithio i sicrhau bod y gwaith gweithredu yn adlewyrchu trefniadau gwasanaeth lleol, ac mae hyn yn cael ei ategu gan ddisgwyliadau cenedlaethol clir a chysylltu parhaus drwy rwydweithiau gwella cenedlaethol. Erbyn mis Gorffennaf eleni, roedd disgwyl i bob bwrdd iechyd ac ymddiriedolaeth weithredu eu trefniadau i gofnodi sut mae cleifion yn asesu eu llesiant eu hunain, ac i sefydlu systemau uwchgyfeirio ar gyfer cleifion a theuluoedd yn eu lleoliadau cleifion mewnol acíwt. Bydd cerrig milltir pellach yn ei gwneud yn ofynnol i sefydliadau ddangos dull dibynadwy o ddogfennu pryderon cleifion am eu hiechyd, a dangos sut maen nhw’n ymgorffori’r trefniadau hyn yn gyson ar draws gwasanaethau yn ystod gweddill y flwyddyn hon. Call for Concern reflects that commitment. It supports our wider programme of maternity and neonatal safety improvement, and it reinforces the principle that women and their families should be active partners in care. This is not simply about introducing a telephone number or changing documentation. It's about culture. It's about creating an NHS where women feel that they have been empowered to raise concerns about their own health, where parents feel confident to speak up when they are worried about their baby's health, and where staff see those concerns as vital information for safer care. Progress is already being made. Health boards and trusts are establishing local pathways, training staff and raising awareness, supported by the NHS Wales Performance and Improvement acute physical deterioration implementation network. Several organisations have already introduced key components of the programme. Betsi Cadwaladr University Health Board have already embedded patient wellness questions within existing early warning systems. This month, they will implement Call for Concern after further development of local communications and staff awareness materials, and they will be carrying out an audit to measure how consistently it’s being implemented. And Cardiff and Vale University Health Board have implemented a neonatal standard operating procedure and have updated their documentation in that field, so that parental concerns about their baby’s health can be recorded. Staff education is also being delivered across perinatal services. Cwm Taf Morgannwg University Health Board have undertaken extensive preparation work ahead of implementation, including the development of escalation pathways, operational procedures and staff awareness activities. Swansea Bay University Health Board have launched Call for Concern in maternity services, and have progressed implementation within neonatal services. Llywydd, across Wales, multidisciplinary teams are working together to ensure how this is implemented reflects local service arrangements, and this is being supported by clear national expectations and ongoing engagement through national improvement networks. By July of this year, health boards and trusts were expected to implement their arrangements for documenting patient self-reported wellness, and to establish patient and family escalation systems within their acute in-patient settings. Further milestones will require organisations to demonstrate how they are reliably documenting patients' concerns about their health, and how they are embedding these arrangements consistently across services during the remainder of this year. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769318 359 Cy 2026-09-15T18:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=17702&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=17702&l=en 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769321 360 Cy 2026-09-15T18:28:47 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=17929&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=17929&l=en 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769319 361 En 2026-09-15T18:27:05 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=17827&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=17827&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Importantly, the all-Wales maternity, neonatal and paediatric early warning systems already provide mechanisms to address patient and family concerns. This means the infrastructure for listening to women, parents and families is increasingly becoming part of routine clinical care. But this will build on that. It will provide better reassurance to mothers and families, and could ultimately help save lives. Now, I recognise that this has to be implemented successfully, and it will therefore require strong clinical leadership. It will require multidisciplinary collaboration, and it will require a sustained focus, because safe care depends not only on professional expertise, but on effective partnerships between professionals, women and families. Women and their families have to be aware that the system is there. They have to feel empowered to use it if they need to. Call for Concern is aimed at ensuring that the voices of women, parents and families are recognised as an essential part of safe care, and that NHS organisations have systems in place to respond quickly. This will not replace clinical judgment, or strong leadership, or safe services. That is not its purpose. But rather, it adds that vital safeguard, and gives women and families a clearer voice when they are worried. It strengthens our shared ambition for safer, more responsive and more compassionate care for women, babies and families across Wales. Diolch. Yn bwysig, mae systemau rhybuddio cynnar mamolaeth, newyddenedigol a phediatrig Cymru gyfan eisoes yn darparu mecanweithiau i fynd i'r afael â phryderon cleifion a theuluoedd. Mae hyn yn golygu bod y seilwaith ar gyfer gwrando ar fenywod, rhieni a theuluoedd yn dod yn rhan gynyddol o ofal clinigol arferol. Ond bydd hyn yn adeiladu ar hynny. Bydd yn rhoi gwell sicrwydd i famau a theuluoedd, a gallai helpu i achub bywydau yn y pen draw. Nawr, rwy'n cydnabod bod yn rhaid gweithredu hyn yn llwyddiannus, ac felly bydd angen arweinyddiaeth glinigol gref. Bydd angen cydweithrediad amlddisgyblaethol, a bydd angen pwyslais parhaus, oherwydd mae gofal diogel yn dibynnu nid yn unig ar arbenigedd proffesiynol, ond ar bartneriaethau effeithiol rhwng gweithwyr proffesiynol, menywod a theuluoedd. Rhaid i fenywod a'u teuluoedd fod yn ymwybodol bod y system yno. Rhaid iddyn nhw deimlo eu bod wedi'u grymuso i'w defnyddio os oes angen. Nod Galwad am Bryder yw sicrhau bod lleisiau menywod, rhieni a theuluoedd yn cael eu cydnabod fel rhan hanfodol o ofal diogel, a bod gan sefydliadau'r Gwasanaeth Iechyd systemau ar waith i ymateb yn gyflym. Ni fydd hyn yn disodli barn glinigol, nac arweinyddiaeth gref, na gwasanaethau diogel. Nid dyna yw ei bwrpas. Ond yn hytrach, mae'n ychwanegu'r diogelwch hanfodol hwnnw, ac yn rhoi llais cliriach i fenywod a theuluoedd pan fyddan nhw'n poeni. Mae'n cryfhau ein huchelgais ar y cyd ar gyfer gofal mwy diogel, mwy ymatebol a mwy tosturiol i fenywod, babanod a theuluoedd ledled Cymru. Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769322 362 En 2026-09-15T18:28:50 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=17932&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=17932&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 12179 12179 Claire Archibald AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12179 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12179 Archibald, Claire Thank you, Minister. I welcome the introduction of the Call for Concern for maternity and neonatal services. At its heart, this is actually a very, very simple principle. When a woman says something is wrong, we listen. When a family says something has changed, we listen. And when they remain concerned, there must be somewhere else for them to turn. As a woman, a mother of three children, and somebody who's also experienced the loss of a pregnancy, I know just how vulnerable a woman can feel when something does not feel right. And sometimes a woman cannot explain medically what is wrong, she just simply knows. Her partner or her family may notice something, that she just doesn't look right, or isn't behaving normally, or is becoming more unwell. Those concerns should never be dismissed simply because observations on a chart have not yet sounded the alarm.  That is why I support the principle of Call for Concern. But, Minister, the success of the programme cannot simply be measured by whether every maternity unit has a telephone number or a poster on the wall. We have to measure what happens after somebody makes that call. Did somebody respond? How quickly did they respond? Was the woman seen by another member of her medical team? Did they find that her condition had got worse? Did her treatment change? And, most importantly, did that action prevent serious harm? Because those are the results that will tell us whether this policy is actually making women and babies safer. We already know from the use of Call for Concern elsewhere in the Welsh NHS, as you've mentioned, that concerns raised by patients and families can lead to further medical checks and changes in this care. That demonstrates why listening matters. But it also raises another issue—we cannot have a postcode lottery in patient safety. Call for Concern has been introduced at different speeds across Wales, so I would ask the Minister today for a very clear commitment: by what date will every woman using in-patient maternity services and every family with a baby receiving neonatal care in Wales have access to the same Call for Concern service? And when that service is available across Wales, will the Welsh Government publish information for every health board showing the number of calls, how quickly they were answered, what action was taken, and what the outcome was? Because without that information, we simply cannot judge whether this is working. There is another part of this that I believe is equally important—the way we treat people when they speak up. Call for Concern must never make a woman feel that she is being difficult, questioning a professional or causing trouble. A mother should never have to think twice about saying, 'Something isn't right with me. Something isn't right with my baby'. Staff, therefore, need to understand that a call for concern isn't an accusation against them, it's just another safety net. And sometimes the people