16085 7 2026-07-14T13:30:01 767455 0 Cy 2026-07-14T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=-48598&l=en 260714-0 C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 768512 1 Cy 260714-0 I Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny. Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant wrth gyflwyno’r busnes. In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches. [R] indicates that the Member has declared an interest when tabling the business. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767456 2 Cy 260714-0 I Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Huw Irranca-Davies) yn y Gadair.  The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Huw Irranca-Davies) in the Chair. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767458 3 Cy 2026-07-14T13:30:01 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3&l=en 260714-1 Datganiad gan y Llywydd Statement by the Llywydd C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Prynhawn da, bawb.  Good afternoon, everybody. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767461 4 En 2026-07-14T13:30:02 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4&l=cy 260714-1 Datganiad gan y Llywydd Statement by the Llywydd C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Good afternoon, everybody. We will make a start. Prynhawn da, bawb. Fe wnawn ni gychwyn arni. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767464 5 Cy 2026-07-14T13:30:06 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=8&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=8&l=en 260714-1 Datganiad gan y Llywydd Statement by the Llywydd C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Gadewch inni ddechrau. Yn gyntaf, hoffwn roi gwybod i'r Aelodau, yn unol â Rheol Sefydlog 26.87, fy mod wedi sefydlu a chyhoeddi amserlen ar gyfer balotau Biliau Aelod ar gyfer y seithfed Senedd. Cynhelir dau falot, y cyntaf ddydd Mercher 14 Hydref a'r ail ddydd Mercher 7 Gorffennaf 2027. Mae'r broses ar gyfer balotau Biliau Aelod yn newydd ar gyfer y seithfed Senedd. Am y tro cyntaf, bydd y rhain yn falotau enw yn unig. Bydd rhagor o fanylion am y balotau, ynghyd â gwybodaeth am yr hyfforddiant a fydd ar gael ar y broses o ran Biliau Aelod, yn cael eu cyhoeddi i'r holl Aelodau yr wythnos hon. Diolch. Let's make a start. I would first of all like to inform Members that, in accordance with Standing Order 26.87, I have established and published the timetable for the Member Bill ballots for the seventh Senedd. Two ballots will be held, the first on Wednesday 14 October and the second on Wednesday 7 July 2027. The process for Member Bill ballots is new for the seventh Senedd. For the first time, these will be name-only ballots. Further detail about the ballots, together with information about the training that will be available on the Member Bill process, will be issued to all Members this week. Thank you. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767470 6 Cy 2026-07-14T13:31:13 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=75&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=75&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Nawr, symudwn i eitem 1, cwestiynau i'r Prif Weinidog. Cwestiwn 1, Cai Parry-Jones. Now, we will move on to item 1, questions to the First Minister. The first question is from Cai Parry-Jones. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767471 7 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Arbedion Cost Cost Savings 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767472 8 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12174 12174 Cai Parry-Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12174 Parry-Jones, Cai 1. A yw Llywodraeth Cymru wedi gwneud unrhyw arbedion cost diriaethol mewn unrhyw adran yn ystod y Senedd hon hyd yn hyn? OQ64428 1. Has the Welsh Government made any tangible cost savings in any department during this Senedd so far? OQ64428 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767473 9 En 2026-07-14T13:31:29 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=91&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=91&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Llywydd, our job is to make every £1 work as hard as possible for the people of Wales. That means focusing resources on the priorities that matter most to people and delivering the commitments we were elected to deliver. We're reviewing spending across Government to ensure resources are directed where they can make the biggest difference, whether that's cutting waiting lists, tackling child poverty or strengthening our economy. Alongside this, we will continue to press Westminster, of course, for the fair funding that Wales deserves. Lywydd, ein cyfrifoldeb ni yw gwneud i bob £1 weithio mor galed â phosibl i bobl Cymru. Mae hynny'n golygu canolbwyntio adnoddau ar y blaenoriaethau sydd bwysicaf i bobl a chyflawni'r ymrwymiadau y cawsom ni ein hethol i'w cyflawni. Rydym ni'n adolygu gwariant ar draws y Llywodraeth i sicrhau bod adnoddau yn cael eu cyfeirio lle gallan nhw wneud y gwahaniaeth mwyaf, pa un a yw hynny'n dorri rhestrau aros, yn fynd i'r afael â thlodi plant neu'n gryfhau ein heconomi. Ochr yn ochr â hyn, byddwn yn parhau i bwyso ar San Steffan, wrth gwrs, am y cyllid teg y mae Cymru yn ei haeddu. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767479 10 En 2026-07-14T13:31:58 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=120&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=120&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12174 12174 Cai Parry-Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12174 Parry-Jones, Cai I'll take that as a 'no'. A key component of the Welsh Government's administrative spend is the estate it owns and manages. According to the most recent and cutely named 'State of the Estate' report, published in April, we see that the Welsh Government has around 70,000 sq m of estate at a cost of nearly £20 million a year. Seventy thousand square metres of estate is exactly the same as the 2020 target produced pre COVID and before the boom in home working. We also learnt from the latest report, quote: 'Most Staff continued to work remotely'. First Minister, smarter management of the estate could save over £10 million a year. My question is: why is the Welsh Government not making these obvious efficiencies? Fe wnaf i gymryd hynny fel 'nac ydy'. Un o elfennau allweddol gwariant gweinyddol Llywodraeth Cymru yw'r ystad y mae'n berchen arni ac yn ei rheoli. Yn ôl yr adroddiad 'Cyflwr yr Ystad' diweddaraf, a gyhoeddwyd ym mis Ebrill, rydym ni'n gweld bod gan Lywodraeth Cymru oddeutu 70,000 metr sgwâr o ystâd ar gost o bron i £20 miliwn y flwyddyn. Mae saith deg mil metr sgwâr o ystad yn union yr un fath â tharged 2020 a gynhyrchwyd cyn COVID a chyn y cynnydd enfawr i weithio gartref. Fe wnaethom ni hefyd ddarganfod o'r adroddiad diweddaraf, dyfyniad: 'Parhaodd y rhan fwyaf o'r staff i weithio o bell'. Brif Weinidog, gallai rheoli'r ystad yn fwy clyfar arbed dros £10 miliwn y flwyddyn. Fy nghwestiwn i yw: pam nad yw Llywodraeth Cymru yn gwneud yr arbedion effeithlonrwydd amlwg hyn? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767491 11 En 2026-07-14T13:32:45 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=167&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=167&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I know the Member comes from the position of begrudgingly having even a square foot of estate in Wales looking after the interests of the people of Wales. But, I'll tell you what, this Government is a Government that believes in using the resources that we have wisely. We can look at it in terms of square footage or we can look at it in terms of people. What I want to do is make the most of the people that we have, whether that's working in the civil service, whether it's working across public sector, in health and education and in everything this Government does—including encouraging people to get the right balance between remote working and working in the office. We will do our utmost to make, as I say, the best use of every single £1. In that context, maybe he should take my original answer as a 'yes'. Rwy'n gwybod bod yr Aelod yn dod o'r safbwynt o fod yn anfoddog â hyd yn oed troedfedd sgwâr o ystad yng Nghymru yn gofalu am fuddiannau pobl Cymru. Ond, ddywedaf i wrthych chi beth, mae'r Llywodraeth hon yn Llywodraeth sy'n credu mewn defnyddio'r adnoddau sydd gennym ni yn ddoeth. Gallwn ni ei ystyried o safbwynt troedfeddi sgwâr neu gallwn ni ei ystyried o safbwynt pobl. Yr hyn yr wyf i eisiau ei wneud yw gwneud y gorau o'r bobl sydd gennym ni, pa un a yw hynny'n gweithio yn y gwasanaeth sifil, yn gweithio ar draws y sector cyhoeddus, ym meysydd iechyd ac addysg ac ym mhopeth y mae'r Llywodraeth hon yn ei wneud—gan gynnwys annog pobl i gael y cydbwysedd cywir rhwng gweithio o bell a gweithio yn y swyddfa. Byddwn yn gwneud ein gorau glas i wneud, fel y dywedais i, y defnydd gorau o bob £1. Yn y cyd-destun hwnnw, efallai y dylai gymryd fy ateb gwreiddiol fel 'ydy'. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767493 12 En 2026-07-14T13:33:34 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=216&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=216&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12178 12178 Anna Nicholl AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12178 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12178 Nicholl, Anna Yesterday, the Public Accounts and Public Administration Committee took evidence from Adrian Crompton, the outgoing Auditor General for Wales. In his evidence, he was clear that value for money is not just about spending less, it's about making the money we do have work better. If we are to address the real challenges facing our communities today, what we need to focus on is better Government, driven by a new leadership. I'm delighted that this is already a core commitment of this Government and something it's getting started on quickly in its first 100 days. Will the First Minister assure us that his Government will maintain a relentless focus on improving outcomes for people and making the best use of the resources that Government does have? Ddoe, clywodd y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus dystiolaeth gan Adrian Crompton, Archwilydd Cyffredinol Cymru sy'n gadael. Yn ei dystiolaeth, roedd yn eglur nad yw gwerth am arian yn golygu gwario llai yn unig, mae'n golygu gwneud i'r arian sydd gennym ni weithio'n well. Os ydym ni'n mynd i fynd i'r afael â'r heriau gwirioneddol sy'n wynebu ein cymunedau heddiw, yr hyn y mae angen i ni ganolbwyntio arno yw gwell Llywodraeth, wedi'i ysgogi gan arweinyddiaeth newydd. Rwyf i wrth fy modd bod hwn eisoes yn ymrwymiad craidd i'r Llywodraeth hon ac yn rhywbeth y mae'n cychwyn arno'n gyflym yn ei 100 diwrnod cyntaf. A wnaiff y Prif Weinidog ein sicrhau ni y bydd ei Lywodraeth yn parhau i ganolbwyntio'n ddiwyro ar wella canlyniadau i bobl a gwneud y defnydd gorau o'r adnoddau sydd gan y Llywodraeth? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767499 13 En 2026-07-14T13:34:18 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=260&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=260&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun We've made it clear that it's all about outcomes, it's all about looking at how the decisions that we take as a Government impact positively on the lives of the people of Wales. I absolutely agree that good Government isn't about chasing short-term savings, if you like. Though we make every £1 work hard, it is about making every £1 deliver better outcomes for the people of Wales. It's why we're reforming how public services are delivered. That stronger focus on prevention is one that comes to mind immediately—how we can spend money now on stopping some of those problems in health occurring later down the line. It's why the target has been put in place by the enterprise Minister on halving the productivity gap and making the investment now in ensuring that we strengthen the economy in that way. It is all about good Government, with long-term positive outcomes for the people of Wales. Rydym ni wedi ei gwneud hi'n eglur bod y cwbl yn fater o ganlyniadau, mae'r cwbl yn fater o edrych ar sut mae'r penderfyniadau yr ydym ni'n eu gwneud fel Llywodraeth yn effeithio'n gadarnhaol ar fywydau pobl Cymru. Rwy'n cytuno'n llwyr nad yw Llywodraeth dda yn golygu mynd ar drywydd arbedion byrdymor, fel petai. Er ein bod ni'n gwneud i bob £1 weithio'n galed, mae'n golygu gwneud i bob £1 sicrhau canlyniadau gwell i bobl Cymru. Dyna pam rydym ni'n diwygio sut mae gwasanaethau cyhoeddus yn cael eu darparu. Mae'r pwyslais cryfach hwnnw ar atal yn un sy'n dod i'r meddwl yn syth—sut y gallwn ni wario arian rŵan ar atal rhai o'r problemau hynny ym maes iechyd sy'n digwydd yn ddiweddarach. Dyna pam mae'r targed wedi cael ei gyflwyno gan y Gweinidog menter ar haneru'r bwlch cynhyrchiant a gwneud y buddsoddiad rŵan i sicrhau ein bod ni'n cryfhau'r economi yn y modd hwnnw. Mae'r cwbl yn fater o Lywodraeth dda, â chanlyniadau cadarnhaol hirdymor i bobl Cymru. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767459 14 En 2026-07-14T13:35:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=302&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767463 15 En 2026-07-14T13:35:11 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=313&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=313&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Diolch, Brif Weinidog. One of the key challenges of Government is to manage in-year spend and in-year overspends. You will know, First Minister, that local government is bound by law that they have to balance their books within year. That doesn't go for other governmental departments. Do you accept the principle that all Government departments should manage their budgets to the agreed budgets, or, if not, can you outline what in-year overspends you are prepared to accept this year? Diolch, Brif Weinidog. Un o brif heriau Llywodraeth yw rheoli gwariant yn ystod y flwyddyn a gorwariant yn ystod y flwyddyn. Byddwch yn gwybod, Brif Weinidog, bod llywodraeth leol wedi'i rhwymo gan y gyfraith bod yn rhaid iddyn nhw fantoli eu cyfrifon o fewn y flwyddyn. Nid yw hynny'n wir i adrannau llywodraethol eraill. A ydych chi'n derbyn yr egwyddor y dylai pob adran Llywodraeth reoli eu cyllidebau yn unol â'r cyllidebau y cytunwyd arnyn nhw, neu, os nad ydych, a allwch chi amlinellu pa orwariant yn ystod y flwyddyn yr ydych chi'n barod i'w dderbyn eleni? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767467 16 En 2026-07-14T13:35:43 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=345&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=345&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Member will imagine, I'm sure—and he'd imagine correctly—that this is a Government coming into power that is determined to look afresh at all the budgets that we have, to make sure they are aligned with our priorities, that money is being spent well, with outcomes at the heart of everything that we do. It's not the case that our Government departments can have overspends as such. There are elements of the public service, we know, where there are significant in-year pressures—health being one of those—and this Government has indeed inherited hundreds of millions of pounds of in-year pressures in the health service as a result of the mismanagement of health by previous Labour health Ministers. That's something that doesn't stop us from getting to grips with the challenge now in improving public services, but that is the reality, and everything we do is about making sure that our public funding is dealt with in a prudent way, to deliver the best outcomes for the people of Wales. Bydd yr Aelod yn dychmygu, rwy'n siŵr—a byddai'n dychmygu'n gywir—bod hon yn Llywodraeth sy'n dod i rym sy'n benderfynol o edrych o'r newydd ar yr holl gyllidebau sydd gennym ni, i wneud yn siŵr eu bod nhw'n cyd-fynd â'n blaenoriaethau, bod arian yn cael ei wario'n dda, â chanlyniadau yn ganolog i bopeth yr ydym ni'n ei wneud. Nid yw'n wir y gall ein hadrannau Llywodraeth fod â gorwariant fel y cyfryw. Ceir elfennau o'r gwasanaeth cyhoeddus, rydym ni'n gwybod, lle ceir pwysau sylweddol yn ystod y flwyddyn—mae iechyd yn un o'r rheini—ac mae'r Llywodraeth hon yn wir wedi etifeddu cannoedd o filiynau o bunnoedd o bwysau yn ystod y flwyddyn yn y gwasanaeth iechyd o ganlyniad i gamreolaeth iechyd gan Weinidogion iechyd Llafur blaenorol. Mae hynny'n rhywbeth nad yw'n ein hatal rhag mynd i'r afael â'r her nawr o ran gwella gwasanaethau cyhoeddus, ond dyna'r realiti, ac mae popeth yr ydym ni'n ei wneud yn fater o sicrhau bod ein cyllid cyhoeddus yn cael ei drin mewn ffordd ddarbodus, i sicrhau'r canlyniadau gorau i bobl Cymru. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767476 17 En 2026-07-14T13:36:51 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=413&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=413&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. First Minister, one of the inquiries that the Economy, Trade and Rural Affairs Committee undertook at the end of the last Senedd term was to look at the Global Centre of Rail Excellence. It was made clear to us that an incoming Government would have to make a critical decision over whether it was going to back this particular venture, and the tag price on that was some £400 million. No small change in the back of the sofa for that, I would suggest. Has the Government had a chance to formulate a view on the future funding requirements for the Global Centre of Rail Excellence, and, if you have, when will you be bringing a statement forward so that we know what the commitment will be, going forward? Brif Weinidog, un o'r ymchwiliadau a gynhaliwyd gan Bwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig ar ddiwedd y tymor Senedd diwethaf oedd edrych ar y Ganolfan Ragoriaeth Fyd-Eang ar gyfer Rheilffyrdd. Fe'i gwnaed hi'n eglur i ni y byddai'n rhaid i Lywodraeth newydd wneud penderfyniad critigol pa un a oedd yn mynd i gefnogi'r fenter benodol hon, a'r pris am hynny oedd tua £400 miliwn. Dim newid mân i lawr cefn y soffa ar gyfer hynny, byddwn i'n awgrymu. A yw'r Llywodraeth wedi cael cyfle i lunio safbwynt ar y gofynion ariannu ar gyfer y Ganolfan Ragoriaeth Fyd-Eang ar gyfer Rheilffyrdd yn y dyfodol, ac, os ydych chi, pryd fyddwch chi'n cyhoeddi datganiad fel ein bod ni'n gwybod beth fydd yr ymrwymiad yn y dyfodol? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767481 18 En 2026-07-14T13:37:31 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=453&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=453&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Member is right to point to this as being something that can offer opportunities in terms of the Welsh economy, but he's also right to point out that there are significant expenditure commitments that would need to be made in order to get to that point. The Government has not yet come to a decision around that. That is a consideration that will be ongoing, and I'm unable to give a date on that. As the Member will be aware, there are many, many funding considerations that the Government is grappling with in these early weeks. Mae'r Aelod yn iawn i gyfeirio at hyn fel rhywbeth a all gynnig cyfleoedd o ran economi Cymru, ond mae hefyd yn iawn i nodi bod ymrwymiadau gwariant sylweddol y byddai angen eu gwneud er mwyn cyrraedd y pwynt hwnnw. Nid yw'r Llywodraeth wedi gwneud penderfyniad ynglŷn â hynny eto. Mae honno'n ystyriaeth a fydd yn parhau, ac ni allaf roi dyddiad ar hynny. Fel y bydd yr Aelod yn gwybod, mae yna lawer iawn o ystyriaethau ariannu y mae'r Llywodraeth yn ymgodymu â nhw yn yr wythnosau cynnar hyn. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767486 19 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Amseroedd Aros Waiting Times 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767487 20 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 5113 5113 Nigel Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5113 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5113 Williams, Nigel 2. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i leihau amseroedd aros ar gyfer apwyntiadau cleifion allanol a llawdriniaethau i gleifion yn sir y Fflint a Wrecsam? OQ64369 2. What action is the Welsh Government taking to reduce waiting times for out-patient appointments and surgery for patients in Flintshire and Wrexham? OQ64369 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767488 21 En 2026-07-14T13:38:18 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=500&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=500&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun We announced an additional £145 million to support a clinically led approach to focus on delivering a sustainable solution to reducing waiting times and driving pathway transformation. We've set up an expert panel to look at the development of surgical hubs and are commissioning an independent review of performance and the impact waiting has on patients. Fe wnaethom ni gyhoeddi £145 miliwn ychwanegol i gefnogi dull dan arweiniad clinigol i ganolbwyntio ar ddarparu ateb cynaliadwy i leihau amseroedd aros ac ysgogi trawsnewidiad llwybrau. Rydym ni wedi sefydlu panel arbenigol i edrych ar ddatblygiad canolfannau llawfeddygol ac yn comisiynu adolygiad annibynnol o berfformiad a'r effaith y mae aros yn ei chael ar gleifion. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767492 22 En 2026-07-14T13:38:40 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=522&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=522&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5113 5113 Nigel Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5113 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5113 Williams, Nigel Well, that doesn't help me, I'm afraid, First Minister. I've got a letter for an appointment here, actually, for myself personally, which was written a year ago, which tells me that I've been placed on an out-patient waiting list in Betsi Cadwaladr trust, and that I'd be contacted as soon as possible, and I've heard nothing since. I've also been told by someone else that they've been waiting three years—three years—for gallbladder surgery, and they've heard nothing since whatsoever. I could be dead by now. What are you actually doing, and what can you do for my constituent, so they can realistically expect to receive the appointment and treatment they've been waiting so long for? Diolch. Wel, nid yw hynny'n fy helpu i, mae gen i ofn, Brif Weinidog. Mae gen i lythyr ar gyfer apwyntiad yma, a dweud y gwir, i mi fy hun yn bersonol, a ysgrifennwyd flwyddyn yn ôl, sy'n dweud wrthyf i fy mod wedi cael fy rhoi ar restr aros cleifion allanol yn ymddiriedolaeth Betsi Cadwaladr, ac y byddai rhywun yn cysylltu â mi cyn gynted â phosibl, ac nid wyf i wedi clywed dim ers hynny. Mae rhywun arall hefyd wedi dweud wrthyf i ei fod wedi bod yn aros tair blynedd—tair blynedd—am lawdriniaeth coden y bustl, ac nid yw wedi clywed dim o gwbl ers hynny. Gallwn i fod wedi marw erbyn hyn. Beth ydych chi'n ei wneud mewn gwirionedd, a beth allwch chi ei wneud i'm hetholwr, fel y gall ddisgwyl yn realistig cael yr apwyntiad a'r driniaeth y mae wedi bod yn aros mor hir amdanyn nhw? Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767497 23 En 2026-07-14T13:39:21 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=563&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=563&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I'm grateful for the question. I would respectfully ask the Member to reflect on the code of conduct on pursuing our own particular cases within the Welsh Parliament. But, of course, it is right that we all represent people who have been waiting a very long time on waiting lists. It is the length of waiting lists in terms of numbers and it is the length of time that people are waiting on them that have led this Government to conclude, even before we came into Government, that this was a priority. It's why we prioritised in the last budget, for 2026-27, the need to invest in the NHS now. It's why decisions have been made through the supplementary budget, which we hope can be passed today, in order to spend on bringing down waiting times and making the system sustainable, because it is unacceptable. Wherever people are—and that, of course, includes people here in this Siambr who are on waiting lists—it's not acceptable that we believe this to be normal, and that is why we are placing the utmost seriousness on the work of working with health boards, making the investment, having those performance reviews so that we can build a sustainable NHS and care system for the future. Rwy'n ddiolchgar am y cwestiwn. Byddwn yn gofyn â pharch i'r Aelod fyfyrio ar y cod ymddygiad ar fynd ar drywydd ein hachosion penodol ein hunain o fewn Senedd Cymru. Ond, wrth gwrs, mae'n iawn ein bod ni i gyd yn cynrychioli pobl sydd wedi bod yn aros amser maith iawn ar restrau aros. Hyd y rhestrau aros o ran niferoedd a hyd yr amser y mae pobl yn aros arnyn nhw sydd wedi arwain y Llywodraeth hon i ddod i'r casgliad, hyd yn oed cyn i ni ddod i mewn i Lywodraeth, bod hyn yn flaenoriaeth. Dyna pam y gwnaethom ni flaenoriaethu yn y gyllideb ddiwethaf, ar gyfer 2026-27, yr angen i fuddsoddi yn y GIG rŵan. Dyna pam mae penderfyniadau wedi cael eu gwneud drwy'r gyllideb atodol, yr ydym ni'n gobeithio y gellir ei phasio heddiw, er mwyn gwario ar leihau amseroedd aros a gwneud y system yn gynaliadwy, oherwydd mae'n annerbyniol. Ble bynnag y mae pobl—ac mae hynny, wrth gwrs, yn cynnwys pobl yma yn y Siambr hon sydd ar restrau aros—nid yw'n dderbyniol ein bod ni'n credu bod hyn yn normal, a dyna pam rydym ni'n neilltuo'r difrifoldeb mwyaf i'r gwaith o weithio gyda byrddau iechyd, gwneud y buddsoddiad, cynnal yr adolygiadau perfformiad hynny fel y gallwn ni adeiladu GIG a system ofal cynaliadwy ar gyfer y dyfodol. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767460 24 En 2026-07-14T13:40:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=602&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767465 25 En 2026-07-14T13:40:34 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=636&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=636&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Brif Weinidog, diolch. And as you've raised Standing Orders, I'm sure the Member who spoke was speaking on behalf of his constituents as well, whilst drawing on a personal experience. But, just to clarify, indeed, speaking on behalf of constituents is our imperative here. Carrie Harper. Brif Weinidog, diolch. A chan eich bod chi wedi codi Rheolau Sefydlog, rwy'n siŵr bod yr Aelod a siaradodd yn siarad ar ran ei etholwyr hefyd, tra'n tynnu ar brofiad personol. Ond, dim ond i egluro, yn wir, siarad ar ran etholwyr yw ein gorchymyn yma. Carrie Harper. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767466 26 En 2026-07-14T13:40:55 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=657&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=657&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 278 278 Carrie Harper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=278 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=278 Harper, Carrie Diolch, Lywydd. The issue of parking at the Maelor hospital in Wrexham is raised with us time and time again, and some residents have told us that they've arrived sometimes up to three hours before an appointment just to find a parking space. And that will be contributing to the 27,000 missed appointments at the Maelor last year. We've raised that repeatedly with the health board, alongside other local Members as well, the council and residents, too, yet there are still no concrete plans to tackle the problem. My own mother is currently undergoing cancer treatment, so I've seen first-hand the extra stress that that causes for people who are already worried about their health. I welcome the Government's commitment in the supplementary budget to boost funding for the NHS, and I also hope that this budget passes to allow that support to happen. First Minister, do you agree that accessing healthcare should begin at the hospital entrance and not with a queue for a parking space? And what discussions is the Welsh Government having with Betsi Cadwaladr to ensure that this long-running problem is finally treated as a priority? Diolch, Lywydd. Mae mater parcio yn ysbyty Maelor yn Wrecsam yn cael ei godi gyda ni dro ar ôl tro, ac mae rhai trigolion wedi dweud wrthym ni eu bod nhw weithiau wedi cyrraedd hyd at dair awr cyn apwyntiad dim ond i ddod o hyd i le parcio. A bydd hynny'n cyfrannu at y 27,000 o apwyntiadau a fethwyd yn ysbyty Maelor y llynedd. Rydym ni wedi codi hynny dro ar ôl tro gyda'r bwrdd iechyd, ochr yn ochr ag Aelodau lleol eraill hefyd, y cyngor a thrigolion hefyd, ac eto nid oes unrhyw gynlluniau pendant i fynd i'r afael â'r broblem o hyd. Mae fy mam fy hun yn derbyn triniaeth ar gyfer canser ar hyn o bryd, felly rwyf i wedi gweld yn bersonol y straen ychwanegol y mae hynny'n ei achosi i bobl sydd eisoes yn poeni am eu hiechyd. Rwy'n croesawu ymrwymiad y Llywodraeth yn y gyllideb atodol i roi hwb i gyllid ar gyfer y GIG, ac rwy'n gobeithio hefyd y bydd y gyllideb hon yn pasio i ganiatáu i'r cymorth hwnnw ddigwydd. Brif Weinidog, a ydych chi'n cytuno y dylai cael mynediad at ofal iechyd ddechrau wrth fynedfa'r ysbyty ac nid gyda chiw am le parcio? A pha drafodaethau mae Llywodraeth Cymru yn eu cael gyda Betsi Cadwaladr i sicrhau bod y broblem hirhoedlog hon yn cael ei thrin fel blaenoriaeth o'r diwedd? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767475 27 En 2026-07-14T13:41:56 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=718&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=718&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Well, I certainly agree that access to healthcare should not begin with anxiety about finding a parking space, and it is something that far too many people face. Betsi Cadwaladr University Health Board is responsible for the operation and management of parking across its estate. Welsh Government guidance sets out the principles and best practice that health boards should apply when managing car parking at hospital sites. The health board recognises the parking pressures at Wrexham Maelor Hospital in particular, and I understand that it's considering practical operational and management options to improve access for patients, visitors and staff, keeping emergency routes clear as well, which is very, very important. It's one of those elements on which my health Minister is eager to see improvement, wherever that might be in Wales.  Wel, rwy'n sicr yn cytuno na ddylai mynediad at ofal iechyd ddechrau gyda phryder am ddod o hyd i le parcio, ac mae'n rhywbeth y mae llawer gormod o bobl yn ei wynebu. Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr sy'n gyfrifol am weithredu a rheoli trefniadau parcio ar draws ei ystad. Mae canllawiau Llywodraeth Cymru yn nodi'r egwyddorion a'r arferion gorau y dylai byrddau iechyd eu gweithredu wrth reoli trefniadau parcio ceir ar safleoedd ysbytai. Mae'r bwrdd iechyd yn cydnabod y pwysau parcio yn Ysbyty Maelor Wrecsam yn arbennig, ac rwy'n deall ei fod yn ystyried opsiynau gweithredu a rheoli ymarferol i wella mynediad i gleifion, ymwelwyr a staff, gan gadw llwybrau brys yn glir hefyd, sy'n bwysig iawn, iawn. Mae'n un o'r elfennau hynny lle mae fy Ngweinidog iechyd yn awyddus i weld gwelliant, ble bynnag y gallai hynny fod yng Nghymru. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767482 28 En 2026-07-14T13:42:48 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=770&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=770&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 8734 8734 Sam Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam First Minister, Nigel Williams, the Member, was absolutely right to raise concerns about constituents waiting far too long for planned procedures, surgeries on waiting lists in Fflint Wrecsam. One particular area that I believe requires some extra focus, ironically, is that of cataract operations. People are having to wait two years or more for cataract operations. You'll appreciate, First Minister, during that time, that it can be debilitating for people, especially if they need to drive, in rural areas of my constituency of Fflint Wrecsam, when they're waiting for years for what is actually quite a simple procedure in the grand scheme of things. People who live just over the border in Cheshire are waiting six weeks for exactly the same operation to take place. It strikes me that there's an issue there with the commissioning of services, which could make a big difference to accelerating people's waits when it comes to cataract operations. So, would you look at that, First Minister, to see where, specifically, cataract operations can be accelerated to ensure that those thousands of people who are waiting currently no longer have to wait without being able to see properly? Brif Weinidog, roedd Nigel Williams, yr Aelod, yn gwbl gywir i godi pryderon am etholwyr sy'n aros yn llawer rhy hir am driniaethau wedi'u cynllunio, llawdriniaethau ar restrau aros yn Fflint Wrecsam. Un maes penodol yr wyf i'n credu sydd angen ychydig o bwyslais ychwanegol, yn eironig, yw llawdriniaethau cataract. Mae pobl yn gorfod aros dwy flynedd neu fwy am lawdriniaethau cataract. Byddwch yn gwerthfawrogi, Brif Weinidog, yn ystod y cyfnod hwnnw, y gall fod yn wanychol i bobl, yn enwedig os oes angen iddyn nhw yrru, mewn ardaloedd gwledig o fy etholaeth i yn Fflint Wrecsam, pan fyddan nhw'n aros am flynyddoedd am yr hyn sydd mewn gwirionedd yn driniaeth eithaf syml o edrych ar bethau yn eu cyfanrwydd. Mae pobl sy'n byw yr ochr arall i'r ffin yn Swydd Gaer yn aros chwe wythnos i'r un llawdriniaeth yn union gael ei chyflawni. Mae'n fy nharo i bod problem yn hynny o beth gyda chomisiynu gwasanaethau, a allai wneud gwahaniaeth mawr i gyflymu arosiadau pobl o ran llawdriniaethau cataract. Felly, a wnewch chi edrych ar hynny, Brif Weinidog, i weld ble, yn benodol, y gellir cyflymu llawdriniaethau cataract i sicrhau nad oes yn rhaid i'r miloedd hynny o bobl sy'n aros ar hyn o bryd aros heb allu gweld yn iawn mwyach? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767494 29 En 2026-07-14T13:43:51 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=833&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=833&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun As the Minister points out, that is something that the Government is doing. We know that, when it comes to the eyes, it is particularly important to pursue treatment as quickly as possible. It was one of those elements during COVID, I remember, when people were facing delays in accessing care because of COVID restrictions, and that was putting eyesight at risk. It's something that the Government is very, very aware of. It's one of those areas that's very much in mind when we look forward to continuing the performance review and putting in that sustainability, which will help across the NHS in time.  Fel y mae'r Gweinidog yn ei nodi, mae hynny'n rhywbeth y mae'r Llywodraeth yn ei wneud. Rydym ni'n gwybod, o ran y llygaid, ei bod hi'n arbennig o bwysig cael triniaeth cyn gynted â phosibl. Roedd yn un o'r elfennau hynny yn ystod COVID, rwy'n cofio, pan oedd pobl yn wynebu oedi cyn cael mynediad at ofal oherwydd cyfyngiadau COVID, ac roedd hynny'n peryglu golwg. Mae'n rhywbeth y mae'r Llywodraeth yn ymwybodol iawn, iawn ohono. Mae'n un o'r meysydd hynny sy'n sicr yn cael ei ystyried pan fyddwn ni'n edrych ymlaen at barhau â'r adolygiad perfformiad a chyflwyno'r cynaliadwyedd hwnnw, a fydd yn helpu ar draws y GIG ymhen amser.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767501 30 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau Questions Without Notice from the Party Leaders 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767500 31 Cy 2026-07-14T13:44:29 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=871&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=871&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf yn awr ar arweinwyr y pleidiau i holi'r Prif Weinidog. Yn gyntaf, arweinydd Reform UK, Dan Thomas.  I now call on the party leaders to question the First Minister. First, the leader of Reform UK, Dan Thomas.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767504 32 En 2026-07-14T13:44:37 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=879&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=879&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12147 12147 Dan Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12147 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12147 Leader of the Opposition Arweinydd yr Wrthblaid Thomas, Dan Thank you, Llywydd. Continuing with the theme of the NHS, in this last week before recess I would like to get to the bottom of when two-year waits on the NHS will be eradicated, because thousands of people across Wales are still waiting, in pain and discomfort, for far too long. Now, during the election campaign, the First Minister said that two-year waits would be eradicated within a matter of months, and then his new health Minister said that they would be eradicated by the end of the four-year term. I then asked the First Minister who was right and, in a very long-winded answer, he said that he was. But then, just a couple of weeks ago, his finance Minister, on BBC Walescast, said that two-year waits would be gone in 12 months, so, in other words, a year. Now, a year is a lot longer than a matter of months. So, can the First Minister finally give us some more detail: by which month will two-year waits be finally eradicated in Wales, as they are in England? Diolch, Lywydd. Gan barhau â thema'r GIG, yn yr wythnos olaf hon cyn y toriad hoffwn geisio darganfod pryd y bydd arosiadau o ddwy flynedd ar y GIG yn cael eu dileu, oherwydd mae miloedd o bobl ledled Cymru yn dal i aros, mewn poen ac anghysur, am lawer rhy hir. Nawr, yn ystod yr ymgyrch etholiadol, dywedodd y Prif Weinidog y byddai arosiadau o ddwy flynedd yn cael eu dileu o fewn mater o fisoedd, ac yna dywedodd ei Weinidog iechyd newydd y bydden nhw'n cael eu dileu erbyn diwedd y tymor pedair blynedd. Gofynnais wedyn i'r Prif Weinidog pwy oedd yn iawn ac, mewn ateb hirwyntog iawn, dywedodd mai ef oedd yn iawn. Ond yna, dim ond wythnos neu ddwy yn ôl, dywedodd ei Weinidog cyllid, ar BBC Walescast, y byddai arosiadau o ddwy flynedd yn diflannu ymhen 12 mis, felly, mewn geiriau eraill, blwyddyn. Nawr, mae blwyddyn yn llawer hirach na mater o fisoedd. Felly, a all y Prif Weinidog roi mwy o fanylion i ni o'r diwedd: erbyn pa fis y bydd arosiadau o ddwy flynedd yn cael eu dileu o'r diwedd yng Nghymru, fel y maen nhw wedi cael eu dileu yn Lloegr? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767462 33 En 2026-07-14T13:45:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=902&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767474 34 En 2026-07-14T13:45:35 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=937&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=937&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun We could have a philosophical debate here about how many months is months. All I can say is that all the actions that have been taken by this Government within the first 100 days—. You know, commissioning that work on establishing the surgery hubs, on making sure that we put that investment through this supplementary budget that we want to get passed today, so that we can, both in capital spend and in resource spend, make that investment to drive down those two-year waits—. The actions that Government is taking are aligned with bringing down those two-year waits as quickly as we can. We want to do it in months. I not so much stick to that—that is precisely what we set out to do before coming into Government, and what we are actively delivering now in Government. Fe allem ni gael dadl athronyddol yma ynglŷn â faint o fisoedd yw misoedd. Y cwbl y gallaf i ei ddweud yw bod yr holl gamau y mae'r Llywodraeth hon wedi eu cymryd yn ystod y 100 diwrnod cyntaf—. Wyddoch chi, comisiynu'r gwaith hwnnw ar sefydlu'r canolfannau llawfeddygaeth, ar wneud yn siŵr ein bod ni'n rhoi'r buddsoddiad hwnnw drwy'r gyllideb atodol hon yr ydym ni eisiau iddi gael ei phasio heddiw, fel y gallwn ni, o ran gwariant cyfalaf a gwariant adnoddau, wneud y buddsoddiad hwnnw i leihau'r arosiadau hynny o ddwy flynedd—. Mae'r camau y mae'r Llywodraeth yn eu cymryd yn cyd-fynd â lleihau'r arosiadau hynny o ddwy flynedd cyn gynted ag y gallwn ni. Rydym ni eisiau gwneud hynny mewn misoedd. Nid wyf i'n cadw cymaint at hynny—dyna'n union yr hyn yr oeddem ni'n bwriadu ei wneud cyn dod i mewn i Lywodraeth, a'r hyn yr ydym ni'n ei gyflawni'n weithredol rŵan mewn Llywodraeth. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767477 35 En 2026-07-14T13:46:20 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=982&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=982&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12147 12147 Dan Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12147 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12147 Thomas, Dan The First Minister gave a promise during the election that two-year waits would be eradicated within a matter of months. That clearly is not happening. These promises are coming back to haunt you. It was obviously a promise that was made in the heat of an election debate, just as were your comments about a road solution for the M4. Your Ministers keep punishing you for your off-the-cuff remarks by rowing back on the promises that you're making in the heat of debates. Now, it is quite clear that the First Minister doesn't do the detail. There's no detail on two-year waits. There's no detail on tackling M4 congestion. There's no detail yet on childcare plans. You had 30 years to wait for this moment, and there's not even any detail on what Plaid's definition of a woman is. So, let's try an easy question, because we know this figure is somewhere in Plaid Cymru HQ: what are the initial costings of Plaid Cymru's childcare offer? Gwnaeth y Prif Weinidog addewid yn ystod yr etholiad y byddai arosiadau o ddwy flynedd yn cael eu dileu o fewn mater o fisoedd. Mae'n amlwg nad yw hynny'n digwydd. Mae'r addewidion hyn yn dod yn ôl i'ch poenydio. Roedd yn amlwg yn addewid a wnaed ym mwrlwm dadl etholiadol, yn union fel eich sylwadau am ateb ffordd ar gyfer yr M4. Mae eich Gweinidogion yn parhau i'ch cosbi am eich sylwadau byrfyfyr trwy gefnu ar yr addewidion yr ydych chi'n eu gwneud ym mwrlwm dadleuon. Nawr, mae'n eithaf amlwg nad yw'r Prif Weinidog yn un am fanylion. Nid oes unrhyw fanylion ar arosiadau o ddwy flynedd. Nid oes unrhyw fanylion ar fynd i'r afael â thagfeydd ar yr M4. Nid oes unrhyw fanylion eto ar gynlluniau gofal plant. Roedd gennych chi 30 mlynedd i aros am y foment hon, ac nid oes hyd yn oed unrhyw fanylion ar beth yw diffiniad Plaid Cymru o fenyw. Felly, gadewch i ni roi cynnig ar gwestiwn hawdd, gan ein bod ni'n gwybod bod y ffigur hwn rhywle ym mhencadlys Plaid Cymru: beth yw costiadau cychwynnol cynnig gofal plant Plaid Cymru? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767480 36 En 2026-07-14T13:47:23 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1045&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1045&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I mean, the costings around the childcare offer have been made public, and they are very much a part of the supplementary budget that is due to be voted on today. The childcare offer is made up of a specific fund of £55 million that is going to be partly in capital, partly in resource, to make sure that we're able to deliver, as the first phase of the roll-out of costed childcare, the completion of the 12.5 hours for two-year-olds. Now, that is what is being done. I literally cannot give you more detail than that. It's the money, it's the timescale, and it's going to be done within this financial year. Now, I know the Member couldn't decide which question to ask today, so he tried to bring eight into one. But in terms of accusing me of giving an off-the-cuff reply on the M4, it was an off-the-cuff reply based on 15 years of Plaid Cymru policy that we want to see a solution to the problems on the M4 in the Newport area—work that has already begun under my Deputy Minister for Transport and that we will be reporting on in the autumn of this year. Hynny yw, mae'r costiadau ynghylch y cynnig gofal plant wedi cael eu cyhoeddi, ac maen nhw'n sicr yn rhan o'r gyllideb atodol y bydd pleidlais arni heddiw. Mae'r cynnig gofal plant wedi'i gyfansoddi o gronfa benodol o £55 miliwn sy'n mynd i fod yn rhannol mewn cyfalaf, yn rhannol mewn adnoddau, i wneud yn siŵr ein bod ni'n gallu sicrhau, fel cam cyntaf cyflwyno gofal plant wedi'i gostio, cwblhau'r 12.5 awr ar gyfer plant dwy oed. Rŵan, dyna beth sy'n cael ei wneud. Ni allaf i'n llythrennol roi mwy o fanylion i chi na hynny. Dyna'r arian, dyna'r amserlen, ac mae'n mynd i gael ei wneud yn ystod y flwyddyn ariannol hon. Rŵan, rwy'n gwybod na allai'r Aelod benderfynu pa gwestiwn i'w ofyn heddiw, felly ceisiodd ddod ag wyth i mewn i un. Ond o ran fy nghyhuddo i o roi ateb byrfyfyr ar yr M4, roedd yn ateb byrfyfyr wedi'i seilio ar 15 mlynedd o bolisi Plaid Cymru ein bod ni eisiau gweld ateb i'r problemau ar yr M4 yn ardal Casnewydd—gwaith sydd eisoes wedi dechrau o dan fy Nirprwy Weinidog Trafnidiaeth ac y byddwn ni'n adrodd arno yn ystod yr hydref eleni. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767490 37 En 2026-07-14T13:48:30 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1112&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1112&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12147 12147 Dan Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12147 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12147 Thomas, Dan Fifteen years, and all your transport Minister could come up with is closing junctions. Now, one way to stop congestion is to stop cars getting onto the M4. I'll give you that, but the people of Newport will not be very happy with that. I asked for initial costings. Costings for phase 1 is not the initial costings. You said during the election campaign your promises were fully costed. Then you're downgrading them to initial costings. Then you're downgrading it to costings for phase 1. So, you clearly haven't got a plan. And if we do get those costings within the first 100 days, the 100 days ends during recess. So, we can't scrutinise when you actually issue those, but we will be here in September, waiting to scrutinise those figures. But, First Minister, if your supplementary budget is voted down today, are you prepared to come back during the summer recess with a revised budget, or is this a part-time Plaid Government? Or are you content for the plans within your supplementary budget to languish for months upon months because you're too stubborn to do a deal? Pymtheg mlynedd, a'r cwbl allai eich Gweinidog trafnidiaeth feddwl amdano yw cau cyffyrdd. Nawr, un ffordd o atal tagfeydd yw atal ceir rhag mynd ar yr M4. Fe wnaf i gytuno â chi am hynny, ond ni fydd pobl Casnewydd yn hapus iawn gyda hynny. Gofynnais am gostiadau cychwynnol. Nid costiadau ar gyfer cam 1 yw'r costiadau cychwynnol. Fe wnaethoch chi ddweud yn ystod yr ymgyrch etholiadol bod eich addewidion wedi'u costio'n llawn. Yna rydych chi'n eu hisraddio i gostiadau cychwynnol. Yna rydych chi'n ei israddio i gostiadau ar gyfer cam 1. Felly, mae'n amlwg nad oes gennych chi gynllun. Ac os ydym ni'n cael y costiadau hynny yn ystod y 100 diwrnod cyntaf, mae'r 100 diwrnod yn dod i ben yn ystod y toriad. Felly, allwn ni ddim craffu pan fyddwch chi'n cyhoeddi'r rheini mewn gwirionedd, ond byddwn ni yma ym mis Medi, yn aros i graffu ar y ffigurau hynny. Ond, Brif Weinidog, os bydd eich cyllideb atodol yn colli'r bleidlais heddiw, a ydych chi'n barod i ddychwelyd yn ystod toriad yr haf gyda chyllideb ddiwygiedig, neu ai Llywodraeth Plaid Cymru ran-amser yw hon? Neu a ydych chi'n fodlon i'r cynlluniau yn eich cyllideb atodol gael eu hesgeuluso am fisoedd ar fisoedd oherwydd eich bod chi'n rhy ystyfnig i daro bargen? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767498 38 En 2026-07-14T13:49:34 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1176&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1176&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun [Inaudible.]—the idea that, from opposition, we were unable to resolve the problems of the M4—. We were in opposition over those years. He was in the Conservative Party, so I get the confusion there about where his politics land. Listen, I understand that there is frustration in wanting a holiday after eight weeks of being the leader of Reform in here. We will be working through the last 43 days of the 100-day plan, every single day of that reporting on it as we promised the people of Wales we would, and then cracking on with phase 2, which is that programme for government to transform the lives of the people of Wales. But today we need to get a supplementary budget through, to get working on the NHS, on childcare, on additional learning needs and all those issues that matter to the people of Wales.  [Anghlywadwy.]—y syniad nad oeddem ni, o fod yn wrthblaid, yn gallu datrys problemau'r M4—. Roeddem ni'n wrthwynebiad yn ystod y blynyddoedd hynny. Roedd ef yn y Blaid Geidwadol, felly rwy'n deall y dryswch yn y fan honno ynglŷn â ble mae ei wleidyddiaeth yn glanio. Gwrandewch, rwy'n deall bod rhwystredigaeth o ran bod eisiau gwyliau ar ôl wyth wythnos o fod yn arweinydd Reform yma. Byddwn yn gweithio trwy 43 diwrnod olaf y cynllun 100 diwrnod, bob un diwrnod o hwnnw yn adrodd arno fel y gwnaethom ni addo i bobl Cymru y byddem ni'n ei wneud, ac yna'n bwrw ymlaen â cham 2, sef y rhaglen lywodraeth honno i drawsnewid bywydau pobl Cymru. Ond heddiw mae angen i ni gael cyllideb atodol drwodd, i ddechrau gweithio ar y GIG, ar ofal plant, ar anghenion dysgu ychwanegol a'r holl faterion hynny sy'n bwysig i bobl Cymru. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767478 39 En 2026-07-14T13:50:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1202&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767483 40 Cy 2026-07-14T13:50:20 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1222&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1222&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Arweinydd Llafur Cymru, Ken Skates.  The leader of Welsh Labour, Ken Skates.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767489 41 En 2026-07-14T13:50:22 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1224&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1224&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Leader of Welsh Labour Arweinydd Llafur Cymru Skates, Ken Diolch. First Minister, over the past few days, a crisis developed, the like of which I fear we will see again and again. Homes were evacuated, schools were closed, hundreds of acres of land was scorched and businesses hit during the north Wales wildfires and extreme heat. Now, thanks to our emergency services, the loss of human life was averted. First Minister, who is responsible in your Government for responding to such events? Diolch. Brif Weinidog, dros y dyddiau diwethaf, datblygodd argyfwng, o'r math yr wyf i'n ofni y byddwn ni'n ei weld dro ar ôl tro. Cafodd cartrefi eu gwagio, ysgolion eu cau, llosgwyd cannoedd o erwau o dir a tharwyd busnesau yn ystod tanau gwyllt a gwres eithafol gogledd Cymru. Nawr, diolch i'n gwasanaethau brys, llwyddwyd i osgoi colli bywydau dynol. Brif Weinidog, pwy sy'n gyfrifol yn eich Llywodraeth am ymateb i ddigwyddiadau o'r fath? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767496 42 En 2026-07-14T13:50:50 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1252&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1252&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun This is a cross-government response, of course. We have Ministers directly involved in working with the particular emergency services, of course. But this is a cross-government approach, in that these fires may have started yesterday, but they are caused by man-made climate change that all of us across Government are committed to addressing. Mae hwn yn ymateb traws-lywodraethol, wrth gwrs. Mae gennym ni Weinidogion sy'n ymwneud yn uniongyrchol â gweithio gyda'r gwasanaethau brys penodol, wrth gwrs. Ond mae hwn yn ddull traws-lywodraethol, oherwydd efallai fod y tanau hyn wedi dechrau ddoe, ond maen nhw'n cael eu hachosi gan newid hinsawdd a achoswyd gan bobl y mae pob un ohonom ni ar draws y Llywodraeth wedi ymrwymo i fynd i'r afael ag ef. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767502 43 En 2026-07-14T13:51:13 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1275&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1275&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Skates, Ken Thank you, First Minister. Of course, the risk with it being cross-government is that no single Minister actually holds on to the responsibility. Now, that was the distinct advantage of having a Minister for north Wales. This week, the Welsh Government has been pretty much silent in north Wales and about north Wales whilst these fires have taken place. More people may be left homeless in weeks and months to come with further extreme heat predicted, and that means that businesses will also be hit, likely events will be cancelled. Can you assure people across Wales that your Government will support businesses and home owners who are impacted by wildfires and extreme heat? Diolch, Brif Weinidog. Wrth gwrs, y perygl gyda'r ffaith ei fod yn draws-lywodraeth yw nad oes unrhyw Weinidog unigol yn meddu ar y cyfrifoldeb. Nawr, dyna oedd y fantais amlwg o fod â Gweinidog dros ogledd Cymru. Yr wythnos hon, mae Llywodraeth Cymru wedi bod fwy neu lai'n fud yng ngogledd Cymru ac am ogledd Cymru tra bod y tanau hyn wedi digwydd. Efallai y bydd mwy o bobl yn cael eu gadael yn ddigartref yn yr wythnosau a'r misoedd i ddod gyda gwres eithafol pellach yn cael ei ragweld, ac mae hynny'n golygu y bydd busnesau yn cael eu taro hefyd, mae'n debygol y bydd digwyddiadau yn cael eu canslo. A allwch chi sicrhau pobl ledled Cymru y bydd eich Llywodraeth yn cynorthwyo busnesau a pherchnogion tai sy'n cael eu heffeithio gan danau gwyllt a gwres eithafol? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767509 44 En 2026-07-14T13:51:52 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1314&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1314&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Of course, my Government will do everything we can and already have done to support those who are affected by these fires. My thanks initially go to the people who responded to them. My thoughts are with the people who are affected by them. On the question of a Minister for north Wales, I have a Minister for north Wales. It's Siân Gwenllian, and it's Dafydd Trystan, and it's Anna Brychan, it's Mabon ap Gwynfor, it's Sioned Williams—all my Ministers are Ministers for all of Wales. Where was Labour's Minister for the south of Wales, if that matters? Because all my Ministers are Ministers for the south of Wales too, and the west of Wales, and mid Wales, because we are a joined-up Government that has a plan for our nation—all of our nation. That is why all of us have come together around this supplementary budget today—north, south, east, west, and mid, it's important to remember—with a determination to change the lives of the people of Wales for the better. We have a supplementary budget that is focused on making the NHS sustainable. I will be voting for that sustainability for the NHS. The leader of Labour in Wales is threatening to vote against that. I will be voting for expanding free school meals under this supplementary budget. The Labour leader here is threatening to vote against that. I will be voting for the expansion of paid-for childcare in Wales. The Labour leader threatens to vote against that. And, yes, I will be voting for a package worth £120 million for ALN that he and I negotiated positively on, and he is threatening to vote to not allow that spending to go ahead. This is a Government for all of Wales with a vision for all of our nation. Wrth gwrs, bydd fy Llywodraeth yn gwneud popeth y gallwn ac rydym ni eisoes wedi gwneud hynny i gynorthwyo'r rhai sydd wedi'u heffeithio gan y tanau hyn. Mae fy niolch i ddechrau yn mynd i'r bobl a ymatebodd iddyn nhw. Mae fy meddyliau gyda'r bobl sy'n cael eu heffeithio ganddyn nhw. Ar y cwestiwn o Weinidog dros ogledd Cymru, mae gen i Weinidog dros ogledd Cymru. Siân Gwenllian, a Dafydd Trystan, ac Anna Brychan, Mabon ap Gwynfor, Sioned Williams—mae fy holl Weinidogion yn Weinidogion dros Gymru gyfan. Ble oedd Gweinidog Llafur dros dde Cymru, os yw hynny'n bwysig? Oherwydd mae fy holl Weinidogion yn Weinidogion dros dde Cymru hefyd, a gorllewin Cymru, a chanolbarth Cymru, gan ein bod ni'n Llywodraeth gydgysylltiedig sydd â chynllun ar gyfer ein cenedl—ein cenedl gyfan. Dyna pam mae pob un ohonom wedi dod at ein gilydd o amgylch y gyllideb atodol hon heddiw—gogledd, de, dwyrain, gorllewin, a chanolbarth, mae'n bwysig cofio—gyda phenderfyniad i newid bywydau pobl Cymru er gwell. Mae gennym ni gyllideb atodol sy'n canolbwyntio ar wneud y GIG yn gynaliadwy. Byddaf i'n pleidleisio dros y cynaliadwyedd hwnnw i'r GIG. Mae arweinydd Llafur yng Nghymru yn bygwth pleidleisio yn erbyn hynny. Byddaf i'n pleidleisio dros ehangu prydau ysgol am ddim o dan y gyllideb atodol hon. Mae'r arweinydd Llafur yma yn bygwth pleidleisio yn erbyn hynny. Byddaf i'n pleidleisio dros ehangu gofal plant y telir amdano yng Nghymru. Mae'r arweinydd Llafur yn bygwth pleidleisio yn erbyn hynny. A byddaf, byddaf i'n pleidleisio dros becyn gwerth £120 miliwn ar gyfer ADY y gwnaeth ef a minnau ei gytuno'n gadarnhaol, ac mae'n bygwth pleidleisio i beidio â chaniatáu i'r gwariant hwnnw ddigwydd. Mae hon yn Llywodraeth ar gyfer Cymru gyfan â gweledigaeth ar gyfer ein cenedl gyfan. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767516 45 Cy 2026-07-14T13:53:40 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1422&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1422&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Darren Millar. The leader of the Welsh Conservatives, Darren Millar.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767517 46 En 2026-07-14T13:53:43 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1425&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1425&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Leader of the Welsh Conservatives Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig Millar, Darren Diolch, Lywydd. If you'll indulge me, I'd like to pay tribute, on behalf of the Welsh Conservatives, to Bonnie Tyler. Tributes have poured in, of course, across Wales about the loss of this Welsh icon, a singer with global fame and impact, a unique artist with a unique voice, and we want to pay tribute to her and send our best wishes to her family and her loved ones. Of course, we're also in shock at the loss of Ann Widdecombe, a colourful political character, a precious character to people across the whole of the United Kingdom, but especially here in Wales for those who met her. First Minister, thanks to the members of the public right across Wales, our country now recycles more household waste than anywhere else in the United Kingdom, and our glass recycling rate is amongst the highest in Europe. Yet, in spite of this, your Plaid Cymru Government wants to follow the previous Labour Government's plans to diverge from the rest of the United Kingdom and insist on including glass in its deposit-return scheme from October. We know it's going to push costs on to businesses, manufacturers and consumers. What assessment has your Government made of the additional costs of this scheme and what are you going to do to mitigate them? Diolch, Lywydd. Os gwnewch chi fy nghaniatáu, hoffwn dalu teyrnged, ar ran y Ceidwadwyr Cymreig, i Bonnie Tyler. Mae teyrngedau wedi llifo i mewn, wrth gwrs, ledled Cymru am golli'r eicon Cymreig hon, cantores sydd ag enwogrwydd ac effaith fyd-eang, artist unigryw â llais unigryw, ac rydym ni eisiau talu teyrnged iddi ac anfon ein dymuniadau gorau i'w theulu a'i hanwyliaid. Wrth gwrs, rydym ni hefyd mewn sioc o golli Ann Widdecombe, cymeriad gwleidyddol lliwgar, cymeriad gwerthfawr i bobl ar draws y Deyrnas Unedig gyfan, ond yn enwedig yma yng Nghymru i'r rhai a wnaeth ei chyfarfod. Brif Weinidog, diolch i aelodau'r cyhoedd ledled Cymru, mae ein gwlad bellach yn ailgylchu mwy o wastraff cartref nag unrhyw le arall yn y Deyrnas Unedig, ac mae ein cyfradd ailgylchu gwydr ymhlith yr uchaf yn Ewrop. Ac eto, er gwaethaf hyn, mae eich Llywodraeth Plaid Cymru eisiau dilyn cynlluniau'r Llywodraeth Lafur flaenorol i wyro oddi wrth weddill y Deyrnas Unedig a mynnu ar gynnwys gwydr yn ei chynllun dychwelyd ernes o fis Hydref ymlaen. Rydym ni'n gwybod ei fod yn mynd i wthio costau ymlaen i fusnesau, gweithgynhyrchwyr a defnyddwyr. Pa asesiad mae eich Llywodraeth wedi ei wneud o gostau ychwanegol y cynllun hwn a beth ydych chi'n mynd i'w wneud i'w lliniaru? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767468 47 En 2026-07-14T13:55:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1502&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767484 48 En 2026-07-14T13:55:04 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1506&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1506&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I will, of course, firstly, also send my condolences to the loved ones of Bonnie Tyler, a national treasure who was a part of my life as long as I care to remember. She will be fondly, fondly remembered by all of us here in Wales and far, far beyond. And, yes, Ann Widdecombe: we share in the grief of her loved ones, but also in the fear around the safety of politicians and public figures, and these are negotiations and discussions that we should all across this Chamber be eager to engage with in a non-party political way. On the deposit-return scheme, I note that the Conservatives supported the DRS with glass. This is the starting point, and always at a time of difficulty in the implementation of a policy, it's important to remember where we came from. Why is it that the Conservatives said they supported including glass? Why is it that the last Senedd voted for the inclusion of glass, which is something that this Government is respecting in taking this matter forward? It is because it does go further than recycling. It is the reuse. It is about that environmental responsibility. It is about also being a trailblazer, because there's an agreement in principle in other parts of the UK to progressing with glass. We can be the ones showing the way. Are there challenges? Yes, which is why exemptions have been made clear for small retailers, for small producers, for example. But given that it's the right thing to do, you don't always allow the fact that there are challenges—very real ones, absolutely—to stop you in your tracks when there's a prize worth aiming for. Fe wnaf i, wrth gwrs, yn gyntaf, anfon fy nghydymdeimlad hefyd at anwyliaid Bonnie Tyler, trysor cenedlaethol a oedd yn rhan o fy mywyd cyn belled yn ôl ag y gallaf i gofio. Bydd yn cael ei chofio'n hoffus, hoffus iawn gan bob un ohonom ni yma yng Nghymru ac ymhell iawn y tu hwnt. Ac, ie, Ann Widdecombe: rydym ni'n rhannu yng ngalar ei hanwyliaid, ond hefyd yn yr ofn ynghylch diogelwch gwleidyddion a ffigyrau cyhoeddus, ac mae'r rhain yn drafodaethau y dylem ni i gyd ar draws y Siambr hon fod yn awyddus i gymryd rhan ynddyn nhw mewn ffordd nad yw'n wleidyddiaeth plaid. Ar y cynllun dychwelyd ernes, rwy'n sylwi bod y Ceidwadwyr wedi cefnogi'r cynllun hwn gyda gwydr. Dyma'r man cychwyn, a bob amser ar adeg o anhawster wrth weithredu polisi, mae'n bwysig cofio o le daethom ni. Pam wnaeth y Ceidwadwyr ddweud eu bod nhw'n cefnogi cynnwys gwydr? Pam wnaeth y Senedd ddiwethaf bleidleisio o blaid cynnwys gwydr, sy'n rhywbeth y mae'r Llywodraeth hon yn ei barchu wrth fynd fwrw ymlaen â'r mater hwn? Mae oherwydd ei fod yn mynd ymhellach nag ailgylchu. Mae'n fater o ailddefnyddio. Mae'n ymwneud â'r cyfrifoldeb amgylcheddol hwnnw. Mae'n ymwneud â bod yn arloeswr hefyd, oherwydd ceir cytundeb mewn egwyddor mewn rhannau eraill o'r DU i symud ymlaen gyda gwydr. Fe allwn ni fod y rhai sy'n dangos y ffordd. A oes heriau? Oes, a dyna pam mae eithriadau wedi cael eu gwneud yn eglur i fanwerthwyr bach, i gynhyrchwyr bach, er enghraifft. Ond o gofio mai dyma'r peth iawn i'w wneud, nid ydych bob amser yn caniatáu i'r ffaith bod heriau—rhai real iawn, yn sicr—eich stopio yn stond pan fo gwobr sy'n werth anelu amdani. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767585 49 Cy 2026-07-14T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=-48598&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767586 50 Cy 2026-07-14T13:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1502&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1502&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767587 51 Cy 2026-07-14T13:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1502&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1502&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767535 52 Cy 2026-07-14T13:59:15 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1757&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1757&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767527 53 En 2026-07-14T13:56:57 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1619&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1619&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren Look, First Minister, we all agree that we need to get to grips with litter and improve even further our recycling rates, but we've already got a by-election this summer with a man dressed up as a bin; the last thing we need is another row about rubbish receptacles, if I can put it that way, here in Wales. Now, councils are actually cutting litter bins across the country because they can’t afford to provide them and can't afford to empty them. Fly-tipping is on the up. Ninety per cent of glass is already recycled in Wales because of the kerbside recycling system and the engagement of the public with it. Why does your Government think it's acceptable to impose extra costs on small shopkeepers and force householders to face the inconvenience of having to drive with their cars full of bottles back to the shops, rather than simply leaving those glass bottles at the kerbside for collection and recycling? Why don't you make it simple for manufacturers, simple for retailers and simple for the public and bin this unnecessary policy?  Edrychwch, Brif Weinidog, rydym ni i gyd yn cytuno bod angen i ni fynd i'r afael â sbwriel a gwella ein cyfraddau ailgylchu hyd yn oed ymhellach, ond mae gennym ni isetholiad yr haf hwn eisoes â dyn wedi gwisgo fel bin; y peth olaf sydd ei angen arnom ni yw ffrae arall am gynwysyddion sbwriel, os caf i ei roi felly, yma yng Nghymru. Nawr, mae cynghorau mewn gwirionedd yn lleihau nifer y biniau sbwriel ledled y wlad gan nad ydyn nhw'n gallu fforddio eu darparu nhw ac ni allan nhw fforddio eu gwagio. Mae tipio anghyfreithlon ar gynnydd. Mae naw deg y cant o wydr eisoes yn cael ei ailgylchu yng Nghymru oherwydd y system ailgylchu ar garreg y drws ac ymgysylltiad y cyhoedd â hi. Pam mae eich Llywodraeth yn meddwl ei bod yn dderbyniol gorfodi costau ychwanegol ar siopwyr bach a gorfodi deiliaid tai i wynebu'r anghyfleustra o orfod gyrru gyda'u ceir yn llawn poteli yn ôl i'r siopau, yn hytrach na gadael y poteli gwydr hynny ar garreg y drws i gael eu casglu a'u hailgylchu? Pam na wnewch chi hi'n syml i weithgynhyrchwyr, yn syml i fanwerthwyr ac yn syml i'r cyhoedd a chael gwared ar y polisi diangen hwn?  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767529 54 En 2026-07-14T13:58:06 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1688&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1688&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Bins being a theme here, I like the rubbish receptacle trashing, of course, the reputation of the leader of Reform currently. Again, when you're talking about people driving places to get rid of bottles, at the core of DRS, as a principle, is people taking things places, so that doesn't make a difference whether it's plastic or glass, and the Member does agree that it's the right thing to ask people to take those plastic bottles somewhere in order to deal with that problem of plastic. I understand that there are challenges, and I know that my Minister is dealing with those challenges now, and putting the practical measures in place in order to deliver this. What we're saying is that we believe that this can be overcome. The Member mentions the additional cost to small retailers. There is an exemption for small retailers who don't have that square footage, that space to put the machines in and so on. These are things that the Government is taking into consideration, but we believe that this is doable, and we do not believe the threats of the very large manufacturers of extremely large increases in prices. The sums don't add up. Gan fod biniau yn thema yma, rwy'n hoffi'r cynhwysydd sbwriel yn taflu, wrth gwrs, enw da arweinydd Reform ar y domen ar hyn o bryd. Eto, pan fyddwch chi'n sôn am bobl yn gyrru i leoedd i gael gwared ar boteli, wrth wraidd y cynllun dychwelyd ernes, fel egwyddor, y mae pobl yn mynd â phethau i leoedd, felly nid yw hynny'n gwneud gwahaniaeth pa un a yw'n blastig neu'n wydr, ac mae'r Aelod yn cytuno mai'r peth iawn i'w wneud yw gofyn i bobl fynd â'r poteli plastig hynny i rywle er mwyn delio â'r broblem honno o blastig. Rwy'n deall bod heriau, ac rwy'n gwybod bod fy Ngweinidog yn delio â'r heriau hynny rŵan, ac yn rhoi'r mesurau ymarferol ar waith er mwyn cyflawni hyn. Yr hyn yr ydym ni'n ei ddweud yw ein bod ni'n credu y gellir goresgyn hyn. Mae'r Aelod yn sôn am y gost ychwanegol i fanwerthwyr bach. Ceir eithriad i fanwerthwyr bach nad yw'r troedfeddi sgwâr hynny ganddyn nhw, y lle hwnnw i roi'r peiriannau i mewn ac yn y blaen. Mae'r rhain yn bethau y mae'r Llywodraeth yn eu cymryd i ystyriaeth, ond rydym ni'n credu fod hyn yn bosibl, ac nid ydym ni'n credu bygythiadau'r gweithgynhyrchwyr mawr iawn o gynnydd eithriadol o fawr i brisiau. Nid yw'r symiau'n gwneud synnwyr. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767569 55 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Cynllun Gwariant ar Amddiffyn Defence Investment Plan 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767540 56 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12151 12151 Matthew Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12151 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12151 Jones, Matthew 3. Pa ddadansoddiad y mae'r Llywodraeth wedi ei wneud o effaith cynllun gwariant ar amddiffyn Llywodraeth y DU ar gyllideb cyfalaf Llywodraeth Cymru? OQ64409 3. What analysis has the Government made of the impact of the UK Government's defence investment plan on the Welsh Government's capital budget? OQ64409 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767542 57 Cy 2026-07-14T13:59:28 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1770&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1770&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mi ydyn ni’n amcangyfrif y bydd gostyngiad o £25 miliwn i £30 miliwn o leiaf yng nghyllideb gyfalaf Llywodraeth Cymru yn y flwyddyn ariannol hon, efo gostyngiadau pellach yn y blynyddoedd i ddod. Mae Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol hefyd wedi nodi y bydd angen dod o hyd i £4.7 biliwn ychwanegol yng nghyllideb yr hydref. Felly, dyma’r gostyngiad lleiaf y gallwn ei ddisgwyl, ac mi allai fod yn fwy. Mi fydd hyn yn cael effaith uniongyrchol ar ein hysgolion, ein hysbytai a’n cysylltedd trafnidiaeth. We estimate that there will be a reduction of £25 million to £30 million at least in the Welsh Government's capital budget in the current financial year, with further reductions in future years. The UK Government has also indicated that there will be a need to find a further £4.7 billion in the autumn budget. So, this is the minimum cut that we could expect, and it could be larger. This will have a direct impact on our schools, our hospitals and our transport connectivity. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767554 58 En 2026-07-14T13:59:56 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1798&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1798&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12151 12151 Matthew Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12151 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12151 Jones, Matthew Prif Weinidog, we can all see that the threats to national security are numerous, but it can't be right that Wales will be denied years of capital funding to cover the failure of consecutive UK Governments to give us an armed forces fit for the future. Once again, the needs of Wales have been, at best, an afterthought. Thirty one of 32 schools in Torfaen require urgent maintenance, and there's a £5 million backlog for repairs in Monmouthshire schools. The money we will lose will directly affect areas like mine, and this means that issues that need to be addressed urgently will have to be pushed back. So, bearing this in mind, how will the First Minister keep making the case to the UK Government to redress this? Diolch. Brif Weinidog, rydym ni i gyd yn gallu gweld bod y bygythiadau i ddiogelwch cenedlaethol yn niferus, ond ni all fod yn iawn y bydd Cymru yn cael gwrthod blynyddoedd o gyllid cyfalaf i wneud iawn am fethiant Llywodraethau'r DU yn olynol i roi lluoedd arfog sy'n addas ar gyfer y dyfodol i ni. Unwaith eto, mae anghenion Cymru, ar yr ochr orau, wedi bod yn ôl-ystyriaeth. Mae angen gwaith cynnal a chadw brys yn un ar hugain o 32 o ysgolion yn Nhorfaen, a cheir ôl-groniad o £5 miliwn ar gyfer atgyweiriadau yn ysgolion sir Fynwy. Bydd yr arian y byddwn ni'n ei golli yn effeithio'n uniongyrchol ar ardaloedd fel fy un i, ac mae hyn yn golygu y bydd yn rhaid gwthio materion y mae angen mynd i'r afael â nhw ar frys yn ôl. Felly, o gofio hyn, sut wnaiff y Prif Weinidog barhau i wneud y ddadl i Lywodraeth y DU unioni hyn? Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767485 59 En 2026-07-14T14:00:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1802&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767495 60 En 2026-07-14T14:00:43 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1845&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1845&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun It is a very important point. We absolutely recognise the changing face of the threats that we face currently and the arguments in favour of strengthening defence spending, including in the cyber sector, in which we have real expertise here in Wales, but Wales should not be peculiarly disadvantaged by the way the UK Government has gone about with its decisions on defence spending. Departments in the UK Government in Whitehall would have been able to make the case for protecting budgets. The handing down in this way without negotiation with Wales of ongoing cuts to capital, which were under severe strain anyway, will inevitably mean needing to cut back on spending on health and education. The first supplementary budget allocates £40 million of additional capital funding this year to support the urgent maintenance and repair works across schools, the kind of which the Members mentions. That is put under threat. But, of course, we need to get the supplementary budget through first in order to make that spending. Mae'n bwynt pwysig iawn. Rydym ni'n cydnabod yn llwyr wyneb newidiol y bygythiadau sy'n ein hwynebu ar hyn o bryd a'r dadleuon o blaid cryfhau gwariant ar amddiffyn, gan gynnwys yn y sector seiber, lle mae gennym ni arbenigedd gwirioneddol yma yng Nghymru, ond ni ddylai Cymru fod dan anfantais arbennig gan y ffordd y mae Llywodraeth y DU wedi mynd ati i wneud ei phenderfyniadau am wariant ar amddiffyn. Byddai adrannau yn Llywodraeth y DU yn Whitehall wedi gallu gwneud y ddadl dros ddiogelu cyllidebau. Bydd trosglwyddo toriadau parhaus i gyfalaf, a oedd dan straen difrifol beth bynnag, yn y modd hwn heb drafodaeth â Chymru, yn golygu yn anochel bod angen lleihau gwariant ar iechyd ac addysg. Mae'r gyllideb atodol gyntaf yn dyrannu £40 miliwn o gyllid cyfalaf ychwanegol eleni i gynorthwyo'r gwaith cynnal a chadw ac atgyweirio brys ar draws ysgolion, o'r math y mae'r Aelodau yn sôn amdano. Mae hynny'n cael ei roi dan fygythiad. Ond, wrth gwrs, mae angen i ni gael y gyllideb atodol drwodd yn gyntaf er mwyn gwneud y gwariant hwnnw. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767503 61 En 2026-07-14T14:01:54 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1916&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1916&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12180 12180 Paul Marr AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12180 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12180 Marr, Paul First Minister, Reform UK makes no apology for supporting increased investment in Britain's armed forces at a time of growing global instability. National defence is the first duty of any Government, so, rather than blaming Westminster for difficult spending decisions, will you explain what efficiencies the Welsh Government is prepared to make within its own capital programme before claiming Wales cannot cope? How much money could be redirected by cancelling lower priority projects and reducing waste, so that essential infrastructure, such as roads, hospitals and schools, is protected while the UK strengthens our national security? Brif Weinidog, nid yw Reform UK yn gwneud unrhyw ymddiheuriad am gefnogi mwy o fuddsoddiad yn lluoedd arfog Prydain ar adeg o ansefydlogrwydd byd-eang cynyddol. Amddiffyn cenedlaethol yw dyletswydd gyntaf unrhyw Lywodraeth, felly, yn hytrach na rhoi'r bai ar San Steffan am benderfyniadau gwariant anodd, a wnewch chi egluro pa arbedion effeithlonrwydd y mae Llywodraeth Cymru yn barod i'w gwneud yn ei rhaglen gyfalaf ei hun cyn honni na all Cymru ymdopi? Faint o arian ellid ei ailgyfeirio trwy ganslo prosiectau blaenoriaeth is a lleihau gwastraff, fel bod seilwaith hanfodol, fel ffyrdd, ysbytai ac ysgolion, yn cael ei ddiogelu tra bod y DU yn cryfhau ein diogelwch cenedlaethol? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767508 62 En 2026-07-14T14:02:28 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=1950&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=1950&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I would hope that all of us want to see capital spend on schools and hospitals. These are really, really important elements for the future of our nation. As I said, the point here is that we haven't been engaged in any of this discussion that ends up in cuts being made that will inevitably lead to cuts in public service capital spend. I have written to the Secretary of State for Wales, and the Cabinet Minister for Finance has written to the Chief Secretary of the Treasury, to raise those concerns, seek clarity of the impacts for our funding. As I say, it's completely unacceptable that Welsh capital budgets are impacted in this way. That does not take away from recognising the changing face of the threats that exist in the world around us, which are undeniable. Byddwn yn gobeithio bod pob un ohonom ni eisiau gweld gwariant cyfalaf ar ysgolion ac ysbytai. Mae'r rhain yn elfennau pwysig dros ben ar gyfer dyfodol ein cenedl. Fel y dywedais i, y pwynt yma yw nad ydym ni wedi bod yn rhan o unrhyw ran o'r drafodaeth hon sy'n arwain at wneud toriadau a fydd yn arwain yn anochel at doriadau i wariant cyfalaf gwasanaethau cyhoeddus. Rwyf i wedi ysgrifennu at Ysgrifennydd Gwladol Cymru, ac mae'r Gweinidog Cabinet dros Gyllid wedi ysgrifennu at Brif Ysgrifennydd y Trysorlys, i godi'r pryderon hynny, i ofyn am eglurder ynghylch yr effeithiau ar ein cyllid. Fel y dywedais i, mae'n gwbl annerbyniol bod cyllidebau cyfalaf Cymru yn cael eu heffeithio fel hyn. Nid yw hynny'n tynnu oddi wrth gydnabod wyneb newidiol y bygythiadau sy'n bodoli yn y byd o'n cwmpas, sy'n ddiamheuol. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767512 63 En 2026-07-14T14:03:20 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=2002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=2002&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 4787 4787 Peter Fox AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4787 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4787 Fox, Peter First Minister, rather than solely focusing on the impact to the Welsh Government's budget, what is the Government actually doing to maximise the opportunities of the defence investment plan that it can present to employers such as BAE Systems in Glascoed in my constituency and the wider defence sector? There are over 285 defence companies in Wales, contributing a £1 billion to our economy. Surely we should be focusing on what we can make out of this, instead of just bemoaning the situation. Brif Weinidog, yn hytrach na chanolbwyntio ar yr effaith ar gyllideb Llywodraeth Cymru yn unig, beth mae'r Llywodraeth yn ei wneud mewn gwirionedd i sicrhau'r cyfleoedd mwyaf posibl o'r cynllun buddsoddi mewn amddiffyn y gall ei gyflwyno i gyflogwyr fel BAE Systems yn Glasgoed yn fy etholaeth i a'r sector amddiffyn ehangach? Ceir dros 285 o gwmnïau amddiffyn yng Nghymru, sy'n cyfrannu £1 biliwn at ein heconomi. Siawns y dylem ni fod yn canolbwyntio ar yr hyn y gallwn ei wneud allan o hyn, yn hytrach na dim ond achwyn am y sefyllfa. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767514 64 En 2026-07-14T14:03:54 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=2036&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=2036&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun It's a separate question, but it's a very, very valid question: how, when defence spending is made, or when defence investment is made, there is at least equity in the way that that spend is made. If you look at the way UK Government distributes that investment, Wales has not been getting its share. If you look at the proportion of defence spend going to the south west of England, for example, compared with Wales, there is no comparison. So, the Member is right that there is an economic element to this, and that is something that we would look at in economic terms, and, of course, seeking opportunities for businesses involved in the ethical defence sector in Wales. But that does not mean that we should withdraw our concerns around how decisions are made that affect all of our constituencies, be it schools or hospitals and so on. Mae'n gwestiwn ar wahân, ond mae'n gwestiwn dilys iawn, iawn: sut, pan fydd gwariant amddiffyn yn cael ei wneud, neu pan fydd buddsoddiad mewn amddiffyn yn cael ei wneud, bod tegwch yn y ffordd y mae'r gwariant hwnnw'n cael ei wneud o leiaf. Os edrychwch chi ar y ffordd y mae Llywodraeth y DU yn dosbarthu'r buddsoddiad hwnnw, nid yw Cymru wedi bod yn cael ei chyfran. Os edrychwch chi ar y gyfran o wariant amddiffyn sy'n mynd i dde-orllewin Lloegr, er enghraifft, o'i gymharu â Chymru, does dim cymhariaeth. Felly, mae'r Aelod yn iawn bod elfen economaidd i hyn, ac mae hynny'n rhywbeth y byddem ni'n ei ystyried o safbwynt economaidd, ac, wrth gwrs, yn chwilio am gyfleoedd i fusnesau sy'n ymwneud â'r sector amddiffyn moesegol yng Nghymru. Ond nid yw hynny'n golygu y dylem ni dynnu ein pryderon ynglŷn â sut mae penderfyniadau yn cael eu gwneud sy'n effeithio ar bob un o'n hetholaethau, boed yn ysgolion neu'n ysbytai ac yn y blaen. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767530 65 En 2026-07-14T14:08:48 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=2330&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=2330&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767505 66 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Hyrwyddo Cydraddoldeb Promoting Equality 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767506 67 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12146 12146 Joe Martin AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12146 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12146 Martin, Joe 4. A wnaiff y Prif Weinidog roi diweddariad ar yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i hyrwyddo cydraddoldeb yng Nghymru? OQ64429 4. Will the First Minister provide an update on what the Welsh Government is doing to promote equality in Wales? OQ64429 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767507 68 En 2026-07-14T14:05:06 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=2108&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=2108&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun In her oral statement of the 9 June, the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality set out our priorities for promoting social justice: fostering respect, solidarity and fairness. We're committed to addressing inequalities in Wales. This includes supporting the delivery of the 'Anti-racist Wales Action Plan', disabled persons' rights plan and delivering on the British Sign Language (Wales) Act 2026. Yn ei datganiad llafar ar 9 Mehefin, cyflwynodd y Dirprwy Brif Weinidog a'r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb ein blaenoriaethau ar gyfer hyrwyddo cyfiawnder cymdeithasol: meithrin parch, undod a thegwch. Rydym ni wedi ymrwymo i fynd i'r afael ag anghydraddoldebau yng Nghymru. Mae hyn yn cynnwys cefnogi darpariaeth 'Cynllun Gweithredu Gwrth-hiliaeth Cymru', cynllun hawliau pobl anabl a chyflawni o ran Deddf Iaith Arwyddion Prydain (Cymru) 2026. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767511 69 En 2026-07-14T14:05:32 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=2134&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=2134&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12146 12146 Joe Martin AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12146 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12146 Martin, Joe First Minister, the Welsh Government has a target whereby 20 per cent of all newly hired Government employees should be from ethnic minority groups, who themselves only make up 6 per cent of the Welsh population. It has another scheme that pays £5,000 to ethnic minority students who want to become teachers, money that isn't available to students if they are white. These measures, which are themselves explicitly racist, fall under the scheme ironically named the 'Anti-racist Wales Action Plan'. Put plainly, it is anti-white discrimination, and the Welsh people will not sit idly by as we are racially discriminated against in our own country. First Minister, will it be your Government that delivers the return of race-blind meritocracy in Wales? Brif Weinidog, mae gan Lywodraeth Cymru darged lle dylai 20 y cant o'r holl weithwyr Llywodraeth sy'n cael eu cyflogi o'r newydd fod o grwpiau lleiafrifoedd ethnig, sydd eu hunain yn 6 y cant yn unig o boblogaeth Cymru. Mae ganddo gynllun arall sy'n talu £5,000 i fyfyrwyr o leiafrifoedd ethnig sydd eisiau bod yn athrawon, arian nad yw ar gael i fyfyrwyr os ydyn nhw'n wyn. Mae'r mesurau hyn, sydd eu hunain yn amlwg yn hiliol, yn dod o dan y cynllun a elwir yn eironig yn 'Gynllun Gweithredu Gwrth-hiliaeth Cymru'. Yn syml, mae'n wahaniaethu gwrth-wyn, ac ni wnaiff pobl Cymru sefyll yn ddidaro wrth i ni ddioddef gwahaniaethu hiliol yn ein gwlad ein hunain. Brif Weinidog, ai'ch Llywodraeth chi fydd yn cyflawni dychweliad meritocratiaeth hil-ddall yng Nghymru? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767515 70 En 2026-07-14T14:06:11 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=2173&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=2173&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I'm sure the Member is pushing the limits of what the Llywydd would deem acceptable in the Chamber. My Government believes in providing opportunities to people in a way that promotes equality of opportunity. The Member chooses to focus on the colour of skin. I would—[Interruption.] I would choose to focus on the fact that there are many people who don't have opportunities because they live in poverty, because they happen to come from a background that has not made those opportunities open to them, as they are to somebody as privileged as I have been. That is something that I would expect to be a core value of everybody in this Senedd who believes in supporting and representing all of the people of Wales, regardless of their background, regardless of the colour of their skin. It is about taking a suite of measures that we can honestly believe reflect those values that were, in many ways, the basis of the election that allowed us to have a Government of which hope was seen as a real mantra. Rwy'n siŵr bod yr Aelod yn gwthio terfynau'r hyn y byddai'r Llywydd yn ei ystyried yn dderbyniol yn y Siambr. Mae fy Llywodraeth yn credu mewn cynnig cyfleoedd i bobl mewn ffordd sy'n hybu cyfle cyfartal. Mae'r Aelod yn dewis canolbwyntio ar liw croen. Byddwn i—[Torri ar draws.] Byddwn yn dewis canolbwyntio ar y ffaith bod llawer o bobl nad ydyn nhw'n cael cyfleoedd gan eu bod nhw'n byw mewn tlodi, oherwydd eu bod nhw'n digwydd dod o gefndir nad yw wedi gwneud y cyfleoedd hynny yn agored iddyn nhw, fel y maen nhw i rywun mor freintiedig ag yr wyf i wedi bod. Mae hynny'n rhywbeth y byddwn i'n disgwyl iddo fod yn werth craidd i bawb yn y Senedd hon sy'n credu mewn cynorthwyo a chynrychioli holl bobl Cymru, waeth beth fo'u cefndir, waeth beth yw lliw eu croen. Mae'n fater o gymryd cyfres o fesurau y gallwn ni gredu yn onest eu bod nhw'n adlewyrchu'r gwerthoedd hynny a oedd, mewn sawl ffordd, yn sail i'r etholiad a ganiataodd i ni gael Llywodraeth yr ystyriwyd ohoni bod yn fantra gwirioneddol. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767522 71 En 2026-07-14T14:07:47 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=2269&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=2269&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5196 5196 Sarah Rees https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5196 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5196 Rees, Sarah First Minister, from your previous answer I can tell that you agree with me that, when we talk about equality in Cymru, it's more than a buzz word. We’re talking about people's lives, where families working multiple jobs are struggling to get by, mums have been pushed out of work because their childcare is unaffordable, disabled people face barriers to services, racialised communities experience persistent discrimination. These pressures don’t exist in isolation; they’re the conditions in which inequality deepens and division takes hold. The consequence of this widening inequality is that, when people feel ignored or left behind, it’s fertile ground for far-right extremism—movements that thrive on misinformation, scapegoating and fear, and they target the communities already facing inequality, undermining the joint effort that we need to build a fairer Wales. So, I’d like to ask how the Government is ensuring that it’s addressing the root causes of inequality and protecting those most targeted by hate and division across Wales. Brif Weinidog, o'ch ateb blaenorol gallaf ddweud eich bod chi'n cytuno â mi, pan fyddwn ni'n siarad am gydraddoldeb yng Nghymru, ei fod yn fwy na gair ffasiynol. Rydym ni'n sôn am fywydau pobl, lle mae teuluoedd sy'n gweithio sawl swydd yn cael trafferth yn byw, mae mamau wedi cael eu gwthio allan o waith gan nad yw eu gofal plant yn fforddiadwy, mae pobl anabl yn wynebu rhwystrau i wasanaethau, mae cymunedau sydd wedi'u hiliol yn dioddef gwahaniaethu parhaus. Nid yw'r pwysau hyn yn bodoli ar eu pen eu hunain; dyma'r amodau lle mae anghydraddoldeb yn dwysau ac y mae ymraniad yn cymryd gafael ynddyn nhw. Canlyniad yr anghydraddoldeb hwn sy'n ehangu yw pan fydd pobl yn teimlo eu bod wedi'u hanwybyddu neu eu gadael ar ôl, mae'n dir ffrwythlon ar gyfer eithafiaeth dde eithafol—mudiadau sy'n ffynnu ar gamwybodaeth, ofn a gwneud pobl yn gocyn hitio, ac maen nhw'n targedu'r cymunedau sydd eisoes yn wynebu anghydraddoldeb, gan danseilio'r ymdrech ar y cyd sydd ei angen arnom ni i adeiladu Cymru decach. Felly, hoffwn ofyn sut mae'r Llywodraeth yn sicrhau ei bod hi'n mynd i'r afael ag achosion sylfaenol anghydraddoldeb ac yn amddiffyn y rhai sy'n cael eu targedu fwyaf gan gasineb ac ymraniad ledled Cymru. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767528 72 En 2026-07-14T14:08:47 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=2329&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=2329&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I want to associate myself with all of the words spoken by the Member there. This isn't—. There are elements of policy here, but this is about values. This is about ensuring that, in everything we do as a Government, be it in education, in healthcare, in job creation—all of those elements where people interact with public services—or in supporting communities and putting in place policies that support cohesion, always we are driven by those values. It is something that I know unites the majority within this Senedd: the need to speak the language of tolerance. And to have a Government here that acts in a way that always promotes that cohesion and tolerance is something that is very, very important to us. Hoffwn gysylltu fy hun â'r holl eiriau a lefarwyd gan yr Aelod yn y fan yna. Nid yw hyn yn—. Mae yna elfennau o bolisi yma, ond mae hyn yn ymwneud â gwerthoedd. Mae hyn yn ymwneud â sicrhau, ym mhopeth yr ydym ni'n ei wneud fel Llywodraeth, boed hynny ym meysydd addysg, gofal iechyd, creu swyddi—yr holl elfennau hynny lle mae pobl yn rhyngweithio â gwasanaethau cyhoeddus—neu wrth gefnogi cymunedau a rhoi polisïau ar waith sy'n cefnogi cydlyniant, ein bod ni'n cael ein hysgogi bob amser gan y gwerthoedd hynny. Mae'n rhywbeth y gwn sy'n uno'r mwyafrif o fewn y Senedd hon: yr angen i siarad iaith goddefgarwch. Ac mae bod â Llywodraeth yma sy'n gweithredu mewn ffordd sydd bob amser yn hyrwyddo'r cydlyniant a'r goddefgarwch hynny yn rhywbeth sy'n bwysig iawn, iawn i ni. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767531 73 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Anghenion Dysgu Ychwanegol Additional Learning Needs 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767532 74 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12172 12172 Rebeca Phillips AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12172 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12172 Phillips, Rebaca 5. A wnaiff y Prif Weinidog roi diweddariad ar waith y Llywodraeth i ddatblygu gwasanaeth anghenion dysgu ychwanegol cynaliadwy? OQ64392 5. Will the First Minister provide an update on the Government's work to develop a sustainable additional learning needs service? OQ64392 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767533 75 Cy 2026-07-14T14:09:54 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=2396&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=2396&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae cefnogi plant a phobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol a sicrhau system gynaliadwy yn flaenoriaeth i’r Llywodraeth hon. Mae hyn yn hollbwysig er mwyn codi safonau a sicrhau bod y dysgwyr yma'n cael y cymorth maen nhw ei angen i ffynnu. Mi ydym ni wedi ymrwymo i weithio efo'n partneriaid i ddatblygu atebion cynaliadwy fydd yn para yn y tymor hir. Supporting children and young people with additional learning needs and delivering a sustainable system is a priority for this Government. This is critical to raising standards and ensuring that these learners are supported to thrive. We are committed to working with our partners to develop sustainable solutions over the long term. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767510 76 Cy 2026-07-14T14:10:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=2402&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=2402&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767539 77 En 2026-07-14T14:14:59 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=2701&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=2701&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767513 78 Cy 2026-07-14T14:10:15 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=2417&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=2417&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12172 12172 Rebeca Phillips AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12172 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12172 Phillips, Rebaca Diolch, Brif Weinidog. Mae'r cyllid atodol yn gyfle mawr i wneud gwahaniaethau a dechrau gweithredu ar flaenoriaethau pobl Cymru. Mae'r cyllid yn ffocysu ar weithgareddau sy'n medru cael eu gweithredu yn y flwyddyn gyllidol hon, gan gynnwys cyllid uniongyrchol i ysgolion i sefydlogi a chefnogi'r ddarpariaeth bresennol ac sy'n galluogi dull cynaliadwy tymor hir i ddod i'r amlwg. Rwy'n ofni y bydd atal y cyllid atodol hwn yn peryglu hynny, yn cadw'r sectorau mewn sefyllfa hynod o anodd ac yn mynd yn erbyn y blaenoriaethau fe bleidleisiodd pobl Cymru drostyn nhw eleni. Er hyn, mae'n amlwg bod angen cymorth ADY arnom yma yng Nghymru. Felly, sut fydd y Llywodraeth hon yn mynd ati mewn ffordd ystyrlon ac effeithiol i gefnogi'r sector? Thank you, First Minister. The additional funding is a great opportunity to make a difference and to start to implement the priorities of the people of Wales. The funding is focused on activities that can be implemented in this financial year, including direct funding for schools to stabilise and support the current provision and to enable a sustainable long-term approach. I fear that stopping this additional funding will put that at risk, will keep the sectors in a very difficult position and will go against the priorities that the people of Wales voted for this year. Despite this, it's clear that ALN support is needed in Wales. So, how will this Government work in a meaningful and effective way to support the sector? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767521 79 Cy 2026-07-14T14:11:07 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=2469&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=2469&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Cynaliadwyedd ydy'r peth pwysig yn fan hyn, onid yw e? Dros yr wythnosau diwethaf, mae yna lot o gyfeirio wedi bod at sut rydym ni'n cyrraedd at bwynt lle mae yna gynaliadwyedd. Nid ateb tymor byr ydy hwn; mae angen dull partneriaeth go iawn, onid oes, i geisio cryfhau'r ddarpariaeth gynhwysol sydd gennym ni dros amser, a meithrin system fwy gwydn a chynaliadwy i Gymru er mwyn mynd i'r afael â'r pwysau a chwrdd â'r angen cynyddol ymysg dysgwyr. Sustainability is the important thing here, isn't it? Over recent weeks, there have been many references to how we reach a point where there is sustainability. This is not a short-term solution; we need a real partnership approach, don't we, to try to strengthen the inclusive provision that we have over time, and to develop a more robust and sustainable system for Wales in order to tackle the pressures and to meet the increasing needs among learners. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767524 80 En 2026-07-14T14:11:38 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=2500&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=2500&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Because we know that the pressure is great. And it's in the spirit of understanding that pressure that engagement has happened in recent weeks. And, as I laid out in a letter to the leader of the Labour group yesterday, I appreciated the determination shown by him to make sure that this was an issue on which there was focus, and it enabled us to pursue our determination to build a sustainable future for ALN provision in Wales. That is why we were able to move at pace, working with the education and Welsh language Minister in particular, to not only identify the funding against an extremely difficult funding background, but, crucially, to find a way that we can start spending this money immediately. Now, that has come about as the product of positive negotiation. What we want to do, and I think what the majority of people will sense is the right thing to do now, is to get that across the line in that spirit, which allows us, at the same time, to press ahead with spending on the NHS, on childcare and on free school meals as well, which, of course, the Labour Party agree with and I'm thankful to them for expressing that they do agree with it.  Oherwydd rydym ni'n gwybod bod y pwysau'n fawr. Ac yn ysbryd deall y pwysau hwnnw y mae ymgysylltu wedi digwydd yn ystod yr wythnosau diwethaf. Ac, fel y nodais i mewn llythyr at arweinydd y grŵp Llafur ddoe, roeddwn i'n gwerthfawrogi'r penderfyniad a ddangoswyd ganddo i wneud yn siŵr bod hwn yn fater yr oedd pwyslais arno, ac fe wnaeth ganiatáu i ni fynd ar drywydd ein penderfyniad i greu dyfodol cynaliadwy ar gyfer darpariaeth ADY yng Nghymru. Dyna pam y gallwn ni symud yn gyflym, gan weithio gyda'r Gweinidog addysg a'r Gymraeg yn arbennig, nid yn unig i nodi'r cyllid yn erbyn cefndir ariannu anodd iawn, ond, yn hollbwysig, i ddod o hyd i ffordd y gallwn ni ddechrau gwario'r arian hwn ar unwaith. Rŵan, mae hynny wedi dod fel cynnyrch o drafodaethau cadarnhaol. Yr hyn yr ydym ni eisiau ei wneud, ac rwy'n credu mai'r hyn y bydd y mwyafrif o bobl yn ei synhwyro yw'r peth iawn i'w wneud rŵan, yw cwblhau hynny yn yr ysbryd hwnnw, sy'n caniatáu i ni, ar yr un pryd, fwrw ymlaen â gwariant ar y GIG, ar ofal plant ac ar brydau ysgol am ddim hefyd, y mae'r Blaid Lafur, wrth gwrs, yn cytuno ag ef ac rwy'n ddiolchgar iddyn nhw am fynegi eu bod nhw'n cytuno ag ef.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767525 81 En 2026-07-14T14:12:55 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=2577&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=2577&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12183 12183 Tom Montgomery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12183 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12183 Montomery, Tom I'd like to start by declaring an interest. My wife and my mother both work in an education setting, which includes supporting children with ALN. As I'm sure the First Minister is aware, conditions like autism exist on a spectrum. Different children require different levels of support and intervention. Some, with the right support, can continue in mainstream education; some can't. And then there are the countless individuals who fall somewhere in between. However, those who work within the system, those who I speak to, often tell me of a system that fails to reflect the reality, with many children in need of placement at specialist schools but stuck in a system that is often too slow to respond or sat on waiting lists for months or even years, whilst others are placed in mainstream education without the correct support packages in place, failing both the students and the schools. First Minister, we need wholesale change and better co-ordination between health boards, mental health services and education authorities to speed up intervention. How are you going to get on and do that? Hoffwn ddechrau trwy ddatgan buddiant. Mae fy ngwraig a fy mam ill dwy yn gweithio mewn lleoliad addysg, sy'n cynnwys cynorthwyo plant ag ADY. Fel yr wyf i'n siŵr y mae'r Prif Weinidog yn ymwybodol, mae cyflyrau fel awtistiaeth yn bodoli ar sbectrwm. Mae gwahanol blant angen gwahanol lefelau o gymorth ac ymyrraeth. Gall rhai, gyda'r cymorth cywir, barhau mewn addysg brif ffrwd; ni all eraill. Ac yna ceir yr unigolion dirifedi sy'n syrthio rhywle rhwng y ddau. Fodd bynnag, mae'r rhai sy'n gweithio o fewn y system, y rhai yr wyf i'n siarad â nhw, yn aml yn dweud wrthyf i am system sy'n methu ag adlewyrchu'r realiti, â llawer o blant angen lle mewn ysgolion arbenigol ond yn sownd mewn system sy'n aml yn rhy araf i ymateb neu'n eistedd ar restrau aros am fisoedd neu flynyddoedd hyd yn oed, tra bod eraill yn cael eu rhoi mewn addysg brif ffrwd heb y pecynnau cymorth cywir ar waith, gan fethu'r myfyrwyr a'r ysgolion. Brif Weinidog, mae angen newid mawr a gwell cydgysylltiad rhwng byrddau iechyd, gwasanaethau iechyd meddwl ac awdurdodau addysg i gyflymu ymyrraeth. Sut ydych chi'n mynd i fwrw ymlaen a gwneud hynny? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767534 82 En 2026-07-14T14:14:04 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=2646&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=2646&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Member is quite right to point out those challenging areas. It's not just a matter of thinking of them in isolation, it's the way that they touch on each other. It is about taking that cross-Government approach. It is the way that my Ministers are approaching it. It touches on the ALN issue, again, and the need to get going on how to impact, in the most positive way, on the way policies are delivered within schools. The manifesto on which I stood made this one of the areas that we were absolutely clear we needed to gain ground on. We are confident that, in working in that cross-Government way, we can do that. Mae'r Aelod yn gwbl gywir i dynnu sylw at y meysydd heriol hynny. Nid mater o feddwl amdanyn nhw ar wahân yn unig ydyw, mae'n fater o'r ffordd y maen nhw'n cyffwrdd â'i gilydd. Mae'n fater o fabwysiadu'r dull traws-lywodraethol hwnnw. Dyna'r ffordd y mae fy Ngweinidogion yn mynd i'r afael ag ef. Mae'n cyffwrdd ar y mater ADY, eto, a'r angen i fwrw ymlaen â sut i effeithio, yn y ffordd fwyaf cadarnhaol, ar y ffordd y mae polisïau yn cael eu darparu mewn ysgolion. Roedd y maniffesto y gwnes i sefyll ar ei sail yn gwneud hwn yn un o'r meysydd yr oeddem ni'n gwbl eglur bod angen i ni ennill tir arnyn nhw. Rydym ni'n hyderus, o weithio yn y ffordd draws-lywodraethol honno, y gallwn ni wneud hynny. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767537 83 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Gofal Lliniarol Palliative Care 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767538 84 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12159 12159 David Hughes AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12159 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12159 Hughes, David 6. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gefnogi'r sector gofal lliniarol yn well? OQ64427 6. What action is the Welsh Government taking to better support the palliative care sector? OQ64427 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767518 85 Cy 2026-07-14T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=-48598&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767519 86 Cy 2026-07-14T14:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=2702&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=2702&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767520 87 En 2026-07-14T14:15:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=2702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=2702&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun We're committed to strengthening palliative and end-of-life care and to developing a sustainable hospice funding model. As a new Government, we're building on important foundations already established across Wales, including the quality statement, national service specification, competency framework and hospice commissioning approach. We're also working with NHS Wales, hospices and carers to improve access, strengthen the workforce, support advanced care planning and ensure long-term sustainability within the sector. Rydym ni wedi ymrwymo i gryfhau gofal lliniarol a diwedd oes yn ogystal â datblygu model cynaliadwy i gyllido hosbisau. A ninnau'n Llywodraeth newydd, rydym ni'n adeiladu ar sylfeini pwysig a gafodd eu sefydlu ledled Cymru eisoes, gan gynnwys y datganiad ansawdd, y fanyleb gwasanaeth cenedlaethol, y fframwaith cymhwysedd a'r dull o gomisiynu hosbisau. Rydym ni'n gweithio hefyd gyda GIG Cymru, hosbisau a gofalwyr i wella mynediad, i gryfhau'r gweithlu, i gefnogi cynllunio gofal uwch a sicrhau cynaliadwyedd y sector yn yr hirdymor. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767523 88 En 2026-07-14T14:15:27 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=2729&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=2729&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12159 12159 David Hughes AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12159 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12159 Hughes, David Thank you. First Minister, Cwm Taf Morgannwg University Health Board recently ran a major public engagement process regarding the future of specialist palliative care and end-of-life services across the region. One of the proposals was to close ward 6 at Ysbyty Cwm Cynon, to relocate them to Royal Glamorgan Hospital in Llantrisant. This has drawn significant local opposition and concern. Residents and local councils argue that closing the specialist beds in the Cynon valley could force terminally ill patients in Merthyr and Cynon to travel for further care. I'm sure that the First Minister agrees with me that hospice and end-of-life services are some of the cornerstones of the Welsh healthcare system. Each year, they provide essential care and support for more than 20,000 children and adults living with terminal illness, easing pressures on the NHS by delivering vital, compassionate care within communities across Wales. However, rising demand and increasing costs are placing these services—[Interruption.] One more thing—under strain. Will the First Minister commit to providing sustainable long-term funding for hospices and end-of-life services in Wales to ensure that they can continue to deliver essential palliative and end-of-life care? Diolch i chi. Brif Weinidog, fe gynhaliodd Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg broses eang i ymgysylltu â'r cyhoedd yn ddiweddar ynghylch dyfodol gofal lliniarol arbenigol a gwasanaethau diwedd oes ledled y rhanbarth. Un o'r cynigion oedd cau ward 6 yn Ysbyty Cwm Cynon, i'w hadleoli i Ysbyty Brenhinol Morgannwg yn Llantrisant. Mae hynny wedi ennyn gwrthwynebiad a phryder sylweddol yn lleol. Mae trigolion a chynghorau lleol yn dadlau y gallai cau'r gwelyau arbenigol yng Nghwm Cynon orfodi cleifion terfynol sâl ym Merthyr a Chynon i deithio ar gyfer gofal pellach. Rwy'n siŵr fod y Prif Weinidog yn cytuno â mi mai gwasanaethau hosbis a diwedd oes yw rhai o gonglfeini system gofal iechyd Cymru. Bob blwyddyn, maen nhw'n darparu gofal a chefnogaeth hanfodol i fwy na 20,000 o blant ac oedolion sy'n byw gyda salwch terfynol, gan ysgafnu'r pwysau ar y GIG drwy ddarparu gofal hanfodol, caredig mewn cymunedau ledled Cymru. Serch hynny, mae'r galw a chostau cynyddol yn rhoi'r gwasanaethau hyn—[Torri ar draws.] Un peth arall—dan straen. A wnaiff y Prif Weinidog ymrwymo i ddarparu cyllid hirdymor cynaliadwy ar gyfer hosbisau a gwasanaethau diwedd oes yng Nghymru i sicrhau eu bod nhw'n gallu parhau i ddarparu gofal lliniarol hanfodol a gofal diwedd oes? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767541 89 En 2026-07-14T14:17:08 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=2830&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=2830&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I certainly agree with the Member on the importance of the sector. I say that as a former active member of the cross-party group in the last Senedd, and the previous one, on end-of-life care. On the particular issue of Ysbyty Cwm Cynon, I believe the health board's position is that consolidating specialist in-patient palliative care is necessary in their view to address workforce shortages and to maintain safe and sustainable specialist services. It's true to say, of course, that it is up to health boards in Wales to make those decisions. They hold the statutory responsibilities for the planning and delivery of healthcare services. They have to deliver them in a way that is tailored to the needs of their populations. But we are continuing discussions within the sector. The Cabinet Minister for Health and Care hopes to be meeting very soon, I think, with Hospices Cymru to discuss current pressures and the long-term sustainability of hospice services in Wales. Rwy'n sicr yn cytuno â'r Aelod o ran pwysigrwydd y sector. Rwy'n dweud hynny a minnau'n gyn-aelod gweithredol o'r grŵp trawsbleidiol yn y Senedd ddiwethaf, a'r un blaenorol, ar ofal diwedd oes. O ran mater penodol Ysbyty Cwm Cynon, rwy'n credu mai safbwynt y bwrdd iechyd yw bod angen cydgrynhoi gofal lliniarol cleifion mewnol arbenigol yn eu barn nhw ar gyfer mynd i'r afael â phrinder y gweithlu a chynnal gwasanaethau arbenigol sy'n ddiogel a chynaliadwy. Mae hi'n wir dweud, wrth gwrs, mai'r byrddau iechyd yng Nghymru sy'n gwneud y penderfyniadau hyn. Y nhw sydd â'r cyfrifoldebau statudol ar gyfer cynllunio a darparu gwasanaethau gofal iechyd. Mae'n rhaid iddyn nhw gyflawni'r rhain mewn ffordd a addaswyd yn arbennig i anghenion eu poblogaethau nhw. Ond rydym ni'n dal ati i drafod yn y sector. Mae'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal yn gobeithio cyfarfod yn fuan iawn, rwy'n credu, gyda Hosbisau Cymru i drafod y pwysau ar hyn o bryd a chynaliadwyedd hirdymor gwasanaethau hosbis yng Nghymru. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767543 90 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Cyllidebau Iechyd Health Budgets 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767544 91 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12165 12165 Elfed Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12165 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12165 Williams, Elfed 7. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i werthuso perfformiad ariannol y gwasanaeth iechyd, ac i sicrhau rheolaeth effeithiol ar gyllidebau iechyd? OQ64393 7. What steps is the Welsh Government taking to evaluate the health service's financial performance, and to ensure the effective management of health budgets? OQ64393 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767545 92 Cy 2026-07-14T14:18:24 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=2906&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=2906&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Fel rhan o’n cynllun 100 diwrnod cyntaf, mi ydyn ni’n adolygu’r trefniadau presennol ar gyfer gwerthuso perfformiad ariannol y gwasanaeth iechyd. Mi fydd cryfhau’r dull hwnnw, ynghyd â symud y system yn raddol tuag at atal, yn hanfodol i sicrhau cynaliadwyedd yn y tymor hir. As part of our first 100 days plan, we are reviewing the current arrangements for evaluating the financial performance of the health service. Strengthening that approach, alongside establishing a longer term shift towards prevention, will be integral to sustainability in the long term. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767550 93 Cy 2026-07-14T14:18:42 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=2924&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=2924&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12165 12165 Elfed Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12165 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12165 Williams, Elfed Dwi'n croesawu nifer o'r camau pendant a gymerwyd gan Lywodraeth Plaid Cymru ers dod i rym er mwyn mynd i'r afael â'r heriau dwys sy'n wynebu'r gwasanaeth iechyd ym Mangor Conwy Môn. Rydym ni wedi gweld ymrwymiad uniongyrchol ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr ac arian ychwanegol i'r gwasanaeth iechyd yn y gyllideb atodol. Dwi'n siŵr bydd pawb yn cydnabod y gwahaniaeth y gall yr arian hwnnw ei wneud i gleifion a staff, ac mor bwysig felly yw pasio'r gyllideb y prynhawn yma. Wrth edrych tuag at y dyfodol ac i sicrhau bod y gwaith da yn parhau, mae'n rhaid annog defnydd mwy effeithiol o arian cyhoeddus yn y gwasanaeth iechyd. Gyda hynny mewn golwg, a wnaiff y Prif Weinidog roi diweddariad ar ymrwymiad y Llywodraeth i sefydlu tîm effeithiolrwydd cyllid iechyd a phryd mae'n gobeithio gweld y cam hwnnw'n dwyn ffrwyth? I welcome many of the steps taken by the Plaid Cymru Government since coming into power in order to address the real challenges facing the health service in Bangor Conwy Môn. We have seen a direct commitment to Betsi Cadwaladr University Health Board as well as additional funding for the health service in the supplementary budget. I'm sure that everyone would recognise the difference that that funding could make for patients and staff, and therefore how important it is that we pass the supplementary budget this afternoon. In looking to the future and to ensure that the good work can continue, we must encourage more efficient use of public funds within the health service. With that in mind, will the First Minister provide an update on the Government's commitment to establish a health finance efficiency team and when he hopes to see that being established? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767556 94 Cy 2026-07-14T14:19:44 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=2986&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=2986&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Fel systemau gofal iechyd eraill, gan gynnwys mewn rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig, mae'r gwasanaeth iechyd yma yn wynebu heriau ariannol sylweddol. Dwi'n meddwl bod hynny'n blaen i bawb. Mae angen rhagor o waith yn sicr, a chamau gweithredu, i'w roi o ar sail gynaliadwy. Mae gweithio ar yr elfen effeithlonrwydd yn bwysig iawn, iawn. Mae'r gyllideb atodol, wrth gwrs, sydd o'n blaenau ni heddiw yn cynnwys £100 miliwn o gyllid ychwanegol i gefnogi lleihau amseroedd aros, £45 miliwn o gyllid cyfalaf ar gyfer y gwasanaeth iechyd, a bydd Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr yn elwa yn uniongyrchol o'r ffrwd ariannu honno. Mae Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal, ynghyd â swyddogion, yn adolygu'r trefniadau presennol o ran effeithlonrwydd, efo'r bwriad o'u cryfhau nhw a nodi cyfres glir o gamau gweithredu erbyn diwedd y 100 diwrnod cyntaf, sydd ymhen rhyw 43 diwrnod erbyn hyn. Ond y tu hwnt, dwi'n meddwl, i'r syniad o effeithlonrwydd yn gyffredinol, mae angen dull gweithredu hirdymor yn cynnwys troi mwy a mwy at yr ataliol, ac mae'n hagwedd ni at hyn hefyd yn rhan o'n hymrwymiad 100 diwrnod cyntaf. As with other healthcare systems, including in other parts of the UK, the health service here faces significant financial challenges. I think that is clear to everyone. We need more work certainly, and actions, to put it on a sustainable footing. Working on the efficiency element is very, very important. The supplementary budget, of course, which we have before us today, includes £100 million of additional funding to support a reduction in waiting times, £45 million of capital funding for the health service, and the Betsi Cadwaladr University Health Board will benefit directly from that funding stream. The Cabinet Secretary for Health and Care, as well as officials, are reviewing the current arrangements in terms of efficiency, with the intention of strengthening them and noting a clear set of actions by the end of the first 100 days, which will be in about 43 days now. But beyond the idea of efficiency in general, I think we need a long-term approach that includes turning increasingly towards the preventative agenda, and our attitude to that is also part of our first 100 days commitment. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767526 95 Cy 2026-07-14T14:20:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3002&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3002&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767574 96 Cy 2026-07-14T14:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3302&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3302&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767546 97 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Busnesau Bach a Chanolig eu Maint Small and Medium-sized Businesses 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767547 98 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12152 12152 Carmelo Colasanto AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12152 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12152 Colasanto, Carmelo 8. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi busnesau bach a chanolig yn Sir Gaerfyrddin? OQ64424 8. What is the Welsh Government doing to support small and medium-sized businesses in Carmarthenshire? OQ64424 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767548 99 En 2026-07-14T14:21:09 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3071&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3071&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Small and medium-sized businesses are at the heart of Carmarthenshire's economy. We're supporting them through Business Wales, the Development Bank of Wales, SMART Innovation support, town-centre regeneration programmes, supply-chain opportunities linked to major investments such as Pentre Awel, and targeted funding that helps businesses innovate, expand and create jobs across the county. Mae busnesau bach a chanolig wrth galon economi Sir Gaerfyrddin. Rydym ni'n eu cefnogi nhw drwy gyfrwng Busnes Cymru, Banc Datblygu Cymru, cymorth Arloesi SMART, rhaglenni adfywio canol trefi, cyfleoedd yn y gadwyn gyflenwi sy'n gysylltiedig â buddsoddiadau mawr fel Pentre Awel, a chyllid wedi'i dargedu sy'n rhoi cymorth i fusnesau ar gyfer arloesi, ehangu a chreu swyddi ledled y sir. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767549 100 En 2026-07-14T14:21:31 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3093&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3093&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12152 12152 Carmelo Colasanto AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12152 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12152 Colasanto, Carmelo Diolch, First Minister. I recently spoke to owners of haulage businesses in my constituency, who tell me that it costs around £3,000 to get a driver their HGV licence for a job that can actually pay up to £50,000 a year, yet they still cannot recruit and retain drivers. They have a practical proposal: a Welsh Government loan to cover that licence cost, repaid by the driver once they're earning. In effect, an income-contingent loan that would cost the taxpayer next to nothing in the long run. England currently offers free HGV skills boot camps, but Wales does not. And here's a wider point as well: after net migration hit a record 944,000 in 2023, justified as filling labour shortages, these Carmarthenshire businesses still can't find enough drivers. Now, I'm sure I'm going to hear the word 'Brexit' being fired from a cannon over there any second, but having spoken to these people, they tell me that it's not Brexit, it's the prohibitive cost of the licence that drivers and hauliers state is the real obstacle here. So, would you commit today to examining at least an income-contingent loan scheme for HGV licences and support these businesses to drive Wales's economy forward? Diolch, Brif Weinidog. Yn ddiweddar, fe fues i'n siarad â pherchnogion busnesau cludiant yn fy etholaeth i, ac maen nhw'n dweud wrthyf i ei bod hi'n costio tua £3,000 i gael trwydded cerbydau nwyddau trwm i yrrwr ar gyfer swydd sy'n gallu talu hyd at £50,000 y flwyddyn mewn gwirionedd ond nid ydyn nhw'n gallu recriwtio na chadw gyrwyr er hynny. Mae ganddyn nhw gynnig ymarferol: benthyciad gan Lywodraeth Cymru i dalu cost y drwydded honno, a gaiff ei ad-dalu gan y gyrrwr pan fydd yn ennill arian. Mewn gwirionedd, benthyciad yn ddibynnol ar incwm na fyddai'n costio dim bron â bod i'r trethdalwr yn yr hirdymor. Ar hyn o bryd maen nhw'n cynnig gwersylloedd sylfaen sgiliau cerbydau nwyddau trwm am ddim yn Lloegr, ond nid felly yng Nghymru. A dyma bwynt ehangach hefyd: ar ôl i fudo net gyrraedd y swm uchaf erioed o 944,000 yn 2023, a gafodd ei gyfiawnhau fel datrysiad i brinder llafur, nid yw'r busnesau hyn yn Sir Gaerfyrddin yn gallu dod o hyd i ddigon o yrwyr o hyd. Nawr, rwy'n siŵr y byddaf i'n clywed y gair 'Brexit' yn cael ei danio o ganon draw fan acw ar unrhyw eiliad, ond ar ôl siarad â'r bobl hyn, maen nhw'n dweud wrthyf i nad Brexit ydyw'r achos, cost waharddol y drwydded sy'n cael ei nodi fel y rhwystr gwirioneddol i'r gyrwyr a'r cludwyr. Felly, a wnewch chi ymrwymo heddiw i archwilio o leiaf gynllun benthyciadau sy'n ddibynnol ar incwm ar gyfer trwyddedau cerbydau nwyddau trwm a chefnogi'r busnesau hyn i sbarduno economi Cymru yn ei blaen? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767555 101 En 2026-07-14T14:22:42 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3164&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3164&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Well, I'll commit to considering most things, because we're always on the lookout for good ideas. I know that the barriers to the HGV sector, with drivers, come from multiple sources. Difficulty in getting test capacity, for example, is one issue that is non-devolved, of course, but we as a Government will always seek to work with UK Government to make sure that we have the capacity for testing. There are elements, I know, in my neck of the woods where the further education sector has got involved in providing pathways, perhaps, to people into the driving sector. I'm very happy to consider what could be done, and I know I speak on behalf of the enterprise Minister in looking at how we look at the various options on the table, to recognise that this really important sector has that need—quite a crucial need, really, for an HGV sector to have enough drivers—and that that need is fulfilled. Wel, fe wnaf i ymrwymo i ystyried y rhan fwyaf o bethau, oherwydd rydym ni'n chwilio am syniadau da bob amser. Rwy'n gwybod bod y rhwystrau i'r sector cerbydau nwyddau trwm, o ran gyrwyr, yn tarddu o sawl ffynhonnell. Mae'r anhawster gyda chapasiti'r profion, er enghraifft, yn un mater na chafodd ei ddatganoli, wrth gwrs, ond fe fyddwn ni bob amser yn y Llywodraeth hon yn ceisio gweithio gyda Llywodraeth y DU i sicrhau bod y gallu gennym ni i gynnal profion. Mae yna elfennau, rwy'n gwybod, yn fy ardal fy hun lle mae'r sector addysg bellach wedi bod â rhan wrth ddarparu llwybrau, efallai, i bobl fynd i'r sector gyrru. Rwy'n hapus iawn i ystyried beth y gellid ei wneud, ac fe wn i fy mod i'n siarad ar ran y Gweinidog dros fenter wrth edrych ar sut y byddwn ni'n ystyried y gwahanol ddewisiadau sydd ar gael, ar gyfer cydnabod yr angen hwnnw sydd ar y sector gwirioneddol bwysig hwn—angen hanfodol iawn, mewn gwirionedd, i sector cerbydau nwyddau trwm fod â digon o yrwyr—a bod yr angen hwnnw'n cael ei ddiwallu. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767559 102 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Y Cynllun Gofal Plant The Childcare Scheme 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767560 103 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 5084 5084 Mair Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5084 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5084 Rowlands, Mair 9. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i ehangu’r cynllun gofal plant ar gyfer plant dwy oed ac i gyflwyno'r cynllun yn llawn ledled Cymru? OQ64411 9. What steps is the Welsh Government taking to expand the childcare scheme for two-year-olds and to fully introduce the scheme throughout Wales? OQ64411 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767561 104 Cy 2026-07-14T14:23:57 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3239&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3239&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Wel, fel y dywedais i'n gynharach, mae’r Llywodraeth yn cyflymu’r broses o gyflwyno 12.5 awr o ofal plant wedi’i ariannu i bob plentyn dwy oed ledled Cymru. Mi ddylai’r cyllid ychwanegol yn y gyllideb atodol alluogi awdurdodau lleol i wneud cynnydd wrth gyflwyno cam cyntaf yr ehangu hwn. Dwi’n falch bod swyddogion yn cael adborth cadarnhaol gan awdurdodau lleol am y gwahaniaeth y bydd y cyllid yma’n ei wneud. Well, as I said earlier, the Government is accelerating the roll-out of 12.5 hours of funded childcare for all two-year-olds across Wales. The additional funding in the supplementary budget should enable local authorities to make progress on this first phase of the expansion. I am pleased that officials are having positive feedback from local authorities on the difference that the funding will make. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767563 105 Cy 2026-07-14T14:24:20 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3262&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3262&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5084 5084 Mair Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5084 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5084 Rowlands, Mair Diolch, Brif Weinidog, am yr ateb. Fel rhywun sydd â phrofiad uniongyrchol diweddar o'r effaith mae costau gofal plant yn ei gael ar gyllidebau teuluoedd, roeddwn mor falch o sefyll ar faniffesto oedd yn ymrwymo i gyflwyno cynllun gofal plant gwbl drawsnewidiol. Rwyf hefyd yn falch o weld y Llywodraeth yma'n bwrw ymlaen yn syth i fuddsoddi yn y sector gofal plant drwy gyllideb atodol, a chychwyn ar y gwaith o roi'r dechrau gorau i bob plentyn a chaniatáu i rieni ddychwelyd i'w gwaith. Dyna bwysigrwydd hwyluso'r gyllideb atodol i basio heddiw, er mwyn gallu bwrw ati yn syth. Felly, byddwn yn croesawu mwy o wybodaeth ar y camau nesaf y bydd y Llywodraeth yn eu cymryd i ehangu'r ddarpariaeth. Thank you, First Minister, for that response. As one with direct recent experience of the impact that childcare costs can have on family budgets, I was so pleased to stand on a manifesto that committed to introducing a transformational childcare scheme. I'm also pleased to see the Government proceeding immediately to invest in the childcare sector through the supplementary budget, and to start the work of giving every child the best possible start and allowing parents to return to work. That's the importance of facilitating the passing of the supplementary budget, so we can proceed immediately. So, I would welcome more information on the next steps that the Government will take to expand provision. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767536 106 Cy 2026-07-14T14:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3302&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3302&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Diolch yn fawr iawn i'r Aelod am amlygu'r pwysau gwirioneddol sydd yna, wrth gwrs, sy'n cael ei achosi gan gostau gofal plant. Er bod fy mhlant i'n mynd yn hŷn erbyn hyn, dwi'n cofio'n iawn y gost drwm oedd yna o ddarparu gofal plant, ac rydyn ni fel Llywodraeth yn benderfynol o helpu, o ran y gost ariannol, y cyfleon sy'n cael eu rhoi i blant, a'r cyfleon economaidd sy'n dod i rieni ac yn y blaen. Mi fydd y Dirprwy Brif Weinidog yn darparu diweddariad i'r Senedd heddiw ar y broses o gyflwyno ein cynnig gofal, ynghyd â gwybodaeth am ein modelu costau. Mae'r buddsoddiad ychwanegol yma drwy'r gyllideb atodol yn mynd i'n galluogi ni i ehangu miloedd o leoedd gofal plant ychwanegol sy'n cael eu hariannu, yn canolbwyntio'n syth ar ehangu gofal plant ar gyfer plant dwy oed. Mae hwn wastad yn rhywbeth sydd yn digwydd mewn phases: y 12.5 awr, yr 20 awr, ac wedyn ymlaen at y plant ieuengaf. Dyna sut mae hwn yn cael ei gynllunio, yn cynyddu'r amlen ariannol a'r gweithlu ar yr un pryd. Ond rydyn ni'n glir bod y newid trawsnewidiol hwn yn gofyn am sector gofal plant cryf a chynaliadwy, gweithlu medrus, a model cyllido sy'n gweithio i ddarparwyr yn ogystal ag i rieni. I thank the Member for drawing attention to the genuine pressure that exists, which is caused by childcare costs. Even though my children are getting older now, I remember clearly the heavy costs involved in providing childcare, and we as a Government are determined to help, with regard to the financial costs, the opportunities given to children, and the economic opportunities that follow for parents and so forth. The Deputy First Minister will provide an update to the Senedd today on the process of rolling out the childcare offer, as well as information on the cost modelling. The additional investment through the supplementary budget is going to allow us to expand thousands of additional funded childcare places, focusing immediately on expanding childcare for two-year-olds. This is always something that happens in phases: the 12.5 hours, the 20 hours, and then onwards to the youngest children. That's how it's planned, to increase the financial envelope and the workforce at the same time. But we're clear that this transformational change requires a childcare sector that is strong and sustainable, a skilled workforce, and a budget that works for providers as well as parents. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767551 107 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Pobl Ifanc Young People 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767552 108 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 5038 5038 Jayne Bryant AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5038 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne 10. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi pobl ifanc nad ydynt mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant? OQ64426 10. What is the Welsh Government doing to support young people who are not in education, employment or training? OQ64426 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767553 109 En 2026-07-14T14:26:26 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3388&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3388&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Supporting young people who are not in education, employment or training is a priority for this Government. We're investing in support that helps young people develop skills, build confidence and move into education, training, employment or self-employment. Alongside this, our 'Wales means business' agenda is focused on growing Welsh businesses, attracting investment and creating more high-quality jobs across Wales. Mae cefnogi pobl ifanc nad ydyn nhw mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon. Rydym ni'n buddsoddi mewn cymorth sy'n cynorthwyo pobl ifanc i ddatblygu sgiliau, magu hyder a symud i addysg, hyfforddiant, cyflogaeth neu hunangyflogaeth. Ochr yn ochr â hyn, mae ein hagenda 'Mae Cymru ar agor ar gyfer busnes' yn canolbwyntio ar feithrin busnesau yng Nghymru, denu buddsoddiad a chreu mwy o swyddi o ansawdd uchel ledled Cymru. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767558 110 En 2026-07-14T14:26:47 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3409&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3409&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5038 5038 Jayne Bryant AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5038 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne Diolch, Brif Weinidog. Earlier this year, Premier Forest Products in Newport became the first private sector company to sign the Welsh Government's corporate parenting charter. Working in partnership with Newport City Council, Premier Forest provides paid work placements for care-experienced young people. Opportunities are offered across all departments, helping participants gain practical experience of the workplace and transition into employment. Terry Edgell, chief executive officer of Premier Forest Products, is clear that commercial success comes with social responsibility, and I've seen and heard first-hand what a difference this makes to young people, the company and also the workforce. So, I'd like to know: what is the Welsh Government doing to encourage and support more employers to give opportunities like this to care-experienced young people across Wales? Diolch, Brif Weinidog. Yn gynharach eleni, Premier Forest Products yng Nghasnewydd oedd y cwmni sector preifat cyntaf i arwyddo siarter rhianta corfforaethol Llywodraeth Cymru. Gan weithio mewn partneriaeth â Chyngor Dinas Casnewydd, mae cwmni Premier Forest yn darparu lleoliadau gwaith â thâl i bobl ifanc sydd â phrofiad o ofal. Mae cyfleoedd yn cael eu cynnig ar draws pob adran, sy'n helpu cyfranogwyr i ennill profiad ymarferol o'r gweithle a throsglwyddo i gyflogaeth. Mae Terry Edgell, prif swyddog gweithredol Premier Forest Products, yn eglur o ran bod llwyddiant masnachol yn dod gyda chyfrifoldeb cymdeithasol, ac rwyf i wedi gweld a chlywed yn uniongyrchol pa wahaniaeth y mae hyn yn ei wneud i bobl ifanc, i'r cwmni a'r gweithlu hefyd. Felly, fe hoffwn i gael gwybod: beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i annog a chefnogi mwy o gyflogwyr i roi cyfleoedd fel hyn i bobl ifanc sydd â phrofiad o ofal ledled Cymru? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767562 111 En 2026-07-14T14:27:37 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3459&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3459&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Thank you, and congratulations to Terry and the team at Premier Forest Products. It does take good employers to show the way as well, so my gratitude is genuine to the team there in Newport. It takes a whole host of things to come together, doesn't it? It can be Government programmes, both devolved and non-devolved. It can be Jobs Growth Wales. It can be Communities for Work. It can be the Economic Inactivity Trailblazer. It could be work being done within the further education and skills sector itself. Medr is currently developing a more flexible apprenticeship programme for 2027, aligned to employer demand. We've got to make sure that it's aligned to the needs of those young people that we need to bring into the system. Careers Wales is still important in this, and making sure that they're there, at the right place, at the right time, to point young people in the right direction. So, it's an all-Government approach, but finding those trailblazing companies is really important to show others that it is in their interests to make sure that they provide opportunities for young people who otherwise could be missed. Diolch i chi, a llongyfarchiadau i Terry a'r tîm yn Premier Forest Products. Mae'n rhaid i gyflogwyr da ddangos y ffordd hefyd, felly mae fy niolchgarwch i'n ddiffuant iawn i'r tîm yno yng Nghasnewydd. Mae'n rhaid cael llaweroedd o bethau at ei gilydd, onid oes? Fe all hyn olygu rhaglenni gan y Llywodraethau, datganoledig a heb eu datganoli. Fe all hyn olygu Twf Swyddi Cymru. Fe all hyn olygu Cymunedau am Waith. Fe all hyn olygu Arloeswr Anweithgarwch Economaidd. Fe allai olygu gwaith sy'n cael ei wneud yn y sector addysg bellach a sgiliau. Ar hyn o bryd mae Medr yn datblygu rhaglen brentisiaeth fwy hyblyg ar gyfer 2027, sy'n cyd-fynd â'r galw sydd gan gyflogwyr. Mae'n rhaid i ni sicrhau y bydd yn cyd-fynd ag anghenion y bobl ifanc hynny y mae angen i ni eu tynnu nhw i mewn i'r system. Mae Gyrfa Cymru yn dal i fod yn bwysig yn hyn o beth, a sicrhau eu bod nhw yno, yn y lle iawn, ar yr adeg iawn, i roi'r bobl ifanc ar ben y ffordd. Felly, mae hwnnw'n ddull gweithredu i Lywodraeth gyfan, ond mae dod o hyd i'r cwmnïau arloesol hynny yn bwysig iawn er mwyn dangos i eraill ei bod hi'n fuddiol iddyn nhw sicrhau eu bod nhw'n estyn cyfleoedd i bobl ifanc y gellid eu colli nhw fel arall. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767565 112 Cy 2026-07-14T14:28:50 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3532&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3532&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Ac yn olaf, Brif Weinidog, cwestiwn 11 gan James Evans. And finally, First Minister, question 11 from James Evans. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767566 113 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Bwrdd Iechyd Addysgu Powys Powys Teaching Health Board 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767567 114 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 8585 8585 James Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James 11. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cyfrifo'r cyllid y mae'n ei ddarparu i Fwrdd Iechyd Addysgu Powys i ddarparu gofal i drigolion Powys? OQ64367 11. How does the Welsh Government calculate the funding it provides to Powys Teaching Health Board to deliver care for the residents of Powys? OQ64367 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767568 115 En 2026-07-14T14:29:01 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3543&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3543&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Welsh Government uses a resource allocation formula to distribute the majority of NHS funding according to the relative health needs of the population served by each health board. The formula is commonly referred to as the local health board resource allocation formula. Mae Llywodraeth Cymru yn defnyddio fformiwla dyrannu adnoddau i ddosbarthu'r rhan fwyaf o gyllid y GIG yn ôl anghenion iechyd cymharol y boblogaeth syn cael eu gwasanaethau gan bob bwrdd iechyd. Fe gyfeirir at y fformiwla honno'n gyffredin fel fformiwla dyrannu adnoddau'r bwrdd iechyd lleol. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767573 116 En 2026-07-14T14:29:16 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3558&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3558&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 8585 8585 James Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James Thank you for your answer, First Minister. I've raised on the floor of this Chamber a number of times the decisions that the Powys Teaching Health Board have taken: reducing bed numbers, closing hospitals, reducing access to minor injury units, ward closures, and also delaying care across the border in England to meet their financial challenges. Your legislative statement this afternoon is bringing forward a rural-proofing element to legislation. I'm interested, First Minister, in whether that rural-proofing then applies to rural health boards, to make sure that the funding that they receive actually protects the people who pay the same amount of tax as anybody else in this room, but receive a lower standard of service. So, I'd like to hear from you: what is your Government going to do to protect those rural health boards to make sure they get the funding they need, so my constituents can get the care they need and they pay for in their taxes? Diolch i chi am eich ateb, Brif Weinidog. Rwyf i wedi codi'r penderfyniadau a wnaeth Bwrdd Iechyd Addysgu Powys ar lawr y Siambr hon sawl gwaith: lleihau nifer y gwelyau, cau ysbytai, cyfyngu mynediad i unedau mân anafiadau, cau wardiau, ac oedi gofal ar draws y ffin yn Lloegr i gwrdd â'i heriau ariannol ei hun hefyd. Mae eich datganiad deddfwriaethol chi'r prynhawn yma yn cyflwyno elfen o brawfesur gwledig i'r ddeddfwriaeth. Fe fyddai hi'n dda iawn gen i wybod, Brif Weinidog, a yw'r prawfesur hwnnw'n berthnasol i fyrddau iechyd gwledig wedyn, i wneud yn siŵr bod y cyllid y maen nhw'n ei gael yn diogelu'r bobl sy'n talu'r un swm o dreth ag y mae unrhyw un arall sydd yn yr ystafell hon, ond sy'n cael safon is o wasanaeth. Felly, fe hoffwn i glywed gennych chi: beth fydd eich Llywodraeth chi'n ei wneud i amddiffyn y byrddau iechyd hynny mewn ardaloedd gwledig i sicrhau eu nhw'n cael y cyllid sydd ei angen arnyn nhw, er mwyn i'm hetholwyr i gael y gofal sydd ei angen arnyn nhw ac y maen nhw'n talu amdano gyda'u trethi? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767557 117 En 2026-07-14T14:30:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3602&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767733 118 Cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister I Daeth y Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) i’r Gadair. The Deputy Presiding Officer (Kerry Ferguson) took the Chair. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767564 119 En 2026-07-14T14:30:04 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3606&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3606&l=cy 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Member is right, and I expect every Member here to want to make sure that the health board serving their constituency is funded according to its need. I should say that the resource allocation formula does take into account the excess costs of rurality. It is one of the factors that is factored into that particular formula. We've got to make sure that it's effective, that it works. Does rural-proofing have a direct impact on that particular formula? I wouldn't say that the legislation that we have in mind would lead to there being a direct impact, but it's a principle. What that legislation shows is that this is a Government that, as a matter of principle, wants to make sure that no rural part of Wales is left behind because of its rurality. That should be as relevant in health as in anything else. Mae'r Aelod yn iawn, ac rwy'n disgwyl i bob Aelod yma fod yn awyddus i sicrhau y bydd y bwrdd iechyd sy'n gwasanaethu eu hetholaethau nhw eu hunain yn cael ei ariannu yn ôl yr angen yno. Fe ddylwn i ddweud bod y fformiwla dyrannu adnoddau yn cymryd costau dros ben yng nghefn gwlad i ystyriaeth. Dyma un o'r ffactorau sy'n cael eu hystyried yn y fformiwla benodol honno. Mae'n rhaid i ni sicrhau bod hynny'n effeithiol, ac yn gweithio. A yw prawfesur gwledig yn cael effaith uniongyrchol ar y fformiwla benodol honno? Ni fyddwn i'n dweud y byddai'r ddeddfwriaeth sydd gennym ni mewn golwg yn arwain at effaith uniongyrchol, ond mae'r egwyddor yno. Yr hyn y mae'r ddeddfwriaeth honno'n ei arddangos yw bod hon yn Llywodraeth sydd, fel mater o egwyddor, yn awyddus i sicrhau nad oes ardal wledig yng Nghymru yn cael ei gadael ar ôl am ei bod hi'n ardal wledig. Fe ddylai hynny fod yr un mor berthnasol o ran iechyd ag o ran unrhyw beth arall. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767570 120 Cy 2026-07-14T14:31:01 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3663&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3663&l=en 260714-2 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch, Brif Weinidog. Thank you, First Minister. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767572 121 Cy 2026-07-14T14:31:02 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3664&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3664&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Eitem 2, cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad. Cwestiwn 1, Steven Rodaway. Item 2, questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution. Question 1, Steven Rodaway. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767575 122 Cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution B Effeithiolrwydd Llywodraeth Effectiveness of Government 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767576 123 Cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution O 12191 12191 Steven Rodaway AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12191 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12191 Rodaway, Steven 1. Pa fesurau y mae Llywodraeth Cymru yn eu defnyddio i asesu effeithiolrwydd Llywodraeth ar draws adrannau? OQ64378 1. What measures is the Welsh Government using to assess the effectiveness of Government across departments? OQ64378 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767577 124 En 2026-07-14T14:31:24 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3686&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3686&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution Y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad Trystan Davies, Dafydd The Welsh Government uses a range of measures to assess effectiveness across departments, depending on the policy area and the outcomes being delivered. These include management information, official statistics, evaluation evidence, financial and performance reporting, and feedback from service users and those with lived experience. Mae Llywodraeth Cymru yn defnyddio ystod o fesurau i asesu effeithiolrwydd ar draws adrannau, yn ddibynnol ar faes y polisi a'r canlyniadau a gaiff eu cyflawni. Mae'r rhain yn cynnwys gwybodaeth am eu rheolaeth, ystadegau swyddogol, tystiolaeth o werthuso, adroddiadau ariannol ac am berfformiad, ac adborth oddi wrth ddefnyddwyr y gwasanaethau ac oddi wrth y rhai sydd â phrofiad bywyd. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767584 125 En 2026-07-14T14:31:43 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3705&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3705&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12191 12191 Steven Rodaway AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12191 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12191 Rodaway, Steven Thank you, Minister. I'm glad to hear it's so full. Your published ministerial responsibilities include official statistics, including the census, social research and the national survey for Wales. Effective government depends on understanding how Wales is changing and ensuring that future planning reflects that evidence. What research has your department undertaken into the demographic changes in Wales since the implementation of the nation of sanctuary policy and how are those findings being incorporated into the evidence used to forecast future demand for housing, NHS services, school places, transport infrastructure and other public services across Wales? If those demographic changes are not being factored into Government planning, how can you be confident that your forecasts accurately reflect the future needs of Wales? This is not being divisive or any other adjectives you may wish to throw at our party; the people of Wales deserve to understand how the Government determines the future requirements of our nation, and your portfolio is central to ensuring that those decisions are informed by robust evidence and accurate data. Thank you. Diolch i chi, Weinidog. Rwy'n falch o glywed bod y gwaith mor llawn. Mae eich cyfrifoldebau gweinidogol cyhoeddedig chi'n cynnwys ystadegau swyddogol, gan gynnwys y cyfrifiad, ymchwil gymdeithasol ac arolwg cenedlaethol Cymru. Mae llywodraeth effeithiol yn dibynnu ar ddealltwriaeth o sut mae Cymru yn newid a sicrhau bod cynllunio i'r dyfodol yn adlewyrchu'r dystiolaeth honno. Pa ymchwil a wnaeth eich adran chi i'r newidiadau demograffig yng Nghymru ers gweithrediad polisi'r genedl noddfa a sut mae'r canfyddiadau hynny'n cael eu hymgorffori yn y dystiolaeth sy'n cael ei defnyddio i ragweld y galw am dai, gwasanaethau'r GIG, lleoedd mewn ysgolion, seilwaith trafnidiaeth a gwasanaethau cyhoeddus eraill ledled Cymru yn y dyfodol? Os nad yw'r newidiadau demograffig hynny'n cael eu hystyried yng nghynlluniau'r Llywodraeth, sut allwch chi fod â hyder fod eich rhagolygon chi'n adlewyrchu anghenion Cymru i'r dyfodol yn iawn? Nid ystyr hyn yw ceisio creu ymraniad nac unrhyw beth arall y byddech chi'n hoffi cyhuddo ein plaid ni ohono efallai; mae pobl Cymru yn haeddu cael deall sut mae'r Llywodraeth yn penderfynu ar anghenion ein cenedl ni yn y dyfodol, ac mae eich portffolio chi'n ganolog o ran sicrhau bod y penderfyniadau hynny'n cael eu llywio gan dystiolaeth gadarn a data cywir. Diolch i chi. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767589 126 En 2026-07-14T14:32:47 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3769&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3769&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Thank you. I can offer the Member some reassurance here, because my colleagues in the statistics team plan meticulously based on the evidence, based on the demographic figures, and based on the whole range of factors that impact on the population of Wales, on the health of Wales, on the economy of Wales. The Member will be familiar with a number of the statistical publications that appear on a weekly basis, if not more so, from the statistics team that undertake that detailed analysis. You will also be familiar with the fact that those statistics teams look at the future population of Wales and the changing demographics in local areas. So, I can offer that reassurance to the Member. Diolch i chi. Rwy'n gallu cynnig rhywfaint o sicrwydd i'r Aelod yn hyn o beth oherwydd mae fy nghydweithwyr i yn y tîm ystadegau yn cynllunio yn ofalus ar sail tystiolaeth, ar sail y ffigurau demograffig, ac ar sail yr ystod gyfan o ffactorau sy'n effeithio ar boblogaeth Cymru, ar iechyd Cymru, ac ar economi Cymru. Mae'r Aelod yn siŵr o fod yn gyfarwydd â nifer o'r cyhoeddiadau ystadegol sy'n ymddangos yn wythnosol, os nad yn fwy aml ha hynny, oddi wrth y tîm ystadegau sy'n ymgymryd â'r dadansoddiad manwl hwnnw. Rydych chi'n siŵr o fod yn gyfarwydd hefyd â'r ffaith fod y timau ystadegau hynny'n ystyried poblogaeth Cymru yn y dyfodol a'r ddemograffeg newidiol mewn ardaloedd lleol. Felly, fe allaf i gynnig y sicrwydd hwnnw i'r Aelod. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767591 127 En 2026-07-14T14:33:42 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3824&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3824&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12175 12175 Shav Taj AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12175 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav If the Government's effectiveness is itself constantly being reviewed and reset, does that suggest that the current measures aren't actually working? How many more reviews will be required before Ministers can demonstrate sustained improvement? In short, how many reviews are there and will there be yet another review of the outcome of that review? Os yw effeithiolrwydd y Llywodraeth ei hun yn cael ei adolygu a'i ailosod yn gyson, a yw hynny'n awgrymu nad yw'r mesurau cyfredol yn gweithio mewn gwirionedd? Faint o adolygiadau eraill a fydd eu hangen cyn y gall Gweinidogion arddangos gwelliant parhaus? Yn gryno iawn, faint o adolygiadau sydd yna ac a fydd yna adolygiad arall eto o ganlyniad yr adolygiad hwnnw? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767593 128 En 2026-07-14T14:34:08 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3850&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3850&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd I do fear the Member is a little pessimistic about our plans for Government efficiency and delivery on outcomes. I set out in my oral statement, and I've set out in this Senedd before, how we're going to focus on outcomes. What I'm doing and what we're doing as a team in the Cabinet Office, supporting my colleagues right across Government, is ensuring that every one of our plans, every one of our developments, is focused on changing the lives of the people of Wales for the better. That is what we will do. That is what we will continue to do. Again, as I alluded to in a previous contribution to this Senedd, the first 100 days puts the foundation blocks in place. We will then move rapidly into that delivery phase and ensure that the lives of the people of Wales are duly improved. Rwy'n ofni bod yr Aelod ychydig yn besimistaidd ynglŷn â'n cynlluniau ni ar gyfer effeithlonrwydd y Llywodraeth a chyflawni canlyniadau. Fe wnes i nodi yn fy natganiad llafar, ac fe wnes i nodi yn y Senedd hon o'r blaen, sut y byddwn ni'n canolbwyntio ar ganlyniadau. Yr hyn yr wyf i'n ei wneud a'r hyn yr ydym ni'n ei wneud yn ein tîm ni yn Swyddfa'r Cabinet, gan roi cefnogaeth i'm cyd-Aelodau ar draws y Llywodraeth gyfan, yw sicrhau bod pob un o'n cynlluniau ni, pob un o'n datblygiadau ni, yn canolbwyntio ar newid bywydau pobl Cymru er gwell. Dyna beth fyddwn ni'n ei wneud. Dyna beth fyddwn ni'n dal ati i'w wneud. Unwaith eto, fel roeddwn i'n cyfeirio at hynny mewn cyfraniad blaenorol i'r Senedd hon, mae'r 100 diwrnod cyntaf yn gosod y cerrig sylfaen yn eu lle. Yna fe fyddwn ni'n symud yn gyflym i'r cyfnod cyflawni hwnnw ac yn sicrhau bod bywydau pobl Cymru yn cael eu gwella fel y dylid. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767578 129 En 2026-07-14T14:35:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3902&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767595 130 Cy 2026-07-14T14:36:54 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4016&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4016&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767668 131 En 2026-07-14T14:39:29 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4171&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4171&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767675 132 En 2026-07-14T14:35:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3902&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767579 133 Cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution B Effeithiolrwydd Adrannau'r Llywodraeth Effectiveness of Government Departments 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767580 134 Cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution O 12142 12142 Benjamin Hodge Mckenna AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12142 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12142 Hodge Mckenna, Benjamin 2. Pa gynnydd y mae'r Llywodraeth wedi'i wneud o ran datblygu dangosfyrddau digidol sy'n olrhain effeithiolrwydd adrannau'r Llywodraeth? OQ64376 2. What progress has the Government made in developing digital dashboards that track the effectiveness of Government departments? OQ64376 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767581 135 En 2026-07-14T14:35:11 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3913&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3913&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Work is progressing on the Government’s priorities dashboard, which will provide a clear way to track progress against our five priorities. An initial version of this dashboard will be published during the first 100 days of this Government, with key measures to support transparency, delivery and accountability. Mae gwaith yn mynd rhagddo ar ddangosfwrdd blaenoriaethau'r Llywodraeth, a fydd yn cynnig ffordd eglur o olrhain cynnydd yn ôl ein pum blaenoriaeth ni. Fe fydd yna fersiwn cychwynnol o'r dangosfwrdd hwn yn cael ei gyhoeddi yn ystod 100 diwrnod cyntaf y Llywodraeth hon, gyda mesurau allweddol ar gyfer cefnogi tryloywder, cyflawni ac atebolrwydd. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767590 136 En 2026-07-14T14:35:31 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3933&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3933&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12142 12142 Benjamin Hodge Mckenna AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12142 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12142 Hodge Mckenna, Benjamin Diolch, Weinidog. I thank the Minister for his commitment to the timely publishing of digital dashboards to better enable this Siambr to scrutinise the Government. What benchmarks or targets will be used to measure effectiveness using these dashboards? If the dashboards reveal that individual departments are not performing as expected, what action will the Minister take in his role as Cabinet Minister for Government effectiveness to ensure that the Government is actually performing effectively? Diolch, Weinidog. Diolch i'r Gweinidog am ei ymrwymiad i gyhoeddi dangosfyrddau digidol yn amserol i ganiatáu i'r Siambr hon graffu ar y Llywodraeth yn well. Pa feincnodau neu dargedau a gaiff eu defnyddio i werthuso effeithiolrwydd wrth ddefnyddio'r dangosfyrddau hyn? Os yw'r dangosfyrddau yn datgelu nad yw adrannau unigol yn perfformio yn ôl y disgwyl, pa gamau y bydd y Gweinidog yn eu cymryd yn rhinwedd swydd y Gweinidog Cabinet dros effeithiolrwydd y Llywodraeth i sicrhau bod y Llywodraeth yn gweithio yn effeithiol mewn gwirionedd? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767594 137 En 2026-07-14T14:35:59 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=3961&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=3961&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Thank you to the Member and thank you for his support in the work that we will be doing at the Cabinet Office and across Government. I think the first thing to point out clearly is that these dashboards are going to be focused on the five priorities we've set out as a Government. We have said we will cut waiting lists, we will tackle child poverty, we will help families with childcare, we will raise school standards and we will improve productivity in the Welsh economy. [Interruption.] Colleagues opposite ask, 'When?' The Minister for enterprise and connectivity has already set out the time frame for the productivity goals. But there is an interesting point here that we should reflect on, which is that we've set out a 10-year productivity goal. My colleague the Cabinet Minister—[Interruption.] Wait for it, wait for it. But what we need to do is to have interim measures so that we may track progress along the way, and we're committed to developing those measures. Diolch i'r Aelod a diolch am ei gefnogaeth ef yn y gwaith y byddwn ni'n ei wneud yn Swyddfa'r Cabinet ac ar draws y Llywodraeth. Rwy'n credu mai'r peth cyntaf i'w nodi yn bendant yw y bydd y dangosfyrddau hyn yn canolbwyntio ar y pum blaenoriaeth y gwnaethom ni eu pennu yn y Llywodraeth. Rydym ni wedi dweud y byddwn ni'n lleihau rhestrau aros, y byddwn ni'n mynd i'r afael â thlodi plant, y byddwn ni'n cynorthwyo teuluoedd gyda gofal plant, y byddwn yn codi safonau mewn ysgolion ac y byddwn ni'n gwella cynhyrchiant yn economi Cymru. [Torri ar draws.] Mae cyd-Aelod gyferbyn yn holi, 'Pa bryd?' Mae'r Gweinidog dros fenter a chysylltedd wedi nodi'r amserlen ar gyfer y nodau o ran cynhyrchiant eisoes. Ond mae yna bwynt diddorol y dylem ni fyfyrio arno yn hyn o beth, sef ein bod ni wedi pennu nod cynhyrchiant dros 10 mlynedd. Fy nghyd-Weinidog y Gweinidog Cabinet—[Torri ar draws.] Arhoswch chi, arhoswch chi. Ond yr hyn y mae angen i ni ei wneud yw bod â mesurau interim er mwyn gallu olrhain y cynnydd ar hyd y daith, ac rydym ni wedi ymrwymo i ddatblygu'r mesurau hynny. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767596 138 Cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution B Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau Questions Without Notice from Party Spokespeople 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767597 139 Cy 2026-07-14T14:36:55 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4017&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4017&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Galwaf nawr ar lefarwyr y pleidiau i holi'r Gweinidog Cabinet. Llefarydd Reform UK, Cai Parry-Jones. I now call on the party spokespeople to question the Cabinet Minister. Reform UK spokesperson, Cai Parry-Jones. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767600 140 En 2026-07-14T14:37:02 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4024&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4024&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12174 12174 Cai Parry-Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12174 Parry-Jones, Cai Diolch, Ddirprwy Lywydd. Minister, last week, your Government came to the Senedd and asked for permission to go to Westminster and argue for a different funding model. In a crushing defeat for you and your colleagues, this Senedd refused to grant that permission. Reform, with the support of Labour and the Conservatives, potentially saved £1.5 billion annually for the Welsh Government's budget—you're welcome. Now that the Senedd has spoken, will you abandon your plans to argue for a change for the funding model for Wales? Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, yr wythnos diwethaf, fe ddaeth eich Llywodraeth i'r Senedd ac fe ofynnodd am ganiatâd i fynd i San Steffan a dadlau dros fodel cyllido gwahanol. Mewn colled lethol i chi a'ch cyd-Aelodau, fe wrthododd y Senedd hon roi'r caniatâd hwnnw. Arbedodd Reform, gyda chefnogaeth y Blaid Lafur a'r Ceidwadwyr, £1.5 biliwn bob blwyddyn ar gyfer cyllideb Llywodraeth Cymru o bosibl—croeso. Nawr mae'r Senedd wedi dweud ei barn, a wnewch chi roi'r gorau i'ch cynlluniau o ran dadlau dros newid i'r model cyllido ar gyfer Cymru? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767604 141 Cy 2026-07-14T14:37:33 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4055&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4055&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Na. Yr hyn sy'n glir iawn wrth asesu'r sefyllfa ariannol sy'n wynebu Cymru yw bod angen cyllido teg ar Gymru a chyllido sy'n adlewyrchu anghenion y boblogaeth. Does gan Gymru ddim i'w ofni o adolygiad o'r fath. No. What has become very clear in assessing the financial situation facing Wales is that we need fair funding for Wales and funding that reflects the needs of the population. Wales has nothing to fear from a review of that kind. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767605 142 En 2026-07-14T14:37:55 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4077&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4077&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12174 12174 Cai Parry-Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12174 Parry-Jones, Cai Thank you for your answer, Minister. You are responsible for your party's programme for government, and that programme did take a significant blow last week. Just like the supplementary budget that you are hoping to pass, with votes you don't have, your minority Government has to follow the first rule of politics, which is learning to count. There's little doubt that much of Plaid's manifesto hinged on an optimistic change of the funding model from Westminster. Now that the Senedd has rejected your calls to change the funding model, what changes have you made to your programme for government? Diolch i chi am eich ateb, Weinidog. Rydych chi'n gyfrifol am raglen lywodraethu eich plaid, ac fe gafodd y rhaglen honno ergyd sylweddol yr wythnos diwethaf. Yn union fel gyda'r gyllideb atodol yr ydych chi'n gobeithio ei phasio, gyda phleidleisiau nad ydyn nhw gennych chi, mae'n rhaid i'ch Llywodraeth leiafrifol ddilyn rheol gyntaf gwleidyddiaeth, sef dysgu sut i gyfrif. Nid oes unrhyw amheuaeth fod llawer o faniffesto Plaid Cymru yn dibynnu ar newid yn y model cyllido o San Steffan, sy'n optimistaidd. Nawr bod y Senedd wedi gwrthod eich galwadau i newid y model ariannu, pa newidiadau a wnaethoch chi i'ch rhaglen lywodraethu? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767608 143 Cy 2026-07-14T14:38:30 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4112&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4112&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Dwi'n diolch i'r llefarydd am y sylwadau. Dwi yn gallu cyfrif, diolch yn fawr iawn; un o fy hoff bethau i yw cyfrif ac adio data at ei gilydd. Mae gennym ni gynlluniau clir mewn lle ar gyfer ein gwariant. Dwi'n gobeithio'n fawr y daw yna gefnogaeth ar draws y Senedd i'r gyllideb atodol, sy'n adlewyrchu'r blaenoriaethau y gwnaeth pobl Cymru bleidleisio drostyn nhw yn yr etholiad. Dwi'n gobeithio y bydd yna gydweithwyr ar draws y Senedd hon yn gweithio ar sicrhau bod Llywodraeth Cymru a'r sector cyhoeddus yng Nghymru yn gweithio ar eu mwyaf effeithiol a'n bod ni, ar draws y pedair blynedd nesaf, yn adnabod mwy o gyllid y gellid ei fuddsoddi ym mlaenoriaethau pobl, i gefnogi gofal plant, i gefnogi'r economi, i gefnogi'r gwasanaeth iechyd. I thank the spokesperson for those comments. I can count, thank you very much; one of my favourite things to do is counting and adding up data. We have clear plans in place for our expenditure. I very much hope that there will be cross-Senedd support for the supplementary budget, which reflects the priorities that the people of Wales voted for in the election. I hope that colleagues across this Senedd will work to ensure that the Welsh Government and the public sector in Wales work at their most effective and that we, over the next four years, can identify more funding that can be invested in the priorities of the people, to support childcare, to support the economy, to support the health service. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767643 144 Cy 2026-07-14T14:39:26 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4168&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4168&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12174 12174 Cai Parry-Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12174 Parry-Jones, Cai Mi wnaf i gymryd hynna fel 'na'. I'll take that as a 'no'. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767654 145 En 2026-07-14T14:39:28 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4170&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4170&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12174 12174 Cai Parry-Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12174 Parry-Jones, Cai Responding to the COVID inquiry's fifth report today, the First Minister rather vaguely said that Plaid remains committed to reviewing the Wales COVID response. In March, Plaid said it would hold a short, sharp and focused review of the Welsh Government's COVID response, a far cry from the full-fat all-Wales inquiry Plaid previously called for for years, including during your 2024 manifesto. Now, following that u-turn, nobody knows what your review actually is—not when it's happening, not for how long, not even what elements of the COVID response it would focus on. Surely, Minister, now is the time to make it clear to bereaved families what actions exactly your Government is going to take. Wrth ymateb i bumed adroddiad yr ymchwiliad COVID heddiw, fe ddywedodd y Prif Weinidog fod Plaid Cymru yn parhau i fod yn ymrwymedig i adolygu ymateb COVID Cymru. Ym mis Mawrth, fe ddywedodd Plaid Cymru y byddai hi'n cynnal adolygiad byr, llym a manwl o ymateb Llywodraeth Cymru i COVID, rhywbeth gwahanol iawn i'r ymchwiliad llawn ar gyfer Cymru gyfan y bu Plaid Cymru yn galw amdano am flynyddoedd, gan gynnwys yn eich maniffesto yn 2024. Nawr, yn dilyn y tro pedol hwnnw, nid oes neb yn gwybod beth yw eich adolygiad chi mewn gwirionedd—nid pryd y bydd yn digwydd, nac am ba hyd, na hyd yn oed pa elfennau o'r ymateb COVID y byddai'n canolbwyntio arnyn nhw. Yn sicr, Weinidog, nawr yw'r amser i egluro i deuluoedd a gafodd brofedigaethau pa gamau yn union y bydd eich Llywodraeth yn eu cymryd. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767588 146 En 2026-07-14T14:40:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4202&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767601 147 Cy 2026-07-14T14:40:15 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4217&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4217&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Dwi'n diolch i'r llefarydd am y cwestiwn yna. Dwi'n siŵr bod nifer o bobl yn y Siambr hon ac ar draws Cymru, fel fi, wedi cael eu heffeithio gan COVID. Mae gen i aelod o'r teulu sydd wedi dioddef o COVID hir, a bydd nifer ohonoch chi yn ei hadnabod hi. Mae yna heriau, yn amlwg, yn fanna. Mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i gynnal adolygiad o COVID. Dyna beth y dywedon ni yn ein maniffesto, dyna beth rydyn ni'n bwriadu ei wneud. Mae'n dda gen i ddweud fy mod i eisoes wedi bod yn gohebu gyda'r COVID bereaved families am ein bwriadau ni ac yn gobeithio trefnu cyfarfod gyda nhw yn fuan, achos mae'n bwysig bod lleisiau'r sawl sydd wedi dioddef yn rhan o'r drafodaeth yna, yn bwydo i mewn i waith y Llywodraeth. Dwi'n gobeithio, maes o law, diweddaru'r Senedd ar ein cynlluniau ni ar yr adolygiad hwnnw, yn unol â'r hyn y mae'r llefarydd yn gofyn. I thank the spokesperson for that question. I'm sure that many people in this Chamber and across Wales will have been impacted by COVID, as have I. I have a member of the family who has suffered long COVID, and many of you will know her. There are clearly challenges there. This Government has committed to conduct a review of COVID. That's what we said in our manifesto and that's what we intend to do. I'm pleased to say that I have already been in correspondence with the COVID bereaved families on our intentions and hope to arrange a meeting with them soon, because it's important that the voices of those who have suffered are part of that discussion and feed in to the work of Government. I hope, in due course, to update the Senedd on our plans on that review, in accordance with what the spokesperson asked for.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767606 148 Cy 2026-07-14T14:41:17 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4279&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4279&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Llefarydd Llafur Cymru, Huw Thomas. The Welsh Labour spokesperson, Huw Thomas.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767613 149 Cy 2026-07-14T14:41:20 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4282&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4282&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Mewn ateb ysgrifenedig a dderbyniais i'n ddiweddar, cadarnhaodd y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio bod Llywodraeth Cymru, fel rhan o'i hadolygiad o'r fformiwla ariannu, yn adolygu'r data ar ddangosyddion sylfaenol, gan gynnwys y rhai sy'n ymwneud ag amddifadedd a gwasgaredigrwydd poblogaeth—deprivation and sparsity—er mwyn sicrhau eu bod yn parhau i ddarparu adlewyrchiad cywir a chadarn o angen cymharol a chostau.  In a written response I received recently, the Minister for Local Government, Housing and Planning confirmed that Welsh Government, as part of its review of the funding formula, is reviewing the data on primary indicators, including those relating to deprivation and sparsity of population, in order to ensure that they continue to provide a clear reflection of the comparative need and costs. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767614 150 En 2026-07-14T14:41:50 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4312&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4312&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw There are huge concerns in parts of Wales that Plaid will copy what Rishi Sunak did in England and redistribute funding via the funding formula away from poorer urban areas towards relatively wealthier rural ones. As the Minister with responsibility for statistics, can you confirm what issues you identified in the underlying data and indicators that prompted this review, and when will the review be concluded? Mae yna bryderon enfawr mewn rhannau o Gymru y bydd Plaid Cymru yn copïo'r hyn a wnaeth Rishi Sunak yn Lloegr ac yn ailddosbarthu cyllid trwy'r fformiwla ariannu oddi wrth ardaloedd trefol tlotach tuag at ardaloedd gwledig mwy cefnog yn gymharol. Yn Weinidog sydd â chyfrifoldeb am ystadegau, a wnewch chi gadarnhau pa faterion a nodwyd gennych chi yn y data a'r dangosyddion sylfaenol a ysgogodd yr adolygiad hwn, a pha bryd y bydd yr adolygiad hwnnw'n cael ei gwblhau? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767624 151 Cy 2026-07-14T14:42:14 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4336&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4336&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch i'r llefarydd am y sylwadau hynny. Mae fy nghydweithiwr yr aelod Cabinet dros lywodraeth leol yn symud ymlaen gydag adolygiad y fformiwla gyllido. Fel gyda phob darn o ystadegau swyddogol, mae'r Llywodraeth yn cadw golwg manwl ar gywirdeb ac effeithiolrwydd y data yna i sicrhau eu bod nhw'n cael eu hadlewyrchu'n gywir yn y fformiwlâu. Mae'r llefarydd ei hun yn dod o Aberystwyth, ac fe ŵyr y llefarydd yn iawn bod yna ardaloedd o dlodi sylweddol yn y Gymru wledig yn ogystal â'r Gymru ddiwydiannol. Mae gosod cymunedau felly yn erbyn ei gilydd yn approach siomedig, carwn i awgrymu. I thank the spokesperson for those questions. My colleague the Cabinet member for local government is progressing with the review of the funding formula. As with all official statistics, the Government keeps a close eye on the accuracy and effectiveness of that data to ensure that they are clearly and accurately reflected in the formulas. The spokesperson himself comes from Aberystwyth and he knows full well that there are areas of significant poverty in rural Wales as well as industrial Wales. Setting those communities against each other is a disappointing approach from the spokesperson, I would suggest.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767637 152 Cy 2026-07-14T14:43:02 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4384&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4384&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Dwi jest yn adlewyrchu, Weinidog, y consérn real sy'n cael ei deimlo yn yr ardaloedd mwy diwydiannol. Fe glywon ni gan eich ffrind Zaynub Akbar mewn dadl fer yn ddiweddar bod 60,000 o bobl yn byw yn arc ddeheuol Caerdydd a phetai'r 60,000 yna yn un awdurdod lleol, dyna fyddai'r awdurdod lleol tlotaf yng Nghymru. Felly, mae'r consérn yn real, a wnes i ddim clywed pa ffigurau oedd wedi eich gwthio chi i gynnal yr adolygiad yna. Ta waeth, agwedd arall ar yr agenda bolisi sy'n peri pryder yw'r cynnydd yn y nifer o gwangos a chomisiynau newydd sy'n cael eu ffurfio heb amcanion wedi eu diffinio a heb dryloywder clir. Fel y Gweinidog sy'n gyfrifol am oruchwyliaeth, pa gamau y byddwch chi'n eu cymryd i sicrhau bod y Senedd hon a'i phwyllgorau yn gallu craffu'n effeithiol ar y cyrff newydd hyn? I'm just reflecting, Minister, the real concern that's to be felt in the more industrial areas. We heard from your colleague Zaynub Akbar in a recent debate that there are 60,000 people in the southern arc of Cardiff, and if those 60,000 were one local authority, that would be the poorest local authority in Wales. So, the concern is real, and I didn't hear what figures had pushed you to hold that review. However, another aspect of the policy agenda that causes concern is the increasing number of quangos and new commissions that are being formed without objectives being set and without clear transparency. As the Minister responsible for oversight, what steps will you be taking to ensure that this Senedd and its committees can scrutinise these new bodies effectively? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767679 153 Cy 2026-07-14T14:44:02 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4444&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4444&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Buaswn i'n awgrymu'n garedig mai mater i'r Llywodraeth gyfan yw sicrhau bod y Senedd yn ymwybodol o'r cynlluniau sy'n datblygu. Roeddwn i yn y Siambr yn gwrando ar fy nghyfaill y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni yn diweddaru'r Siambr am y cynlluniau i ddatblygu asiantaeth datblygu economaidd genedlaethol newydd. Dyna'r math o ymagwedd rydyn ni'n ei chymryd fel Llywodraeth, a dyna y byddwn ni'n parhau i'w wneud i sicrhau bod y Llywodraeth yn gallu bod yn glir am ei chynlluniau hithau a bod yna gyfle priodol i'r Senedd hon i graffu ar y cynlluniau hynny. I would kindly suggest that ensuring that the Senedd is aware of the plans that are being developed is a matter for the whole Government. I was in the Chamber to listen to my colleague the Cabinet Secretary for Enterprise, Connectivity and Energy when he updated the Chamber on plans to create a new economic development agency for Wales. That's the kind of approach that we are taking as a Government and that's what we will continue to do in order to ensure that the Government can be clear on its plans and that there is an appropriate opportunity for this Senedd to scrutinise those plans. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767684 154 Cy 2026-07-14T14:44:42 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4484&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4484&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies.  The Welsh Conservatives' spokesperson, Andrew R.T. Davies. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767685 155 En 2026-07-14T14:44:46 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4488&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4488&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. Thank you, Deputy Presiding Officer. Minister for delivery, it is vital that Plaid Cymru stick to their commitment prior to the election, and voted on many times in this Chamber, that they would enact a COVID inquiry—not a review, an inquiry. Can you confirm that the Government's thinking, whatever emerges, will be set up under the Inquiries Act 2005, which would compel witnesses to come before that inquiry and give evidence, because anything else will be a whitewash? Diolch i chi, Ddirprwy Lywydd. Weinidog dros gyflawni, mae hi'n hanfodol bod Plaid Cymru yn cadw at ei hymrwymiad cyn yr etholiad, ac a bleidleisiwyd arno sawl gwaith yn y Siambr hon, sef y bydden nhw'n rhoi ymchwiliad COVID ar waith—nid adolygiad ond ymchwiliad. A wnewch chi gadarnhau beth sy'n mynd drwy feddwl y Llywodraeth, beth bynnag a ddaw i'r amlwg, a gaiff ei sefydlu dan Ddeddf Ymchwiliadau 2005, a fyddai'n gorfodi tystion i ymddangos gerbron yr ymchwiliad hwnnw i roi tystiolaeth, oherwydd gwyngalchu byddai unrhyw beth arall? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767582 156 En 2026-07-14T14:45:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4502&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767626 157 En 2026-07-14T14:47:19 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4641&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4641&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767627 158 Cy 2026-07-14T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=-48598&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767628 159 Cy 2026-07-14T14:45:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4502&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4502&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767629 160 En 2026-07-14T14:45:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4502&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767602 161 En 2026-07-14T14:45:18 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4520&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4520&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767583 162 En 2026-07-14T14:45:19 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4521&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4521&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd I thank the Member for the question. Work is progressing on our COVID review. As I indicated earlier, I will be making a statement to this Senedd in due course about that review, and I will be liaising closely with a number of those groups—the COVID bereaved families, amongst others—who have made very strong representations to this Government and to previous Governments about the importance of that review being thorough, looking at the issues from a Welsh perspective, and ensuring that the lessons that can be learnt are fully learnt for the future. Rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Mae gwaith yn mynd rhagddo ar ein hadolygiad COVID. Fel nodais i'n gynharach, fe fyddaf i'n gwneud datganiad i'r Senedd hon maes o law ynglŷn â'r adolygiad hwnnw, ac fe fyddaf i'n ymgysylltu yn glòs â nifer o'r grwpiau hynny—y teuluoedd a gafodd brofedigaethau oherwydd COVID, ymhlith eraill—sydd wedi cyflwyno sylwadau grymus iawn i'r Llywodraeth hon a Llywodraethau blaenorol ynghylch pa mor bwysig yw hi i'r adolygiad hwnnw fod yn drylwyr, gan ystyried y materion o safbwynt Cymru, a sicrhau bod y gwersi y gellir eu dysgu yn cael eu dysgu yn llawn i'r dyfodol. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767603 163 En 2026-07-14T14:45:58 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4560&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4560&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. Warm words, Minister, but little substance. The reality is that we found out, with the COVID committee that was set up in the previous Senedd term, that unless witnesses were compelled to give evidence, that committee was thwarted in its endeavours to get to the truth. Today, for example, the COVID inquiry reports that, on the FFP3 respirator masks that we were told Wales was well stocked with prior to the COVID pandemic in its emergency allocation, there wasn't a single mask in Wales available for the health service to use. These are the things we need to get to the core of as to what was not provided, what was mislaid, what was deliberately not ordered to save money, and what was not acted on on the emergency planning trials that were held prior to the COVID pandemic. If you don't set it up with the Inquiries Act 2005 in mind, whatever you bring forward will be pointless. So, I implore you and the Government to stick to your guns, stick to your morals, stick to the votes that you made prior to the Senedd election and have a full-blown inquiry that gets to the truth and, ultimately, prepares Wales for any future pandemic. Geiriau teg, Weinidog, ond dim llawer o sylwedd. Y gwir amdani yw ein bod ni wedi canfod, gyda'r pwyllgor COVID a sefydlwyd yn nhymor y Senedd flaenorol, oni bai bod tystion yn cael eu gorfodi i roi tystiolaeth, fe gaiff y pwyllgor hwnnw ei rwystro yn ei ymdrechion i geisio'r gwirionedd. Heddiw, er enghraifft, mae'r ymchwiliad COVID yn adrodd, o ran y mygydau anadlu FFP3 y dywedwyd wrthym ni fod gan Gymru stoc dda ohonyn nhw cyn pandemig COVID yn ei dyraniad brys, nad oedd yr un mwgwd ar gael yng Nghymru i'r gwasanaeth iechyd ei ddefnyddio. Dyma'r materion y mae angen i ni gyrraedd eu creiddiau nhw sef yr hyn na ddarparwyd, yr hyn a aeth ar goll, yr hyn na archebwyd yn fwriadol i arbed arian, a'r hyn na weithredwyd arno o ran y treialon cynllunio brys a gynhaliwyd cyn pandemig COVID. Os nad ydych chi'n sefydlu hynny gyda Deddf Ymchwiliadau 2005 mewn golwg, fe fydd beth bynnag y byddwch chi'n ei gyflwyno yn ddiystyr. Felly, rwy'n erfyn arnoch chi a'r Llywodraeth i gadw at eich gair, i gadw at eich egwyddorion, a chadw at y pleidleisiau y gwnaethoch chi eu bwrw cyn etholiad y Senedd a sefydlu ymchwiliad llawn i'r gwirionedd ac a fydd, yn y pen draw, yn paratoi Cymru ar gyfer unrhyw bandemig yn y dyfodol. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767615 164 En 2026-07-14T14:47:18 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4640&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4640&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd I heard the opposition spokesperson's passion for the issue and the importance of the issue. Reading the most recent module report on COVID brings home the sobering impact of COVID right across this country. Those lessons must be learnt, and the review that we are committed to undertaking must have the ability to address those precise issues that you have set out and that is what we will seek to do. Fe glywais i angerdd llefarydd yr wrthblaid am y mater hwn a'i bwysigrwydd. Mae darllen yr adroddiad modiwl diweddaraf ar COVID yn gwneud i rywun deimlo effaith sobreiddiol COVID ledled y wlad hon. Mae'n rhaid dysgu'r gwersi hynny, ac mae'n rhaid i'r adolygiad yr ydym ni wedi ymrwymo i'w gynnal fod â gallu i fynd i'r afael â'r union faterion hynny y gwnaethoch chi eu nodi a dyna'r hyn a fyddwn ni'n ceisio ei wneud. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767633 165 Cy 2026-07-14T14:47:49 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4671&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4671&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Cwestiwn 3, Gareth Thomas. Question 3, Gareth Thomas. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767639 166 En 2026-07-14T14:47:56 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4678&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4678&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12148 12148 Gareth Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12148 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12148 Thomas, Gaz Sorry, I'm just—. Thank you, Dirprwy Lywydd. Minister—. I'm lost at the moment, sorry. Mae'n ddrwg gen i, rwyf dim ond—. Diolch i chi, Ddirprwy Lywydd. Weinidog—. Rwyf i ar goll ar y foment, mae'n ddrwg gen i. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767648 167 En 2026-07-14T14:48:09 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4691&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4691&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry I can go to question 4 and come back, if you like. Fe allaf i fynd at gwestiwn 4 a dod yn ôl, os hoffech chi. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767653 168 En 2026-07-14T14:48:11 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4693&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4693&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12148 12148 Gareth Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12148 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12148 Thomas, Gaz No, no, it's all right, I've got it now. Sorry. Na, na, mae hi'n iawn. Rwyf wedi ei gael nawr. Mae'n ddrwg gen i. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767659 169 En 2026-07-14T14:48:13 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4695&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4695&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry That's okay. Popeth yn iawn. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767660 170 En 2026-07-14T14:48:14 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4696&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4696&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12148 12148 Gareth Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12148 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12148 Thomas, Gaz I've got two. Mae gen i ddau. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767662 171 Cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution B Blaenoriaethau ym Mhen-y-bont Bro Morgannwg Priorities in Pen-y-bont Bro Morgannwg 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767663 172 Cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution O 12148 12148 Gareth Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12148 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12148 Thomas, Gaz 3. Sut mae'r Gweinidog Cabinet yn gweithio gyda chydweithwyr y cabinet i gyflawni blaenoriaethau Llywodraeth Cymru ym Mhen-y-bont Bro Morgannwg? OQ64379 3. How is the Cabinet Minister working with cabinet colleagues to deliver the Welsh Government's priorities in Pen-y-bont Bro Morgannwg? OQ64379 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767664 173 En 2026-07-14T14:48:23 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4705&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4705&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Delivering meaningful change for people in Pen-y-bont Bro Morgannwg, and across Wales, is at the heart of this Government's approach. That starts with our first 100 days plan, on which I'm working collaboratively with Cabinet colleagues to deliver. The programme for government will build on this foundation, with improved cross-Government working and a clear focus on delivery. Mae cyflawni newid ystyrlon er mwyn pobl ym Mhen-y-bont Bro Morgannwg, a ledled Cymru, wrth hanfod dull gweithredu'r Llywodraeth hon. Mae hynny'n dechrau gyda'n cynllun 100 diwrnod cyntaf, yr wyf i'n gweithio ar y cyd â chyd-Aelodau yn y Cabinet i'w gyflawni. Fe fydd y rhaglen lywodraethu yn adeiladu ar y sylfaen hon, gyda gwell gwaith trawslywodraethol a chanolbwyntio pendant ar gyflawni. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767674 174 En 2026-07-14T14:48:43 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4725&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4725&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12148 12148 Gareth Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12148 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12148 Thomas, Gaz Cabinet Minister, the Welsh Government has repeatedly identified health, education, tackling poverty and the cost of living as key priorities, yet many families in Pen-y-bont Bro Morgannwg tell me they're still facing long waits for health care, are worried about educational standards and are struggling to make ends meet as their household costs continue to rise. For many, a family holiday this summer remains out of reach. Given the clear gap between the Government's ambitions and the reality facing many constituents, what evidence can you provide that these policies are delivering meaningful improvements? And how are you working across Government to ensure departments are not operating in silos, but together delivering tangible, measurable benefits for families in communities like mine? Weinidog Cabinet, mae Llywodraeth Cymru wedi nodi iechyd, addysg, mynd i'r afael â thlodi a chostau byw fel blaenoriaethau allweddol dro ar ôl tro, ond mae llawer o deuluoedd ym Mhen-y-bont Bro Morgannwg yn dweud wrthyf i eu bod nhw'n dal i wynebu arosiadau hir am ofal iechyd, eu bod nhw'n gofidio am safonau addysgol ac yn cael trafferth wrth gael dau ben llinyn ynghyd wrth i gostau'r aelwyd barhau i godi. I lawer, mae gwyliau i'r teulu yn dal i fod allan o'u cyrraedd yr haf eleni. O ystyried y bwlch amlwg rhwng uchelgeisiau'r Llywodraeth a'r sefyllfa wirioneddol sy'n wynebu llawer o etholwyr, pa dystiolaeth a allwch chi ei ddarparu bod y polisïau hyn yn cyflawni gwelliannau ystyrlon? A sut ydych chi'n gweithio ar draws y Llywodraeth i sicrhau nad yw adrannau yn gweithredu heb ymwneud ag eraill, ond gyda'i gilydd gan ddarparu buddion diriaethol, mesuradwy i deuluoedd mewn cymunedau fel f'un i? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767681 175 En 2026-07-14T14:49:34 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4776&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4776&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Well, I thank the Member, Dr Thomas, for his question. The analysis of the challenges facing families in Pen-y-bont Bro Morgannwg, and across Wales, is one that we share. Standards in education need to improve, waiting-list times need to come down, far broader childcare needs to be provided for families to make lives easier for people who are today struggling. We've been here for, I think, eight weeks. We are working at pace to seek to deliver meaningful change for those people in Bro Morgannwg and in other areas. For me, fundamentally, if we are to succeed as a Government, those very people you refer to have to feel the measurable change to their daily lives, and if we succeed in that, then we can be pleased, in four years' time, that it is a job well done. Our dashboards and our progress mechanisms across Government will allow us to track progress, but they will also allow us to work with Cabinet colleagues right across Government to ensure that, where one part of the system isn't necessarily supporting those aims, we work together to break down those silos and make progress. It is work in progress. It is a significant task of work after 27 years of Labour Government. It is a task that I am committed to doing right across this Government. Diolch. Wel, rwy'n diolch i'r Aelod, Dr Thomas, am ei gwestiwn. Mae'r dadansoddiad o'r heriau sy'n wynebu teuluoedd ym Mhen-y-bont Bro Morgannwg, a ledled Cymru, yn un sy'n gyffredin i ni. Mae angen gwella safonau o ran addysg, mae angen i amseroedd rhestrau aros fyrhau, mae angen darparu gofal plant yn llawer mwy eang i deuluoedd i wneud bywydau yn haws i bobl sy'n ei chael hi'n anodd heddiw. Rydym ni wedi bod yma am wyth wythnos, rwy'n credu. Rydym ni'n gweithio ar gyflymder i geisio cyflawni newid ystyrlon i'r bobl hynny ym Mro Morgannwg ac mewn ardaloedd eraill. I mi, yn y bôn, os ydym ni am lwyddo yn y Llywodraeth, mae'n rhaid i'r union bobl hynny yr ydych chi'n cyfeirio atyn nhw fod yn teimlo'r newid mesuradwy yn eu bywydau bob dydd, ac os byddwn ni'n llwyddo yn hynny o beth, yna fe allwn ni fod yn falch, mewn pedair blynedd, ei bod ni wedi gwneud gwaith da iawn. Fe fydd ein dangosfyrddau ni a'n mecanweithiau ni ar gyfer cynnydd ar draws y Llywodraeth yn caniatáu i ni olrhain cynnydd, ond fe fyddan nhw'n caniatáu i ni weithio gyda chyd-Aelodau'r Cabinet ar draws y Llywodraeth hefyd i sicrhau ein bod ni'n gweithio gyda'n gilydd i chwalu'r meddylfryd ynysig a gwneud cynnydd. Mae'n waith ar y gweill. Mae hi'n dasg sylweddol o waith ar ôl 27 mlynedd o Lywodraeth Lafur. Mae hi'n dasg yr wyf i wedi ymrwymo i'w chyflawni ar draws y Llywodraeth hon. Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767592 176 En 2026-07-14T14:50:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4802&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767610 177 Cy 2026-07-14T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=-48598&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767611 178 Cy 2026-07-14T14:52:47 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4969&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4969&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767612 179 Cy 2026-07-14T14:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4802&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4802&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767617 180 Cy 2026-07-14T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=-48598&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767618 181 Cy 2026-07-14T14:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4802&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4802&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767619 182 Cy 2026-07-14T14:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4802&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4802&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767620 183 Cy 2026-07-14T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=-48598&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767621 184 Cy 2026-07-14T14:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4802&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4802&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767622 185 En 2026-07-14T14:50:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4802&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767630 186 Cy 2026-07-14T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=-48598&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767631 187 Cy 2026-07-14T14:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4802&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4802&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767632 188 Cy 2026-07-14T14:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4802&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4802&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767636 189 En 2026-07-14T14:52:03 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4925&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4925&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767599 190 En 2026-07-14T14:50:01 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4803&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4803&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 5196 5196 Sarah Rees https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5196 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5196 Rees, Sarah Minister, as a sea dipper, I know the health and well-being benefits of being able to swim safely in our waters. Ending pollution in our waterways and seas is a priority for many residents in Pen-y-bont Bro Morgannwg, especially after Natural Resources Wales recently reported poor water quality at two of our local beaches. Since becoming a Senedd Member, I've heard directly from local swimming groups, like the Watchtower Waders in Barry, I've met with Ofwat, and I've welcomed NRW and Dŵr Cymru's South Central Bathing Waters project, which aims to identify the sources of pollution ahead of the statutory targets that come next spring. So, I'd like to ask what further action this new Government is taking to ensure that the bodies responsible for our water systems are delivering effectively, so that every part of our rivers, streams and coastal waters reach the highest possible standard of water quality. Weinidog, a minnau'n hoff o ymdrochi yn y môr, fe wn i am y manteision o ran iechyd a llesiant o allu nofio yn ddiogel yn nyfroedd ein gwlad. Mae cael ymwared ar lygredd yn ein dyfrffyrdd a'n moroedd yn flaenoriaeth i lawer o drigolion ym Mhen-y-bont Bro Morgannwg, yn enwedig ar ôl i Cyfoeth Naturiol Cymru adrodd am ansawdd dŵr gwael yn ddiweddar ar ddau o'n traethau lleol ni. Ers i mi ddod yn Aelod o'r Senedd, fe glywais i'n uniongyrchol gan grwpiau nofio lleol, fel y Watch Tower Waders yn y Barri, rwyf i wedi cwrdd ag Ofwat, ac rwyf i wedi croesawu Prosiect Dyfroedd Ymdrochi Canol De Cymru CNC a Dŵr Cymru, sy'n bwriadu nodi ffynonellau'r llygredd cyn y bydd y targedau statudol yn dod y gwanwyn nesaf. Felly, fe hoffwn i ofyn pa gamau pellach y mae'r Llywodraeth newydd hon yn eu cymryd i sicrhau bod y cyrff sy'n gyfrifol am ein systemau dŵr yn cyflawni yn effeithiol, fel bydd pob darn o'n hafonydd, ein nentydd a'n dyfroedd arfordirol yn cyrraedd hyd at y safon uchaf bosibl o ansawdd dŵr. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767607 191 En 2026-07-14T14:52:02 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4924&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4924&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd I thank the Member for the question. I'm familiar with the Penarth Dawnstalkers who head to the water in Penarth on a daily basis, come rain, shine or however cold it is—braver people than me. On the matter of water, we are taking a whole-system approach to improving water quality in Wales, strengthening regulation, accountability and investment across the sector. Through our water reform programme, targeted action on pollution sources and closer collaboration with regulators, water companies and land managers, we are seeking to drive long-term improvements in rivers and coastal waters. Rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Rwy'n gyfarwydd â Dawnstalkers Penarth sy'n mynd i ddŵr y môr yno bob dydd, yn yr haul, y gwynt a'r glaw, ni waeth pa mor oer yw hi—pobl sy'n fwy dewr na myfi. O ran mater dŵr, rydym ni'n mabwysiadu dull system gyfan o wella ansawdd dŵr yng Nghymru, gan rymuso rheoleiddio, atebolrwydd a buddsoddiad ar draws y sector. Trwy ein rhaglen diwygio dŵr, gwaith a gafodd ei dargedu at ffynonellau llygredd a chydweithio yn fwy clòs â rheoleiddwyr, y cwmnïau dŵr a rheolwyr tir, rydym ni'n ceisio ysgogi gwelliannau hirdymor yn yr afonydd a'r dyfroedd arfordirol. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767640 192 Cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution B Perfformiad y GIG NHS Performance 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767641 193 Cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution O 5083 5083 Gwyn Williams https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5083 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn 4. Sut mae'r Gweinidog Cabinet yn gweithio gyda'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal i gyflwyno'r adolygiad annibynnol o berfformiad y GIG, yn unol â blaenoriaethau'r Llywodraeth? OQ64388 4. How is the Cabinet Minister working with the Cabinet Minister for Health and Care to deliver the independent review of the performance of the NHS, in line with the Government's priorities? OQ64388 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767642 194 Cy 2026-07-14T14:52:59 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=4981&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=4981&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Dwi'n gweithio gyda Gweinidogion Cabinet i sicrhau bod yr ymrwymiadau yng nghynllun y 100 niwrnod yn cael eu cyflawni. Mae swyddogion yn datblygu opsiynau ar gyfer comisiynu adolygiad annibynnol o berfformiad yr NHS yng Nghymru. Fe fydd yr adolygiad yn ystyried achosion ac effeithiau'r heriau presennol o ran perfformiad, gan gynnwys yr effaith ar ganlyniadau iechyd y boblogaeth, er mwyn llywio gwelliannau a datblygiadau i'r dyfodol. I am working with Cabinet Ministers to ensure delivery of the commitments set out in the 100-day plan. Officials are developing options for commissioning an independent review of NHS performance in Wales. The review will consider the causes and impacts of current performance challenges, including population health outcomes, to inform future improvement and reform. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767656 195 En 2026-07-14T14:53:26 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5008&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5008&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 5083 5083 Gwyn Williams https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5083 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn Diolch yn fawr. As a consultant myself, I'm well aware of the inefficiency of the NHS, and clinicians and consultants have been calling for change—meaningful change—for years now. We need a fundamental change in culture, one that promotes accountability, performance and continuous improvement, while moving away from the previous blame culture and the toxicity that can too often hinder progress and, in fact, has hindered progress. Above all, the focus must be on patients and on ensuring that their voices are heard throughout the system. We need a far more joined-up approach across the health boards in particular, which we spoke about last week, and organisations such as Digital Health and Care Wales. Despite spending millions of pounds on digital transformation, progress on different electronic patient records has been slow, with work most often delayed due to health boards not collaborating or working with each other. We are already lagging behind countries with integrated national systems, remaining reliant on fragmented digital infrastructure, which is cost inefficient and unable to communicate effectively. Can the Cabinet Secretary outline how he will work with the Minister for Health and Care to deliver the hard reset that is needed across our health boards to deliver this meaningful change? Diolch yn fawr. Diolch yn fawr. A minnau'n feddyg ymgynghorol fy hun, rwy'n ymwybodol iawn o aneffeithlonrwydd y GIG, ac mae clinigwyr a meddygon ymgynghorol wedi bod yn galw am newid—newid ystyrlon—ers blynyddoedd erbyn hyn. Mae angen newid sylfaenol yn y diwylliant, un sy'n hyrwyddo atebolrwydd, perfformiad a gwelliant parhaus, wrth symud i ffwrdd oddi wrth y diwylliant blaenorol o weld bai a'r gwenwyndra sy'n gallu rhwystro cynnydd yn rhy aml ac, mewn gwirionedd, sydd wedi rhwystro cynnydd. Yn anad dim arall, mae'n rhaid canolbwyntio ar gleifion a sicrhau bod eu lleisiau nhw'n cael eu clywed drwy'r system yn gyffredinol. Mae angen dull sy'n llawer mwy cydgysylltiedig arnom ni ar draws y byrddau iechyd yn arbennig felly, y buom ni'n siarad amdanyn nhw'r wythnos diwethaf, a sefydliadau fel Iechyd a Gofal Digidol Cymru. Er gwario miliynau o bunnoedd ar drawsnewid digidol, mae cynnydd o ran y gwahanol gofnodion electronig sydd ar gyfer cleifion wedi bod yn araf, gyda gwaith yn cael ei oedi yn aml am nad yw byrddau iechyd yn cydweithio nac yn gweithio gyda'i gilydd. Rydym ni eisoes ymhell y tu ôl i wledydd sydd â systemau cenedlaethol integredig, wrth inni fod yn dibynnu ar seilwaith digidol sy'n fratiog o hyd, nad yw'n gost-effeithlon ac sy'n methu â chyfathrebu yn effeithiol. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet amlinellu sut y bydd ef yn gweithio gyda'r Gweinidog dros Iechyd a Gofal i gyflawni'r ailosodiad cadarn sydd ei angen ar draws ein byrddau iechyd i gyflawni'r newid ystyrlon hwn? Diolch yn fawr. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767673 196 Cy 2026-07-14T14:54:39 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5081&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5081&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Wel, diolch am y cwestiwn, ac mae'r Aelod yn amlinellu nifer o ardaloedd o aneffeithlonrwydd fanna sydd angen eu taclo, a dwi'n edrych ymlaen at fynd ati i'w taclo. Fel rhan o'r trefniadau atebolrwydd newydd a weithredwyd o Ebrill y llynedd, rydym ni'n cynnal cyfarfodydd rheolaidd gyda byrddau iechyd i herio eu cyflawniad a'u perfformiad mewn meysydd allweddol. Mae ein cynllun 100 diwrnod wedi gwneud nifer o ymrwymiadau i ysgogi gwella system yn y gwasanaeth iechyd, gan gynnwys adolygiad ar y cyd o drefniadau cynyddu ac ymyrryd. Bydd yr adolygiad yn canolbwyntio nid yn unig ar broses, ond ar a yw goruchwyliaeth a chynnydd yn gyrru gwelliant gwirioneddol mewn canlyniadau i gleifion. Dyna, i fi, ble dwi'n dechrau ac yn gorffen: ydyn ni'n mynd i lwyddo i yrru gwell canlyniadau i gleifion? Thank you for the question, and the Member outlines a number of areas of inefficiency that need to be tackled, and I look forward to tackling them. As part of the new accountability arrangements that were implemented from April last year, we are holding regular meetings with health boards to challenge their delivery and performance in key areas. Our 100-day plan has made a number of commitments to stimulate system improvement in the NHS, including a joint review of escalation and intervention arrangements. It will concentrate not only on process, but on whether oversight and progress drive real improvement in outcomes for patients. For me, that's where I start and end: are we going to succeed in driving better outcomes for patients?  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767598 197 Cy 2026-07-14T14:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5102&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5102&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767616 198 En 2026-07-14T14:55:40 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5142&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5142&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12190 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca I'm sure all Members in this Chamber have a strong interest in the performance of the NHS, and particularly in terms of its staff. Therefore, after last week's debate on eyecare, I picked up the latest issue of Eye News magazine, volume No. 33. And I came across a fascinating article written by Dr Gwyn Williams of Plaid Cymru, where he blasts the high levels of sick leave being taken by staff in his own department. He then goes on to create a humorous quiz, poking fun at the various excuses he feels are being made by NHS staff to take sick leave. These include, 'thrashing the Equality Act 2010 to within an inch of its life to get the very most out of the NHS.' Dr Williams finishes the quiz by saying that, for nurses and other staff who take too much stress-related sick leave, 'A gulag is too good for you. You are the reason the NHS is in the state it's in'. So, I ask the Minister: does he agree with the comments made by Dr Gwyn Williams, Member of the Senedd, and does the questioner align with Plaid's measuring of NHS staff performance? Rwy'n siŵr y bydd gan bob Aelod yn y Siambr hon ddiddordeb mawr ym mherfformiad y GIG, ac yn enwedig o ran ei staff. Felly, ar ôl y ddadl ar ofal llygaid yr wythnos diwethaf, fe godais i rifyn diweddaraf cylchgrawn Eye News, cyfrol Rhif 33. Ac fe ddes i ar draws erthygl ddiddorol a ysgrifennwyd gan Dr Gwyn Williams o Blaid Cymru, ac ynddi y mae ef yn beirniadu'r cyfraddau uchel o absenoldeb oherwydd salwch y staff yn ei adran ef ei hun. Wedyn, y mae ef yn mynd yn ei flaen i lunio cwis doniol, sy'n gwneud hwyl am ben y gwahanol esgusodion y mae ef yn teimlo eu bod nhw'n cael eu gwneud gan staff y GIG i gael absenoldeb oherwydd salwch. Mae'r rhain yn cynnwys, 'hanner lladd Deddf Cydraddoldeb 2010 i gael y mwyaf posibl allan o'r GIG.' Mae Dr Williams yn gorffen y cwis drwy ddweud, i nyrsys ac aelodau eraill o staff sy'n cymryd gormod o absenoldeb oherwydd salwch yn gysylltiedig â straen, 'Mae gulag yn lle rhy dda i chi. Y chi yw'r rheswm pam y mae'r GIG yn y cyflwr y mae ynddo'. Felly, rwy'n gofyn i'r Gweinidog: a yw ef yn cytuno â'r sylwadau a wnaeth Dr Gwyn Williams, Aelod o'r Senedd, ac a yw barn yr holwr yn cyd-fynd â barn Plaid Cymru o berfformiad staff y GIG? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767655 199 En 2026-07-14T14:56:54 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5216&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5216&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Thank you for that question and those choice quotes. I haven't had the pleasure of reading Eye News yet, but I'm sure the library will provide me with a copy in due course so that I may read the whole article in context. I think there's an interesting issue here around public sector absence and how you work with people to tackle that absence. This may not win favour with the opposition benches there, but I had a very interesting conversation with colleagues from the trade unions about a health board that had proactively put an absence management team in to support people to return to work more effectively and quicker and, in light of that, saw a significant fall in absence rates. So, it can be done, working with staff. Our NHS professionals are ones that want to serve the NHS, and I believe that collaborative and co-operative work is rather better than potentially sending people to the gulag. Diolch i chi am y cwestiwn yna a'r dyfyniadau dewisol yna. Ni chefais i mo'r pleser o ddarllen Eye News eto, ond rwy'n siŵr y bydd y llyfrgell yn rhoi copi i mi maes o law er mwyn i mi allu darllen yr erthygl gyfan yn ei chyd-destun. Rwy'n credu bod mater diddorol yma ynglŷn ag absenoldebau'r sector cyhoeddus a sut y byddwch chi'n gweithio gyda phobl i fynd i'r afael â'r absenoldebau hynny. Efallai na fydd hyn yn ennill ffafr meinciau'r wrthblaid draw fan acw, ond fe gefais i sgwrs ddiddorol iawn gyda chydweithwyr o'r undebau llafur am un bwrdd iechyd a oedd wedi rhoi tîm neilltuol ar waith i reoli absenoldebau er mwyn cefnogi pobl i ddychwelyd i'r gwaith mewn ffordd fwy effeithiol ac yn gynt ac, yng ngoleuni hynny, fe welwyd gostyngiad sylweddol yn y cyfraddau absenoldeb. Felly, fe ellir gwneud hynny, gan weithio gyda'r staff. Mae ein gweithwyr proffesiynol yn y GIG yn rhai sydd yn awyddus i roi gwasanaeth i'r GIG, ac rwy'n credu bod gweithio ar y cyd ac yn gydweithredol yn well na'r posibilrwydd o anfon pobl i'r gulag. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767670 200 Cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution B Cymru yn Rhan o'r Deyrnas Unedig Wales as Part of the UK 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767671 201 Cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution O 12157 12157 Art Wright AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12157 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12157 Wright, Art 5. Pa asesiad y mae'r Gweinidog Cabinet wedi'i wneud o'r manteision i Gymru o fod yn rhan o’r Deyrnas Unedig? OQ64386 5. What assessment has the Cabinet Minister made of the benefits for Wales of being part of the United Kingdom? OQ64386 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767672 202 En 2026-07-14T14:58:15 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5297&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5297&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Thank you for the question. The assessment I have undertaken concludes that the United Kingdom is a deeply unequal and unfair state with too much power and wealth concentrated in London and the south-east of England to the detriment of Wales and other parts of the UK, as indeed has been noted by Members of this Senedd across this Senedd in debates in recent weeks. Diolch i chi am y cwestiwn. Mae'r asesiad a gynhaliais i'n dod i'r casgliad bod y Deyrnas Unedig yn wladwriaeth hynod anghyfartal ac annheg gyda gormod o bŵer a chyfoeth yn cael eu crynhoi yn Llundain ac yn ne-ddwyrain Lloegr er anfantais i Gymru a rhannau eraill o'r DU, fel nododd Aelodau o'r Senedd hon ar draws y Senedd hon mewn dadleuon yn ystod yr wythnosau diwethaf. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767678 203 En 2026-07-14T14:58:47 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5329&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5329&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12157 12157 Art Wright AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12157 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12157 Wright, Art Minister, the most recent available data published by the Office for National Statistics demonstrates that the net fiscal deficit for Wales in 2024-25 was between £22 billion and £23 billion, the second largest fiscal deficit per person of any country or region in the United Kingdom. Only Northern Ireland had a larger per capita fiscal deficit. Expenditure per capita in Wales in 2024-25 was higher than the UK average, while revenue per capita was below the UK average. Has the Welsh Government made any assessment as to the net public sector fiscal balance in Wales for the 2025-26 fiscal year, and does the Minister accept that Wales is a net fiscal beneficiary of the United Kingdom's fiscal transfers? Weinidog, mae'r data diweddaraf sydd ar gael a gyhoeddodd y Swyddfa Ystadegau Gwladol yn dangos bod y diffyg cyllidol net i Gymru yn 2024-25 rhwng £22 biliwn a £23 biliwn, sef yr ail ddiffyg cyllidol mwyaf fesul unigolyn o unrhyw wlad neu ranbarth yn y Deyrnas Unedig. Dim ond Gogledd Iwerddon a oedd â diffyg cyllidol y pen a oedd yn fwy. Roedd gwariant fesul unigolyn yng Nghymru yn 2024-25 yn uwch na chyfartaledd y DU, tra bod refeniw fesul unigolyn yn is na'r cyfartaledd yn y DU. A yw Llywodraeth Cymru wedi gwneud unrhyw asesiad ynghylch mantolen gyllidol net y sector cyhoeddus yng Nghymru ar gyfer blwyddyn ariannol 2025-26, ac a yw'r Gweinidog yn derbyn bod Cymru yn fuddiolwr cyllidol net o drosglwyddiadau cyllidol y Deyrnas Unedig? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767682 204 En 2026-07-14T14:59:43 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5385&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5385&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Thank you for the question. As somebody who is a fan of net fiscal statistics, it is plainly evident that Wales is a net fiscal beneficiary of the United Kingdom. But I put this to the Member: isn't that a remarkable indictment of the United Kingdom's stewardship of this country that we call home, that we remain one of the poorest parts of the United Kingdom, we remain an area where child poverty is at its highest, where our economic development is behind, where our wage growth is behind? The Member has usefully highlighted the truth of the United Kingdom, and if he'd like some figures, let me tell him, too, about some smaller independent successful countries. Since 2014, New Zealand has seen a 30 per cent growth in gross domestic product, Latvia has seen a 20 per cent growth in GDP, Slovenia 33 per cent, Slovakia—Slovakia, from the former eastern bloc—27 per cent, where the UK has seen growth of 15 per cent. Small, independent, successful countries. Diolch i chi am y cwestiwn. Yn un sy'n ddwl am ystadegau cyllidol net, mae hi'n amlwg bod Cymru yn fuddiolwr cyllidol net y Deyrnas Unedig. Ond rwy'n dweud hyn wrth yr Aelod: onid yw hynny'n gyhuddiad rhyfeddol yn erbyn stiwardiaeth y Deyrnas Unedig o'r wlad hon yr ydym ni'n ei galw yn gartref, sef ein bod ni'n dal i fod yn un o'r rhannau tlotaf yn y Deyrnas Unedig, ein bod ni'n dal i fod â'r cyfraddau uchaf o dlodi plant, lle mae ein datblygiad economaidd ar ei hôl hi, lle mae twf cyflogau ar ei hôl hi? Mae'r Aelod wedi tynnu sylw at wirionedd hanfodol y Deyrnas Unedig, ac os hoffai ef gael rhai ffigurau, gadewch i mi sôn wrtho ef hefyd am rai gwledydd llwyddiannus annibynnol sy'n llai. Ers 2014, mae Seland Newydd wedi gweld twf o 30 y cant mewn cynnyrch domestig gros, mae Latfia wedi gweld twf o 20 y cant mewn cynnyrch domestig gros, Slofenia 33 gan y cant, Slofacia—Slofacia, o'r hen floc comiwnyddol—27 y cant, lle mae'r DU wedi gweld twf o 15 y cant. Gwledydd bychain, annibynnol, sy'n llwyddiannus. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767683 205 En 2026-07-14T15:00:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5402&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767691 206 En 2026-07-14T15:01:10 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5472&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5472&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12173 12173 Nick Carter AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12173 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12173 Carter, Nick For nearly 50 years, successive UK Governments, Conservatives and Labour, have followed Margaret Thatcher's broken neoliberal ideology—[Interruption.]—which puts profit before people. Our national utilities have been sold off at a fraction of their value—[Interruption.]—and tens of billions of pounds of dividends have been extracted. Am bron i 50 mlynedd, mae Llywodraethau'r DU, Ceidwadwyr a Llafur, wedi dilyn ideoleg neo-ryddfrydol Margaret Thatcher sydd wedi torri—[Torri ar draws.]—sy'n rhoi elw o flaen pobl. Mae ein cyfleustodau cenedlaethol wedi cael eu gwerthu am ffracsiwn o'u gwerth—[Torri ar draws.]—ac mae gwerth degau o biliynau o bunnau o ddifidendau wedi'u tynnu allan. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767693 207 En 2026-07-14T15:01:30 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5492&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5492&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Can you give the Member a chance to read his question, because I can't hear it from here? Please start again, Nick. A wnewch chi roi cyfle i'r Aelod ddarllen ei gwestiwn, oherwydd ni allaf ei glywed o'r fan hon? Dechreuwch eto, Nick. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767695 208 En 2026-07-14T15:01:37 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5499&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5499&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12173 12173 Nick Carter AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12173 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12173 Carter, Nick For nearly 50 years, successive UK Governments, Conservative and Labour, have followed Margaret Thatcher's broken neoliberal ideology that puts profit before people. Our national utilities have been sold off at a fraction of their value, and tens of billions of pounds of dividends have been extracted. The French Government now owns our nuclear power industry. A Czech billionaire owns the Royal Mail. Here in Cymru, our heavy industry and the communities it supported have been abandoned, while Westminster is spending £100 billion on HS2 for half a railway that costs more than NASA's mission to the moon. Then there are the scandals: PFI, PPE, the sale of MOD homes, not to mention an illegal war in Iraq, 20 wasted years in Afghanistan, and now complicity in Israel's genocide in Gaza. So, on the contrary, Cabinet Minister, what assessment is being made into the benefit to Wales of not being part of the United Kingdom? Diolch. Am bron i 50 mlynedd, mae llywodraethau olynol y DU, Ceidwadwyr a Llafur, wedi dilyn ideoleg neo-ryddfrydol Margaret Thatcher sydd wedi torri ac sy'n rhoi elw o flaen pobl. Mae ein cyfleustodau cenedlaethol wedi cael eu gwerthu am ffracsiwn o'u gwerth, ac mae gwerth degau o biliynau o bunnau o ddifidendau wedi'u tynnu allan. Mae Llywodraeth Ffrainc bellach yn berchen ar ein diwydiant ynni niwclear. Mae biliwnydd Tsiecaidd yn berchen ar y Post Brenhinol. Yma yng Nghymru, cefnwyd ar ein diwydiant trwm a'r cymunedau a oedd yn eu cefnogi, tra bod San Steffan yn gwario £100 biliwn ar HS2 ar gyfer hanner rheilffordd sy'n costio mwy na theithiau NASA i'r lleuad. Yna mae'r sgandalau: menter cyllid preifat, cyfarpar diogelu personol, gwerthu cartrefi y Weinyddiaeth Amddiffyn, heb sôn am ryfel anghyfreithlon yn Irac, 20 mlynedd wedi'u gwastraffu yn Affganistan, a nawr cyfranogaeth yn hil-laddiad Israel yn Gaza. Felly, i'r gwrthwyneb, Weinidog Cabinet, pa asesiad sy'n cael ei wneud o'r budd i Gymru o beidio â bod yn rhan o'r Deyrnas Unedig? Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767698 209 En 2026-07-14T15:02:41 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5563&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5563&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd I thank the Member for the question. I think I'd probably add to his list that we should also note that the UK has been responsible for a decade of austerity, which has led to the unravelling of the fabric of our society: community centres, leisure centres, banks, libraries and all those facilities that are the beating heart of Welsh communities. Now, let me be clear: whether Wales should or should not be part of the UK is a question for the people of Wales, and for the people of Wales alone. Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Rwy'n credu y byddwn yn ychwanegu at ei restr y dylem hefyd nodi bod y DU wedi bod yn gyfrifol am ddegawd o gyni, sydd wedi arwain at ddatod gwead ein cymdeithas: canolfannau cymunedol, canolfannau hamdden, banciau, llyfrgelloedd a'r holl gyfleusterau hynny sy'n enaid i gymunedau Cymru. Nawr, gadewch imi fod yn glir: mae'r cwestiwn a ddylai Cymru fod yn rhan o'r DU neu beidio yn un i bobl Cymru, ac i bobl Cymru yn unig. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767702 210 En 2026-07-14T15:03:14 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5596&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5596&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 332 332 Mike Hedges AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike [Inaudible.]—now? [Anghlywadwy.]—nawr? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767703 211 En 2026-07-14T15:03:16 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5598&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5598&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd No, thank you, Mike. We answered that question several times in our previous session, I believe. But for my part, I want to see our nation empowered so that more decisions are taken in Wales for the benefit of Wales. This would mean greater control over fiscal levers, over natural resources, over the Crown Estate, justice, policing, welfare and rail. Put simply, Wales shouldn't be denied the powers granted to Scotland, so that the primary driver of policy making is the best interests of our community, not the vested interests so entrenched in the broken Westminster system. Na, diolch, Mike. Fe wnaethom ateb y cwestiwn yna sawl gwaith yn ein sesiwn flaenorol, rwy'n credu. Ond o'm rhan i, rwyf eisiau gweld ein cenedl yn cael ei grymuso fel bod mwy o benderfyniadau yn cael eu gwneud yng Nghymru er budd Cymru. Byddai hyn yn golygu mwy o reolaeth dros ysgogiadau cyllidol, dros adnoddau naturiol, dros Ystad y Goron, cyfiawnder, plismona, lles a rheilffyrdd. Yn syml, ni ddylid gwarafun y pwerau a roddwyd i'r Alban i Gymru, fel mai'r prif sbardun llunio polisïau yw buddiannau gorau ein cymuned, nid y buddiannau breintiedig sydd wedi'u gwreiddio yn system doredig San Steffan. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767704 212 Cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution B Datganoli Pwerau dros Ddŵr The Devolution of Powers over Water 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767705 213 Cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution O 4967 4967 Lyn Ackerman AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4967 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4967 Ackerman, Lyn 6. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog Cabinet yn eu cael gyda Llywodraeth y DU ynglŷn â datganoli pwerau dros ddŵr i Gymru? OQ64382 6. What discussions is the Cabinet Minister having with the UK Government regarding the devolution of powers over water to Wales? OQ64382 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767706 214 En 2026-07-14T15:04:09 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5651&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5651&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd We are working closely with the UK Government on their forthcoming clean water Bill to ensure that the final proposals avoid any regulatory gaps, establish the powers needed for a new Welsh regulator and support effective cross-border working arrangements where these are required. Rydym yn gweithio'n agos gyda Llywodraeth y DU ar ei Bil dŵr glân sydd ar ddod i sicrhau bod y cynigion terfynol yn osgoi unrhyw fylchau rheoleiddio, sefydlu'r pwerau sydd eu hangen ar gyfer rheoleiddiwr newydd yng Nghymru a chefnogi trefniadau gweithio trawsffiniol effeithiol pan fo angen y rhain. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767711 215 En 2026-07-14T15:04:26 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5668&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5668&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 4967 4967 Lyn Ackerman AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4967 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4967 Ackerman, Lyn Before I ask my supplementary, I declare my registered interest as a former employee of Abercarn rugby club. Abercarn welfare ground shows the real impact that flooding and sewerage contamination has on a community. The ground supports rugby, football and cricket. Sewage has surfaced on the field and pitches have sat unusable for weeks at a time, disrupting local sports and raising clear public health and environmental concerns. The wider issue is ageing sewerage infrastructure, polluted waterways, flood risk and contaminated land, with community facilities left to carry the consequences when systems fail. What discussions is the Cabinet Secretary having with Dŵr Cymru Welsh Water, National Resources Wales, Caerphilly County Borough Council and the UK Government to bring forward plans with clear deadlines for Abercarn welfare ground, covering testing, clean-up, public health advice and long-term sewerage and drainage works, and what is the Welsh Government doing to secure the powers, regulation and resources needed to stop sewage contamination and flooding from damaging community facilities in the future?  Cyn i mi ofyn fy nghwestiwn atodol, rwy'n datgan buddiant cofrestredig fel cyn-gyflogai clwb rygbi Abercarn. Mae maes lles Abercarn yn dangos yr effaith wirioneddol y mae llifogydd a llygredd carthffosiaeth yn ei chael ar gymuned. Mae'r maes yn cefnogi rygbi, pêl-droed a chriced. Mae carthion wedi ymddangos ar y maes ac mae rhai ardaloedd wedi bod yn anaddas i'w defnyddio am wythnosau ar y tro, gan amharu ar chwaraeon lleol a chodi pryderon iechyd cyhoeddus ac amgylcheddol amlwg. Y broblem ehangach yw seilwaith carthffosiaeth sy'n heneiddio, dyfrffyrdd llygredig, y perygl o lifogydd a thir halogedig, gyda chyfleusterau cymunedol yn dioddef y canlyniadau pan fydd systemau'n methu. Pa drafodaethau y mae'r Ysgrifennydd Cabinet yn eu cynnal gyda Dŵr Cymru, Cyfoeth Naturiol Cymru, Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili a Llywodraeth y DU i gyflwyno cynlluniau gyda dyddiadau cau clir ar gyfer maes lles Abercarn, sy'n cwmpasu profion, glanhau, cyngor iechyd y cyhoedd a gwaith carthffosiaeth a draenio hirdymor, a beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau'r pwerau, rheoliadau ac adnoddau sydd eu hangen i atal halogiad carthion a llifogydd rhag niweidio cyfleusterau cymunedol yn y dyfodol?  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767609 216 En 2026-07-14T15:05:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5702&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767625 217 En 2026-07-14T15:05:39 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5741&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5741&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd I thank the Member, whose made a very clear question and statement about the dangers of sewage and the very real impact on communities and community facilities, and for that very reason, we are seeking to take control of water in Wales. Our approach is to work collaboratively with the UK Government, focusing on practical delivery and maintaining system stability. The Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability is meeting Minister Hardy from the UK Government this Thursday to progress those discussions. Diolch i'r Aelod, a gyflwynodd gwestiwn a datganiad clir iawn am beryglon carthion a'r effaith wirioneddol iawn ar gymunedau a chyfleusterau cymunedol, ac am yr union reswm hwnnw, rydym yn ceisio cymryd rheolaeth dros ddŵr yng Nghymru. Ein dull yw gweithio ar y cyd â Llywodraeth y DU, gan ganolbwyntio ar gyflawni ymarferol a chynnal sefydlogrwydd systemau. Mae'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd yn cwrdd â'r Gweinidog Hardy o Lywodraeth y DU ddydd Iau yma i fwrw ymlaen â'r trafodaethau hynny. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767635 218 En 2026-07-14T15:06:19 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5781&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5781&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12181 12181 Adrian Mason AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12181 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12181 Mason, Adrian Cabinet Minister, across Wales, people are struggling with the cost of water bills. They're not interested in devolution or additional devolution. They're more interested in the increase of their bills by 27 per cent. Cabinet Minister, as you're well aware, water networks in Wales cross the Wales and English border. In light of this, what clear problems would devolution solve, and how would this improve services or cut bills for the Welsh household? Weinidog Cabinet, ledled Cymru, mae pobl yn cael trafferthion gyda chost biliau dŵr. Nid oes ganddynt ddiddordeb mewn datganoli neu ddatganoli ychwanegol. Mae ganddyn nhw fwy o ddiddordeb yn y cynnydd o 27 y cant yn eu biliau. Weinidog Cabinet, fel y gwyddoch chi'n iawn, mae rhwydweithiau dŵr yng Nghymru yn croesi'r ffin rhwng Cymru a Lloegr. Yng ngoleuni hyn, pa broblemau clir fyddai datganoli yn eu datrys, a sut y byddai hyn yn gwella gwasanaethau neu'n gostwng biliau cartrefi yng Nghymru? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767638 219 En 2026-07-14T15:06:50 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5812&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5812&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd We are committed to working with a new Welsh water regulator to improve sewage discharges in Wales, to bring down bills in Wales. The performance of water companies right across the UK has not been good enough in recent years, and I think that has led to the UK position where we're moving towards a UK clean Water bill. I've been pleased with the engagement we've had with colleagues in the UK Government—productive, collaborative engagement—to ensure that we have the powers in Wales to deliver a better deal for people in Wales on water, as on many other matters.  Rydym wedi ymrwymo i weithio gyda rheoleiddiwr dŵr newydd yng Nghymru i wella gollyngiadau carthion yng Nghymru, er mwyn gostwng biliau yng Nghymru. Nid yw perfformiad cwmnïau dŵr ledled y DU wedi bod yn ddigon da yn ystod y blynyddoedd diwethaf, ac rwy'n credu bod hynny wedi arwain at sefyllfa y DU lle rydyn ni'n symud tuag at fil Dŵr Glân y DU. Rwyf wedi bod yn falch o'r ymgysylltiad a gawsom gyda chydweithwyr yn Llywodraeth y DU—ymgysylltu cynhyrchiol, cydweithredol—i sicrhau bod gennym y pwerau yng Nghymru i gyflawni bargen well i bobl yng Nghymru o ran dŵr ac o ran llawer o faterion eraill.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767645 220 Cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution B Fframwaith Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol The Well-being of Future Generations Framework 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767646 221 Cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution O 12155 12155 Leticia Gonzalez AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12155 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12155 Gonzalez, Leticia 7. Sut mae'r Gweinidog Cabinet yn gweithio ar draws adrannau Llywodraeth Cymru i weithredu'r saith nod llesiant a nodir yn fframwaith llesiant cenedlaethau'r dyfodol? OQ64385 7. How is the Cabinet Minister working across Welsh Government departments to implement the seven well-being goals set out in the well-being of future generations framework? OQ64385 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767647 222 En 2026-07-14T15:07:43 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5865&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5865&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd All Ministers have a duty to promote sustainable development throughout our work. We are committed to working collaboratively to deliver our requirements under the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, and it's central to the way policy options are developed across the Welsh Government and in the advice provided to Ministers. Mae gan bob Gweinidog ddyletswydd i hyrwyddo datblygu cynaliadwy trwy ein holl waith. Rydym wedi ymrwymo i weithio ar y cyd i gyflawni ein gofynion o dan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, ac mae'n ganolog i'r ffordd y mae opsiynau polisi yn cael eu datblygu ar draws Llywodraeth Cymru ac yn y cyngor a ddarperir i Weinidogion. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767649 223 En 2026-07-14T15:07:58 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5880&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5880&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12155 12155 Leticia Gonzalez AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12155 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12155 Gonzalez, Leticia Thank you. Active travel as a preventative health measure is to be encouraged within communities. This also plays across a number of well-being goals, such as a healthier Wales, a Wales of cohesive communities and a globally responsible Wales. Will such activity be included in the proposals to improve measurable outcomes of our well-being goals to help assess the impacts of such measures? Diolch. Mae teithio llesol fel mesur iechyd ataliol i'w annog o fewn cymunedau. Mae hwn hefyd yn bwysig ar draws nifer o nodau llesiant, megis Cymru iachach, Cymru o gymunedau cydlynol a Chymru sy'n gyfrifol yn fyd-eang. A fydd gweithgarwch o'r fath yn cael ei gynnwys yn y cynigion i wella canlyniadau mesuradwy ein nodau llesiant i helpu i asesu effeithiau mesurau o'r fath? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767657 224 En 2026-07-14T15:08:25 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5907&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5907&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Thank you to the Member for the question. Colleagues will know that I have in the past taken some interest in matters of active travel, but I know my colleague the Deputy Minister for Transport is developing plans across the whole range of transport interventions. But the approach of the well-being Act is to embed issues like active travel right across Government, in the ways of working and in delivering on the seven well-being goals. It is important for me in active travel, as in all of the issues we face, to ask the question, 'What outcomes are changing?'—not how much money is being spent on something, but are more people, in that case, walking and cycling? Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Bydd cyd-Aelodau yn gwybod fy mod wedi cymryd rhywfaint o ddiddordeb yn y gorffennol mewn materion teithio llesol, ond rwy'n gwybod bod fy nghyd-Aelod, y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth, yn datblygu cynlluniau ar draws yr ystod gyfan o ymyriadau trafnidiaeth. Ond dull y Ddeddf Llesiant yw ymgorffori materion fel teithio llesol ar draws y Llywodraeth, yn y ffyrdd o weithio ac wrth gyflawni'r saith nod llesiant. Mae'n bwysig i mi o ran teithio llesol, fel yn yr holl faterion rydyn ni'n eu hwynebu, i ofyn y cwestiwn, 'Pa ganlyniadau sy'n newid?'—nid faint o arian sy'n cael ei wario ar rywbeth, ond a yw mwy o bobl felly yn cerdded a beicio? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767665 225 Cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution B Diwygio'r Fformiwla Ariannu Reforming the Funding Formula 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767666 226 Cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution O 518 518 Lindsay Whittle AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=518 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=518 Whittle, Lindsay 8. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog Cabinet wedi'u cael gyda'r Gweinidog Cabinet dros Gyllid ynglŷn â chyflawni blaenoriaeth y Llywodraeth ar ddiwygio'r fformiwla ariannu ar gyfer Cymru? OQ64384 8. What discussions has the Cabinet Minister had with the Cabinet Minister for Finance regarding delivering the Government's priority of reforming the funding formula for Wales? OQ64384 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767667 227 En 2026-07-14T15:09:26 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5968&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5968&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd I'm working closely with the Cabinet Minister for Finance to ensure reform of Wales’s funding arrangements, and that is at the forefront of our engagement with the UK Government. I raised fair funding at a meeting of UK Ministers at the Interministerial Standing Committee on 24 June in Belfast. Rwy'n gweithio'n agos gyda Gweinidog y Cabinet dros Gyllid i sicrhau diwygio trefniadau cyllido Cymru, ac mae hynny ar flaen y gad yn ein hymgysylltiad â Llywodraeth y DU. Codais gyllid teg mewn cyfarfod o Weinidogion y DU yn y Pwyllgor Sefydlog Rhyngweinidogol ar 24 Mehefin ym Melfast. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767669 228 En 2026-07-14T15:09:44 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=5986&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=5986&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 518 518 Lindsay Whittle AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=518 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=518 Whittle, Lindsay Thank you, Minister. This underscores a truth known that decisions about Wales must be made in Wales. Devolution is about the reality on our doorsteps, our schools, our hospitals, our right to shape our own future and the right to control our own resources. Now, having served in local government for just close on 50 years as a councillor, I have seen the damage first-hand. Our councils are stretched to the limit and public services are under unprecedented strain. It is time now to demand a system that works for Wales, not one that holds us back. Minister, what other steps can you take, as a Welsh Government, to push, as a matter of extreme urgency, in my opinion, for the replacement of the current funding formula, which is limiting the full potential of devolution? Together, this Senedd, with all of the councils across Wales, could be a united force to ensure better funding for our country. Diolch, Weinidog. Mae hyn yn tanlinellu gwirionedd sy'n hysbys bod rhaid gwneud penderfyniadau am Gymru yng Nghymru. Mae datganoli yn ymwneud â'r realiti ar ein stepen drws, ein hysgolion, ein hysbytai, ein hawl i lunio ein dyfodol ein hunain a'r hawl i reoli ein hadnoddau ein hunain. Nawr, ar ôl gwasanaethu mewn llywodraeth leol am bron i 50 mlynedd fel cynghorydd, rwyf wedi gweld y difrod yn uniongyrchol. Mae ein cynghorau wedi'u hymestyn i'r eithaf ac mae gwasanaethau cyhoeddus dan straen ddigynsail. Mae'n bryd nawr i fynnu system sy'n gweithio i Gymru, nid system sy'n ein dal yn ôl. Weinidog, pa gamau eraill y gallwch eu cymryd, fel Llywodraeth Cymru, i wthio, fel mater o frys mawr, yn fy marn i, i ddisodli'r fformiwla ariannu bresennol, sy'n cyfyngu ar botensial llawn datganoli? Gyda'i gilydd, gallai'r Senedd hon, gyda'r holl gynghorau ledled Cymru, fod yn rym unedig i sicrhau gwell cyllid i'n gwlad. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767634 229 En 2026-07-14T15:10:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6002&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767686 230 En 2026-07-14T15:12:56 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6178&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6178&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767650 231 En 2026-07-14T15:10:47 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6049&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6049&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Thank you for the question. I very much hope that this Senedd and councils across Wales will speak with one voice, securing fair funding for Wales. We will continue to press the UK Government for improvements to the current funding arrangements, through discussions on the wider fiscal framework and inter-governmental finance mechanisms. I should say to the Senedd that in our initial discussions with colleagues from the UK Government, they have been co-operative and collaborative, and that forms a sound basis, I think, for future engagement. Diolch am y cwestiwn. Rwy'n gobeithio'n fawr y bydd y Senedd hon a chynghorau ledled Cymru yn siarad ag un llais, gan sicrhau cyllid teg i Gymru. Byddwn yn parhau i bwyso ar Lywodraeth y DU am welliannau i'r trefniadau cyllido presennol, trwy drafodaethau ar y fframwaith cyllidol ehangach a mecanweithiau cyllid rhynglywodraethol. Dylwn ddweud wrth y Senedd yn ein trafodaethau cychwynnol gyda chydweithwyr o Lywodraeth y DU, eu bod wedi bod yn gydweithredol ac yn gydweithrediadol ac mae hynny'n sail gadarn, rwy'n credu, ar gyfer ymgysylltu yn y dyfodol. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767661 232 En 2026-07-14T15:11:23 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6085&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6085&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12183 12183 Tom Montgomery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12183 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12183 Montomery, Tom As I've already spoken on in this Chamber, councils are in real financial distress. We are seeing massive increases in council tax, growing debt bubbles and serious service cuts. This is why the Government's plan to review the funding formula is so important. However, as with everything, Minister, detail is key. Strong words and bold promises aren't enough. So, with local government on tenterhooks waiting for this review, can you tell us how you intend to review the formula? What components are you looking to change and, most importantly, how will the Welsh Government define success when it's reviewing the formula? What does a successful review look like to the Welsh Government? Minister, this place and, most importantly, local government need answers. Fel yr wyf eisoes wedi'i grybwyll yn y Siambr hon, mae cynghorau mewn anhawster ariannol go iawn. Rydym yn gweld cynnydd enfawr yn y dreth gyngor, swigod dyled cynyddol a thoriadau difrifol i wasanaethau. Dyna pam mae cynllun y Llywodraeth i adolygu'r fformiwla ariannu mor bwysig. Fodd bynnag, fel gyda phopeth, Weinidog, mae manylion yn allweddol. Nid yw geiriau cryf ac addewidion beiddgar yn ddigon. Felly, gyda llywodraeth leol yn aros am yr adolygiad hwn, a allwch chi ddweud wrthym sut rydych chi'n bwriadu adolygu'r fformiwla? Pa elfennau ydych chi'n bwriadu eu newid ac, yn bwysicaf oll, sut bydd Llywodraeth Cymru yn diffinio llwyddiant wrth adolygu'r fformiwla? Sut olwg sydd ar adolygiad llwyddiannus i Lywodraeth Cymru? Weinidog, mae'r lle hwn a llywodraeth leol yn bwysicaf oll angen atebion. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767677 233 En 2026-07-14T15:12:09 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6131&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6131&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd I thank the Member for the question. I think there are two fiscal—. I mean, we are ambitious—we're aiming for two funding reforms at the moment. There's the funding reform that the Welsh Government seeks from the UK Government, for which I take responsibility, working with my colleague the Cabinet Minister for Finance, and we are pressing the UK Government for progress there. My colleague the local government Minister is working on the funding system to ensure fairness right across our councils for local authorities in Wales. But I do very much hear the point about the pressure on local authority budgets in Wales, which I am sure my colleague will be taking into account as that work develops. Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Rwy'n credu bod dau—. Hynny yw, rydyn ni'n uchelgeisiol—ein nod yw cael dau ddiwygiad cyllido ar hyn o bryd. Mae yna ddiwygiad cyllido y mae Llywodraeth Cymru yn ceisio ei gael gan Lywodraeth y DU, yr wyf yn cymryd cyfrifoldeb amdano, gan weithio gyda fy nghyd-Weinidog y Gweinidog Cabinet dros Gyllid, ac rydym yn pwyso ar Lywodraeth y DU am gynnydd. Mae fy nghyd-Weinidog, y Gweinidog dros lywodraeth leol, yn gweithio ar y system ariannu i sicrhau tegwch ar draws ein cynghorau ar gyfer awdurdodau lleol yng Nghymru. Ond rwy'n clywed y pwynt am y pwysau ar gyllidebau awdurdodau lleol yng Nghymru, yr wyf yn siŵr y bydd fy nghyd-Weinidog yn ei ystyried wrth i'r gwaith hwnnw ddatblygu. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767780 234 Cy 2026-07-14T15:12:50 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6172&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6172&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry A'r cwestiwn olaf, Weinidog, cwestiwn 9, Sarah Rees. And the final question, Minister, question 9, Sarah Rees. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767688 235 Cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution B Gweithredu Deddfwriaeth Presennol Implementing Existing Legislation 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767689 236 Cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution O 5196 5196 Sarah Rees https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5196 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5196 Rees, Sarah 9. Sut bydd y Gweinidog Cabinet yn gweithio gyda byrddau gwasanaethau cyhoeddus i sicrhau bod deddfwriaeth bresennol yn cael ei gweithredu'n fwy effeithlon ar draws gwasanaethau cyhoeddus? OQ64381 9. How will the Cabinet Minister work with public services boards to ensure that existing legislation is implemented more efficiently across public services? OQ64381 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767690 237 En 2026-07-14T15:13:05 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6187&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6187&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Public services boards are central to bringing public service partners together to collaborate on assessing and addressing the well-being needs of their areas. I will work closely with all public services board chairs to provide national support and ensure their implementation is efficient in enacting existing legislation. Mae byrddau gwasanaethau cyhoeddus yn chware rhan ganolog wrth ddod â phartneriaid gwasanaethau cyhoeddus at ei gilydd i gydweithio ar asesu a mynd i'r afael ag anghenion llesiant eu hardaloedd. Byddaf yn gweithio'n agos gyda'r holl gadeiryddion byrddau gwasanaethau cyhoeddus i ddarparu cymorth cenedlaethol a sicrhau bod eu gweithrediad yn effeithlon wrth ddeddfu deddfwriaeth bresennol. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767692 238 En 2026-07-14T15:13:24 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6206&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6206&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 5196 5196 Sarah Rees https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5196 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5196 Rees, Sarah Minister, the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014 gives unpaid carers the same legal rights as the people they care for. It promises a carer's needs assessment and clear information and advice to help them in their caring role. But the reality is very different. Very few unpaid carers actually receive those assessments, and even fewer get the statutory support that they are entitled to after them. A new round of population needs assessments is under development for May 2027, but if unpaid carers don’t receive the support that they’re entitled to, more are at risk of being pushed into poverty, their health deteriorating and having to give up or cut back on paid work. What will this new Government do to ensure that public services boards, regional partnership boards and others use these plans to close the implementation gap in the social services and well-being Act and finally deliver on the promises that were made to unpaid carers over a decade ago? Weinidog, mae Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 yn rhoi'r un hawliau cyfreithiol i ofalwyr di-dâl â'r bobl y maent yn gofalu amdanynt. Mae'n addo asesiad o anghenion gofalwyr a gwybodaeth a chyngor clir i'w helpu yn eu rôl gofalu. Ond mae'r realiti yn wahanol iawn. Ychydig iawn o ofalwyr di-dâl sy'n derbyn yr asesiadau hynny mewn gwirionedd, a hyd yn oed llai yn cael y cymorth statudol y mae ganddynt hawl iddo ar ôl eu derbyn. Mae rownd newydd o asesiadau anghenion poblogaeth yn cael ei datblygu ar gyfer mis Mai 2027, ond os nad yw gofalwyr di-dâl yn derbyn y cymorth y mae ganddynt hawl iddo, mae mwy mewn perygl o gael eu gwthio i dlodi, bydd eu hiechyd yn dirywio a byddant yn gorfod rhoi'r gorau iddi neu wneud llai o waith cyflogedig. Beth fydd y Llywodraeth newydd hon yn ei wneud i sicrhau bod byrddau gwasanaethau cyhoeddus, byrddau partneriaeth rhanbarthol ac eraill yn defnyddio'r cynlluniau hyn i gau'r bwlch gweithredu yn y Ddeddf gwasanaethau cymdeithasol a llesiant ac o'r diwedd yn cyflawni'r addewidion a wnaed i ofalwyr di-dâl dros ddegawd yn ôl? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767696 239 En 2026-07-14T15:14:18 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6260&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6260&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd I thank the Member for the question. My understanding, and colleagues will be aware, is that the public sector, the PSBs and the regional partnership boards are separate bodies that have separate responsibilities, and, as such, the RPBs, established under the social services and well-being Act, are the responsibility of the Cabinet Minister for Health and Care. However, recently I’ve been looking at how we might tie together more effectively the work of the public services boards and the regional partnership boards, because what’s been happening here is that assessments of the local community needs have been happening by one board at a given timescale and not necessarily on the same, consistent data, and then by another set of people, for the same area or for a very similar area, at the same time. So, I'm working with colleagues in Government to make progress as to how we might better use evidence—use the same evidence, use robust, independent data—to build more effective performance from both the regional partnership boards and the PSBs. I hope that that kind of work will then lead to improvements in both social services and in public services more generally. Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Fy nealltwriaeth i, a bydd cyd-Aelodau yn ymwybodol o hyn, yw bod y sector cyhoeddus, y byrddau gwasanaethau cyhoeddus a'r byrddau partneriaeth rhanbarthol yn gyrff ar wahân sydd â chyfrifoldebau ar wahân, ac, felly y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal sy'n gyfrifol am y byrddau partneriaeth rhanbarthol a sefydlwyd o dan y Ddeddf gwasanaethau cymdeithasol a llesiant. Fodd bynnag, yn ddiweddar rydw i wedi bod yn edrych i weld sut y gallem gysylltu gwaith y byrddau gwasanaethau cyhoeddus a'r byrddau partneriaeth rhanbarthol yn fwy effeithiol, oherwydd yr hyn sydd wedi bod yn digwydd yma yw bod asesiadau o anghenion y gymuned leol wedi bod yn digwydd gan un bwrdd ar amser penodol ac nid o reidrwydd ar yr un data cyson, ac yna gan set arall o bobl, ar gyfer yr un ardal neu ar gyfer ardal debyg iawn, ar yr un pryd. Felly, rwy'n gweithio gyda chyd-Aelodau yn y Llywodraeth i wneud cynnydd ynghylch sut y gallem ddefnyddio tystiolaeth yn well—defnyddio'r un dystiolaeth, defnyddio data cadarn, annibynnol—i greu perfformiad mwy effeithiol gan y byrddau partneriaeth rhanbarthol a'r byrddau gwasanaethau cyhoeddus. Rwy'n gobeithio y bydd y math hwnnw o waith wedyn yn arwain at welliannau mewn gwasanaethau cymdeithasol ac mewn gwasanaethau cyhoeddus yn fwy cyffredinol. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767623 240 En 2026-07-14T15:15:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6302&l=cy 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767644 241 Cy 2026-07-14T15:15:41 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6343&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6343&l=en 260714-3 2. Cwestiynau i’r Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad 2. Questions to the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch, Weinidog. Thank you, Minister. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767652 242 Cy 2026-07-14T15:15:43 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6345&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6345&l=en 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Eitem 3, datganiad a chyhoeddiad busnes. Galwaf ar y Trefnydd, Heledd Fychan. Item 3 is the business statement and announcement. I call on the Trefnydd, Heledd Fychan. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767658 243 Cy 2026-07-14T15:15:49 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6351&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6351&l=en 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport Trefnydd, Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon Fychan, Heledd Diolch, Ddirprwy Lywydd. Nid oes unrhyw newidiadau i fusnes yr wythnos hon. Mae busnes drafft y Cyfarfod Llawn ar gyfer tair wythnos gyntaf tymor yr hydref yn cael ei ddangos ar y datganiad busnes, sydd ar gael i Aelodau'n electronig. Thank you, Dirprwy Lywydd. There are no changes to this week's business. Draft Plenary business for the first three sitting weeks of the autumn term is shown on the business statement, which is available to Members electronically. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767676 244 En 2026-07-14T15:16:04 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6366&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6366&l=cy 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=11971 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Members will have seen yesterday that the Scarlets signed a new deal with the Welsh Rugby Union, but, rather than seen as a success, it was described on the BBC as 'peace is temporary'. Welsh rugby is in an uncertain time, especially its professional side. Now, I found myself on a side where I was agreeing with the Deputy First Minister when she said to the Chamber, on 3 February 2026: 'It’s disappointing that the Welsh Government has failed to recognise its role in the matter'. She also then went on to say, 'it’s not good enough for them'— the Welsh Government— 'to wash their hands of the matter.' Now, I wrote a written question to you, Trefnydd, with your other ministerial hat on as the Minister for sport, in which I asked you if you'd spoken to the WRU and will you step in and protect the regions. You wrote back to me saying that decisions on the future of the game in Wales are a matter for the WRU. So, I was interested, Deputy Llywydd, if the Minister would come to the Chamber when we come back and state what the Welsh Government's position now is. Because Plaid Cymru seemed to say one thing when they weren't in power and are saying something totally different now. Can the people of Wales have assurances that the national game will be protected and that their voices will be heard when the Government steps in? Bydd yr aelodau wedi gweld ddoe bod y Scarlets wedi llofnodi cytundeb newydd gydag Undeb Rygbi Cymru, ond, yn hytrach na'i weld fel llwyddiant, cafodd ei ddisgrifio ar y BBC fel 'rhywbeth dros dro yw heddwch'. Mae rygbi Cymru mewn cyfnod ansicr, yn enwedig yr ochr broffesiynol. Nawr, cefais fy hun yn cytuno â'r Dirprwy Brif Weinidog pan ddywedodd wrth y Siambr, ar 3 Chwefror 2026: 'Mae'n siomedig bod Llywodraeth Cymru wedi methu â chydnabod ei rôl yn y mater'. Yna aeth ymlaen i ddweud, 'Nid yw'n ddigon da iddyn nhw'— Llywodraeth Cymru— 'olchi eu dwylo o'r mater.' Nawr, ysgrifennais gwestiwn ysgrifenedig atoch chi, Drefnydd, a chithau'n gwisgo eich het weinidogol arall fel y Gweinidog dros chwaraeon, lle gofynnais i chi a oeddech wedi siarad ag URC ac a fyddwch chi'n camu i mewn ac a fyddwch chi'n amddiffyn y rhanbarthau. Fe wnaethoch chi ysgrifennu yn ôl ataf yn dweud bod penderfyniadau ar ddyfodol y gêm yng Nghymru yn fater i URC. Felly, mae gen i ddiddordeb, Ddirprwy Lywydd, i weld a fyddai'r Gweinidog yn dod i'r Siambr pan fyddwn yn dod yn ôl i ddatgan beth yw safbwynt Llywodraeth Cymru nawr. Oherwydd roedd yn ymddangos fel pe bai Plaid Cymru yn dweud un peth pan nad oedden nhw mewn grym ac yn dweud rhywbeth hollol wahanol nawr. A all pobl Cymru gael sicrwydd y bydd y gêm genedlaethol yn cael ei diogelu ac y bydd eu lleisiau yn cael eu clywed pan fydd y Llywodraeth yn camu i mewn? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767687 245 Cy 2026-07-14T15:17:28 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6450&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6450&l=en 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Wel, dwi'n falch bod yr Aelod yn gwerthfawrogi mai ateb fel Trefnydd ydw i heddiw. Ac mi fyddwch chi'n falch o wybod bydd yna sesiynau cwestiynau i fi yn fuan iawn ym mis Medi, a gobeithio y byddwch chi'n llwyddiannus yn y balot er mwyn gallu gofyn cwestiwn i fi. Felly, gobeithio'n fawr bydd y cyfle hwnnw. Ond dwi'n gobeithio ei fod o wedi bod yn ddiamwys yn barod fod y Llywodraeth hon yn gweld pwysigrwydd chwaraeon, ein bod ni'n cydnabod yr holl gyrff llywodraethu. Yn amlwg, rydym ni'n parchu hyd braich, ond pan mae angen craffu, rydym ni wedi craffu. Fel gwrthblaid, mi oedden ni'n gwneud hynny; mi oeddwn i'n berson cadarn iawn yn rhan o'r pwyllgor diwylliant a chwaraeon diwethaf, lle roedden ni yn holi a chraffu'r WRU yn galed, a'r math yna o berthynas. Rydym ni'n gwybod faint mae rygbi'n ei olygu i bobl Cymru. Mae'n bwysig, fel dwi wedi dweud nifer o weithiau, fod gan y WRU berthynas ac ymddiriedaeth efo'u cymunedau. Well, I'm pleased that the Member appreciates that I'm answering as Trefnydd today. And you'll be pleased to hear that there are questions to me very early in September, and, hopefully, you'll be successful in the ballot so that you can ask me a question. So, I very much hope that that opportunity arises. But I do hope that it's been unambiguous already that this Government sees the importance of sport, that we recognise all of the governing bodies. Clearly, we respect the arm's length principle, but when we need to scrutinise, we have scrutinised. As an opposition party, we did that; I was very robust as part of the culture and sport committee, where we did question and scrutinise the WRU, and that sort of relationship. We know how much rugby means to the people of Wales. It's important, as I have said on a number of occasions, that the WRU has a relationship and trust with its communities. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767708 246 Cy 2026-07-14T15:18:29 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6511&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6511&l=en 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 350 350 Marc Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=350 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=350 Jones, Marc Drefnydd, mae ysgol Penley wedi cau ei phwll nofio o ganlyniad i gostau rhedeg. Mae hyn yn golygu bod rhai o'r naw ysgol clwstwr yn methu cael mynediad i wersi nofio a rhai'n methu fforddio bws i'r pwll nofio agosaf. Dwi'n gwybod bod y Llywodraeth yn deall pa mor hanfodol ydy'r gallu i ddysgu nofio i blant, fel sy'n amlwg yn yr ymrwymiad i gyflwyno rhaglen genedlaethol nofio a diogelwch dŵr ac 20 o wersi nofio a diogelwch dŵr i bob disgybl ym mlynyddoedd 4 a 5. Mae'r ffaith bod y pwll nofio yma ar gau i ddisgyblion yn achos o bryder mawr i'r gymuned. A gawn ni ddatganiad gan y Gweinidog perthnasol ynglŷn â sicrhau nad oes yr un plentyn heb fynediad i wersi nofio oherwydd toriadau ariannol? Trefnydd, Penley school has closed its swimming pool because of running costs. This means that some of the nine cluster schools cannot get access to swimming lessons and some can't afford a bus to go to the closest swimming pool. I know that the Government understands how essential it is to teach children to swim, as is clear in the commitment to introduce a national swimming and water safety programme and 20 swimming and water safety lessons for all pupils in years 4 and 5. The fact that this swimming pool is closed to pupils is a cause of great concern for the community. Could we have a statement from the relevant Minister on ensuring that there are no children left without access to swimming lessons due to financial costs? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767718 247 Cy 2026-07-14T15:19:20 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6562&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6562&l=en 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch yn fawr iawn i'r Aelod am godi'r mater pwysig hwnnw. Fel efo'r cwestiwn blaenorol, yn amlwg, dwi'n ateb y rhain fel Trefnydd heddiw, ond mae'n berthnasol o ran y drafodaeth fydd yn hwyrach heddiw o ran y gyllideb atodol, oherwydd, yn amlwg, mae yna £2 filiwn wedi ei neilltuo yn y gyllideb honno i ddechrau mynd i'r afael efo'r heriau sy'n wynebu ysgolion, ac mi fydd canran o'r arian hwnnw tuag at gostau teithio. Yn ychwanegol i hynny, mae yna ymrwymiad gan y Llywodraeth hon i wneud dadansoddiad o'r holl asedau chwaraeon, gan gynnwys pyllau nofio, sydd ledled Cymru i wir ddeall (1) beth sydd wedi'i golli a (2) beth sydd mewn perig o gael ei golli, oherwydd mae nifer o'n pyllau nofio ni'n hen eithriadol, er mwyn gallu rhoi cynllun hirdymor. Mi ddylai fod gan bawb fynediad i wersi nofio. Mi ddylai fod gan bawb yng Nghymru fynediad i byllau nofio. Ond, yn anffodus, mae yna doriadau wedi bod, a dyna pam mae'n rhaid i'r gwaith hwn fynd rhagddo. Byddwn i'n annog unrhyw Aelod yma heddiw sy'n angerddol, fel ydw i ac fel mae Plaid Cymru, ynglŷn â sicrhau bod gan bob plentyn mewn ysgol gynradd yng Nghymru yr hawl i gael mynediad i wersi nofio am ddim, i gael sgil mor eithriadol o bwysig, i gefnogi'r gyllideb atodol heddiw. Thank you very much to the Member for raising that important issue. As with the previous question, clearly, I am answering as Trefnydd today, but it is relevant in terms of the debate later today on the supplementary budget, because, clearly, there is £2 million allocated in that supplementary budget to start to address the challenges facing schools, and a percentage of that funding will be for travel costs. In addition to that, there is a Government commitment to carry out an analysis of all of the sports assets, including swimming pools, that we have across Wales to truly understand (1) what's been lost and (2) what is at risk of being lost, because many of our swimming pools are very old, in order to put a long-term plan into place. Everyone should have access to swimming lessons. Everyone in Wales should have access to swimming pools. But, unfortunately, there have been cuts, and that's why this work must proceed. I would encourage any Member here today who is passionate, as am I and as is my party, about ensuring that every child in primary school in Wales has a right to access swimming lessons free of charge, in order to learn such an important skill, to support the supplementary budget today. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767680 248 Cy 2026-07-14T15:20:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6602&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6602&l=en 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767694 249 En 2026-07-14T15:20:45 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6647&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6647&l=cy 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 5038 5038 Jayne Bryant AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5038 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne Once again, yesterday, trains on the Ebbw Vale line stopping in Newport were cancelled. Transport for Wales said this was due to more trains than usual needing repairs, and this is not the first time that this has happened. I know how disruptive these cancellations are for local people, and this is in addition to frequently overcrowded trains due to the limited number of carriages. People rely on these trains to get to work and college, and delays and cancellations have a big impact. It does seem that every time there is a problem on another part of the network it is this line that is most often hit. This is not fair and has a disproportionate impact on people relying on the Ebbw Vale line. I'd like to hear from the transport Minister how he will ensure a full and regular service on the Ebbw Vale line. Unwaith eto, ddoe, cafodd trenau ar linell Glynebwy sy'n stopio yng Nghasnewydd eu canslo. Dywedodd Trafnidiaeth Cymru fod hyn oherwydd bod angen atgyweirio mwy o drenau nag arfer, ac nid dyma'r tro cyntaf i hyn ddigwydd. Rwy'n gwybod pa mor aflonyddgar yw'r canslo hyn i bobl leol, ac mae hyn yn ychwanegol at drenau sy'n aml yn orlawn oherwydd y nifer cyfyngedig o gerbydau. Mae pobl yn dibynnu ar y trenau hyn i fynd i'r gwaith a'r coleg, ac mae oedi a chanslo yn cael effaith fawr. Bob tro y mae problem ar ran arall o'r rhwydwaith mae'n ymddangos fel pe bai'r llinell hon yn cael ei tharo amlaf. Nid yw hyn yn deg ac yn cael effaith anghymesur ar bobl sy'n dibynnu ar linell Glynebwy. Hoffwn glywed gan y Gweinidog dros Drafnidiaeth sut y bydd yn sicrhau gwasanaeth llawn a rheolaidd ar linell Glynebwy 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767701 250 Cy 2026-07-14T15:21:35 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6697&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6697&l=en 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch am godi'r mater pwysig hwnnw. Mi fyddwn i'n eich annog chi i ysgrifennu'n benodol at y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth ynglŷn â materion lleol, ond, yn sicr, dyma rydym ni wedi ei etifeddu. Mae yna broblemau i ni fynd i'r afael â nhw. Rydym ni hefyd yn gwybod bod y tywydd eithafol wedi cael effaith ar drafnidiaeth, ac yn enwedig trenau, yn ystod y gwres hwn. Mae yna nifer o bethau a heriau rydym ni'n mynd i'r afael â nhw, ac mae'r Dirprwy Weinidog eisoes wedi amlinellu rhai o'n blaenoriaethau ni, ond mi fydd yna fwy, wrth gwrs, hefyd. Thank you for raising that important issue. I would encourage you to write specifically to the Deputy Minister for Transport regarding local issues, but, certainly, this is what we've inherited. There are problems that we need to tackle. We also know that the extreme weather has had an effect on transport, particularly trains, during this heatwave. We know that there are a number of things and challenges that we are tackling and addressing, and the Deputy Minister has already outlined some of our priorities, but there will be more, of course, as well. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767707 251 En 2026-07-14T15:22:08 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6730&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6730&l=cy 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha Business Minister, can I please request a Government statement about the Supreme Court's clear ruling that sex means biological sex only? I'm sure you'll appreciate that sporting opportunities for women and girls are vitally important for their health, social inclusion and development. Yet the Football Association of Wales, a body that receives significant and ongoing Welsh Government investment, continues to operate an eligibility policy that allows some men to play in the women's game whilst girls have no category to call their own. Following the Supreme Court's judgment on 16 April 2025, the Scottish Football Association acted within 14 days to uphold the Equality Act 2010 protections for the female game. The English Football Association followed just one day later with a legally compliant policy in place. It is now over 445 days since the judgment, yet women in Wales are still waiting for any announcement on their own sporting category. Silence from the Football Association of Wales prompted the Women's Rights Network Wales to meet with the CEO, Noel Mooney, last year. They were assured that FAW intended to review their policy, but also that the organisation felt it necessary to wait for guidance from the Welsh Government. Will the Welsh Government now take responsibility and explicitly direct Sport Wales to inform the FAW that maintaining a fair, sex-segregated category is not optional but a fundamental requirement for any organisation receiving public funding, to ensure that women and girls can enjoy fair opportunity and fair participation in their own sport? A statement from the Welsh Government addressing the above points would be greatly appreciated. Thank you. Weinidog dros Fusnes, a gaf ofyn am ddatganiad y Llywodraeth ynghylch dyfarniad clir y Goruchaf Lys bod rhyw yn golygu rhyw biolegol yn unig? Rwy'n siŵr y byddwch chi'n gwerthfawrogi bod cyfleoedd chwaraeon i fenywod a merched yn hanfodol bwysig i'w hiechyd, eu cynhwysiant cymdeithasol a'u datblygiad. Ond mae Cymdeithas Bêl-droed Cymru, corff sy'n derbyn buddsoddiad sylweddol a pharhaus gan Lywodraeth Cymru, yn parhau i weithredu polisi cymhwysedd sy'n caniatáu i rai dynion chwarae yng ngêm y merched tra bod merched heb unrhyw gategori yn arbennig iddyn nhw eu hunain. Yn dilyn dyfarniad y Goruchaf Lys ar 16 Ebrill 2025, gweithredodd Cymdeithas Bêl-droed yr Alban o fewn 14 diwrnod i gynnal amddiffyniadau Deddf Cydraddoldeb 2010 ar gyfer y gêm fenywaidd. Dilynodd Cymdeithas Bêl-droed Lloegr ddiwrnod yn ddiweddarach gyda pholisi sy'n cydymffurfio'n gyfreithiol ar waith. Mae bellach dros 445 diwrnod ers y dyfarniad, ond mae menywod yng Nghymru yn dal i aros am unrhyw gyhoeddiad ar eu categori chwaraeon eu hunain. Fe wnaeth distawrwydd o du Cymdeithas Bêl-droed Cymru ysgogi Rhwydwaith Hawliau Menywod Cymru i gwrdd â'r Prif Swyddog Gweithredol, Noel Mooney, y llynedd. Cawsant sicrwydd bod Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn bwriadu adolygu eu polisi, ond hefyd bod y sefydliad yn teimlo ei bod yn angenrheidiol aros am arweiniad gan Lywodraeth Cymru. A wnaiff Llywodraeth Cymru nawr gymryd cyfrifoldeb a chyfarwyddo'n benodol Chwaraeon Cymru i hysbysu Cymdeithas Bêl-droed Cymru nad yw cynnal categori teg sy'n gwahanu ar sail rhyw yn ddewisol ond yn ofyniad sylfaenol i unrhyw sefydliad sy'n derbyn cyllid cyhoeddus, er mwyn sicrhau bod menywod a merched yn gallu mwynhau cyfle teg a chyfranogiad teg yn eu camp eu hunain? Byddai datganiad gan Lywodraeth Cymru yn mynd i'r afael â'r pwyntiau uchod yn cael ei werthfawrogi'n fawr. Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767719 252 Cy 2026-07-14T15:23:34 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6816&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6816&l=en 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Mi fydd yr Aelod yn gwybod ei bod hi wedi derbyn nifer o atebion gan y Llywodraeth ar y mater hwn bod y Llywodraeth wedi sicrhau y byddwn ni yn cydymffurfio yn llawn gyda'r gyfraith a bod y gwaith hwnnw yn mynd rhagddo. Mae'r sicrwydd yna wedi ei roi. Dwi'n ailadrodd y sicrwydd hwnnw a dwi'n gobeithio'n fawr y bydd yr Aelod yn sylweddoli bod yr ymrwymiad yna wedi ei wneud dro ar ôl tro gan y Llywodraeth hon. The Member will be aware that she's received a number of responses from the Government on this issue that the Government has ensured that we will comply with the law in full and that work is ongoing. That assurance has been provided. I reiterate that today, and I very much hope that the Member will realise that that commitment has been made time and time again by this Government.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767727 253 En 2026-07-14T15:24:03 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6845&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6845&l=cy 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 8585 8585 James Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James I'd like a statement from you, Trefnydd, in your capacity as the Minister for culture, on how the books council funds news outlets in Wales. One such news outlet approached me this week asking for the location of a family home. They have also asked other members of the group that I sit in for the names of their family members and also their homes as well and details of their addresses and family members. They say they don't want to publish it, but why ask for it in the first place? I was also told that they have sources who have been to my home and can tell them exactly where I live. They also said they wouldn't publish that, but I can inform you, Trefnydd, and the Senedd, that I've passed it on to Senedd security with the hope of them passing it on to South Wales Police. With attacks on politicians on the rise, and the sad murder of Ann Widdecombe this week, asking for this level of detail is totally unacceptable. So, will you please bring forward a statement on the funding that the books council provides to these news outlets to ensure that they are not putting any politicians at any undue risk or harm?  Hoffwn ddatganiad gennych, Drefnydd, yn rhinwedd eich swydd fel y Gweinidog dros ddiwylliant, ynghylch sut mae'r cyngor llyfrau yn ariannu allfeydd newyddion yng Nghymru. Cysylltodd un allfa newyddion o'r fath â mi yr wythnos hon yn gofyn am leoliad cartref teuluol. Maen nhw hefyd wedi gofyn i aelodau eraill o'r grŵp yr wyf yn aelod ohono am enwau aelodau eu teuluoedd a hefyd eu cartrefi a manylion am eu cyfeiriadau ac aelodau o'u teulu. Maen nhw'n dweud nad ydyn nhw eisiau ei gyhoeddi, ond pam gofyn amdano yn y lle cyntaf? Dywedwyd wrthyf hefyd bod ganddyn nhw ffynonellau sydd wedi bod draw ger fy nghartref ac sy'n gallu dweud wrthynt yn union ble rwy'n byw. Dywedon nhw hefyd na fydden nhw'n cyhoeddi hynny, ond gallaf roi gwybod i chi, Drefnydd, a'r Senedd, fy mod wedi trosglwyddo'r mater i adran ddiogelwch y Senedd gyda'r gobaith y byddan nhw'n ei drosglwyddo i Heddlu De Cymru. Gydag ymosodiadau ar wleidyddion ar gynnydd, a llofruddiaeth drist Ann Widdecombe yr wythnos hon, mae gofyn am y lefel hon o fanylion yn gwbl annerbyniol. Felly, a wnewch chi gyflwyno datganiad ar y cyllid y mae'r cyngor llyfrau yn ei ddarparu i'r allfeydd newyddion hyn i sicrhau nad ydynt yn creu risg o niwed i unrhyw wleidyddion a'u rhoi mewn perygl?  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767697 254 En 2026-07-14T15:25:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6902&l=cy 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767700 255 Cy 2026-07-14T15:25:12 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=6914&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=6914&l=en 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch. Yn amlwg, mae yna ddyletswydd ar bob un ohonom ni i fod yn ystyried diogelwch ein cyd-Aelodau, i ystyried diogelwch pawb yn ein cymdeithas ni. Mae yna rôl bwysig gan y cyfryngau o ran bod yn gyfryngau sydd yn ystyried hynny. Mae'n ddyletswydd ar bob un ohonom ni hefyd. Yn amlwg, mae Llywodraeth Cymru yn gweithredu o ran cefnogi newyddiaduraeth, ond, o ran hyd braich, mae yna brosesau ac mae yna god ymddygiad, neu god ethos, o ran sicrhau efo Ipsos ag ati—. Dwi'n meddwl bod yr Aelod, efo unrhyw gwynion, yn iawn, os ydych chi'n poeni ynglŷn â'ch diogelwch, i fynd at yr heddlu hefyd. Os ydych chi eisiau sgwennu ataf i efo mwy o fanylion, oherwydd, yn fy rôl fel Trefnydd a Phrif Chwip hefyd, mi ydw i'n cymryd o ddifri diogelwch Aelodau, ac yn ceisio hefyd cael cydsyniad rhwng y pleidiau o ran sut—[Torri ar draws.] Mae'n ddrwg gen i; dwi yn ateb yr Aelod fan hyn. A dwi wedi dweud os ydy o eisiau ysgrifennu ataf fi hefyd efo mwy o fanylion, oherwydd dwi ddim gyda'r holl fanylion, felly dwi'n siŵr bydd yr Aelod yn gwerthfawrogi hynny—. Os fyddech chi'n hoffi ysgrifennu ataf fi efo mwy o fanylion, mi fyddaf i'n sicrhau ein bod ni'n edrych mewn i hynny. Ond dwi hefyd yn gwneud y ple hwn ein bod ni fel pleidiau yma yn edrych sut ydym ni'n gallu cydweithio i sicrhau diogelwch ein gilydd, i sicrhau diogelwch pawb rydym ni'n ei gynrychioli, a chymryd y cyfrifoldeb hwnnw o ddifri hefyd. Thank you. Clearly, there is a duty on all of us to consider the safety of our fellow Members and to consider the safety of everybody in our society. Clearly, the media has an important role to consider that. There is a duty on each one of us also. Clearly, Welsh Government is supporting journalism, but at arm's length; there are processes and a code in terms of behaviour or ethos, to ensure, with Ipsos and so forth—. I think the Member, with any complaints, is right, if you're worried about your safety, to go to the police as well. If you'd like to write to me with more detail, because, in my role as Trefnydd and Chief Whip, I do take seriously the safety of Members and try also to have consensus between parties on how—[Interruption.] I'm sorry; I am answering the Member here. And I have said if he wants to write to me also with more detail, because I don't have all the details, so I'm sure the Member will appreciate that—. If you'd like to write to me with more detail, I will make sure that we look into that. But I also make this plea that we as parties here look at how we can work together to ensure the safety of each other, to ensure the safety of everybody that we represent, and take that responsibility seriously as well. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767716 256 En 2026-07-14T15:26:47 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=7009&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=7009&l=cy 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12186 12186 Beca Brown AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12186 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12186 Brown, Beca Trefnydd, could I possibly request a statement from the Cabinet Member for Rural Resilience and Sustainability on the fact that greyhounds were allowed to race at Valley track last week at temperatures reaching 30 degrees, when the advice of vets is not to even walk your dogs at temperatures of 21 degrees or above? What assessment has the Welsh Government made of the welfare implications for greyhounds racing in these extreme temperatures? Drefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad gan yr Aelod Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd ar y ffaith bod milgwn yn cael eu rasio ar drac y Fali yr wythnos diwethaf pan oedd y tymheredd yn cyrraedd 30 gradd, pan oedd milfeddygon yn ein cynghori i beidio â mynd â chŵn am dro pan oedd y tymheredd yn 21 gradd neu uwch? Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o'r goblygiadau lles i filgwn sy'n rasio yn y tymereddau eithafol hyn? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767722 257 En 2026-07-14T15:27:15 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=7037&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=7037&l=cy 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Well, thank you for raising that. Obviously, many Members here will have been sharing those warnings about not walking dogs or taking care of animals and livestock during the extreme weather, and greyhounds are no exception. The welfare of greyhounds must be a primary consideration whenever racing takes place, including during periods of hot weather. We know the high temperatures can present additional welfare risks for racing dogs, which is why it is important that track operators carefully assess local conditions and implement appropriate measures to protect animal welfare. Those responsible for racing greyhounds also have a duty to monitor dogs closely, ensuring access to shade and water, and, as a Government, we would expect any decisions relating to racing in hot weather to be informed by veterinary—oh, sorry—veterinary advice—veterinary, sorry, advice; you can tell I usually say that word in Welsh—and welfare considerations for the specific circumstances at the track. Wel, diolch am godi hynna. Yn amlwg, bydd llawer o Aelodau yma wedi bod yn rhannu'r rhybuddion hynny am beidio â mynd â chŵn am dro neu ofalu am anifeiliaid a da byw yn ystod y tywydd eithafol, ac nid yw milgwn yn eithriad. Rhaid i les milgwn fod yn brif ystyriaeth pryd bynnag y bydd rasio yn digwydd, gan gynnwys yn ystod cyfnodau o dywydd poeth. Rydym yn gwybod y gall y tymheredd uchel gyflwyno risgiau lles ychwanegol i gŵn rasio, a dyna pam mae'n bwysig bod gweithredwyr trac yn asesu amodau lleol yn ofalus ac yn gweithredu mesurau priodol i ddiogelu lles anifeiliaid. Mae gan y rhai sy'n gyfrifol am rasio milgwn ddyletswydd hefyd i fonitro cŵn yn fanwl, gan sicrhau mynediad at gysgod a dŵr, ac, fel Llywodraeth, byddem yn disgwyl i unrhyw benderfyniadau sy'n ymwneud â rasio mewn tywydd poeth gael eu gwneud ar sail cyngor milfeddygol ac ystyriaethau lles ar gyfer yr amgylchiadau penodol ar y trac. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767729 258 En 2026-07-14T15:28:16 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=7098&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=7098&l=cy 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12158 12158 Jason O'Connell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12158 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12158 O'Connell, Jason Diolch, Deputy Llywydd. Can I have a statement from the housing Minister on the latest housing policy for women fleeing abusive relationships? A few weeks ago I met with Grace Andellten, a brave and courageous domestic abuse survivor. From her harrowing experience, she found the strength to write a book to help other women in the same situation. Now her book is a powerful testimony of her story. She survived sexual assault, physical assault, coercive control, as well as being pursued, after leaving the relationship, by her ex-partner. She's personally reached out to all Members of the Senedd to seek support, but, instead of taking up her recommendations for Georgia's Law, around rapid rehousing for working women fleeing high-risk abuse, many Members of this Senedd and the previous Senedd have chosen to ignore her cries for help. Trefnydd, domestic violence is not party political. We all have a duty to act in this Chamber, so I've written a letter to the Cabinet Minister for housing relaying her concerns, and, in the meantime, it would be much appreciated if everybody here went online and enacted the support for women fleeing violent relationships they so desperately deserve. Diolch. Diolch, Ddirprwy Lywydd. A gaf i ddatganiad gan y Gweinidog dros dai ar y polisi tai diweddaraf i fenywod sy'n ffoi rhag perthnasoedd camdriniol? Ychydig wythnosau yn ôl cyfarfûm â Grace Andellten, goroeswr dewr cam-drin domestig. O'i phrofiad dirdynnol, daeth o hyd i'r nerth i ysgrifennu llyfr i helpu menywod eraill yn yr un sefyllfa. Nawr mae ei llyfr yn dystiolaeth bwerus o'i stori. Goroesodd ymosodiad rhywiol, ymosodiad corfforol, rheolaeth orfodol, yn ogystal â chael ei herlid, ar ôl gadael y berthynas, gan ei chyn-bartner. Mae hi'n bersonol wedi estyn allan at holl Aelodau'r Senedd i geisio cefnogaeth, ond, yn hytrach na derbyn ei hargymhellion ar gyfer Cyfraith Georgia, ynghylch ailgartrefu cyflym i fenywod sy'n gweithio sy'n ffoi rhag cam-drin risg uchel, mae llawer o Aelodau'r Senedd hon a'r Senedd flaenorol wedi dewis anwybyddu ei gwaedd am gymorth. Drefnydd, nid yw trais domestig yn ymwneud â gwleidyddiaeth plaid. Mae gan bob un ohonom ddyletswydd i weithredu yn y Siambr hon, felly rydw i wedi ysgrifennu llythyr at Weinidog y Cabinet dros dai yn cyfleu ei phryderon, ac, yn y cyfamser, byddwn yn gwerthfawrogi'n fawr pe bai pawb yma yn mynd ar-lein ac yn mynegi'r gefnogaeth i fenywod sy'n ffoi rhag perthnasoedd treisgar y maen nhw'n wir yn ei haeddu. Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767730 259 En 2026-07-14T15:29:27 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=7169&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=7169&l=cy 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Thank you to the Member for raising such an important issue. Obviously, the Deputy First Minister is here as well, and, in terms of our commitment as a Government to eradicating any violence, that is paramount. I will ensure that I flag to the Cabinet Minister for housing that you have written to her and ask that you have a full response. Diolch i'r Aelod am godi mater mor bwysig. Yn amlwg, mae'r Dirprwy Brif Weinidog yma hefyd, ac, o ran ein hymrwymiad fel Llywodraeth i ddileu unrhyw drais, mae hynny'n hollbwysig. Byddaf yn sicrhau fy mod yn dweud wrth y Gweinidog Cabinet dros dai eich bod wedi ysgrifennu ati gan ofyn iddi roi ymateb llawn i chi. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767735 260 En 2026-07-14T15:29:52 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=7194&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=7194&l=cy 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 174 174 Lynne Neagle AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=174 Neagle, Lynne Trefnydd, yesterday the Association of School and College Leaders and the National Association of Head Teachers notified the Welsh Government that they are declaring a trade dispute with the Welsh Government, citing additional learning needs funding as one of the reasons for that dispute. They are asking for ACAS to now be involved to resolve this matter with the Government. This comes at the same time as the National Education Union are also undertaking an indicative ballot, based on concerns they have about Welsh Government's approach to funding. This is an unprecedented situation for this Welsh Government to be in, just 64 days into your first 100 days. I'd like to ask for a statement from the Cabinet Minister for Education and Welsh Language on what steps will be taken to resolve these disputes with our trade union partners, so that we can ensure that the needs of children and young people are met. Drefnydd, ddoe hysbysodd Cymdeithas Arweinwyr Ysgolion a Cholegau a Chymdeithas Genedlaethol y Prifathrawon Lywodraeth Cymru eu bod yn datgan anghydfod masnach gyda Llywodraeth Cymru, gan nodi cyllid anghenion dysgu ychwanegol fel un o'r rhesymau dros yr anghydfod hwnnw. Maen nhw'n gofyn i ACAS gymryd rhan er mwyn datrys y mater hwn gyda'r Llywodraeth. Daw hyn ar yr un pryd â'r Undeb Addysg Cenedlaethol hefyd yn cynnal pleidlais ddangosol, yn seiliedig ar bryderon sydd ganddynt am ddull gweithredu Llywodraeth Cymru o ran cyllid. Mae hon yn sefyllfa ddigynsail i'r Llywodraeth hon fod ynddi, dim ond 64 diwrnod i mewn i'ch 100 diwrnod cyntaf. Hoffwn ofyn am ddatganiad gan Weinidog y Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg ynglŷn â pha gamau fydd yn cael eu cymryd i ddatrys yr anghydfodau hyn gyda'n partneriaid undebau llafur, fel y gallwn sicrhau bod anghenion plant a phobl ifanc yn cael eu diwallu. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767699 261 En 2026-07-14T15:30:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=7202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=7202&l=cy 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767710 262 En 2026-07-14T15:31:02 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=7264&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=7264&l=cy 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd The Member will be aware that there is an offer on the table, and a subsequent offer made since the unions made contact, that is more than what was on the table had Labour been re-elected to lead this Welsh Government. So, very clearly, there is now a pathway this afternoon for yourselves, ourselves, to join forces and unlock the substantial additional funding for ALN this year and in future years. That is within our power today: £40 million for ALN today; £40 million the following year; £40 million—[Interruption.] More than the £9 million you had on the table. So, we can play politics or we can think of those children with additional learning needs. We can work together for those children with additional learning needs and put in place a plan that is workable, deliverable and meaningful. That is your choice today, and I really hope that you make the right choice. Bydd yr Aelod yn ymwybodol bod cynnig ar y bwrdd, a chynnig dilynol wedi'i wneud ers i'r undebau gysylltu, sy'n fwy na'r hyn fyddai ar y bwrdd pe bai Llafur wedi cael ei hailethol i arwain Llywodraeth Cymru. Felly, yn amlwg iawn, mae yna lwybr y prynhawn yma i chi eich hun, i ni ein hunain, ymuno a datgloi'r cyllid ychwanegol sylweddol ar gyfer ADY eleni ac yn y blynyddoedd i ddod. Mae hynny o fewn ein gallu ni heddiw: £40 miliwn i ADY heddiw; £40 miliwn y flwyddyn ganlynol; £40 miliwn—[Torri ar draws.] Mwy na'r £9 miliwn oedd gennych ar y bwrdd. Felly, gallwn chwarae gwleidyddiaeth neu gallwn feddwl am y plant hynny sydd ag anghenion dysgu ychwanegol. Gallwn weithio gyda'n gilydd ar gyfer y plant hynny sydd ag anghenion dysgu ychwanegol a rhoi cynllun ar waith sy'n ymarferol, cyflawnadwy ac ystyrlon. Dyna eich dewis chi heddiw, ac rwy'n gobeithio y byddwch chi'n gwneud y dewis cywir. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767712 263 Cy 2026-07-14T15:32:14 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=7336&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=7336&l=en 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 5084 5084 Mair Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5084 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5084 Rowlands, Mair Hoffwn ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd ar y tân mawr yn ardal bwlch Sychnant ar fynydd Conwy dros y penwythnos. Rwy'n falch erbyn hyn fod ddifrifoldeb y digwyddiad wedi ei ddad-ddwysáu gan y gwasanaeth tân, a bod y rheini a oedd wedi gorfod gadael eu cartrefi wedi dychwelyd adref. Hoffwn roi ar gofnod fy niolch i'r holl wasanaethau brys a'r cymunedau cyfagos a ymatebodd mor gyflym i'r argyfwng a chefnogi'r rheini mewn angen. Mae yna rai pryderon byrdymor sy'n parhau, megis yr effaith y caiff hyn ar ansawdd yr aer yn lleol, ond, yn fwy sylfaenol, mae'r digwyddiad ar fynydd Conwy dros y penwythnos, ynghyd â'r digwyddiad yng nghoedwig Braichmelyn ym Methesda, yn codi cwestiynau difrifol hirdymor. Byddwn yn gwerthfawrogi datganiad gan y Gweinidog, felly, sy'n amlinellu unrhyw gefnogaeth sydd ar gael i'r cymunedau sydd wedi eu heffeithio gan ddigwyddiadau'r penwythnos, a'r camau fydd yn cael eu cymryd i atal digwyddiadau tebyg rhag digwydd yn y dyfodol. Diolch. I'd like to ask for a statement from the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability on the major fire in the Sychnant pass area on Conwy mountain over the weekend. I'm pleased now that the severity of the incident has been reduced by the fire service, and those who had to leave their homes have been able to return. I would like to place on record my thanks to all of the emergency services and the neighbouring communities that responded so swiftly to this crisis and supported those in need. There are some short-term concerns that remain, such as the impact that this will have on air quality locally, but, more fundamentally, the incident on Conwy mountain over the weekend, as well as the incident in Braichmelyn forest in Bethesda, raises serious long-term questions. I would appreciate a statement from the Minister, therefore, outlining any support that may be available to the communities affected by the incidents over the weekend, and the steps that will be taken to prevent similar incidents happening in the future. Thank you. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767720 264 Cy 2026-07-14T15:33:13 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=7395&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=7395&l=en 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi mater eithriadol o bwysig. Dwi'n siŵr ein bod ni i gyd wedi'n brawychu o weld y lluniau ar y teledu. I'r trigolion hynny, mae'n anodd dychmygu’r niwed difrifol. Wrth gwrs, dwi'n rhannu'r sylwadau a wnaed gan yr Aelod, o ran talu teyrnged nid yn unig i'r diffoddwyr tân, ond i bawb fu'n rhan o'r ymateb yng ngogledd Cymru, sydd wedi gweithio ar y cyd i gadw pobl a chymunedau'n ddiogel. Mi wnaed cynnydd sylweddol o ran dod â nifer y tanau gwyllt o dan reolaeth. Fel roedd yr Aelod yn sôn, mae'r sefyllfa'n gyffredinol wedi gwella'n sylweddol, ond rydyn ni'n gwybod bod hyn, yn anffodus, yn un o effeithiau newid hinsawdd rŵan. Mae o'n fater rydyn ni fel Llywodraeth yn rhoi sylw haeddiannol iddo fo, yn edrych yn draws lywodraethol, fel y clywsoch chi gan y Prif Weinidog yn gynharach heddiw. Gyda'r tymheredd rydyn ni'n ei brofi yng Nghymru erbyn hyn, mae'n rhaid i ni fod yn gyfan gwbl unedig, dwi'n credu, fel Senedd ynglŷn â sut rydyn ni'n mynd i fod yn ymateb i'r tebygolrwydd cynyddol o danau gwyllt. Mae'r effaith y mae hyn yn ei gael, fel oeddech chi'n sôn, ar iechyd yn aruthrol, ac o ran bywyd gwyllt a natur yn aruthrol. Mae'n rhaid i ni, felly, sicrhau bod y cynllun hwnnw'n ei le. Ac os oes yna gymorth penodol y mae trigolion wedi bod yn ymgysylltu efo'r Aelod amdano fo yr ydych chi eisiau ymgysylltu efo ni fel Llywodraeth amdano, byddwn i'n eich annog chi i wneud cysylltiad efo'r Aelodau Llywodraeth perthnasol. I thank the Member for raising this very important issue. I'm sure that we've all been shocked to see the pictures on the television. For those residents, it's difficult to imagine the severe damage. I share the comments made by the Member, in terms of paying tribute not only to the firefighters, but everyone who was part of the response in north Wales, who worked together to keep people and communities safe. Significant progress has been made in terms of bringing the number of wildfires under control. As the Member mentioned, the general situation has improved, but we do know that this, unfortunately, is one of the effects of climate change now. It's an issue that we as a Government are giving attention to, deservedly, and we're looking across Government, as you heard from the First Minister earlier today. With the temperatures we're experiencing in Wales now, we need to be completely united, I think, as a Senedd, in terms of how we're going to respond to the increasing likelihood of wildfires. The impact that this has, as you said, in terms of health is significant, and in terms of wildlife and nature is significant. We, therefore, have to ensure that that plan is in place. And if there is specific support that residents have engaged with the Member about that you want to engage with us as a Government about, I'd encourage you to engage with the relevant Government Ministers. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767728 265 En 2026-07-14T15:34:51 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=7493&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=7493&l=cy 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12157 12157 Art Wright AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12157 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12157 Wright, Art Trefnydd, the Bassaleg residents of Forge Mews have been abandoned from the life we all know for close to five years. The old Bassaleg bridge was deemed to be unfit to be unfit for use, leaving the residents with no direct access to their properties other than on foot. Newport City Council have attempted to resolve the matter, but due to funding needs denied by the former Welsh Labour Government in the last Senedd, they are still locked out of normal life, with a resolution still to be found. Imagine, Minister, five years of having to walk home instead of arriving on your own doorstep, five years of having to factor in extra travel time for work or school runs, five years of having to rely on emergency access for fire, ambulance and police support delaying response times, and five years of seeing your house price fall in value, locking you into negative equity. Those residents don't have to imagine; it's their lived reality. To add insult to injury, the council has not even offered them a reduction in their council tax across the last five years, despite a clear lack of services for them. Will the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning agree to meet with me and the resident body to find a lasting solution to their plight? Drefnydd, mae trigolion Forge Mews Basaleg wedi cael eu gwahanu oddi wrth y bywyd rydyn ni i gyd yn ei adnabod ers bron i bum mlynedd. Ystyriwyd nad oedd y hen bont Basaleg yn addas i'w defnyddio, gan adael y trigolion heb fynediad uniongyrchol at eu heiddo heblaw ar droed. Mae Cyngor Dinas Casnewydd wedi ceisio datrys y mater, ond oherwydd anghenion cyllid a wrthodwyd gan gyn-Lywodraeth Lafur Cymru yn y Senedd ddiwethaf, maen nhw'n dal i fod wedi'u cloi allan o fywyd normal, gyda datrysiad heb ei ganfod hyd yn hyn. Dychmygwch bum mlynedd o orfod cerdded adref yn hytrach na chyrraedd eich stepen drws, pum mlynedd o orfod ystyried amser teithio ychwanegol ar gyfer gwaith neu deithiau cludo i'r ysgol, pum mlynedd o orfod dibynnu ar fynediad brys ar gyfer y gwasanaethau tân ac ambiwlans a chefnogaeth yr heddlu gan waethygu amseroedd ymateb, a phum mlynedd o weld eich tŷ yn gostwng mewn gwerth, cael eich cloi mewn ecwiti negyddol. Nid oes rhaid i'r trigolion hynny ddychmygu; dyma realiti eu bywyd. I roi sarhad ym mhen anaf, nid yw'r cyngor hyd yn oed wedi cynnig gostyngiad yn y dreth gyngor dros y pum mlynedd diwethaf, er gwaethaf diffyg gwasanaethau amlwg. A wnaiff y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio gytuno i gwrdd â mi a'r corff trigolion i ddod o hyd i ateb parhaol i'w sefyllfa? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767709 266 En 2026-07-14T15:35:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=7502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=7502&l=cy 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767732 267 Cy 2026-07-14T15:36:17 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=7579&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=7579&l=en 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am eirioli ar ran y trigolion mor gadarn yn y fan honno. Mi ydyn ni'n ymwybodol fel Llywodraeth o hyn, ac rydyn ni'n cydnabod hefyd yr effaith ar drigolion. Dwi'n gwybod bod y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth hefyd yn ymwybodol o hyn. Fe fyddwn i yn annog eich bod chi'n ysgrifennu ato fo, ynghyd â'r Gweinidog Cabinet dros lywodraeth leol. Yn amlwg, mae'r Dirprwy Weinidog yma ac wedi clywed y cais hwn, ond mi fyddaf i hefyd yn sicrhau bod y Gweinidog Cabinet dros lywodraeth leol yn ymwybodol hefyd. I thank the Member for advocating on behalf of the residents so robustly there. We are aware as a Government of this issue and we also recognise the impact on residents. I know that the Deputy Minister for Transport is also aware of this issue. I would encourage you to write to him, as well as the Cabinet Minister for local government. Clearly, the Deputy Minister has been here to hear your comments, but I will also ensure that the Cabinet Minister for local government is also made aware. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767734 268 Cy 2026-07-14T15:36:50 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=7612&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=7612&l=en 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12149 12149 Lis McLean AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12149 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12149 McLean, Lis Drefnydd, hoffwn ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio. Mae'r hawl i brynu cymunedol yn gam pwysig tuag at sicrhau bod gan gymunedau lleol ledled Cymru yr asiantaeth a'r gallu i fuddsoddi yn eu dyfodol eu hunain a'i lunio. Gall asedau sy'n eiddo i gymunedau ac sy'n cael eu rheoli ganddynt ysbrydoli mentergarwch, greu cyfleoedd a helpu i drawsnewid bywydau. Ond mae rhwystrau sylweddol yn parhau o ran sicrhau bod lleisiau lleol yn cael eu clywed a bod buddiannau cymunedau yn cael eu diogelu drwy ddeddfwriaeth. Mae'n bosib y clywn rywbeth gan y Prif Weinidog yn fuan pan fydd yn amlinellu rhaglen ddeddfwriaethol y Llywodraeth. Ond, o ystyried pwysigrwydd yr hawl i brynu cymunedol i gymunedau ledled Cymru, a all y Trefnydd drefnu datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio, i nodi cynlluniau manwl Llywodraeth Cymru ar gyfer Bil hawl y gymuned i brynu, a phryd y gellir disgwyl iddo gael ei gyflwyno gerbron y Senedd? Trefnydd, I'd like to ask for a statement from the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning. Community right to buy is an important step towards ensuring that local communities across Wales have the agency and the ability to invest in their own futures and to design them. Assets that are owned by communities and that are managed by them can inspire enterprise, create opportunities and help to transform lives. But significant barriers continue in terms of ensuring that local voices are heard and that community interests are safeguarded through legislation. It's possible that we will hear something from the First Minister soon when he will outline the Government's legislative programme. But, given the importance of community right to buy to communities across Wales, could the Trefnydd arrange a statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning, to note the Welsh Government's detailed plans for a community right to buy Bill, and when we can expect it to be introduced before the Senedd? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767737 269 Cy 2026-07-14T15:38:05 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=7687&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=7687&l=en 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi mater o bwys gwirioneddol, rhywbeth y mae nifer, dwi'n gwybod, yn y Senedd hon yn poeni amdano fo ac yn angerddol ynglŷn â fo. Yn sicr, mi oedd yna ymrwymiad cadarn ym maniffesto Plaid Cymru—ac mae'r ymrwymiad cadarn hwnnw yn parhau o fewn Plaid Cymru—i sicrhau bod yr hawl i brynu cymunedol yn dod yn ddeddfwriaeth. Dwi ddim yn mynd i fod yn ceisio gwneud unrhyw ddatganiadau cyn inni glywed gan y Prif Weinidog yn hwyrach y prynhawn yma, ond, yn sicr, gobeithio bod yr ymrwymiad diamwys hwnnw o ran pwysigrwydd hyn wedi'i wneud gen i y prynhawn yma. Thank you very much for raising an issue of real importance, something I know that many in this Senedd are concerned about and are passionate about. Certainly, there was a clear commitment in the Plaid Cymru manifesto—and that strong commitment remains within Plaid Cymru—to ensure that the community right to buy does become law. I'm not going to be attempting to make any statements before we hear from the First Minister later this afternoon, but, certainly, I hope that that unambiguous commitment on the importance of that has been made clear by me this afternoon. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767741 270 En 2026-07-14T15:38:48 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=7730&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=7730&l=cy 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12191 12191 Steven Rodaway AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12191 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12191 Rodaway, Steven Trefnydd, can I request an answer on the Welsh Government's programme for identifying and eliminating waste spending across departments? As this Plaid Cymru Government continues to look down the back of every departmental sofa in search of the money needed to prove its so-called fully funded manifesto commitments are in fact fully funded, what reviews have been initiated or completed to identify duplication, unnecessary bureaucracy, inefficient spending and programmes that are no longer delivering value for taxpayers, including any legacy issues inherited from the previous Government? Given that the Government has now been in office for over 60 days, there has been ample opportunity to begin this work. What waste has already been identified and corrected? What further efficiencies are planned? When will the Government publish a report so that Members and the people of Wales can scrutinise the findings and see how taxpayers' money has been saved and spent more effectively? Drefnydd, a gaf i ofyn am ateb ynghylch rhaglen Llywodraeth Cymru ar gyfer adnabod a dileu gwariant gwastraffus ar draws adrannau? Wrth i Lywodraeth Plaid Cymru barhau i edrych yng nghefn pob soffa adrannol i chwilio am yr arian sydd ei angen i brofi bod ei hymrwymiadau maniffesto a ariennir yn llawn mewn gwirionedd wedi'u hariannu'n llawn, pa adolygiadau sydd wedi'u cychwyn neu eu cwblhau i nodi dyblygu, biwrocratiaeth ddiangen, gwariant aneffeithlon a rhaglenni nad ydynt bellach yn darparu gwerth i drethdalwyr, gan gynnwys unrhyw faterion gwaddol a etifeddwyd oddi wrth y Llywodraeth flaenorol? O ystyried bod y Llywodraeth bellach wedi bod yn y swydd ers dros 60 diwrnod, mae digon o gyfle wedi bod i ddechrau'r gwaith hwn. Pa wastraff sydd eisoes wedi'i nodi a'i gywiro? Pa effeithlonrwydd pellach sydd wedi'i gynllunio? Pryd fydd y Llywodraeth yn cyhoeddi adroddiad fel y gall Aelodau a phobl Cymru graffu ar y canfyddiadau a gweld sut mae arian trethdalwyr wedi'i arbed a'i wario'n fwy effeithiol? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767744 271 Cy 2026-07-14T15:39:44 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=7786&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=7786&l=en 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am hynny. Yn amlwg, mi gafodd y Prif Weinidog ei holi ar y mater hwn yn gynharach heddiw. Mi ydyn ni hefyd wedi cael y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad. Yr hyn y medraf i ei ddweud yn gyfan gwbl glir wrth bob Aelod yma ydy ein bod ni, fel Gweinidogion, wedi dechrau'r gwaith craffu hwnnw ar ddiwrnod un, yn cwestiynu pob llinell yn ein cyllidebau ni y funud roedd gennym ni fynediad at yr holl ystod yna o wybodaeth. Mae'r dadansoddi hwnnw yn parhau. Mae gennym ni waith pellach i'w wneud dros yr haf, ond y gwahaniaeth sydd gennych chi yn y Llywodraeth hon ydy'r ymrwymiad i weithio ar draws portffolios i sicrhau bod pob punt posib yn cael y budd mwyaf i bobl Cymru. Dydy o ddim ynglŷn â diogelu ein cyllidebau ni fel bod un peth yn gallu cael ei gyflawni, ond edrych, 'Sut mae'r bunt yma yn gallu cael ei defnyddio er mwyn gwneud amryw o bethau amrywiol?' Dyna'r gwaith sy'n mynd rhagddo. Hefyd, rydym yn edrych yn strategol ac yn hirdymor. Dydyn ni ddim yn edrych ar y pethau sy'n mynd i greu headlines yn hawdd, ond yn edrych ar sut ydyn ni'n mynd i wella pethau'n sylfaenol. Dyna pam, efo anghenion dysgu ychwanegol, mae yna ymrwymiad tair blynedd y gall y Senedd hon fod yn pleidleisio o'i blaid heddiw. Dyna pam ein bod ni'n mynd ati, efo'r gwasanaeth iechyd, nid i daflu arian ato ond i ddod i fyny efo chynlluniau hirdymor, trawsnewidiol sy'n mynd i wneud gwahaniaeth gwirioneddol. Y drwg yn y gorffennol, fel rydyn ni wedi ei weld, oedd rhoi bach o arian ond peidio mynd at wraidd y broblem. Dyna'r newid efo'r Llywodraeth hon, ac rydyn ni'n gyfan gwbl dryloyw efo pawb ohonoch chi ynglŷn â hynny. I thank the Member for that. Evidently, the First Minister was asked about this issue earlier today. We've also had the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution. What I can state very clearly to every Member here is that we, as Ministers, started that scrutiny work on day one, questioning every budget line as soon as we had access to the whole range of information. That analysis continues. We have further work to do over the summer, but the difference that you have in this Government is that commitment to work across portfolios to ensure that every single pound gives the people of Wales the greatest possible benefit. It's not about safeguarding our own budgets so that one thing can be delivered, but looking at, 'How can this pound be used in order to do a variety of things?' That's the work that's proceeding.  We are also looking strategically and on a long-term basis. We're not just looking at those things that generate easy headlines, but how we're going to improve things fundamentally. And that's why, with additional learning needs, we have a three-year commitment that this Senedd could vote for today. That's why we're going at it, with the NHS, not just to throw money at it but to come up with long-term, transformative plans that are going to make a genuine difference. The problem in the past, as we've seen, was that a little money was given but there was no getting to the root of the problem. That's the difference with this Government, and we're being totally transparent with everyone about that.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767731 272 Cy 2026-07-14T15:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=7802&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=7802&l=en 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767739 273 En 2026-07-14T15:41:37 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=7899&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=7899&l=cy 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 8579 8579 Peredur Owen Griffiths AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8579 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8579 Griffiths, Peredur Owen Trefnydd, I want to raise a concerning matter that was brought to my attention by residents in Redwick, in my constituency. They have endured low water pressure for years, but during the drier summer months, the situation is exacerbated considerably, for example, not being able to use washing machines or have showers. Then there's the impact on dairy and beef farmers in the area. In low-pressure conditions, water butts for cattle cannot be filled to keep pace with how much the cows are drinking in this heatwave. This is therefore becoming an animal welfare issue, with one farmer telling me that their back-up supplies of water are depleted and they are, I quote, surviving from day to day.  The response to the issue from Welsh Water has fallen far short of residents' expectations, and they are becoming increasingly frustrated that the seriousness of the situation is not being grasped, and there is no talk of a long-term solution. Can I therefore ask for a statement on water provision and the Government's response to the extended drought period we are facing, as it increases pressure on water supplies? Drefnydd, rwyf eisiau codi mater pryderus a ddaeth i'm sylw gan drigolion yn Redwick, yn fy etholaeth i. Maen nhw wedi dioddef pwysedd dŵr isel ers blynyddoedd, ond yn ystod misoedd sychach yr haf, mae'r sefyllfa yn gwaethygu'n sylweddol, er enghraifft, methu â defnyddio peiriannau golchi neu gael cawodydd. Yna mae'r effaith ar ffermwyr llaeth a chig eidion yn yr ardal. Mewn amodau gwasgedd isel, ni ellir llenwi casgen ddŵr ar gyfer gwartheg i gadw i fyny â faint mae'r gwartheg yn ei yfed yn y don wres hon. Mae hyn felly yn dod yn fater o les anifeiliaid, gydag un ffermwr yn dweud wrthyf fod ei gyflenwadau dŵr wrth gefn yn prinhau ac maen nhw, a dyfynnaf, yn goroesi o ddydd i ddydd.  Mae'r ymateb i'r mater gan Dŵr Cymru wedi siomi trigolion, ac maen nhw'n dod yn fwyfwy rhwystredig nad yw difrifoldeb y sefyllfa yn cael ei ddeall, ac nid oes sôn am ateb hirdymor. A gaf felly ofyn am ddatganiad ar ddarpariaeth dŵr ac ymateb y Llywodraeth i'r cyfnod o sychder estynedig yr ydym yn ei wynebu, gan ei fod yn cynyddu'r pwysau ar gyflenwadau dŵr? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767743 274 En 2026-07-14T15:42:48 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=7970&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=7970&l=cy 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Well, thank you to the Member for raising that extremely important issue, and given that the hot weather is expected to be extended as well, I would ask the Member to urgently write to Dŵr Cymru, with the fact that you've raised it on the floor of the Chamber today. As we know, extreme weather can pose a major threat to animal welfare. Similar to my response to the previous Member around greyhound racing, we know that farmers must remain alert to weather conditions and forecast and take appropriate action to mitigate the risk. But if that is impossible because of issues with the water supply, then obviously that needs to be raised with Dŵr Cymru, and I would encourage the Member to do that as quickly as possible.  Wel, diolch i'r Aelod am godi'r mater hynod bwysig yna, ac o ystyried bod disgwyl i'r tywydd poeth ymestyn hefyd, byddwn yn gofyn i'r Aelod ysgrifennu at Dŵr Cymru ar frys, gyda'r ffaith eich bod wedi ei godi ar lawr y Siambr heddiw. Fel y gwyddom, gall tywydd eithafol fod yn fygythiad mawr i les anifeiliaid. Yn debyg i'm hymateb i'r Aelod blaenorol ynglŷn â rasio milgwn, gwyddom fod yn rhaid i ffermwyr aros yn effro i amodau tywydd a rhagolygon a chymryd camau priodol i liniaru'r risg. Ond os yw hynny'n amhosibl oherwydd problemau gyda'r cyflenwad dŵr, yna mae'n amlwg bod angen codi hynny gyda Dŵr Cymru, a byddwn yn annog yr Aelod i wneud hynny cyn gynted â phosibl.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767746 275 Cy 2026-07-14T15:43:31 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=8013&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=8013&l=en 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Prynhawn da, Drefnydd. Dwi eisiau cario ymlaen efo'r pwnc o byllau nofio, os gwelwch yn dda—y pwll nofio ym Mhontardawe. Good afternoon, Trefnydd. I want to continue with the issue of swimming pools, if I may—a swimming pool in Pontardawe. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767748 276 En 2026-07-14T15:43:42 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=8024&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=8024&l=cy 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane For almost two years, my constituents in Pontardawe have been without their local swimming pool. Families, schools, swimming clubs and older people are now having to travel to either Neath or Ystradgynlais. And, as we've heard, it's really important for children as well to learn to swim. That's really, really important. Neath Port Talbot Council has done its part in completing a feasibility survey and identifying a preferred option for replacement, but there's still an £11 million shortfall. So, I was just wondering what could the Welsh Government do in order to help Neath Port Talbot Council to get that money in order to ensure that there is a swimming pool in Pontardawe. Diolch yn fawr iawn. Ers bron i ddwy flynedd, mae fy etholwyr ym Mhontardawe wedi bod heb eu pwll nofio lleol. Mae teuluoedd, ysgolion, clybiau nofio a phobl hŷn bellach yn gorfod teithio naill ai i Gastell-nedd neu Ystradgynlais. Ac, fel rydyn ni wedi clywed, mae'n bwysig iawn bod plant hefyd yn dysgu nofio. Mae hynny'n wirioneddol bwysig. Mae Cyngor Castell-nedd Port Talbot wedi gwneud ei ran wrth gwblhau arolwg dichonoldeb a nodi'r opsiwn a ffefrir i gymryd ei le, ond mae diffyg o £11 miliwn o hyd. Felly, meddwl oeddwn i tybed beth allai Llywodraeth Cymru ei wneud er mwyn helpu Cyngor Castell-nedd Port Talbot i gael yr arian hwnnw er mwyn sicrhau bod pwll nofio ym Mhontardawe. Diolch yn fawr iawn. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767753 277 Cy 2026-07-14T15:44:25 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=8067&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=8067&l=en 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi'r mater yma. Fel y clywsoch chi, dwi'n meddwl, yn fy ymateb i'r Aelod yn flaenorol, dyna yn union pam rydyn ni'n mynd ati rŵan i ddeall beth sydd wedi ei golli, beth ydy'r buddsoddiad sydd ei angen, fel ein bod ni un ai'n gallu ailagor pyllau nofio neu sicrhau, o ran pyllau nofio sydd efo risg o gau, ein bod ni'n gallu eu cadw nhw ar agor. Mae'n rhaid i ni gael cynllun cenedlaethol. Yn anffodus, mae yna danfuddsoddiad sylweddol wedi bod mewn pyllau nofio. Mae hon yn broblem enbyd yma yng Nghymru. Mae o'n rhywbeth rydyn ni'n edrych arno fo fel rhan o'r rhaglen nofio newydd. Oherwydd mae'n un peth rhoi'r gwersi nofio, ond os dydy'r pyllau ddim yna, mae'r ddarpariaeth yn mynd i fod yn anodd. Felly, yr ymrwymiad sydd gennym ni ydy edrych ledled Cymru, gan gynnwys Pontardawe, i weld beth ydy'r angen. Chwaraeon Cymru fydd wedyn yn asesu o ran y buddsoddiad hwnnw. Ond yr un peth byddwn i'n ei ddweud wrth yr Aelodau ydy na fydd faint o arian cyfalaf rydyn ni'n ei roi i mewn i byllau nofio ar y funud yn diwallu'r hyn sydd ei angen ledled Cymru. Felly, mae'n rhaid inni edrych ar y modelau amrywiol a sut rydyn ni'n gallu gweld bod pyllau nofio yn gallu aros ar agor, aros yn ein cymunedau ni, er bydd pobl o bob oed, fel gwnaeth yr Aelod ddatgan ar ddechrau ei chwestiwn. I thank the Member for raising that issue. As you heard, I think, in my response to a Member earlier, that's exactly why we are now seeking to understand what has been lost and what investment is required, so that we can either reopen swimming pools or ensure that swimming pools that are at risk of closure can be kept open. We have to have a national plan. Unfortunately, there has been significant underinvestment in swimming pools. This is a huge problem here in Wales. It's something that we are looking at as part of our new swimming programme. Because it's one thing to give swimming lessons, but if you don't have the swimming pools available, then provision will be difficult. So, the commitment that we have is to look across Wales, including Pontardawe, to see what the need is. Then Sport Wales will assess the investment required. But the one thing I would say to Members is that the amount of capital money being put into swimming pools at the moment is not going to be able to meet the requirements across Wales. So, we do have to look at diverse models and how we can ensure that swimming pools can remain open in our communities for the benefit of people of all ages, as the Member said at the beginning of her question. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767713 278 Cy 2026-07-14T15:45:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=8102&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=8102&l=en 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767764 279 Cy 2026-07-14T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=-48598&l=en 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767714 280 Cy 2026-07-14T15:45:53 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=8155&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=8155&l=en 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Ac yn olaf, Gareth Beer. And finally, Gareth Beer. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767715 281 En 2026-07-14T15:45:56 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=8158&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=8158&l=cy 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 8650 8650 Gareth Beer AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8650 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8650 Beer, Gareth Diolch, Deputy Presiding Officer. Trefnydd, I would like to call for a Welsh Government statement on what support can be provided to constituents and local communities who wish to challenge the actions of well-funded infrastructure developers. As you will know, High Court proceedings are simply beyond the means of most families. Many of the constituents that I represent in Carmarthenshire have been subjected to survey notices that the High Court found were not issued in accordance with the statutory scheme. Concerned landowners and occupiers have faced significant stress and expenses because of the actions that they have been subjected to. They would welcome reassurances from this Welsh Government on what support can be provided to them. Therefore, I call for a Welsh Government statement on this matter. Diolch. Diolch, Ddirprwy Lywydd. Drefnydd, hoffwn i alw am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar ba gymorth y gellir ei roi i etholwyr a chymunedau lleol sy'n dymuno herio gweithredoedd datblygwyr seilwaith sydd wedi'u hariannu'n dda. Fel y gwyddoch chi, mae achosion yn yr Uchel Lys y tu hwnt i fodd y rhan fwyaf o deuluoedd. Mae llawer o'r etholwyr rwyf yn eu cynrychioli yn Sir Gaerfyrddin wedi bod yn destun hysbysiadau arolygon y gwnaeth yr Uchel Lys ganfod nad oedden nhw wedi'u cyhoeddi'n unol â'r cynllun statudol. Mae tirfeddianwyr a meddianwyr pryderus wedi wynebu straen a threuliau sylweddol oherwydd y camau maen nhw wedi bod yn ddarostyngedig iddyn nhw. Bydden nhw'n croesawu sicrwydd gan y Llywodraeth Cymru hon ynghylch pa gymorth y gellir ei roi iddyn nhw. Felly, rwy'n galw am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar y mater hwn. Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767793 282 Cy 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement I Daeth y Llywydd (Huw Irranca-Davies) i’r Gadair. The Llywydd (Huw Irranca-Davies) took the Chair. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767717 283 Cy 2026-07-14T15:46:48 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=8210&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=8210&l=en 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwnnw. Yn amlwg, o ran ymbweru cymunedau, mae hwnna'n rhywbeth mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo iddo fo. Rydyn ni'n sicr yn credu bod angen ailedrych ar brosesau o ran cynllunio, o ran ymgysylltu cymunedol, er mwyn sicrhau bod llais trigolion lleol, pobl leol, yn cael ei glywed. Mi oedd o'n un o'r rhesymau pam roedd nifer ohonom ni wedi ymgyrchu pan oeddem ni yn y gwrthbleidiau o ran nifer o'r mesurau sydd rŵan yn ein maniffesto ni ac sydd yn ein rhaglen lywodraethu ni. Mae llais cymunedau yn bwysig ac mae'n eithriadol o anodd pan nad oes ganddyn nhw'r math o arian sydd ei angen i fynd ati efo'r math o astudiaethau rydych chi wedi sôn amdanyn nhw pan mae cwmnïau, weithiau yn rhyngwladol, efo llu o gyllid sy'n gallu eu cefnogi nhw i herio pethau yn erbyn y gymuned. I thank the Member for raising this important issue. Clearly, in terms of empowering communities, that's something that this Government has committed to. We certainly believe that we need to look again at processes in terms of planning and community engagement in order to ensure that the voice of local residents and local people is heard. It was one of the reasons why a number of us campaigned when we were in the opposition parties in terms of a number of the measures that are in our manifesto and our programme for government. The voice of communities is important and it's very difficult when they don't have the kind of resources that they need to proceed with the kinds of studies that you mentioned when companies, sometimes international ones, have so much money that can support them to challenge things against the community. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767721 284 Cy 2026-07-14T15:47:42 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=8264&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=8264&l=en 260714-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Drefnydd. Thank you, Trefnydd. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767724 285 Cy 2026-07-14T15:47:43 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=8265&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=8265&l=en 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn at eitem 4, datganiad gan y Prif Weinidog. Galwaf ar y Prif Weinidog, Rhun ap Iorwerth. We'll move now to item 4, statement by the First Minister. I call on the First Minister, Rhun ap Iorwerth. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767725 286 Cy 2026-07-14T15:47:52 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=8274&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=8274&l=en 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Diolch, Lywydd. Wrth annerch y Siambr yma nôl ym mis Mai, mi soniais i am fy mwriad i arwain Llywodraeth newydd sy'n gwneud pethau mewn ffordd newydd, ac mae hynny’n wir am ddeddfu hefyd. Heddiw dwi am amlinellu cyfres o gynigion ar gyfer deddfau newydd mewn amrediad o feysydd, fel modd o sbarduno sgwrs efo pleidiau eraill yn y Senedd. Dydyn ni ddim yma i ddeddfu er mwyn deddfu. Ni ddylid gweld y broses fel un abstract a di-liw, ond fel esblygiad, o'i wneud yn iawn, sy'n troi gwerthoedd yn bolisi, polisi yn ddeddfwriaeth, a deddfwriaeth yn gyfraith gwlad sy'n eglur, yn deg ac yn rhwydd i'w gweithredu. Thank you, Llywydd. When I addressed this Chamber back in May, I spoke of my intention to lead a new Government that does things differently, and that is true of legislation as well. Today I want to set out a series of proposals for new laws across a range of areas, with the aim of stimulating discussion with other parties in the Senedd. We are not here to create legislation for its own sake. The process should not be seen as something abstract and dull, but as an evolution that, when done properly, transforms values into policy, policy into legislation, and legislation into law that is clear, fair and workable in practice. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767726 287 En 2026-07-14T15:48:37 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=8319&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=8319&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Today I'll talk about our first phase of legislation. This recognises the dual importance of bringing early momentum to this legislature's work whilst allowing space to build agreement and develop genuinely impactful legislation across a full four-year term. There are several areas where action can be taken swiftly. Firstly, we want to protect and enhance Wales's unique sense of community. Our nation is a rich tapestry of urban and rural, north and south, young and old, but the legacy of a decade and more of austerity has chipped away at our sense of place. We will therefore proceed with the development of a community right-to-buy scheme and provide the legislative basis to enable eligible community groups to nominate and register valuable community assets to be given the right of first refusal when the owners decide to sell. We want more, not fewer, places that allow people to meet, learn, organise and make decisions together, and we want these to remain in the hands of our communities. Secondly, the value my Government places on fairness has motivated us to take action to strengthen the rights of tenants in the private rented sector. We will initially bring forward legislation focusing on strengthening our enforcement framework and the regulatory role of Rent Smart Wales, as well as requiring the sharing of rent data. This will lay the groundwork for more substantial changes that will improve housing affordability, make rents fairer, and limit no-fault evictions, to be brought forward later in this Senedd term. We're also developing proposals to legislate for the right to adequate housing, because nobody should be forced to suffer the anxiety and unacceptable stigma that so often comes with having nowhere to call home. Thirdly, to leave a greener legacy for generations to come, we will bring forward environmental proposals that support the developing climate and nature action plan. We will make existing legislation clearer, more workable and better able to support delivery on climate change, nature recovery, woodland protection, waste management improvements, environmental enforcement and the sustainable use of natural resources. We also intend to develop a statutory duty on rural-proofing, to ensure rural needs are considered consistently when policies are developed and delivered. I made a promise to lead a Government for the whole of Wales and this long-overdue change honours that. Consultation will begin imminently on these environmental and rural resilience proposals. As a package, they will strengthen legal and policy tools, support fair and effective regulation, and help deliver cleaner places, healthier ecosystems and stronger rural communities. Heddiw fe wnaf i siarad am gam cyntaf y ddeddfwriaeth. Mae hyn yn cydnabod pwysigrwydd deuol dod â momentwm cynnar i waith y ddeddfwrfa hon ac yn caniatáu lle i adeiladu cytundeb a datblygu deddfwriaeth wirioneddol effeithiol dros dymor llawn o bedair blynedd. Mae sawl maes lle y gellir gweithredu'n gyflym. Yn gyntaf, rydyn ni eisiau diogelu a gwella ymdeimlad unigryw Cymru o gymuned. Mae ein cenedl yn dapestri cyfoethog o'r trefol a'r gwledig, o'r gogledd a'r de, o'r hen a'r ifanc, ond mae etifeddiaeth degawd a mwy o gyni wedi erydu ein hymdeimlad o le. Felly, fe wnawn ni fwrw ati i ddatblygu cynllun hawl y gymuned i brynu a darparu'r sail ddeddfwriaethol i alluogi grwpiau cymunedol cymwys i enwebu a chofrestru asedau cymunedol gwerthfawr i gael y cynnig cyntaf pan fydd y perchnogion yn penderfynu gwerthu. Rydyn ni eisiau mwy, nid llai, o lefydd sy'n caniatáu i bobl gyfarfod, dysgu, trefnu a gwneud penderfyniadau gyda'i gilydd, ac rydyn ni eisiau i'r rhain aros yn nwylo ein cymunedau. Yn ail, mae'r gwerth y mae fy Llywodraeth yn ei roi ar degwch wedi ein hysgogi i gymryd camau i gryfhau hawliau tenantiaid yn y sector rhentu preifat. I ddechrau, byddwn ni'n cyflwyno deddfwriaeth sy'n canolbwyntio ar gryfhau ein fframwaith gorfodi a rôl reoleiddiol Rhentu Doeth Cymru, ac sy'n gwneud rhannu data rhent yn ofynnol hefyd. Bydd hyn yn gosod y sylfaen ar gyfer newidiadau mwy sylweddol a fydd yn gwella fforddiadwyedd tai, yn gwneud rhentu yn decach, ac yn cyfyngu ar droi allan heb fai, i'w cyflwyno yn ddiweddarach yn nhymor y Senedd hon. Rydyn ni hefyd yn datblygu cynigion i ddeddfu ar yr hawl i gartref digonol, oherwydd ni ddylai neb orfod dioddef y pryder a'r stigma annerbyniol sy'n dod mor aml yn sgil y ffaith nad oes gan rywun unman i'w alw'n gartref. Yn drydydd, er mwyn gadael etifeddiaeth wyrddach ar gyfer cenedlaethau i ddod, byddwn ni'n cyflwyno cynigion amgylcheddol sy'n cefnogi'r cynllun gweithredu hinsawdd a natur sy'n datblygu. Byddwn ni'n gwneud y ddeddfwriaeth bresennol yn gliriach, yn fwy ymarferol a byddwn ni'n sicrhau ei bod yn gallu cefnogi'n well yr hyn sy'n cael ei gyflawni o ran newid hinsawdd, adfer natur, diogelu coetiroedd, gwelliannau rheoli gwastraff, gorfodi amgylcheddol a defnyddio adnoddau naturiol yn gynaliadwy. Rydyn ni hefyd yn bwriadu datblygu dyletswydd statudol ar brawfesur gwledig er mwyn sicrhau bod anghenion gwledig yn cael eu hystyried yn gyson pan fydd polisïau'n cael eu datblygu a'u cyflawni. Fe wnes i addewid i arwain Llywodraeth ar gyfer Cymru gyfan ac mae'r newid hirddisgwyliedig hwn yn anrhydeddu hynny. Bydd ymgynghori ar y cynigion amgylcheddol a gwydnwch gwledig hyn yn dechrau'n fuan. Fel pecyn, byddan nhw'n cryfhau offer cyfreithiol a pholisi, yn cefnogi rheoleiddio teg ac effeithiol, ac yn helpu i ddarparu lleoedd glanach, ecosystemau iachach a chymunedau gwledig cryfach. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767738 288 En 2026-07-14T15:50:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=8402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=8402&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767742 289 Cy 2026-07-14T15:51:38 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=8500&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=8500&l=en 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae rheolaeth dros ddŵr yn rhywbeth llawer dyfnach yn y cof Cymreig na dim ond mater o bolisi a rheoleiddio. Felly, i weithredu ar egwyddor hirsefydlog sydd wrth galon y Llywodraeth hon y dylai adnoddau Cymreig fod mewn dwylo Cymreig, rydyn ni eisoes yn gosod sylfeini ar gyfer ffordd newydd o wneud pethau—ymagwedd Gymreig fydd yn rhoi mwy o reolaeth i ni dros ein dŵr mewn modd sy’n gweithio i'n cymunedau, cwsmeriaid a'r amgylchedd. Bydd deddfwriaeth yn cael ei chyflwyno yn nhymor y Senedd hon, ond bydd y gweithredu sydd eisoes ar waith yn parhau. Rydyn ni eisoes yn gweithio efo Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol i sicrhau'r grymoedd sydd eu hangen arnom ni i adeiladu system Gymreig, yn cynnwys rheoleiddiwr economaidd newydd sy'n adlewyrchu ein gwerthoedd a'n blaenoriaethau. Nid dim ond cyfiawnder economaidd sydd o bwys i'r Llywodraeth hon, ond cyfiawnder yn ei hanfod fel edefyn sy'n clymu cymdeithas at ei gilydd. Mae ein tribiwnlysoedd yn darparu gwasanaeth clodwiw i bobl Cymru, ond mae'r fframweithiau deddfwriaethol perthnasol wedi hen ddyddio. Ar hyn o bryd, mae pob un o'n tribiwnlysoedd yn gweithio mewn gwahanol ffyrdd, er enghraifft dulliau gwahanol o apwyntio aelodau, creu rheolau gweithdrefnol a ffyrdd o apelio. Felly mi fyddwn ni'n cyflwyno Bil tribiwnlysoedd Cymreig yn fuan yn nhymor y Senedd hon i greu system newydd Gymreig sydd yn gyfoes, yn gyson ac yn annibynnol. Bydd y system nid yn unig yn gallu bodloni gofynion presennol y gwahanol awdurdodaethau, ond bydd yn ddigon hyblyg i gynnig fforwm y gellid ei ddefnyddio ar gyfer adfer anghydfod mewn meysydd polisi datganoledig eraill. Wrth edrych i'r dyfodol, yn unol ag ymrwymiad y Llywodraeth hon, bydd gan y system gapasiti i ddelio â gofynion unrhyw ddatganoli pellach ym maes cyfiawnder. Control over water runs far deeper in Wales's collective memory than being seen merely as a matter of policy or regulation. Therefore, acting on a long-held principle at the heart of this Government that Welsh resources should be in Welsh hands, we're already laying the foundations for a new way of doing things—a Welsh approach that will give us more control over our water in a way that works for our communities, our customers and the environment. Legislation will be introduced in this Senedd term, but implementation work that is already under way will continue. We're already working with the UK Government to secure the powers that we need to build a Welsh system, including a new economic regulator that reflects our values and our priorities. It is not only economic justice that matters to this Government, but justice in its fundamental sense as the thread that binds society together. Our tribunals provide a commendable service to the people of Wales, but the underpinning legislative frameworks are outdated. Currently, all of our tribunals operate in different ways, with, for example, different processes for appointing members, developing procedural rules and managing appeals. We will therefore introduce a Welsh tribunals Bill early in this Senedd term to create a new tribunal system for Wales that is modern, consistent and independent. The system will not only be able to meet the current requirements of the different jurisdictions, but will be flexible enough to offer a forum that could be used for dispute resolution in other devolved policy areas. Looking ahead, in line with this Government's commitment, the system will have the capacity to deal with the demands of any further devolution of justice. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767749 290 En 2026-07-14T15:53:35 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=8617&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=8617&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Finally, on the first phase of the legislative programme, I turn to the economy. Whilst far too many major economic levers still reside in Westminster, we will not stop making the case for their transfer. But, as an immediate step, a tax maintenance Bill will continue Wales's tax devolution journey. These proposals will help the Welsh Revenue Authority continue to administer the land transaction tax and landfill disposals tax effectively by making operational and technical changes to clarify, enhance and futureproof the Welsh tax Acts and to support information sharing between the WRA and local authorities. My Government will never place limitations on our level of ambition for Wales. The new national development agency will spearhead our mission to halve Wales's productivity gap with the rest of the UK in the next decade. With the Minister for enterprise already having announced an expert advisory panel, there is considerable momentum behind this goal. We won't take a final decision on the form of that agency until we've been able to consider the panel's advice, but we will be ready to bring forward legislation should that be required. This practical approach will underpin our activity in a number of areas, including child poverty and the Welsh language. We will review the evidence, we will consider the options available, and we will bring forward legislation where that is what is needed to deliver the outcomes on the ground that we want to see. Before concluding, Llywydd, I'll say a brief word about other legislation. It's the combination of primary and secondary legislation that makes up the backbone of the developing Welsh statute book. The Government's vision is not only to bring forward individual instruments that improve the lives of the people of Wales, but at the same time to create a body of Welsh law that is clear, coherent and accessible to those who rely on it. Central to this vision is our continuing programme of consolidation and codification of Welsh legislation. Yn olaf, ar gam cyntaf y rhaglen ddeddfwriaethol, rwy'n troi at yr economi. Er bod llawer gormod o ysgogiadau economaidd mawr yn dal i fod wedi'u cadw yn San Steffan, ni fyddwn yn rhoi'r gorau i ddadlau'r achos dros eu trosglwyddo. Ond, fel cam diaros, bydd Bil cynnal treth yn parhau â thaith datganoli trethi Cymru. Bydd y cynigion hyn yn helpu Awdurdod Cyllid Cymru i barhau i weinyddu'r dreth trafodiadau tir a'r dreth gwarediadau tirlenwi yn effeithiol trwy wneud newidiadau gweithredol a thechnegol i egluro, gwella a diogelu Deddfau Treth Cymru at y dyfodol ac i gefnogi rhannu gwybodaeth rhwng ACC ac awdurdodau lleol. Ni fydd fy Llywodraeth byth yn gosod cyfyngiadau ar lefel ein huchelgais i Gymru. Bydd yr asiantaeth ddatblygu genedlaethol newydd yn arwain ein cenhadaeth i haneru bwlch cynhyrchiant Cymru â gweddill y DU yn y degawd nesaf. Gyda chyhoeddiad eisoes gan y Gweinidog menter ynghylch panel cynghori arbenigol, mae cryn fomentwm y tu ôl i'r nod hwn. Fyddwn ni ddim yn gwneud penderfyniad terfynol ar ffurf yr asiantaeth honno nes ein bod ni wedi gallu ystyried cyngor y panel, ond byddwn ni'n barod i gyflwyno deddfwriaeth pe bai angen gwneud hynny. Bydd y dull ymarferol hwn yn sail i'n gweithgarwch mewn nifer o feysydd, gan gynnwys tlodi plant a'r Gymraeg. Byddwn ni'n adolygu'r dystiolaeth, byddwn ni'n ystyried y dewisiadau sydd ar gael, a byddwn ni'n cyflwyno deddfwriaeth lle mai dyna'r hyn sydd ei angen i gyflawni'r canlyniadau ar lawr gwlad yr ydyn ni eisiau eu gweld. Cyn gorffen, Lywydd, fe soniaf yn gyflym am ddeddfwriaeth arall. Y cyfuniad o ddeddfwriaeth sylfaenol ac eilaidd sy'n ffurfio asgwrn cefn llyfr statud Cymru sy'n datblygu. Gweledigaeth y Llywodraeth yw nid yn unig cyflwyno offerynnau unigol sy'n gwella bywydau pobl Cymru, ond ar yr un pryd, creu corff o gyfraith Cymru sy'n glir, yn gydlynol ac yn hygyrch i'r rhai sy'n dibynnu arno. Yn ganolog i'r weledigaeth hon mae ein rhaglen barhaus o gydgrynhoi a chodio deddfwriaeth Cymru. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767745 291 En 2026-07-14T15:55:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=8702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=8702&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767750 292 Cy 2026-07-14T15:55:46 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=8748&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=8748&l=en 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I gloi, mae gwarchod democratiaeth Cymru yn un o werthoedd creiddiol y Llywodraeth hon. I'r perwyl hwnnw, mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi cyhoeddi datganiad ysgrifenedig heddiw i amlinellu'r camau y byddwn ni'n eu cymryd wrth ystyried deddfwriaeth y Deyrnas Gyfunol sy'n effeithio ar feysydd datganoledig. Ar hyn o bryd, mae confensiwn Sewel yn methu'r prawf o gynnig gwarchodaeth ddigonol i ddatganoli. Dyna pam ein bod ni'n galw ar Lywodraeth San Steffan a'r Llywodraethau datganoledig eraill i roi Sewel ar sylfaen statudol gadarnach, a pham y byddwn bob amser yn gwrthsefyll unrhyw ymgais i amharchu neu anwybyddu ffiniau y setliad presennol. Dyma raglen bellgyrhaeddol ac uchelgeisiol sy'n adlewyrchu'n gwerthoedd craidd fel Llywodraeth, ac a fydd, dwi'n gobeithio, yn arwain at gydweithio a rhannu syniadau pellach ymhlith pawb yn y Siambr hon. Rydym ni'n benderfynol o ddatblygu deddfwriaeth ar sail adeiladu consensws a thrwy gydweithrediad er budd holl gymunedau Cymru. Diolch yn fawr. To conclude, safeguarding Welsh democracy is a core principle of this Government, and in support of that, the Counsel General has today issued a written statement outlining the approach that we will take when considering UK legislation that affects devolved matters. Currently, the Sewel convention fails the test of offering adequate safeguards for devolution. That's why we are calling on the Westminster Government and the other devolved Governments to place Sewel on a firmer statutory footing and why we will always resist any attempt to disrespect or ignore the boundaries of the current settlement. This is a far-reaching and ambitious programme that reflects our core values as a Government, and will, I hope, encourage greater collaboration and exchange of ideas across this Chamber. We are determined to develop legislation through consensus building and co-operation for the benefit of all communities in Wales. Thank you. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767757 293 En 2026-07-14T15:57:01 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=8823&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=8823&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 12147 12147 Dan Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12147 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12147 Thomas, Dan Whilst I'm grateful to the Government for the advance notice of these legislative priorities issued via the media this morning, surely Government announcements, especially when they relate to Bills to be introduced in this place, should be first made in this place, out of respect for all Members of this Parliament. I would encourage the Government to reflect on that and treat this place with the respect that it deserves. The statement refers to this programme as a far-reaching and ambitious programme that reflects the values of the Government. That may be so if the bar is set low. It doesn't squarely reflect the priorities of the people of Wales. On the cost of living, making rents fairer is a noble aim, but the root cause of unaffordable rents is the housing shortage. The Government should be tackling the root cause of this by overhauling the planning system, giving house builders more certainty and skilling up our young people for a lifetime of work in construction. We should also be giving councils more powers to say 'no' to houses in multiple occupation. The new development agency is an admission that this Government does not possess the expertise to directly deal with business and industry. For a moment there during the First Minister's speech, I thought that the Minister for enterprise was coming to sit next to me to tell me so. He got a little lost in the Chamber, and I think that's an omen for how lost the Government is on its policy with the economy. But businesses want to deal with decision makers, not agencies acting as a sales force. They want decisions on planning, on land assembly, on grant funding and business rate incentives. No quango can offer that. Plaid have finally got power and they're handing it over to yet another quango. Far from creating more quangos, we should be consolidating them and bringing their functions in-house and saving on the extortionate management costs. On rural-proofing, as was the case with the sustainable farming scheme, the devil will be in the detail. It sounds like another environmental sustainability scheme, but what rural communities need is the Government off their backs when it comes to food production, and acting fairly when it comes to transport, health and education. Food security and increasing food exports is a large part of rural-proofing. Where is the legislation to safeguard those sectors? On tribunals, not one voter in Wales told me they wanted tribunal reform, but I do understand the importance of the tribunal system. But the language used to justify it is all about making the case for further devolution of justice and taking us on Plaid's journey to independence. On water reform, my group tabled a motion to clean up our waters, our seas, our rivers, which Plaid shamefully voted against. Today's announcement is a welcome u-turn, and I'm pleased that Plaid are now following Reform's lead on this topic. And there could be room for consensus on this—hopefully so; you talked about consensus, First Minister.  Tackling child poverty—sadly, three decades of devolution has done little to eradicate poverty in Wales, and giving free childcare to all families, even those where the parents are millionaires, isn't going to make the impact the Government expects. I understand the aim is for parents to be able to go out and work, but where are the jobs? Where is the plan for an economic boom in Wales? This Government appears to have chosen topics where it thinks there is consensus, and I understand why a minority Government would do that. But another approach would be to unite this Chamber with a more ambitious vision for Wales—a vision that sees Wales lead in certain sectors, such as nuclear energy and logistics, a vision that sees farmers produce even more of our high-quality food to export, to enable a radical step change in house building, and to significantly tighten up the performance management of the health boards, the health chiefs and the education sector. Wales has so much potential, but this programme does little to unleash it. We've seen these kinds of Bills and measures before. They have made little difference to the daily lives of the people of Wales. People voted for change, but they've ended up with continuity. Where Reform can see merit in legislation, we will support, we will offer our own ideas, but this is a missed opportunity to take Wales's story to another level, and I can't help but feel that the people of Wales will be underwhelmed when they see this programme as a whole. Now, I know much can be achieved without laws and with the normal levers of Government, but we have waited 30 years for this moment. There are just under four years left of this term, and Reform will do all it can to increase the level of ambition in this Parliament. Diolch. Er fy mod i'n ddiolchgar i'r Llywodraeth am y rhybudd ymlaen llaw o'r blaenoriaethau deddfwriaethol hyn a gyhoeddwyd trwy'r cyfryngau y bore yma, does bosib y dylai cyhoeddiadau'r Llywodraeth, yn enwedig pan maen nhw'n ymwneud â Biliau i'w cyflwyno yn y lle hwn, gael eu gwneud yn y lle hwn yn gyntaf, er parch i holl Aelodau'r Senedd hon. Byddwn i'n annog y Llywodraeth i fyfyrio ar hynny a thrin y lle hwn gyda'r parch y mae'n ei haeddu. Mae'r datganiad yn cyfeirio at y rhaglen hon fel rhaglen bellgyrhaeddol ac uchelgeisiol sy'n adlewyrchu gwerthoedd y Llywodraeth. Efallai bod hynny'n wir os yw'r bar wedi'i osod yn isel. Nid yw'n adlewyrchu'n deg flaenoriaethau pobl Cymru. O ran costau byw, mae gwneud rhenti'n decach yn nod clodwiw, ond prif achos rhenti anfforddiadwy yw'r prinder tai. Dylai'r Llywodraeth fod yn mynd i'r afael ag achos sylfaenol hyn trwy atgyweirio'r system gynllunio, rhoi mwy o sicrwydd i adeiladwyr tai a datblygu sgiliau ein pobl ifanc ar gyfer oes o waith ym maes adeiladu. Dylen ni hefyd fod yn rhoi mwy o bwerau i gynghorau ddweud 'na' i dai amlfeddiannaeth. Mae'r asiantaeth ddatblygu newydd yn gyfaddefiad nad oes gan y Llywodraeth hon yr arbenigedd i ymdrin yn uniongyrchol â busnes a diwydiant. Am eiliad yno yn ystod araith y Prif Weinidog, roeddwn i'n credu bod y Gweinidog menter yn dod i eistedd wrth fy ymyl i ddweud hynny wrthyf i. Fe aeth e ychydig ar goll yn y Siambr, ac rwy'n credu bod hynny'n arwydd o ba mor ar goll y mae'r Llywodraeth o ran ei pholisi gyda'r economi. Ond mae busnesau eisiau ymdrin â'r rhai sy'n gwneud penderfyniadau, nid asiantaethau sy'n gweithredu fel llu gwerthu. Maen nhw eisiau penderfyniadau ar gynllunio, ar gasglu tir, ar gyllid grant a chymhellion ardrethi busnes. Ni all unrhyw gwango gynnig hynny. Mae gan Blaid bŵer o'r diwedd ac maen nhw'n ei drosglwyddo i gwango arall. Yn hytrach na chreu mwy o gwangos, dylen ni fod yn eu cydgrynhoi a dod â'u swyddogaethau yn fewnol ac arbed y costau rheoli afresymol o uchel. O ran prawfesur gwledig, fel yr oedd hi yn achos y cynllun ffermio cynaliadwy, bydd y manylion yn bwysig iawn. Mae'n swnio fel cynllun cynaliadwyedd amgylcheddol arall, ond yr hyn sydd ei angen ar gymunedau gwledig yw i'r Llywodraeth roi'r gorau i'w llyffetheirio pan ddaw i gynhyrchu bwyd, ac i weithredu'n deg pan ddaw i drafnidiaeth, iechyd ac addysg. Mae diogelwch bwyd a chynyddu allforion bwyd yn rhan fawr o brawfesur gwledig. Ble mae'r ddeddfwriaeth i ddiogelu'r sectorau hynny? O ran tribiwnlysoedd, ni wnaeth yr un pleidleisiwr yng Nghymru ddweud wrthyf ei fod eisiau diwygio tribiwnlysoedd, ond rwyf yn deall pwysigrwydd y system dribiwnlysoedd. Ond mae'r iaith sy'n cael ei defnyddio i gyfiawnhau hynny yn ymwneud â dadlau'r achos dros ddatganoli cyfiawnder ymhellach a mynd â ni ar daith Plaid i annibyniaeth. O ran diwygio dŵr, cyflwynodd fy ngrŵp gynnig i lanhau ein dyfroedd, ein moroedd, ein hafonydd, y pleidleisiodd Plaid yn gywilyddus yn ei erbyn. Mae'r cyhoeddiad heddiw yn dro pedol i'w groesawu, ac rwy'n falch bod Plaid erbyn hyn yn dilyn esiampl Reform ar y pwnc hwn. Ac fe allai fod lle i gonsensws ar hyn—gobeithio; fe sonioch chi am gonsensws, Brif Weinidog.  Mynd i'r afael â thlodi plant—yn anffodus, nid yw tri degawd o ddatganoli wedi gwneud fawr ddim i ddileu tlodi yng Nghymru, ac nid yw rhoi gofal plant am ddim i bob teulu, hyd yn oed y rhai lle mae'r rhieni'n filiwnyddion, yn mynd i gael yr effaith y mae'r Llywodraeth yn ei disgwyl. Rwy'n deall mai'r nod yw i rieni allu mynd allan i weithio, ond ble mae'r swyddi? Ble mae'r cynllun ar gyfer ffyniant economaidd yng Nghymru? Mae'n ymddangos bod y Llywodraeth hon wedi dewis pynciau lle mae'n credu bod yna gonsensws, ac rwy'n deall pam y byddai Llywodraeth leiafrifol yn gwneud hynny. Ond dull arall o weithredu fyddai uno'r Siambr hon â gweledigaeth fwy uchelgeisiol ar gyfer Cymru—gweledigaeth sy'n gweld Cymru'n arwain mewn sectorau penodol, megis ynni niwclear a logisteg, gweledigaeth sy'n gweld ffermwyr yn cynhyrchu hyd yn oed mwy o'n bwyd o ansawdd uchel i'w allforio, i alluogi newid radical ym maes adeiladu tai, ac i dynhau'n sylweddol drefniadau rheoli perfformiad y byrddau iechyd, y penaethiaid iechyd a'r sector addysg. Mae gan Gymru gymaint o botensial, ond nid yw'r rhaglen hon yn gwneud fawr ddim i'w ryddhau. Rydyn ni wedi gweld y mathau hyn o Filiau a mesurau o'r blaen. Ychydig iawn o wahaniaeth maen nhw wedi'i wneud i fywydau bob dydd pobl yng Nghymru. Pleidleisiodd pobl dros newid, ond yr hyn maen nhw wedi'i gael yw parhad. Lle mae Reform yn gallu gweld teilyngdod mewn deddfwriaeth, fe fyddwn ni'n cefnogi, byddwn ni'n cynnig ein syniadau ein hunain, ond mae hwn yn gyfle sydd wedi'i golli i fynd â stori Cymru i lefel arall, ac ni allaf help ond teimlo y bydd pobl Cymru yn cael eu siomi pan fyddan nhw'n gweld y rhaglen hon yn ei chyfanrwydd. Nawr, rwy'n gwybod bod modd cyflawni llawer heb gyfreithiau a chydag ysgogiadau arferol y Llywodraeth, ond rydyn ni wedi aros 30 mlynedd am y foment hon. Mae ychydig llai na phedair blynedd ar ôl o'r tymor hwn, a bydd Reform yn gwneud popeth o fewn ei gallu i gynyddu lefel yr uchelgais yn y Senedd hon. Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767740 294 En 2026-07-14T16:00:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=9002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=9002&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767751 295 Cy 2026-07-14T16:02:17 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=9139&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=9139&l=en 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Diolch yn fawr iawn, Lywydd, am y cyfle i ymateb.  Thank you very much, Llywydd, for the opportunity to respond.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767754 296 En 2026-07-14T16:02:20 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=9142&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=9142&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I'll respond on a few of those points. I am still waiting for any sign of ambition from Reform for Wales, but I'll address a couple of issues. On rural-proofing, I think the Member confuses what this is. Yes, there's an element of that legislation that is about empowering us as a Senedd and as a Government to take our environmental responsibilities more seriously, and to act in clearer ways. The rural-proofing element is about recognising the specific challenges that we have in rural Wales, and this Government is taking the necessary action to show that we are here to govern for all of Wales. And I'm very, very surprised to hear Reform, that champion themselves as supporters of rural Wales, objecting, essentially, to a measure that is about promoting the interests of rural Wales. Maybe he'd like to reflect on that.  On the development agency, the Member on one hand asks, 'Where's the plan for growing the Welsh economy?', and on the other hand he objects to the idea of having this development agency, which is all about growing the Welsh economy and creating a new impetus. I'm afraid he is totally out of step with business in Wales, that, from my experience, if not all of them, then pretty much all of them agree with us that this is a positive step. If we look at the positive impact of development agencies within these islands—in Scotland and in Ireland, for example—this is something that we could benefit from. I agree with him that there is a recognition here that Government doesn't have all the answers, but the point made is that Governments can't have all the answers. We are bringing in business to lead this with us because it is the ingenuity and the agility of business that will allow us to move forward. On tribunals, I'm not sure why he decided to focus on that, but I think the Member's objection to making tribunals work better for Wales betrays Reform's opposition to empowering Wales in any way, not least, heaven forbid, to make devolution work better. Fe wnaf i ymateb i rai o'r pwyntiau hynny. Rwy'n dal i aros am unrhyw arwydd o uchelgais i Gymru gan Reform, ond fe wnaf i ymdrin â chwpl o faterion. O ran prawfesur gwledig, rwy'n credu bod yr Aelod wedi drysu ynghylch beth yw hyn. Oes, mae yna elfen o'r ddeddfwriaeth honno sy'n ymwneud â'n grymuso ni fel Senedd ac fel Llywodraeth i gymryd ein cyfrifoldebau amgylcheddol yn fwy o ddifrif, ac i weithredu mewn ffyrdd cliriach. Mae'r elfen prawfesur gwledig yn ymwneud â chydnabod yr heriau penodol sydd gennym ni yng nghefn gwlad Cymru, ac mae'r Llywodraeth hon yn cymryd y camau angenrheidiol i ddangos ein bod ni yma i lywodraethu dros Gymru gyfan. Ac rydw i wedi synnu'n fawr i glywed Reform, sy'n hyrwyddo eu hunain fel cefnogwyr Cymru wledig, yn gwrthwynebu, yn y bôn, mesur sy'n ymwneud â hyrwyddo buddiannau Cymru wledig. Efallai y byddai'n hoffi myfyrio ar hynny.  O ran yr asiantaeth ddatblygu, mae'r Aelod ar un llaw yn gofyn, 'Ble mae'r cynllun ar gyfer tyfu economi Cymru?', ac ar y llaw arall mae'n gwrthwynebu'r syniad o gael yr asiantaeth ddatblygu hon, sy'n ymwneud â thyfu economi Cymru a chreu ysgogiad newydd. Rwy'n ofni ei fod yn hollol anghydnaws â busnes yng Nghymru, sydd, o fy mhrofiad i, os nad pob un ohonyn nhw, yna bron pob un ohonyn nhw, yn cytuno â ni bod hwn yn gam cadarnhaol. Os ystyriwn ni effaith gadarnhaol asiantaethau datblygu yn yr ynysoedd hyn—yn yr Alban ac yn Iwerddon, er enghraifft—mae hyn yn rhywbeth y gallen ni elwa arno. Rwy'n cytuno ag ef bod cydnabyddiaeth yma nad oes gan y Llywodraeth yr holl atebion, ond y pwynt sy'n cael ei wneud yw na all Llywodraethau fod â'r atebion i gyd. Rydyn ni'n dod â busnes i mewn i arwain hyn gyda ni oherwydd dyfeisgarwch ac ystwythder busnes fydd yn ein galluogi i symud ymlaen. O ran tribiwnlysoedd, dydw i ddim yn siŵr pam y penderfynodd ef ganolbwyntio ar hynny, ond rwy'n credu bod gwrthwynebiad yr Aelod i wneud i dribiwnlysoedd weithio'n well i Gymru yn dangos gwrthwynebiad Reform i rymuso Cymru mewn unrhyw ffordd, nid lleiaf, Duw a’n gwaredo, i wneud i ddatganoli weithio'n well. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767759 297 En 2026-07-14T16:04:38 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=9280&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=9280&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Brif Weinidog. Before I turn to the leader of Welsh Labour, can I just pick up on the point that was just made? This is a gentle reminder but a clear reminder that normally, out of respect for this Chamber, significant announcements would be made in the Chamber and then face scrutiny within the Chamber. So, I just ask the Government and the First Minister to reflect on that, rather than it being announced outside of this Chamber and then coming here. Ken Skates.  Diolch, Brif Weinidog. Cyn i mi droi at arweinydd Llafur Cymru, a gaf i ymdrin â'r pwynt sydd newydd gael ei wneud? Hoffwn eich atgoffa'n garedig, ond eich atgoffa'n glir, y byddai cyhoeddiadau pwysig, fel arfer, er parch i'r Siambr hon, yn cael eu gwneud yn y Siambr ac yna'n wynebu craffu yn y Siambr. Felly, gofynnaf i'r Llywodraeth a'r Prif Weinidog fyfyrio ar hynny, yn hytrach na'i fod yn cael ei gyhoeddi y tu allan i'r Siambr hon ac yna'n dod yma. Ken Skates.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767752 298 En 2026-07-14T16:05:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=9302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=9302&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767765 299 En 2026-07-14T16:09:59 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=9601&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=9601&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767755 300 En 2026-07-14T16:05:10 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=9312&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=9312&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Skates, Ken Diolch, Lywydd, especially for that kind and polite reminder of bringing announcements like this first to the Senedd. First Minister, there are many aspects to welcome, I believe, in this statement, but I would appreciate clarity on a number of points. It was of course one of the Government's key commitments to put rural-proofing on a statutory footing, and I look forward to scrutinising that legislation. I'll be particularly interested to understand what outcomes it'll drive for rural communities, because the test, of course, is not the drafting and the passage of the Bill, but what changes for rural communities. Likewise, on the fair rent Bill, I'm proud of how the last Welsh Labour Government strengthened protections for tenants, and my colleagues and I look forward to scrutinising the Government's proposals in this area. I'd particularly like to welcome the Government's announcement of a new law creating a community right to buy. This is a long-standing priority for many communities across Wales, and is particularly championed by the Co-operative Party. It empowers local people to bring valuable community spaces back into community ownership, and I know that work on this started under the last Welsh Labour Government. Of course, in England there is already a community right to buy, introduced by the UK Labour Government, and I'm a huge advocate of giving communities more power in decision making over their own areas. It's exactly what the community right to buy helps to achieve—places like The Raven Inn in Llanarmon-yn-Iâl; I believe it's frequented by Darren Millar many times. That shows just how powerful a community right-to-buy scheme can be in empowering and uniting a community. I think it's an important tool in helping community groups to buy places like pubs, but also like schools, shops, open spaces and other places in towns and villages, and indeed in our cities. It protects places that make our communities special, that matter to people, and gives people more of a say in designing their own high streets. Now, the UK Labour Government's backed this up with a fund to help communities to buy assets. So, what additional practical support will this Government put in place to ensure that communities can actually make use of the new law? I'd particularly suggest that the community facilities programme could be a useful vehicle for providing financial support and indeed advice to communities that need it. The First Minister won't be surprised to hear me raise legislation for a school staff negotiating body in the Siambr. I'm disappointed to see that it's not included in the statement today. We committed, when we were in Government, to a school support staff negotiating body, and much of the preparatory work is done. It's ready to go, in fact. And, of course, when the Senedd recently voted on this matter, there was cross-party support for it. We were always clear, though, in Government that a new negotiating body would have addressing year-round pay as its first priority, because across Wales, 27,000 school support staff—the teaching assistants, the kitchen staff, caretakers and many others that schools rely on—are only being paid during term time. And, of course, we're mere days away from the school summer holidays, a time at which, at least symbolically, these vital staff members are without pay. And it is about fair pay, it's about job security, it's about social justice, it's about stability for children, and it's also about equality, because 90 per cent of school support staff are women. For thousands of families across Wales, year-round pay would be a huge step forward, and I would urge the Government to commit to taking this forward as soon as possible. Now, another Bill I'd hoped to see in today's statement was a taxi and private hire vehicles Bill, which, as many Members will know, was developed as a White Paper under the Welsh Labour Government. Such a Bill would legislate to regulate the taxi and private hire vehicle sector, including addressing the problem of cross-bordering, which is particularly prevalent in Cardiff and Newport. Now, since the White Paper, the need for this legislation has only increased. There's no doubt about it. We now live in an age of rapidly evolving technology, particularly with regard to automation, that will fundamentally change how people across Wales work, how they travel and therefore how they use taxis and private hire vehicles. This legislation, I believe, will only become more relevant and necessary as the pace of change continues to increase, and I'd urge the Government to give this matter close consideration. Diolch. Diolch, Lywydd, yn enwedig am ein hatgoffa'n garedig ac yn gwrtais i ddod â chyhoeddiadau fel hyn i'r Senedd yn gyntaf. Brif Weinidog, mae yna lawer o agweddau i'w croesawu, rwy'n credu, yn y datganiad hwn, ond byddwn i'n gwerthfawrogi eglurder ar nifer o bwyntiau. Wrth gwrs, roedd yn un o ymrwymiadau allweddol y Llywodraeth i roi prawfesur gwledig ar sail statudol, ac rwy'n edrych ymlaen at graffu ar y ddeddfwriaeth honno. Bydd gennyf ddiddordeb arbennig i ddeall pa ganlyniadau y bydd yn eu hysgogi i gymunedau gwledig, oherwydd nid drafftio a hynt y Bil yw'r prawf, wrth gwrs, ond yr hyn sy'n newid i gymunedau gwledig. Yn yr un modd, o ran y Bil rhent teg, rwy'n falch o'r modd y gwnaeth Llywodraeth Lafur ddiwethaf Cymru gryfhau amddiffyniadau i denantiaid, ac mae fy nghyd-Aelodau a minnau yn edrych ymlaen at graffu ar gynigion y Llywodraeth yn y maes hwn. Hoffwn i groesawu'n arbennig gyhoeddiad y Llywodraeth am gyfraith newydd sy'n creu hawl y gymuned i brynu. Mae hon yn flaenoriaeth hirsefydlog i lawer o gymunedau ledled Cymru, ac mae'n cael ei hyrwyddo'n arbennig gan y Blaid Gydweithredol. Mae'n grymuso pobl leol i ddod â mannau cymunedol gwerthfawr yn ôl o dan berchnogaeth y gymuned, ac rwy'n gwybod bod y gwaith ar hyn wedi dechrau o dan Lywodraeth Lafur ddiwethaf Cymru. Wrth gwrs, yn Lloegr mae yna hawl y gymuned i brynu eisoes, a gyflwynwyd gan Lywodraeth Lafur y DU, ac rwy'n eiriolwr mawr dros roi mwy o bŵer i gymunedau wneud penderfyniadau ynghylch eu hardaloedd eu hunain. Dyma'n union y mae hawl y gymuned i brynu yn helpu i'w gyflawni—llefydd fel The Raven Inn yn Llanarmon-yn-Iâl; rwy'n credu bod Darren Millar wedi bod yno sawl gwaith. Mae hynny'n dangos pa mor bwerus y gall cynllun hawl y gymuned i brynu fod wrth rymuso ac uno cymuned. Rwy'n credu ei fod yn offeryn pwysig wrth helpu grwpiau cymunedol i brynu lleoedd fel tafarndai, ond hefyd ysgolion, siopau, mannau agored a lleoedd eraill mewn trefi a phentrefi, ac yn wir yn ein dinasoedd. Mae'n diogelu lleoedd sy'n gwneud ein cymunedau yn arbennig, sy'n bwysig i bobl, ac yn rhoi mwy o lais i bobl wrth ddylunio eu strydoedd mawr eu hunain. Nawr, fe wnaeth Llywodraeth Lafur y DU gefnogi hyn gyda chronfa i helpu cymunedau i brynu asedau. Felly, pa gymorth ymarferol ychwanegol y bydd y Llywodraeth hon yn ei roi ar waith i sicrhau bod cymunedau wir yn gallu defnyddio'r gyfraith newydd? Byddwn i'n awgrymu'n arbennig y gallai'r rhaglen cyfleusterau cymunedol fod yn gyfrwng defnyddiol ar gyfer darparu cymorth ariannol ac, yn wir, cyngor i gymunedau sydd ei angen. Fydd y Prif Weinidog ddim yn synnu wrth fy nghlywed i'n codi mater deddfwriaeth ar gyfer corff negodi staff ysgolion yn y Siambr. Rwy'n siomedig o weld nad yw'n cael ei gynnwys yn y datganiad heddiw. Fe wnaethon ni ymrwymo, pan oedden ni yn y Llywodraeth, i gorff negodi ar gyfer staff cymorth ysgolion, ac mae llawer o'r gwaith paratoi wedi'i wneud. Yn wir, mae'n barod i fynd. Ac, wrth gwrs, pan bleidleisiodd y Senedd ar y mater hwn yn ddiweddar, roedd cefnogaeth drawsbleidiol iddo. Er hynny, roedden ni bob amser yn glir yn y Llywodraeth mai ymdrin â chyflog drwy gydol y flwyddyn fyddai blaenoriaeth gyntaf y corff negodi newydd, oherwydd ledled Cymru, dim ond yn ystod y tymor y mae 27,000 o staff cymorth ysgolion—y cynorthwywyr addysgu, staff y gegin, gofalwyr a llawer o rai eraill y mae ysgolion yn dibynnu arnyn nhw—yn cael eu talu. Ac, wrth gwrs, rydyn ni ond dyddiau i ffwrdd oddi wrth wyliau'r haf, amser lle, o leiaf yn symbolaidd, mae'r aelodau hanfodol hyn o staff yn ddi-dâl. Ac mae'n ymwneud â chyflog teg, mae'n ymwneud â diogelwch swyddi, mae'n ymwneud â chyfiawnder cymdeithasol, mae'n ymwneud â sefydlogrwydd i blant, ac mae hefyd yn ymwneud â chydraddoldeb, oherwydd mae 90 y cant o staff cymorth ysgolion yn fenywod. I filoedd o deuluoedd ledled Cymru, byddai cyflog drwy gydol y flwyddyn yn gam enfawr ymlaen, a byddwn i'n annog y Llywodraeth i ymrwymo i fwrw ymlaen â hyn cyn gynted â phosibl. Nawr, Bil arall yr oeddwn i'n gobeithio ei weld yn y datganiad heddiw oedd Bil tacsis a cherbydau hurio preifat, a gafodd, fel y bydd llawer o Aelodau yn gwybod, ei ddatblygu fel Papur Gwyn o dan Lywodraeth Lafur Cymru. Byddai Bil o'r fath yn deddfu i reoleiddio'r sector tacsis a cherbydau hurio preifat, gan gynnwys mynd i'r afael â'r broblem o drawsffinio, sy'n arbennig o gyffredin yng Nghaerdydd a Chasnewydd. Nawr, ers y Papur Gwyn, mae'r angen am y ddeddfwriaeth hon wedi cynyddu. Does dim dwywaith amdani. Rydyn ni'n byw nawr mewn oes o dechnoleg sy'n datblygu'n gyflym, yn enwedig o ran awtomeiddio, a fydd yn newid yn sylfaenol y ffordd mae pobl ledled Cymru yn gweithio, sut maen nhw'n teithio ac felly sut maen nhw'n defnyddio tacsis a cherbydau hurio preifat. Bydd y ddeddfwriaeth hon, rwy'n credu, ond yn dod yn fwy perthnasol ac angenrheidiol wrth i gyflymder y newid barhau i gynyddu, a byddwn i'n annog y Llywodraeth i ystyried y mater hwn yn fanwl. Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767747 301 En 2026-07-14T16:10:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=9602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=9602&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Thank you very much for those comments. On the timing of this statement, I would make it clear, Llywydd, that we are following in both spirit and in practice the precise protocols that have always been followed and were followed by the previous Government, and this is the statement that I'm making in the Senedd Chamber this afternoon. I welcome the Member taking an opportunity to speak about a number of the legislative opportunities that he would like to pursue. Commenting on the ones in our programme that he referred to, I welcome his support for the principle of introducing the rural-proofing legislation. There's a lot of work to be done around even defining what 'rural' means, because currently, in statutory terms, we don't have that. So, it's a matter of ensuring that we have the frameworks within which, then, we can say that, in everything Government does, it has to take into account the impact of decisions on rural Wales. It's very, very important. Also on protecting renters, I welcome that support. This is building, indeed, on current legislation, and bridging to future legislation. There is further legislation that this Government would wish to introduce to protect renters further, but I think it's important that we keep an eye on how we can build consensus on the need to protect renters in this key sector. On the statutory school support staff legislation, you're right, this has been a topic of conversation, debate and vote in this Senedd recently, and as was implied in the way the vote went, I can see that benefits of a statutory body that would give support staff similar arrangements to those set up in England, giving them a similar status to our teachers, who already have an independent pay review body. So, I'm very keen, as was said during that particular debate, to investigate how that could be taken forward. I would say, though, as I referred to in the statement itself, we legislate where we need to legislate, and we always look if there are other ways in which we can get the results we want. So, this Government is determined to make an immediate difference to people's lives, and I'm keen to explore what we can do without legislation too, and I would invite those who would work with us on those aspects of that particular potential legislation. On community right to buy, again, I welcome the support in principle, and, yes, Wales has slipped behind here. I appreciate that work has been done in previous Governments, but those Governments didn't get it over the line. So, we have an opportunity now to do that. We believe in our communities, we believe in empowering communities, and if we're able to work on this, because working together can bring results, we will drive this forward in the interest of communities the length and breadth of Wales. Diolch yn fawr iawn am y sylwadau hynny. O ran amseriad y datganiad hwn, byddwn i'n ei gwneud yn glir, Lywydd, ein bod ni'n dilyn, mewn ysbryd ac yn ymarferol, yr union brotocolau sydd bob amser wedi cael eu dilyn ac y gwnaeth y Llywodraeth flaenorol eu dilyn, a dyma'r datganiad rydw i'n ei wneud yn Siambr y Senedd y prynhawn yma. Rwy'n croesawu'r ffaith bod yr Aelod wedi achub ar y cyfle i siarad am nifer o'r cyfleoedd deddfwriaethol yr hoffai eu dilyn. Wrth sôn am y rhai yn ein rhaglen ni y cyfeiriodd atyn nhw, rwy'n croesawu ei gefnogaeth i'r egwyddor o gyflwyno'r ddeddfwriaeth prawfesur gwledig. Mae llawer o waith i'w wneud ynghylch hyd yn oed diffinio beth mae 'gwledig' yn ei olygu, oherwydd ar hyn o bryd, yn nhermau statudol, does ganddon ni ddim hynny. Felly, mae'n fater o sicrhau bod gennym ni'r fframweithiau lle y gallwn ni ddweud, wedyn, bod yn rhaid i'r Llywodraeth, ym mhopeth a wna, ystyried effaith penderfyniadau ar Gymru wledig. Mae'n bwysig iawn, iawn. Hefyd, o ran amddiffyn rhentwyr, rwy'n croesawu'r gefnogaeth honno. Yn wir, mae hyn yn adeiladu ar ddeddfwriaeth gyfredol, ac yn pontio i ddeddfwriaeth yn y dyfodol. Mae yna ddeddfwriaeth arall y byddai'r Llywodraeth hon yn dymuno ei chyflwyno i amddiffyn rhentwyr ymhellach, ond rwy'n credu ei bod hi'n bwysig ein bod ni'n cadw llygad ar sut allwn ni ddatblygu consensws ar yr angen i amddiffyn rhentwyr yn y sector allweddol hwn. O ran y ddeddfwriaeth statudol ar staff cymorth ysgolion, rydych chi'n iawn, mae hyn wedi bod yn destun sgwrs, dadl a phleidlais yn y Senedd hon yn ddiweddar, ac fel y cafodd ei awgrymu yn y ffordd yr aeth y bleidlais, gallaf weld buddion corff statudol a fyddai'n rhoi trefniadau tebyg i'r rhai a sefydlwyd yn Lloegr, i staff cymorth, gan roi statws tebyg i'n hathrawon ni iddyn nhw, sydd eisoes â chorff adolygu cyflog annibynnol. Felly, rwy'n awyddus iawn, fel a ddywedwyd yn ystod y ddadl benodol honno, i ymchwilio i sut y byddai modd bwrw ymlaen â hynny. Byddwn i'n dweud, fodd bynnag, fel y cyfeiriais ato yn y datganiad ei hun, rydyn ni'n deddfu lle mae angen i ni ddeddfu, ac rydyn ni bob amser yn ystyried a oes ffyrdd eraill y gallwn ni gael y canlyniadau rydyn ni eu heisiau. Felly, mae'r Llywodraeth hon yn benderfynol o wneud gwahaniaeth uniongyrchol i fywydau pobl, ac rwy'n awyddus i archwilio beth allwn ni ei wneud heb ddeddfwriaeth hefyd, a byddwn i'n gwahodd y rhai a fyddai'n gweithio gyda ni ar yr agweddau hynny ar y darpar ddeddfwriaeth benodol honno. O ran hawl y gymuned i brynu, unwaith eto, rwy'n croesawu'r gefnogaeth mewn egwyddor, ac, ydy, mae Cymru wedi llithro ar ei hôl hi yma. Rwy'n gwerthfawrogi bod gwaith wedi'i wneud mewn Llywodraethau blaenorol, ond ni chafodd ei gwblhau gan y Llywodraethau hynny. Felly, mae gennym ni gyfle nawr i wneud hynny. Rydyn ni'n credu yn ein cymunedau, rydyn ni'n credu mewn grymuso cymunedau, ac os gallwn ni weithio ar hyn, oherwydd gall gweithio gyda'n gilydd sicrhau canlyniadau, byddwn ni'n bwrw ymlaen â hyn er budd cymunedau ar hyd a lled Cymru. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767758 302 En 2026-07-14T16:13:13 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=9795&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=9795&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren First Minister, you've had months to prepare for your legislative statement today, for this moment, in this Chamber, and I have to say, is this it? Is this all you've got to offer the people of Wales? You tried to present yourself as a Government in waiting before the previous election, yet it's quite clear that you don't have a very well-developed plan as to what you actually want to do and deliver for the people in Wales. Tribunal reform, tinkering about with the Welsh tax system—hardly the stuff that people on the doorsteps during the recent Senedd elections were concerned about. You had absolutely nothing to say about the Welsh NHS, which we know is on its knees, nothing to say about the Welsh education system, which is delivering the worst educational outcomes in the UK, very little to say on the Welsh economy, which is lagging behind other parts of the United Kingdom. And your statement, of course, was made in the sort of casual and presumptive way that we've become familiar with. It seems to make an assumption that your legislative programme will get the support across the Chamber that you want it to get. But if I can just remind you, you're a minority Government, right? You can't make assumptions without engagement with other political parties prior to making your statements. Not engaging with the media prior to making your statements, but engaging with other political parties and trying to seek a little bit of consensus. Now, we've made it clear, right from the outset of your term of office, that we're prepared to work with you, we're prepared to work with any political party in this Chamber, to support legislation that is in the interests of the people of Wales. But you've made no attempt whatsoever to reach out to my party, and, to my understanding, either Reform or the Labour Party, about this legislative programme that you've set out today. So, let me set out some alternative proposals on the things that are a matter of concern to the people of Wales. The NHS is in crisis. Some of that crisis is down to failing leadership. So, we need an NHS accountability and governance Bill to ensure that senior leaders in our health service are competent and can be held to account when things go wrong. We need to deliver that mobile phone ban in schools that you're, sluggishly, going to consult on, without giving a clear commitment as to how you're going to introduce it. We need a new additional learning needs and autism Bill to help young people to reach their full potential. And we need to protect those female-only spaces in schools, leisure centres and other buildings to keep women and girls safe and to make sure that that Supreme Court ruling on sex is fully implemented. We do need a national development agency, and this is one of the things that I hope we can work together on. But it needs to be a reformed development agency that will deliver true benefits for the people of Wales. And it's not just a national development agency. We also need to reform business rates here in our country so that we can revive our high streets, and help shops, pubs, cafes and post offices to be able to thrive and to prevent the further closure of buildings in our town centres. And while we do support the community right-to-buy plan, which we've been calling for for years, by the way, in this Chamber, because we do want to protect those community assets that are at risk of closure, what about legislating for another right to buy—housing? Why don't we restore the right to buy to help people get onto the housing ladder—a reformed right to buy that puts the proceeds back into developing more affordable housing? Why don't we legislate to bring empty homes back into use so that we're not having these terrible empty properties plaguing our towns and communities? Why don't we take some action on council tax to help people keep their council tax costs down, with referendums for excessive rises? Now, I heard what you had to say about this rural-proofing legislation that you want to bring forward, something that we welcome. But, in your 100-day plan, you specifically refer to funding in relation to that. You didn't mention funding at all today. And, of course, we all know that we actually need wider reform. It's not just rural areas. There are certain geographic parts of Wales that are missing out on fair funding. North Wales, mid Wales, west Wales—they've not been receiving a fair share of investment under successive Welsh Governments as a result of your budget deals with the Labour Party, and we need to change the law to make sure that they do. So, I am surprised at the lack of cross-party engagement in advance of your statement today. I don't think your statement is sufficiently ambitious, and, if you want some ideas, I'll send you a copy of our manifesto so that you can implement that instead. Thank you. Brif Weinidog, rydych chi wedi cael misoedd i