sitting beside the hospital bed know better than anybody what that patient is feeling. We continually hear that maternity and neonatal care should put families at its heart, and that the voices of women and families must be heard. Call for Concern gives us an opportunity to turn those words into something practical. But the service must be the same across Wales and have enough staff to run it properly. And we must check whether it is actually working. That's our jobs. Minister, I welcome this initiative, but I would ask you to give us three things today: a clear date for when this will be available across Wales; a clear standard for how quickly a call for concern must receive a response; and a commitment to publish the results health board by health board. Because, ultimately, this isn't about another NHS initiative or another document—this is about something much more fundamental. If a woman tells us she is worried, we listen. If a family tells us something is wrong, we listen. And if they believe somebody is becoming more unwell, we must make it absolutely certain that somebody acts. Diolch. Diolch, Weinidog. Rwy'n croesawu cyflwyno Galwad am Bryder ar gyfer gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol. Yn ei hanfod, egwyddor syml iawn yw hon. Pan fydd menyw yn dweud bod rhywbeth o'i le, rydym ni'n gwrando. Pan fydd teulu yn dweud bod rhywbeth wedi newid, rydym ni'n gwrando. Ac os ydyn nhw'n yn parhau i fod yn bryderus, rhaid cael rhywle arall iddyn nhw droi. Fel menyw, fel mam i dri o blant, ac fel rhywun sydd hefyd wedi colli beichiogrwydd, fe wn i'n iawn pa mor fregus y gall menyw deimlo pan nad yw pethau'n teimlo'n iawn. Ac weithiau, ni all menyw egluro'n feddygol beth sy'n bod; mae hi'n gwybod hynny'n reddfol. Efallai y bydd ei phartner neu ei theulu yn sylwi ar rywbeth, nad yw hi'n edrych yn iawn, neu nad yw hi'n ymddwyn fel mae hi'n arfer gwneud, neu ei bod hi'n mynd yn fwy sâl. Ni ddylid byth anwybyddu'r pryderon hynny dim ond am nad yw'r arsylwadau ar siart wedi seinio'r larwm eto. Dyna pam rwy'n cefnogi egwyddor Galwad am Bryder. Ond, Weinidog, ni ellir mesur llwyddiant y rhaglen dim ond drwy a oes gan bob uned mamolaeth rif ffôn neu boster ar y wal. Mae'n rhaid i ni fesur beth sy'n digwydd ar ôl i rywun wneud yr alwad honno. A wnaeth rhywun ymateb? Pa mor gyflym wnaethon nhw ymateb? A welwyd y fenyw gan aelod arall o'i thîm meddygol? A wnaethon nhw ddarganfod bod ei chyflwr wedi gwaethygu? A newidiodd ei thriniaeth? Ac, yn bwysicaf oll, a wnaeth y weithred honno atal niwed difrifol? Oherwydd dyna'r canlyniadau a fydd yn dweud wrthym ni a yw'r polisi hwn yn gwneud menywod a babanod yn fwy diogel. Rydym ni eisoes yn gwybod o ddefnyddio Galwad am Bryder mewn rhannau eraill o Wasanaeth Iechyd Gwladol Cymru, fel y dywedoch chi, y gall pryderon a godir gan gleifion a theuluoedd arwain at wiriadau meddygol pellach a newidiadau i'r gofal hwn. Mae hynny'n dangos pam mae gwrando yn bwysig. Ond mae hefyd yn codi mater arall—ni allwn ni gael system loteri cod post o ran diogelwch cleifion. Mae Galwad am Bryder wedi'i gyflwyno ar gyflymderau gwahanol ledled Cymru, felly fe hoffwn i ofyn i'r Gweinidog heddiw am ymrwymiad clir iawn: erbyn pa ddyddiad y bydd pob menyw sy'n defnyddio gwasanaethau mamolaeth cleifion mewnol, a phob teulu sydd â babi yn derbyn gofal newyddenedigol yng Nghymru, yn cael mynediad at yr un gwasanaeth Galwad am Bryder? Ac unwaith y bydd y gwasanaeth hwnnw ar gael ledled Cymru, a fydd Llywodraeth Cymru yn cyhoeddi gwybodaeth ar gyfer pob bwrdd iechyd yn dangos nifer y galwadau, pa mor gyflym y cawson nhw eu hateb, pa gamau a gymerwyd, a beth oedd y canlyniad? Oherwydd heb yr wybodaeth honno, ni allwn farnu a yw hyn yn gweithio ai peidio. Mae yna ran arall o hyn yr wyf yn credu sydd yr un mor bwysig—y ffordd rydym ni'n trin pobl pan maen nhw'n siarad. Ni ddylai Galwad am Bryder byth wneud i fenyw deimlo ei bod hi'n anodd, yn cwestiynu gweithiwr proffesiynol neu'n achosi trafferth. Ni ddylai mam byth orfod meddwl ddwywaith am ddweud, 'Dydy rhywbeth ddim yn iawn efo fi. Dydy rhywbeth ddim yn iawn efo fy mabi'. Mae angen i staff, felly, ddeall nad yw Galwad am Bryder yn gyhuddiad yn eu herbyn, dim ond yn rhwyd ddiogelwch arall. Ac weithiau mae'r bobl sy'n eistedd wrth ymyl gwely yr ysbyty yn gwybod yn well nag unrhyw un beth mae'r claf hwnnw'n teimlo. Rydym ni'n clywed yn barhaus y dylai gofal mamolaeth a newyddenedigol roi teuluoedd wrth ei galon, a bod yn rhaid clywed lleisiau menywod a theuluoedd. Mae Galwad am Bryder yn rhoi cyfle i ni droi'r geiriau hynny'n rhywbeth ymarferol. Ond rhaid i'r gwasanaeth fod yr un fath ledled Cymru a chael digon o staff i'w redeg yn iawn. Ac mae'n rhaid i ni wirio a yw'n gweithio mewn gwirionedd. Dyna ein gwaith ni. Weinidog, rwy'n croesawu'r fenter hon, ond byddwn yn gofyn i chi roi tri pheth i ni heddiw: dyddiad clir ar gyfer pryd y bydd hyn ar gael ledled Cymru; safon glir ar gyfer pa mor gyflym y mae'n rhaid i alwad am bryder dderbyn ymateb; ac ymrwymiad i gyhoeddi'r canlyniadau fesul bwrdd iechyd. Oherwydd, yn y pen draw, nid yw hyn yn ymwneud â menter Gwasanaeth Iechyd arall neu ddogfen arall—mae hyn yn ymwneud â rhywbeth llawer mwy sylfaenol. Os yw menyw yn dweud wrthym ni ei bod hi'n poeni, rydym ni'n gwrando. Os yw teulu yn dweud wrthym ni fod rhywbeth o'i le, rydym ni'n gwrando. Ac os ydyn nhw'n credu bod rhywun yn mynd yn fwy sâl, mae'n rhaid i ni ei gwneud hi'n hollol sicr bod rhywun yn gweithredu. Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769336 363 En 2026-09-15T18:30:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=18002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=18002&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769340 364 En 2026-09-15T18:32:59 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=18181&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=18181&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769341 365 En 2026-09-15T18:33:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=18182&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=18182&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769339 366 En 2026-09-15T18:32:40 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=18162&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=18162&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Claire. Firstly, I am so sorry for the experience that you have had. Thank you for sharing that, and I'm so sorry. There will be so many women who will have had similar experiences, too many women, and I am very sorry for that. On what you said about there being a very simple principle at play here, I agree entirely. We have to listen to women and their families. Let's hope that there will be many occasions when something is raised and it's escalated, and then there isn't anything wrong. Fantastic. But it's about giving that reassurance, to be able to ensure that women and families are feeling listened to, that they are being believed, and that that is acted on quickly. No woman, no family, should ever feel that their concerns are being ignored or downplayed. Again, I repeat that there are fantastic clinicians across our NHS who get this right every day. But any woman or family not getting that care in the way that they should is too many. So we need to be looking at how we can improve this. I do agree with you as well that success can't ever be just about having posters up. It can't just be about a phone number existing. Success for this won't be measured by whether this exists—it's about whether it is used effectively, whether lessons are learned from those concerns that are raised when they are escalated, and that we learn as an NHS. There are lots of investigations that have happened, not just within Wales but across the UK, that we need to be continuously learning from, and we need to be learning from women and families' experiences too. In terms of how we will be making sure that health boards learn those lessons and to make sure that it's being implemented effectively, all health boards and trusts are expected to meet the requirements that are set out in the Welsh health circular, and they will need to demonstrate that the arrangements are embedded and used reliably. We're going to be measuring progress against established NHS improvement governance and assurance mechanisms, and it will be made clear to health boards that if they are not meeting these, there will be clear remedial action. Absolutely, this can't be a postcode lottery. In terms of the question you asked about—. By July of this year, this process was meant to have started, and it has in many of these health boards. In terms of whether that information can be published, whether people can be tracking this in real time, that's a very good question, and I'll take that away to see what is possible. There may well be reasons why, because of the sensitivity of the cases, things could not be published, but it's a good question, and I will take that away. Certainly, when I have more clarity about when we can give a final date about when everything is implemented consistently across Wales, I'll be able to update you. Diolch, thank you, for the tone and the openness that you brought to that, Claire. Diolch yn fawr iawn. Diolch, Claire. Yn gyntaf, mae'n ddrwg calon gen i am y profiad a gawsoch chi. Diolch am rannu hynny, ac mae'n ddrwg iawn gen i. Bydd cymaint o fenywod a fydd wedi cael profiadau tebyg, gormod o fenywod, ac mae'n ddrwg calon gen i am hynny. Rwy'n cytuno'n llwyr â'r hyn a ddywedoch chi am yr egwyddor syml iawn sydd dan sylw yma. Mae'n rhaid i ni wrando ar fenywod a'u teuluoedd. Gobeithio y bydd llawer o achlysuron lle codir mater ac y caiff ei uwchgyfeirio, ac yna na fydd dim byd o'i le. Gwych. Ond mater o roi'r sicrwydd hwnnw ydyw, gallu sicrhau bod menywod a theuluoedd yn teimlo y gwrandewir arnyn nhw, eu bod yn cael eu credu, a bod camau'n cael eu cymryd yn fuan yn sgil hynny. Ni ddylai unrhyw fenyw na theulu byth deimlo bod eu pryderon yn cael eu hanwybyddu neu eu diystyru. Unwaith eto, fe hoffwn i ailadrodd fod yna glinigwyr gwych ar draws ein Gwasanaeth Iechyd sy'n gwneud hyn yn iawn bob dydd. Ond mae unrhyw fenyw neu deulu nad yw'n cael y gofal hwnnw fel y dylen nhw yn un yn ormod. Felly, mae angen i ni ystyried sut y gallwn ni wella hyn. Rwy'n cytuno â chi hefyd na all llwyddiant byth fod yn ymwneud â dim ond bod â phosteri i fyny. Ni all fod yn ymwneud dim ond â bod â rhif ffôn. Ni fydd llwyddiant hyn yn cael ei fesur gan a yw hyn yn bodoli—mae'n ymwneud â p'un a yw'n cael ei ddefnyddio'n effeithiol, a yw gwersi yn cael eu dysgu o'r pryderon hynny a godir pan gant eu huwchgyfeirio, ac rydym ni'n dysgu fel Gwasanaeth Iechyd. Fe gafwyd sawl ymchwiliad, nid yn unig yng Nghymru ond ar draws y Deyrnas Unedig, y mae angen i ni fod yn dysgu ohonyn nhw yn barhaus, ac mae angen i ni ddysgu o brofiadau menywod a theuluoedd hefyd. O ran sut y byddwn ni'n gwneud yn siŵr bod byrddau iechyd yn dysgu'r gwersi hynny ac i wneud yn siŵr ei fod yn cael ei weithredu'n effeithiol, disgwylir i bob bwrdd ac ymddiriedolaeth iechyd fodloni'r gofynion sydd wedi'u nodi yng nghylchlythyr iechyd Cymru, a bydd angen iddyn nhw ddangos bod y trefniadau wedi'u hymgorffori a'u defnyddio'n ddibynadwy. Rydym ni'n mynd i fesur cynnydd yn erbyn mecanweithiau llywodraethu a sicrwydd gwella sefydledig y Gwasanaeth Iechyd, a bydd yn glir i fyrddau iechyd y bydd camau adfer clir os nad ydyn nhw'n bodloni'r rhain. Yn hollol, ni all hon fod yn loteri cod post. O ran y cwestiwn a ofynnoch chi amdano—. Erbyn mis Gorffennaf eleni, roedd y broses hon i fod wedi dechrau, ac mae wedi dechrau mewn llawer o'r byrddau iechyd hyn. O ran a ellir cyhoeddi'r wybodaeth honno, a all pobl fod yn olrhain hyn mewn amser real, mae hynny'n gwestiwn da iawn, ac fe geisia i gael ateb i hynny a gweld beth sy'n bosibl. Efallai y bydd rhesymau pam, oherwydd sensitifrwydd yr achosion, na ellid cyhoeddi pethau, ond mae'n gwestiwn da, ac fe geisia i gael ateb ichi. Yn sicr, pan fydd gen i fwy o eglurder ynghylch pryd y gallwn ni roi dyddiad terfynol ynglŷn â phryd y bydd popeth yn cael ei weithredu'n gyson ledled Cymru, byddaf yn gallu eich diweddaru. Diolch, diolch, am ysbryd a natur agored eich sylwadau, Claire. Diolch yn fawr iawn. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769296 367 En 2026-09-15T18:35:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=18302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=18302&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769297 368 En 2026-09-15T18:35:56 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=18358&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=18358&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 5038 5038 Jayne Bryant AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5038 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne I'd like to thank the Deputy Minister for her important statement today. Care provided during pregnancy, birth and the first few weeks of a baby's life is critical for not only the babies and mothers, but also for the well-being of entire families. When women do not receive the care they need and deserve during this time, then the outcome is often very tragic. Call for Concern is an important system to ensure that people's voices are front and centre of their care, and this has a particular importance in maternity and neonatal services. As the Deputy Minister has pointed out, women and families are often the first to identify that something might be wrong. Of course, Call for Concern only works if the workforce and services are able to act upon it. Last year, the previous Welsh Labour Government commissioned an all-Wales assurance assessment of maternity and neonatal services to assess the safety and quality of services. The voices and experiences of women and families were at the centre of that assessment, as they should be. It is their perspectives that are key to understanding the quality, safety and culture of these services. So, can the Deputy Minister provide an assurance today that the recommendations of 'The path to safer beginnings' report will be fully implemented, supported by clear delivery timelines and transparent reporting? Alongside identifying areas for essential improvement in maternity and neonatal services in Wales, the report highlighted the dedication and professionalism of the workforce. The Royal College of Midwives has identified workforce capacity as the most pressing challenge currently facing maternity services in Wales. This includes ensuring sufficient opportunities for newly qualified midwives, as well as improving the retention of experienced staff. These pressures will continue to impact the safety, quality and accessibility of care for women and families if action is not taken. Targeted investment in midwifery staffing, alongside improvements in workforce planning and retention, is an intervention that supports both immediate services and longer term sustainability. Access to perinatal mental health and parent-infant services are vital for mental health and women's health. So, will the Deputy Minister confirm today the delivery and full funding of the perinatal workforce plan? In addition, maternity services also play a central role in supporting wider women's health. Ensuring maternity services are fully integrated into the delivery of the women's health plan will maximise the impact of both workforce investment and service improvement. The preventative impact of maternity and neonatal services cannot be overstated. In recent decades, they have had to adapt to changing demands of care and shifting demographics. Women in Wales are generally giving birth at older ages, with around 55 per cent aged 30 or over, compared with 42 per cent in 2011. There's also been an increase in the number of pregnant women classed as being obese, as well as having a mental health condition. A strengthened partnership between the NHS, unions, patients and local government will be absolutely critical to meeting the shared challenges ahead. Mothers, babies and families should be in no doubt that they will receive the highest possible standard of maternity and neonatal care regardless of where they live in Wales. Today, women and babies living in Cwm Taf Morgannwg University Health Board are not receiving visits and support from health visitors because they have been forced to go on strike. I know this comes under the Cabinet Secretary for health, but it's important to mention it here today when we're talking about listening to the concerns of women and families. I once again want to implore the Welsh Government to help resolve this dispute, as Plaid Cymru said they would do in opposition. Without staff, the Call for Concern system cannot work as intended across maternity and neonatal services. Medical interventions during birth have increased rapidly in recent years, and the proportion of caesareans has reached record levels. This increase has changed the demands being placed on maternity services, so I'd like to know what work the Government is doing to examine how services need to be adapted to respond to this changing demand. Diolch. Fe hoffwn i ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am ei datganiad pwysig heddiw. Mae gofal a ddarperir yn ystod beichiogrwydd, genedigaeth ac wythnosau cyntaf bywyd babi yn hanfodol nid yn unig i'r babanod a'r mamau, ond hefyd i les teuluoedd cyfan. Pan nad yw menywod yn derbyn y gofal y maen nhw ei angen ac yn ei haeddu yn ystod y cyfnod hwn, yna mae'r canlyniad yn aml yn gwbl drychinebus. Mae Galwad am Bryder yn system bwysig i sicrhau bod lleisiau pobl yn flaenllaw yn eu gofal, ac mae hyn yn arbennig o bwysig mewn gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol. Fel y nododd y Dirprwy Weinidog, menywod a theuluoedd yn aml yw'r cyntaf i sylwi y gallai rhywbeth fod o'i le. Wrth gwrs, mae Galwad am Bryder ond yn gweithio os yw'r gweithlu a'r gwasanaethau yn gallu gweithredu arno. Y llynedd, comisiynodd Llywodraeth Lafur flaenorol Cymru asesiad sicrwydd o wasanaethau mamolaeth a newyddenedigol ledled Cymru i asesu diogelwch ac ansawdd gwasanaethau. Roedd lleisiau a phrofiadau menywod a theuluoedd wrth wraidd yr asesiad hwnnw, fel y dylen nhw fod. Eu safbwyntiau nhw sy'n allweddol i ddeall ansawdd, diogelwch a diwylliant y gwasanaethau hyn. Felly, a all y Dirprwy Weinidog roi sicrwydd heddiw y bydd argymhellion yr adroddiad 'Y llwybr tuag at ddechrau mwy diogel' yn cael eu gweithredu'n llawn, wedi'u cefnogi gan amserlenni cyflawni clir ac adrodd tryloyw? Ochr yn ochr ag adnabod meysydd ar gyfer gwelliant hanfodol mewn gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol yng Nghymru, tynnodd yr adroddiad sylw at ymroddiad a phroffesiynoldeb y gweithlu. Mae Coleg Brenhinol y Bydwragedd wedi nodi mai capasiti gweithlu yw'r her fwyaf dybryd sy'n wynebu gwasanaethau mamolaeth yng Nghymru ar hyn o bryd. Mae hyn yn cynnwys sicrhau digon o gyfleoedd i fydwragedd sydd newydd gymhwyso, yn ogystal â gwella'r cyfraddau dal gafael ar staff profiadol. Bydd y pwysau hyn yn parhau i effeithio ar ddiogelwch, ansawdd a hygyrchedd gofal i fenywod a theuluoedd os na weithredir ar hyn. Mae buddsoddiad penodol mewn staff bydwreigiaeth, ochr yn ochr â gwelliannau mewn cynllunio gweithlu a dal gafael ar staff, yn ymyrraeth sy'n cefnogi gwasanaethau uniongyrchol a chynaliadwyedd tymor hwy. Mae mynediad at iechyd meddwl amenedigol a gwasanaethau rhieni-babanod yn hanfodol ar gyfer iechyd meddwl ac iechyd menywod. Felly, a wnaiff y Dirprwy Weinidog gadarnhau heddiw y darperir y cynllun gweithlu amenedigol, ac y caiff ei ariannu'n llawn? Yn ogystal, mae gwasanaethau mamolaeth hefyd yn chwarae rhan ganolog wrth gefnogi iechyd menywod ehangach. Bydd sicrhau bod gwasanaethau mamolaeth wedi'u hintegreiddio'n llawn i gyflawni'r cynllun iechyd menywod yn gwneud y mwyaf o effaith buddsoddi yn y gweithlu a gwella gwasanaethau. Ni ellir gorbwysleisio effaith ataliol gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol. Yn ystod y degawdau diwethaf, maen nhw wedi gorfod addasu i ofynion gofal sy'n newid a demograffeg newidiol. Mae menywod yng Nghymru yn gyffredinol yn rhoi genedigaeth yn hŷn, gyda thua 55 y cant yn 30 oed neu'n hŷn, o'i gymharu â 42 y cant yn 2011. Bu cynnydd hefyd yn nifer y menywod beichiog sy'n cael eu dosbarthu fel rhai gordew, yn ogystal â bod â chyflwr iechyd meddwl. Bydd partneriaeth gryfach rhwng y Gwasanaeth Iechyd, undebau, cleifion a llywodraeth leol yn hollol hanfodol i fynd i'r afael â'r heriau cyffredin sydd o'n blaenau. Ni ddylai mamau, babanod a theuluoedd amau am eiliad y byddant yn derbyn y safon uchaf bosibl o ofal mamolaeth a newyddenedigol waeth ble maen nhw'n byw yng Nghymru. Heddiw, nid yw menywod a babanod sy'n byw yn ardal Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg yn derbyn ymweliadau a chymorth gan ymwelwyr iechyd oherwydd eu bod wedi cael eu gorfodi i fynd ar streic. Fe wn i fod hyn yn dod o dan bortffolio Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, ond mae'n bwysig ei grybwyll yma heddiw wrth i ni drafod gwrando ar bryderon menywod a theuluoedd. Fe hoffwn i annog Llywodraeth Cymru unwaith eto i helpu datrys yr anghydfod hwn, fel yr addawodd Plaid Cymru y byddai'n ei wneud pan oedden nhw'n un o'r gwrthbleidiau. Heb staff, ni all y system Galwad am Bryder weithio fel y bwriadwyd ar draws gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol. Mae ymyriadau meddygol yn ystod genedigaethau wedi cynyddu'n gyflym yn y blynyddoedd diweddar, ac mae cyfran y llawdriniaethau cesaraidd yn uwch nag erioed. Mae'r cynnydd hwn wedi newid y gofynion a osodir ar wasanaethau mamolaeth, felly fe hoffwn i wybod pa waith y mae'r Llywodraeth yn ei wneud i archwilio sut y mae angen addasu gwasanaethau i ymateb i'r galw hwn sy'n newid. Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769315 369 En 2026-09-15T18:40:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=18602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=18602&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769317 370 En 2026-09-15T18:40:39 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=18641&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=18641&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Jayne. I agree with the point that you made in opening there, about the first few weeks of a baby's life being of essential importance in terms of not just their welfare, but the welfare of everyone around that baby, about the entire family. I know, from the role that you previously played, this is something very close to your heart as well, and I commend you for everything that you did in that role. I know it's something that is still really important to you. In terms of the assurance assessment of neonatal services that women helped shape, as you're saying, yes, I'm very happy to confirm that the recommendations of 'The path to safer beginnings' are indeed going to be implemented. I'm very happy to confirm that. Again, I know that there will be people who will be watching this who will say, 'Oh, yes, but they have reports and they have recommendations and they're accepted, but not enough changes'. We cannot get this wrong. This is something that transcends politics. This is about ensuring that more babies get the care that they need when they need it, and making sure that we learn from when things have gone so horrifically wrong. So, yes, that is something of absolute essentialness, if that's a word. In terms of midwifery—and of course, the point you make is absolutely true—none of this will be possible without the fantastic staff who are helping women and families every day. I do recognise the pressures on the midwifery workforce with maternity services. They play that vital role in delivering safe and sustainable maternity care, of course. The Welsh Government does continue to invest in the education, the training, the retention of the workforce. As I've said, we are committed to delivering the recommendations on that as well from 'The path to safer beginnings', and that includes developing a workforce acuity tool that reflects the current requirements in maternity services and a workforce model that's fit for the future. In the meantime, health boards have to plan, they have to deploy their workforce effectively using the current Birthrate Plus workforce planning tool, to ensure that those services are staffed safely and sustainably. On the situation of midwifery graduates, I recognise the ongoing uncertainty that's facing so many of our newly qualified midwives. That, of course, is a situation that we inherited. But from the graduate summit that my colleague the health Minister had convened earlier in the summer, we're making sure that we are maximising employment opportunities, that we're working with Health Education and Improvement Wales and with NHS Wales to make sure that we are providing that practical support, that we're ensuring the lessons from this year's recruitment cycle can inform future workforce planning. But crucially, that every opportunity is maximised for those young people, and my thoughts are with them, absolutely. Finally, the workforce plan is being developed. This will be part of the consideration in terms of perinatal mental health. This was something that was really important to my predecessor in this role, Steffan Lewis. I know, again, it's something that is really important to you. If ever it would be helpful—and I'd extend this to Members, to spokespeople, across the Chamber—to have a further meeting to discuss that in greater depth, I'd be really happy to do that. Diolch, Jayne. Thank you for that. Diolch, Jayne. Rwy'n cytuno â'ch sylwad agoriadol chi yn y fan yna, ynghylch bod wythnosau cyntaf bywyd babi yn hanfodol bwysig nid yn unig o ran eu lles, ond lles pawb sy'n ymwneud â'r babi hwnnw, am y teulu cyfan. Rwy'n gwybod, o'ch swyddogaeth flaenorol, fod hwn yn rhywbeth sy'n agos iawn at eich calon chi hefyd, ac rwy'n eich canmol am bopeth a wnaethoch chi yn y swyddogaeth honno. Rwy'n gwybod ei fod yn rhywbeth sy'n dal i fod yn bwysig iawn i chi. O ran yr asesiad sicrwydd o wasanaethau newyddenedigol y mae menywod wedi helpu i'w llunio, fel rydych chi'n dweud, ydw, rwy'n hapus iawn i gadarnhau bod argymhellion 'Y llwybr tuag at ddechrau mwy diogel' yn mynd i gael eu gweithredu. Rwy'n hapus iawn i gadarnhau hynny. Unwaith eto, rwy'n gwybod y bydd yna bobl a fydd yn gwylio hyn a fydd yn dweud, 'O, ie, ond mae ganddyn nhw adroddiadau ac mae ganddyn nhw argymhellion ac maen nhw'n cael eu derbyn, ond dim digon o newidiadau'. Ni allwn ni gael hyn yn anghywir. Mae hyn yn rhywbeth sy'n uwch na gwleidyddiaeth. Mae hyn yn ymwneud â sicrhau bod mwy o fabanod yn cael y gofal sydd ei angen arnyn nhw pan fydd ei angen arnyn nhw fwyaf, a gwneud yn siŵr ein bod yn dysgu o'r adegau pan fydd pethau wedi mynd mor ofnadwy o anghywir. Felly, ydy, mae hynny'n rhywbeth o hanfodolwrydd mawr, os yw hynny'n air. O ran bydwreigiaeth—ac wrth gwrs, mae'r pwynt rydych chi'n ei wneud yn hollol wir—ni fydd unrhyw elfen o hyn yn bosibl heb y staff gwych sy'n helpu menywod a theuluoedd bob dydd. Rwyf yn cydnabod y pwysau ar y gweithlu bydwreigiaeth gyda gwasanaethau mamolaeth. Maen nhw'n gwneud y gwaith hanfodol hwnnw o ddarparu gofal mamolaeth diogel a chynaliadwy, wrth gwrs. Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i fuddsoddi mewn addysg, hyfforddiant, dal gafael ar y gweithlu. Fel y dywedais i, rydym ni wedi ymrwymo i gyflawni'r argymhellion ar hynny hefyd o 'Y llwybr tuag at ddechrau mwy diogel', ac mae hynny'n cynnwys datblygu offeryn aciwtedd gweithlu sy'n adlewyrchu'r gofynion presennol mewn gwasanaethau mamolaeth a model gweithlu sy'n addas ar gyfer y dyfodol. Yn y cyfamser, mae'n rhaid i fyrddau iechyd gynllunio, mae'n rhaid iddyn nhw ddefnyddio'u gweithlu yn effeithiol gan ddefnyddio'r offeryn cynllunio gweithlu Birthrate Plus presennol, i sicrhau bod y gwasanaethau hynny'n cael eu staffio'n ddiogel ac yn gynaliadwy. O ran sefyllfa graddedigion bydwreigiaeth, rwy'n cydnabod yr ansicrwydd parhaus sy'n wynebu cymaint o'n bydwragedd sydd newydd gymhwyso. Mae hynny, wrth gwrs, yn sefyllfa a etifeddwyd gennym ni. Ond o'r uwchgynhadledd graddedigion yr oedd fy nghyd-Aelod y Gweinidog iechyd wedi'i chynnull yn gynharach yn yr haf, rydym ni'n gwneud yn siŵr ein bod yn gwneud y mwyaf o gyfleoedd cyflogaeth, ein bod yn gweithio gydag Addysg a Gwella Iechyd Cymru a gyda Gwasanaeth Iechyd Gwladol Cymru i wneud yn siŵr ein bod yn darparu'r cymorth ymarferol hwnnw, ein bod yn sicrhau y gall y gwersi o'r cylch recriwtio eleni lywio cynllunio'r gweithlu yn y dyfodol. Ond yn hollbwysig, y rhoddir pob cyfle posibl i'r bobl ifanc hynny, ac rwy'n cydymdeimlo gyda nhw, yn llwyr. Yn olaf, mae'r cynllun gweithlu yn cael ei ddatblygu. Bydd hyn yn rhan o'r ystyriaeth o ran iechyd meddwl amenedigol. Roedd hyn yn rhywbeth a oedd yn bwysig iawn i'm rhagflaenydd yn y swydd hon, Steffan Lewis. Rwy'n gwybod, unwaith eto, ei fod yn rhywbeth sy'n bwysig iawn i chi. Os byddai'n ddefnyddiol—ac rwy'n dweud hyn wrth Aelodau, wrth lefarwyr, ar draws y Siambr—i gael cyfarfod pellach i drafod hynny yn fanylach, byddwn yn hapus iawn i wneud hynny. Diolch, Jayne. Diolch am hynny. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769324 371 En 2026-09-15T18:44:10 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=18852&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=18852&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 4787 4787 Peter Fox AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4787 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4787 Fox, Peter Can I thank you, Minister, for bringing forward this statement? Your passion about this subject is clearly evident, and it's something that is important to all of us. Every family has the right to expect that if they raise concerns at any stage, those concerns will be listened to, they'll be taken seriously and acted upon. The principle behind Call for Concern is therefore one that I think every Member in this Chamber can support. However, with so many of these NHS initiatives, success will ultimately depend on the practical reality of implementation, hence the various similar questions we're all going to be asking of you. Minister, you have set out plans to roll out Call for Concern across Wales, and outlined work already under way across a number of health boards. That is a welcome ambition, but families expect the same standards of care regardless of where they live. Now, I wonder, Minister, can you explain how the Welsh Government will independently assess whether women and families are receiving that same experience of Call for Concern in every health board? I think you've partly answered that in an earlier question. It's so important that there is access to that same level of care, and it's important that there is a process put in place to measure that. Minister, you've spoken about empowering women and families to raise concerns when they believe something is wrong, and that's absolutely the correct approach. But empowerment only exists if people know that the system is there in the first place. Too often, families have spoken about not knowing how to escalate concerns or challenge decisions at the time they were most worried. Simply creating a process does not guarantee that it will be used. Minister, you have acknowledged the importance of ensuring women and families are aware of the system and feel confident enough to use it. Can you therefore tell us how the Government intends to measure awareness amongst patients and families, rather than simply assume that the information has been provided? Whilst I recognise your emphasis on culture change, culture alone does not provide rapid clinical reviews. If concerns are escalated and additional assessments are required, who will undertake those reviews? What additional workforce capacity has been made available to support this programme and what specific funding has accompanied its implementation? Staff across our maternity and neonatal services already work under considerable pressure, as we know. They continue to do an outstanding job in difficult circumstances, but patient safety initiatives cannot operate on goodwill alone. Llywydd, whilst I welcome the introduction of Call for Concern, it is important that we do not lose sight of the wider context. The reason such measures are necessary is because recent reviews have revealed serious concerns about maternity services across Wales. The review into services in Swansea bay identified repeated failings in care, governance and culture, while the national maternity assessment found that further improvements remain necessary across Wales. The Welsh Conservatives support measures that strengthen patient safety and amplify the voices of women and families. However, today's announcement will ultimately be judged not by its intentions, but by its outcomes. Families from across Wales deserve to know that, wherever they give birth, whoever is providing their care and whatever concerns they have, their voice will be heard, their concerns will be acted on and their safety and that of their baby will always come first. Diolch. A gaf i ddiolch i chi, Weinidog, am gyflwyno'r datganiad hwn? Mae eich angerdd am y pwnc hwn yn amlwg, ac mae'n rhywbeth sy'n bwysig i bob un ohonom ni. Mae gan bob teulu yr hawl i ddisgwyl, os ydyn nhw'n codi pryderon ar unrhyw adeg, y gwrandewir ar y pryderon hynny, y byddan nhw'n cael eu cymryd o ddifrif ac y gweithredir arnyn nhw. Felly, mae'r egwyddor y tu ôl i Galwad am Bryder yn un y credaf y gall pob Aelod yn y Siambr hon ei gefnogi. Fodd bynnag, gyda chymaint o'r mentrau Gwasanaeth Iechyd hyn, bydd llwyddiant yn y pen draw yn dibynnu ar realiti ymarferol gweithredu, sy'n esbonio'r gwahanol gwestiynau tebyg rydym ni i gyd yn mynd i'w gofyn i chi. Weinidog, rydych chi wedi nodi cynlluniau i gyflwyno Galwad am Bryder ledled Cymru, ac wedi amlinellu'r gwaith sydd eisoes yn cael ei wneud ar draws nifer o fyrddau iechyd. Mae hynny'n uchelgais i'w groesawu, ond mae teuluoedd yn disgwyl yr un safonau gofal waeth ble maen nhw'n byw. Nawr, tybed, Weinidog, a allwch chi esbonio sut y bydd Llywodraeth Cymru yn asesu yn annibynnol a yw menywod a theuluoedd yn cael yr un profiad o Galwad am Bryder ym mhob bwrdd iechyd? Rwy'n credu eich bod wedi ateb hynny'n rhannol mewn cwestiwn cynharach. Mae mor bwysig bod gofal o'r un safon ar gael, ac mae'n bwysig bod proses wedi'i sefydlu i fesur hynny. Weinidog, rydych chi wedi siarad am rymuso menywod a theuluoedd i godi pryderon pan fyddan nhw'n credu bod rhywbeth o'i le, a dyna'n wir y ffordd gywir o fynd ati. Ond mae grymuso ond yn bosib dim ond os yw pobl yn gwybod bod y system yn bodoli yn y lle cyntaf. Yn rhy aml, mae teuluoedd wedi dweud nad oedden nhw'n gwybod sut i uwchgyfeirio pryderon neu herio penderfyniadau ar yr adeg roedden nhw'n poeni fwyaf. Nid yw creu proses yn gwarantu y bydd yn cael ei defnyddio. Weinidog, rydych chi wedi cydnabod pwysigrwydd sicrhau bod menywod a theuluoedd yn ymwybodol o'r system ac yn teimlo'n ddigon hyderus i'w defnyddio. Allwch chi felly ddweud wrthym ni sut mae'r Llywodraeth yn bwriadu mesur ymwybyddiaeth ymhlith cleifion a theuluoedd, yn hytrach na chymryd yn ganiataol bod yr wybodaeth wedi'i darparu? Er fy mod i'n cydnabod eich pwyslais ar newid diwylliant, nid yw diwylliant ar ei ben ei hun yn darparu adolygiadau clinigol cyflym. Os caiff pryderon eu huwchgyfeirio ac mae angen asesiadau ychwanegol, pwy fydd yn ymgymryd â'r adolygiadau hynny? Pa gapasiti gweithlu ychwanegol sydd ar gael i gefnogi'r rhaglen hon a pha gyllid penodol sydd yna i'w gweithredu? Mae staff ar draws ein gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol eisoes yn gweithio o dan bwysau sylweddol, fel y gwyddom ni. Maen nhw'n parhau i wneud gwaith rhagorol mewn amgylchiadau anodd, ond ni all mentrau diogelu cleifion weithredu ar ewyllys da yn unig. Lywydd, er fy mod i'n croesawu cyflwyno Galwad am Bryder, mae'n bwysig nad ydym yn colli golwg ar y cyd-destun ehangach. Y rheswm pam mae angen mesurau o'r fath yw oherwydd bod adolygiadau diweddar wedi datgelu pryderon difrifol am wasanaethau mamolaeth ledled Cymru. Mae'r adolygiad i wasanaethau ym Mae Abertawe wedi nodi methiannau dro ar ôl tro mewn gofal, llywodraethu a diwylliant, tra bod yr asesiad mamolaeth cenedlaethol wedi canfod bod angen gwelliannau pellach ledled Cymru. Mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn cefnogi mesurau sy'n cryfhau diogelwch cleifion ac sy'n rhoi llais cryfach i fenywod a theuluoedd. Fodd bynnag, bydd y cyhoeddiad heddiw yn cael ei farnu yn y pen draw nid yn ôl ei fwriadau, ond yn ôl ei ganlyniadau. Mae teuluoedd o bob cwr o Gymru yn haeddu gwybod, lle bynnag maen nhw'n rhoi geni, pwy bynnag sy'n darparu eu gofal, a pha bynnag bryderon sydd ganddyn nhw, y gwrandewir ar eu llais, y gweithredir ar eu pryderon, ac y bydd eu diogelwch nhw a'u babi bob amser yn dod yn gyntaf. Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769329 372 En 2026-09-15T18:45:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=18902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=18902&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769332 373 En 2026-09-15T18:48:08 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=19090&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=19090&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Peter. I think that there is an awful lot where there will be, I would hope, agreement across the Chamber on this, and that's come out in the fact that I think that it does no harm to be reinforcing those same questions, because it is something so important for us to be repeating things like this, in terms of the point you made that success is, again, in the implementation. It isn't about whether a system exists, it's about whether the system works, whether it is going to lead to further empowerment and improvements in safety, which, again, could even mean lives being saved. So, it's something of fundamental importance. You asked about ensuring that we need to make sure that there isn't a postcode lottery. Absolutely. In terms of how we stop that from happening, the Welsh health circular sets out that clear national expectation for health boards and trusts. Of course local arrangements will need to reflect individual services, but that core requirement has to be the same across Wales. And in terms of how we monitor that progress, it's going to be supported through national improvement networks. It's going to be monitored through established NHS governance and assurance arrangements as well. You talked about empowering women, and, again, I agree entirely with you. In terms of—and it's an interesting point—how we can make sure that they know that this is available, which is something that Claire raised as well, so, practically, the things that we can do, there's going to be information provided by health boards during care—information leaflets, posters, bedside information, discussions with staff. Because, again, we can't just put a poster on the wall and think, 'Oh, well, it's there now, people will have to read it.' This is a very stressful time in someone's life, and they're not necessarily going to be looking at the poster on the wall. That's why it has to be embedded in the culture of the NHS. And that's something that, again, we're going to have to keep under continual review to see how well that is working. In terms of how we assess how well it's working, I've laid that out. But in terms of the question that you raised, which is a really good question: how can we measure awareness levels? Of course, to a certain extent, how often it is used will be that, but that's a very crude way of looking at it. I'm going to speak to officials about what else could be possible, because I think that's a really good question. And you mentioned staff pressures. Now, I do recognise, and this is something that Jayne alluded to as well, that there are huge pressures facing staff. Of course, and I'm sure that they would agree, patient safety has to be the priority. And so that's why it's intended to strengthen existing deterioration escalation arrangements; it's not meant to create a separate service that runs alongside them. Health boards will have to ensure, of course, that those local pathways are practical, that they're understood clearly, that they're supported by appropriate clinical leadership. But again, we need to keep this under review. And finally, Llywydd, Peter, you asked, I suppose, why this is happening now, in a way, in terms of the wider context that we need to be aware of. Call for Concern isn't a response to any single review or investigation. It forms part of a wider programme to improve maternity and neonatal safety. But, of course, this doesn't exist in a vacuum. This is very timely today with the news that's coming out from England. We have to learn from reviews. We have to learn from inspections, investigations. Most importantly, we have to learn from the experiences of women and the experiences of families and make sure that, as you say, outcomes and making sure that people's lives are better—. That's the ultimate test. Diolch, Peter. Rwy'n credu bod yna gryn gytuno, rwy'n gobeithio, ar draws y Siambr ar hyn, ac mae hynny wedi ei weld yn y ffaith fy mod i'n credu nad yw'n gwneud unrhyw niwed i fod yn holi'r un cwestiynau hynny, oherwydd mae'n rhywbeth mor bwysig i ni fod yn ailadrodd pethau fel hyn, o ran y sylw a wnaethoch chi fod llwyddiant, eto, yn ymwneud â'r gweithredu. Nid yw'n ymwneud ag a yw system yn bodoli, mae'n ymwneud ag a yw'r system yn gweithio, a yw'n mynd i arwain at rymuso pellach a gwelliannau mewn diogelwch, a allai, unwaith eto, hyd yn oed olygu bod bywydau yn cael eu hachub. Felly, mae'n rhywbeth o bwysigrwydd sylfaenol. Fe wnaethoch chi ofyn am sicrhau bod angen i ni wneud yn siŵr nad oes loteri cod post. Yn hollol. O ran sut rydym ni'n atal hynny rhag digwydd, mae cylchlythyr iechyd Cymru yn nodi'r disgwyliad cenedlaethol clir hwnnw ar gyfer byrddau ac ymddiriedolaethau iechyd. Wrth gwrs, bydd angen i drefniadau lleol adlewyrchu gwasanaethau unigol, ond mae'n rhaid i'r gofyniad craidd hwnnw fod yr un fath ledled Cymru. Ac o ran sut rydym ni'n monitro'r cynnydd hwnnw, bydd yn cael ei gefnogi trwy rwydweithiau gwella cenedlaethol. Bydd yn cael ei fonitro trwy drefniadau llywodraethu a sicrwydd sefydledig y Gwasanaeth Iechyd hefyd. Fe wnaethoch chi siarad am rymuso menywod, ac, unwaith eto, rwy'n cytuno'n llwyr â chi. O ran—ac mae'n bwynt diddorol—sut y gallwn ni wneud yn siŵr eu bod yn gwybod bod hyn ar gael, sy'n rhywbeth a gododd Claire hefyd, felly, yn ymarferol, y pethau y gallwn ni eu gwneud, bydd gwybodaeth yn cael ei ddarparu gan fyrddau iechyd yn ystod gofal—taflenni gwybodaeth, posteri, gwybodaeth wrth ochr y gwely, trafodaethau gyda staff. Oherwydd, eto, ni allwn ni roi poster ar y wal a meddwl, 'O, wel, mae e yna nawr, bydd yn rhaid i bobl ei ddarllen.' Mae hwn yn gyfnod o straen mawr ym mywyd rhywun, ac nid ydyn nhw o reidrwydd yn mynd i fod yn edrych ar y poster ar y wal. Dyna pam mae'n rhaid iddo gael ei ymgorffori yn niwylliant y Gwasanaeth Iechyd. Ac mae hynny'n rhywbeth y bydd yn rhaid i ni ei adolygu'n barhaus i weld pa mor dda mae hynny'n gweithio. O ran sut rydym ni'n asesu pa mor dda mae'n gweithio, rydw i wedi amlinellu hynny. Ond o ran y cwestiwn a godwyd gennych chi, sy'n gwestiwn da iawn: sut allwn ni fesur lefelau ymwybyddiaeth? Wrth gwrs, i ryw raddau, pa mor aml y mae'n cael ei ddefnyddio fydd hynny, ond mae hynny'n ffordd amrwd iawn o edrych arno. Rydw i'n mynd i siarad â swyddogion am beth arall allai fod yn bosibl, oherwydd rwy'n credu bod hynny'n gwestiwn da iawn. Ac fe wnaethoch chi sôn am bwysau staff. Nawr, rwy'n cydnabod, ac mae hyn yn rhywbeth y cyfeiriodd Jayne ato hefyd, bod pwysau enfawr ar staff. Wrth gwrs, ac rwy'n siŵr y bydden nhw'n cytuno, mae'n rhaid i ddiogelwch cleifion fod y flaenoriaeth. Ac felly dyna pam mai'r bwriad yw cryfhau'r trefniadau presennol o ran uwchgyfeirio dirywiad; nid yw'n bwriadu creu gwasanaeth ar wahân sy'n rhedeg ochr yn ochr â nhw. Bydd yn rhaid i fyrddau iechyd sicrhau, wrth gwrs, bod y llwybrau lleol hynny'n ymarferol, eu bod yn cael eu deall yn glir, eu bod yn cael eu cefnogi gan arweinyddiaeth glinigol briodol. Ond eto, mae angen i ni adolygu hyn. Ac yn olaf, Lywydd, Peter, fe wnaethoch chi ofyn, mae'n debyg, pam mae hyn yn digwydd nawr, mewn ffordd, o ran y cyd-destun ehangach y mae angen i ni fod yn ymwybodol ohono. Nid yw Galwad am Bryder yn ymateb i unrhyw adolygiad neu ymchwiliad unigol. Mae'n rhan o raglen ehangach i wella diogelwch mamolaeth a newyddenedigol. Ond, wrth gwrs, nid yw hyn yn bodoli mewn gwagle. Mae hyn yn amserol iawn heddiw gyda'r newyddion sydd i'w gweld yn Lloegr. Mae'n rhaid i ni ddysgu o adolygiadau. Mae'n rhaid i ni ddysgu o arolygiadau, ymchwiliadau. Yn bwysicaf oll, mae'n rhaid i ni ddysgu o brofiadau menywod a phrofiadau teuluoedd a gwneud yn siŵr bod bywydau pobl yn well—. Dyna'r prawf eithaf. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769303 374 En 2026-09-15T18:50:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=19202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=19202&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769313 375 En 2026-09-15T18:52:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=19322&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=19322&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 12150 12150 Sara Crowley AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12150 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12150 Crowley, Sara I really welcome today's statement on the expansion of the Call for Concern into maternity and neonatal services. And since being elected, I've heard from far too many families who have raised concerns about their own health or their partner's health, as well as that of their baby, but felt that they weren't listened to or taken seriously, as we've heard multiple times, and, as we know, sometimes with devastating consequences. In preparation for today's statement, I've been made aware of staff working in adult in-patient wards in Cwm Taf Morgannwg, where Call for Concern is already in place, who have never heard of it. And I'm concerned that if staff aren't aware of the service, patients and families may not be either. So, I wonder if I could ask how the Welsh Government is working with health boards, and have a little bit more detail on that, to make sure that everybody involved, from the patient, families and staff, know about Call for Concern and have the information and training, and also how we make sure that families feel able to escalate those concerns without worrying that they're being difficult, or that it will affect their care. Diolch. Rwy'n croesawu'n fawr y datganiad heddiw ar ehangu Galwad am Bryder i wasanaethau mamolaeth a newyddenedigol. Ac ers cael fy ethol, rwyf wedi clywed gan lawer gormod o deuluoedd sydd wedi codi pryderon am eu hiechyd eu hunain neu iechyd eu partner, yn ogystal â'u babi, ond yn teimlo na wrandawyd arnyn nhw na'u cymryd o ddifrif, fel yr ydym ni wedi clywed sawl gwaith, ac, fel y gwyddom ni, weithiau gyda chanlyniadau trychinebus. Wrth baratoi ar gyfer y datganiad heddiw, rwyf wedi cael gwybod am staff sy'n gweithio mewn wardiau cleifion mewnol oedolion yng Nghwm Taf Morgannwg, lle mae Galwad am Bryder eisoes ar waith, nad ydyn nhw erioed wedi clywed amdano. Ac rwy'n pryderu, os nad yw staff yn ymwybodol o'r gwasanaeth, efallai na fydd cleifion a theuluoedd chwaith. Felly, tybed ga i ofyn sut mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda byrddau iechyd, a chael ychydig mwy o fanylion ar hynny, i wneud yn siŵr bod pawb sy'n gysylltiedig, o'r claf, teuluoedd a staff, yn gwybod am Galwad am Bryder ac yn cael yr wybodaeth a'r hyfforddiant, a hefyd sut rydym ni'n sicrhau bod teuluoedd yn teimlo eu bod yn gallu uwchgyfeirio'r pryderon hynny heb boeni eu bod yn drafferthus, neu y bydd yn effeithio ar eu gofal. Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769314 376 En 2026-09-15T18:53:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=19382&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=19382&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth [Inaudible.]—vitally important. Because of where the microphone is, I'm sorry that I'm having to have my back to you. It's very awkward about the Chamber. No family, no parent should ever be made to feel that they are being difficult when they are worried about the health or the condition of their baby, or indeed a mother about her own health, as we're talking about here as well. But again, if we are going to be embedding this and changing the culture of areas and pockets—and this is pockets, of course, but any pockets are too many pockets with this—then we have to make sure that women feel—  [Anghlywadwy.]—hanfodol bwysig. Oherwydd lle mae'r meicroffon, mae'n ddrwg gen i fy mod i'n gorfod troi fy ngefn arnoch chi. Mae'n lletchwith iawn o amgylch y Siambr. Ni ddylid byth gwneud i unrhyw deulu, unrhyw riant, deimlo eu bod yn creu trafferth pan fyddan nhw'n poeni am iechyd neu gyflwr eu babi, neu yn wir mam am ei hiechyd ei hun, fel rydym ni'n siarad amdano yma hefyd. Ond eto, os ydym ni'n mynd i fod yn ymgorffori hyn a newid diwylliant ardaloedd a phocedi—ac mae hyn yn bocedi, wrth gwrs, ond mae unrhyw bocedi yn ormod o bocedi gyda hyn—yna mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr bod menywod yn teimlo—  16260 7 2026-09-15T13:30:03 769349 377 Cy 2026-09-15T18:53:35 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=19417&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=19417&l=en 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth eu bod nhw'n cael eu grymuso— that they are being empowered— 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769351 378 En 2026-09-15T18:53:36 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=19418&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=19418&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth —that women feel that they are truly empowered to be able to use their voice, and to feel more certain that their voice is going to be listened to. I am concerned—. Okay, I will take that away, the point that you said about the lack of awareness among some members of the workforce. As I say, this is being rolled out at different timetables slightly over a period of weeks with different health boards, but would you mind writing to me with some of those specifics so I can look into that? That would be really—. Obviously, this is something for local health boards to do, but it would just be useful for me to get a flavour of where, perhaps, we need to be aware of what might be happening. So, that would be really useful for me. But again, just to say that our ambition isn't simply for people to know about Call for Concern, but for them to feel confident in using it, and safe in the knowledge that their concerns are going to be taken seriously. That should never prejudice their care. Thank you so much for raising that. Diolch, Sara. —bod menywod yn teimlo eu bod nhw yn wirioneddol wedi eu grymuso i allu defnyddio eu llais, ac i deimlo'n fwy sicr y gwrandewir ar eu llais. Rwy'n pryderu—. Iawn, fe ro i fwy o ystyriaeth i hynny, y sylw a wnaethoch chi am y diffyg ymwybyddiaeth ymhlith rhai aelodau o'r gweithlu. Fel y dywedais i, mae hyn yn cael ei gyflwyno ar amserlenni ychydig yn wahanol dros gyfnod o wythnosau gyda byrddau iechyd gwahanol, ond a fyddech chi'n meddwl ysgrifennu ataf gyda rhai o'r manylion hynny er mwyn i mi allu edrych ar hynny? Byddai hynny'n wirioneddol—. Yn amlwg, mae hyn yn rhywbeth i fyrddau iechyd lleol ei wneud, ond byddai'n ddefnyddiol i mi gael syniad o ble, efallai, mae angen i ni fod yn ymwybodol o'r hyn a allai fod yn digwydd. Felly, byddai hynny'n ddefnyddiol iawn i mi. Ond eto, dim ond i ddweud nad ein huchelgais yw i bobl wybod am Galwad am Bryder, ond iddyn nhw deimlo'n hyderus wrth ei ddefnyddio, ac yn ddiogel yn gwybod y cymerir eu pryderon o ddifrif. Ni ddylai hynny fyth effeithio eu gofal. Diolch yn fawr am grybwyll hynny. Diolch, Sara. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769354 379 En 2026-09-15T18:54:39 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=19481&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=19481&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 12148 12148 Gareth Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12148 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12148 Thomas, Gaz Thanks, Deputy Minister. It's a really serious thing that you've brought to our attention with postpartum. The maternity and birth statistics for 2025 show that 35 per cent of pregnant women in Wales report a mental health condition at initial assessment. Cwm Taf Morgannwg health board had the highest rate in Wales at 39 per cent. Deterioration in mental health during pregnancy or the postnatal period can be extremely rapid. One of the main clinical messages from MBRRACE-UK, in the report last year, was that it's important to recognise and act on red flags in maternal mental health, including significant change in mental state, thoughts or acts of violent self-harm, expression of incompetence as a mother, or estrangement from the infant. Could a call for concern in maternity services be made where the concern is psychiatric deterioration, including postpartum psychosis, acute suicide ideation, or a sudden change in behaviour? Diolch, Dirprwy Weinidog. Mae'n beth difrifol iawn rydych chi wedi'i ddwyn i'n sylw gyda gofal ôl-enedigol. Mae'r ystadegau mamolaeth a genedigaeth ar gyfer 2025 yn dangos bod 35 y cant o fenywod beichiog yng Nghymru yn adrodd cyflwr iechyd meddwl ar yr asesiad cychwynnol. Bwrdd iechyd Cwm Taf Morgannwg oedd â'r gyfradd uchaf yng Nghymru ar 39 y cant. Gall dirywiad mewn iechyd meddwl yn ystod beichiogrwydd neu'r cyfnod ôl-enedigol fod yn gyflym iawn. Un o'r prif negeseuon clinigol gan MBRRACE-UK, yn yr adroddiad y llynedd, oedd ei bod yn bwysig cydnabod a gweithredu ar iechyd meddwl mamau os oedd yna arwyddion pryderus, gan gynnwys newid sylweddol mewn cyflwr meddwl, meddyliau neu weithredoedd o hunan-niweidio treisgar, mynegiant o analluogrwydd fel mam, neu ymddieithrio oddi wrth y baban. A ellid codi pryder mewn gwasanaethau mamolaeth lle mae'r pryder yn ddirywiad seiciatrig, gan gynnwys seicosis ôl-enedigol, meddyliau dwys am hunanladdiad, neu newid sydyn mewn ymddygiad? 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769306 380 En 2026-09-15T18:55:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=19502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=19502&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769307 381 En 2026-09-15T18:55:54 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=19556&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=19556&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Gareth. I know the expertise that you bring to this area as well, so thank you for sharing that. Certainly we need to be learning from MBRRACE-UK on this. My understanding is that acute psychiatric problems, like what you've set out, would be covered by this. Again, it's making sure that this supplements and complements the support that is already there, that it doesn't look to sit alongside it. If a family member in the kind of situation that you are outlining notices something about the mother, that their mental health is deteriorating, they will be with them possibly every day, they will be with them hour after hour. They will see that deterioration in a way that a clinician might not, because they haven't seen them for as long. So, this is vitally important and this is something that I'm really passionate about. And I know that you're not just passionate about this, but you have an awful lot of expertise in this area as well. I really appreciate the fact that you've raised this because, absolutely, we can't afford to get this wrong. This is about women's lives. So, thank you for raising that. Diolch, Gareth. Rwy'n gwybod am eich arbenigedd yn y maes yma hefyd, felly diolch am rannu hynny. Yn bendant, mae angen i ni ddysgu gan MBRRACE-UK yn hyn o beth. Fy nealltwriaeth i yw y byddai problemau seiciatrig acíwt, fel y rhai rydych chi wedi'u disgrifio, yn cael eu cynnwys yn hyn. Unwaith eto, mae'n bwysig sicrhau bod hyn yn ategu ac yn cyd-fynd â'r gefnogaeth sydd eisoes ar gael, yn hytrach na dim ond eistedd ochr yn ochr â hi. Os bydd aelod o'r teulu yn y math o sefyllfa rydych chi'n ei disgrifio yn sylwi ar rywbeth ynglŷn â'r fam, fel bod ei hiechyd meddwl yn dirywio, byddant gyda hi o bosibl bob dydd, awr ar ôl awr. Byddant yn gweld y dirywiad hwnnw mewn ffordd na fyddai clinigwr o bosibl yn ei weld, gan nad ydyn nhw wedi bod yn eu gweld am gyfnod mor hir. Felly, mae hyn yn hollbwysig ac yn rhywbeth rwy'n angerddol iawn yn ei gylch. Ac rwy'n gwybod nad ydych chi nid yn unig yn angerddol, ond bod gennych chi lawer iawn o arbenigedd yn y maes hwn hefyd. Rwy'n gwerthfawrogi'n fawr eich bod wedi codi'r mater hwn oherwydd, yn bendant, ni allwn ni fforddio gwneud camgymeriad yma. Mae hyn yn ymwneud â bywydau menywod. Felly, diolch i chi am wneud y sylw yna. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769308 382 En 2026-09-15T18:57:05 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=19627&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=19627&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 12141 12141 Zaynub Akbar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12141 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12141 Akbar, Zaynub Diolch yn fawr to the Deputy Minister for her statement today. I'd like to start by sharing a constituent's experience. Megan Lewis is a recent midwifery graduate from the University of South Wales, and despite graduating with a first-class honours degree, Megan and 62 other graduates have been told that there are no band 5 vacancies for them. In her own words, Megan says, ‘We are being told we are not needed, but we are needed. I see it with my own eyes. The staff see it, the women and the families—we all see it.’ Safe staffing is not optional. I recently wrote to Cardiff and Vale health board who told me that they do not anticipate any vacancies in the near future, and are currently over-established by around 20 whole-time equivalent midwives. It feels like there's a disconnect between the experience on the ground and the staffing levels that health boards are required to maintain. The upcoming national workforce plan announced by the Government does present a valuable opportunity to shape the future of the workforce, so I wondered if the Deputy Minister could just give some clarity on how this will improve the way staffing demand and the commissioning of training courses will be aligned with each other. Diolch yn fawr i'r Dirprwy Weinidog am ei datganiad heddiw. Fe hoffwn i ddechrau trwy rannu profiad etholwr. Mae Megan Lewis wedi graddio mewn bydwreigiaeth yn ddiweddar o Brifysgol De Cymru, ac er iddi raddio gyda gradd anrhydedd dosbarth cyntaf, dywedwyd wrth Megan a 62 o raddedigion eraill nad oes unrhyw swyddi gwag band 5 ar eu cyfer. Yn ei geiriau ei hun, dywed Megan, 'Rydym ni'n cael gwybod nad oes ein hangen ni, ond mae ein hangen ni. Rwy'n ei weld gyda fy llygaid fy hun. Mae'r staff yn ei weld, y menywod a'r teuluoedd—rydyn ni i gyd yn ei weld.' Nid dewis yw staffio diogel. Ysgrifennais at fwrdd iechyd Caerdydd a'r Fro yn ddiweddar a ddywedodd wrthyf i nad ydyn nhw'n rhagweld unrhyw swyddi gwag yn y dyfodol agos, ac ar hyn o bryd bod ganddyn nhw ormod o staff, o oddeutu 20 o fydwragedd cyfwerth ag amser llawn. Mae'n teimlo fel bod datgysylltiad rhwng y profiad ar lawr gwlad a'r lefelau staffio y mae'n ofynnol i fyrddau iechyd eu cynnal. Mae'r cynllun gweithlu cenedlaethol sydd ar ddod a gyhoeddwyd gan y Llywodraeth yn cyflwyno cyfle gwerthfawr i lunio dyfodol y gweithlu, felly tybed a allai'r Dirprwy Weinidog roi rhywfaint o eglurder ynghylch sut y bydd hyn yn gwella'r ffordd y bydd y galw am staff a chomisiynu cyrsiau hyfforddi yn asio. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769312 383 En 2026-09-15T18:58:24 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=19706&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=19706&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Zaynub, and thank you for your advocacy with this issue as well. This has come up already and I'll say again that I know that there are concerns about how reported staffing levels don't always reflect the pressures that are being experienced on the ground, and as you've alluded to, the 2026 student streamlining process has highlighted how vitally important it is that we ensure workforce planning, education commissioning and service requirements are closely aligned. Now, of course we need to learn lessons from that for future cohorts, but we vitally need to be supporting those graduates today—Megan and her fellow graduates. They are needed. Of course they are needed, and as a Government, we are doing everything that we can to maximise those employment opportunities, working again with HEIW and NHS Wales. I can only begin to imagine how difficult this time will be for Megan and for her fellow graduates. It is something that we absolutely are taking incredibly seriously. And, of course, this is feeding into the workforce plan. In terms of our response to ‘The path to safer beginnings in Wales’ report, we're already working with NHS organisations to develop the future maternity workforce security tool that I mentioned earlier, which reflects better the complexity of care, where the future service demands are going to be, workforce requirements. And in that meantime period, health boards have to, of course, deploy their workforce effectively with the existing mandated planning tool Birthrate Plus. But, look, this is something that is hugely, hugely important, and the thoughts of everyone in this Chamber are going to be with that cohort, and I thank you, and other Members as well, for raising their concerns. They are needed. Thank you. Diolch, Zaynub, a diolch am eich eiriolaeth gyda'r mater hwn hefyd. Mae hyn wedi codi eisoes, ac fe hoffwn i ail-ddweud fy mod i'n ymwybodol o'r pryderon ynghylch sut nad yw lefelau staffio a adroddir bob amser yn adlewyrchu'r pwysau a brofir ar lawr gwlad; ac fel y sonioch chi, mae'r broses symleiddio ar gyfer myfyrwyr yn 2026 wedi amlygu pa mor hanfodol bwysig yw hi i ni sicrhau bod cynllunio'r gweithlu, comisiynu addysg a gofynion gwasanaeth yn cyd-fynd yn agos. Wrth gwrs, mae angen i ni ddysgu gwersi o hynny ar gyfer carfanau'r dyfodol, ond mae angen dybryd arnom ni i gefnogi'r graddedigion hynny heddiw—Megan a'i chyd-raddedigion. Mae eu hangen nhw. Wrth gwrs bod eu hangen nhw, ac fel Llywodraeth, rydym ni'n gwneud popeth o fewn ein gallu i wneud y mwyaf o'r cyfleoedd cyflogaeth hynny, gan weithio unwaith eto gydag Addysg a Gwella Iechyd Cymru a Gwasanaeth Iechyd Gwladol Cymru. Prin y gallaf i ddychmygu pa mor anodd fydd y cyfnod hwn i Megan ac i'w chyd-raddedigion. Mae'n rhywbeth rydym ni'n ei gymryd yn gwbl o ddifrif. Ac wrth gwrs, mae hyn yn cyfrannu at y cynllun gweithlu. O ran ein hymateb i'r adroddiad 'Y llwybr tuag at ddechrau mwy diogel yng Nghymru', rydym ni eisoes yn gweithio gyda sefydliadau'r Gwasanaeth Iechyd i ddatblygu'r offeryn diogelwch ar gyfer gweithlu gwasanaethau mamolaeth y dyfodol y soniais i amdano yn gynharach, sy'n adlewyrchu'n well cymhlethdod gofal, beth fydd gofynion gwasanaeth yn y dyfodol, gofynion y gweithlu. Ac yn y cyfamser, mae'n rhaid i fyrddau iechyd, wrth gwrs, ddefnyddio eu gweithlu yn effeithiol gyda'r offeryn cynllunio gorfodol presennol Birthrate Plus. Ond, edrychwch, mae hyn yn rhywbeth sy'n hynod o bwysig, a bydd meddyliau pawb yn y Siambr hon gyda'r garfan honno, ac rwy'n diolch i chi, ac Aelodau eraill hefyd, am godi eu pryderon. Mae eu hangen nhw. Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769309 384 En 2026-09-15T19:00:00 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=19802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=19802&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769310 385 Cy 2026-09-15T19:00:26 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=19828&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=19828&l=en 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Yn olaf, Francesca O'Brien. Finally, Francesca O'Brien. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769311 386 En 2026-09-15T19:00:29 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=19831&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=19831&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12190 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca Diolch, Lywydd. And thank you, Deputy Minister, for your statement. I have to give my own personal experience, which is somewhat a little bit different to many families. It was a really positive one and a really precious one, the way it should be. I gave birth in Singleton Hospital to two healthy boys in what they describe as a giant hot tub, but I have reminded them that it's not quite as relaxing as they do make out. But that to one side, I wish all mums and families had that same experience, but I can't ignore what other families do go through. In May last year, Llais found that 76 per cent of women and families who used the same maternity services as I did at Singleton reported a negative experience or failures in their care. Two months later, families published their own review because, in their words, their trust in the health board had broken down completely. They identified failures in escalation, which we've discussed this afternoon. The independent review, published the very next day, found repeated failures in care, and complaints handling that simply wasn't good enough. Those services are still in level 4 intervention. So, Deputy Minister, what specific actions will you take to ensure escalation routes will work, when the last one failed? Because I'd love more women, families and babies to have the same experience as I did—maybe not always in the hot tub, but a better experience. Thank you. Diolch, Lywydd. A diolch, Ddirprwy Weinidog, am eich datganiad. Mae'n rhaid i mi sôn am fy mhrofiad personol fy hun, sydd ychydig yn wahanol i lawer o deuluoedd. Roedd yn un cadarnhaol iawn ac yn un gwerthfawr iawn, fel y dylai fod. Fe wnes i roi genedigaeth yn Ysbyty Singleton i ddau fachgen iach yn yr hyn maen nhw'n ei ddisgrifio fel twba twym enfawr, ond rwyf wedi eu hatgoffa nad yw mor ymlaciol ag y maen nhw'n ei ddisgrifio. Ond rwy'n dweud hynny wrth fynd heibio, ac yn dymuno i bob mam a theulu gael yr un profiad, ond ni allaf anwybyddu'r hyn y mae teuluoedd eraill yn ei wynebu. Ym mis Mai y llynedd, canfu Llais fod 76 y cant o fenywod a theuluoedd a ddefnyddiodd yr un gwasanaethau mamolaeth ag y gwnes i yn Singleton wedi adrodd profiad negyddol neu fethiannau yn eu gofal. Ddau fis yn ddiweddarach, cyhoeddodd teuluoedd eu hadolygiad eu hunain oherwydd, yn eu geiriau nhw, roedd eu hymddiriedaeth yn y bwrdd iechyd wedi chwalu'n llwyr. Fe wnaethon nhw nodi methiannau mewn uwchgyfeirio, yr ydym ni wedi eu trafod y prynhawn yma. Canfu'r adolygiad annibynnol, a gyhoeddwyd y diwrnod canlynol, fod methiannau dro ar ôl tro mewn gofal, ac nad oedd ymdrin â chwynion yn ddigon da. Mae'r gwasanaethau hynny yn dal i fod mewn ymyrraeth lefel 4. Felly, Ddirprwy Weinidog, pa gamau penodol y byddwch chi'n eu cymryd i sicrhau bod llwybrau uwchgyfeirio yn gweithio, pan fethodd yr un diwethaf? Oherwydd byddwn i wrth fy modd i fwy o fenywod, teuluoedd a babanod gael yr un profiad â mi—efallai nid bob amser yn y twba twym, ond profiad gwell. Diolch. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769348 387 En 2026-09-15T19:01:53 http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=19915&l=en http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=19915&l=cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Thank you for raising that. Look, I'm really glad that you had that positive experience. It should, like you say, be a precious experience for every family or every individual, and, too often, it isn't, of course, and I feel that we need to keep repeating that, for the vast majority of families, they will have a wonderful experience and life-changing in a fantastic way. For too many families, they have a life-changing experience in another way, and not just our thoughts, our action here has to be making sure that we are helping them. We have to learn from every investigation, whether that's in our own health boards, whether that's from investigations that are happening that are commissioned on a greater level, nationally, sometimes in other countries as well. In terms of, as I've said, how we make sure that the escalation processes are followed, this has to sit alongside the tools that already exist, to complement them as that safeguard, so that it is yet another check and balance, and, crucially, it's a platform to make sure that women get their voice heard, that families get their concerns raised. As I've said, existing governance assurance arrangements are going to be used to make sure that we are monitoring this properly. But if I could say finally, Dirprwy—. Forgive me, I downgraded you then, sorry. If I can say finally, Llywydd—it's the first day back—that every family, every woman deserves to have the fantastic care that you've just set out. I can only imagine that this will have been a difficult statement for many families to listen to, and you are going to be in our thoughts as well. We have to get this right. And I really welcome the tone that everyone in the Chamber has taken this afternoon. Diolch. Diolch, Lywydd. Diolch am grybwyll hynny. Edrychwch, rwy'n falch iawn eich bod wedi cael y profiad cadarnhaol hwnnw. Dylai, fel rydych chi'n ei ddweud, fod yn brofiad gwerthfawr i bob teulu neu bob unigolyn, ac, yn rhy aml, dydy e ddim, wrth gwrs, ac rwy'n teimlo bod angen i ni barhau i ailadrodd hynny, i'r mwyafrif helaeth o deuluoedd, y byddan nhw'n cael profiad gwych sy'n newid eu bywydau mewn ffordd wych. I ormod o deuluoedd, maen nhw'n cael profiad sy'n newid eu bywydau mewn ffordd arall, ac nid dim ond ein meddyliau, rhaid i'n gweithredu yn hyn o beth wneud yn siŵr ein bod ni'n eu helpu. Mae'n rhaid i ni ddysgu o bob ymchwiliad, boed hynny yn ein byrddau iechyd ein hunain, boed hynny'n dod o ymchwiliadau a gomisiynir ar lefel uwch, yn genedlaethol, weithiau mewn gwledydd eraill hefyd. O ran sut rydym ni'n gwneud yn siŵr bod y prosesau uwchgyfeirio yn cael eu dilyn, mae'n rhaid i hyn ddigwydd ochr yn ochr â'r prosesau sy'n bodoli eisoes, i'w hategu fel y broses ddiogelu honno, fel ei bod yn broses ddiogelu arall, ac, yn hollbwysig, mae'n llwyfan i wneud yn siŵr y clywir llais menywod, y codir pryderon teuluoedd. Fel y dywedais i, caiff y trefniadau sicrwydd llywodraethu presennol eu defnyddio i wneud yn siŵr ein bod yn cadw golwg iawn ar hyn. Ond os gaf i ddweud yn olaf, Ddirprwy—. Maddeuwch i mi, fe wnes i eich israddio yn y fan yna, mae'n ddrwg gen i. Ond os ga i ddweud yn olaf, Lywydd—dyma'r diwrnod cyntaf yn ôl—bod pob teulu, pob menyw, yn haeddu cael y gofal gwych rydych chi newydd ei amlinellu. Allaf i ond dychmygu y bu hwn yn ddatganiad anodd i lawer o deuluoedd ei glywed, a byddwn yn meddwl amdanoch chi hefyd. Mae'n rhaid i ni wneud hyn yn iawn. Ac rwy'n croesawu'n fawr natur foneddigaidd pawb yn y Siambr y prynhawn yma. Diolch. Diolch, Lywydd. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769350 388 Cy 2026-09-15T19:03:57 http://www.senedd.tv/cy/16260?startPos=20039&l=cy http://www.senedd.tv/en/16260?startPos=20039&l=en 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. Daw hynny â thrafodion heddiw i ben. Diolch, bawb. Thank you very much, Deputy Minister. That brings today's proceedings to a close. Thank you, all. 16260 7 2026-09-15T13:30:03 769352 389 Cy 260915-7 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Sicrhau bod Menywod, Babanod a Theuluoedd yn Ganolog i Ddiogelwch: Gweithredu Call for Concern mewn Gwasanaethau Mamolaeth a Newyddenedigol 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Putting Women, Babies and Families at the Heart of Safety: The implementation of Call for Concern in Maternity and Neonatal Services I Daeth y cyfarfod i ben am 19:04. The meeting ended at 19:04.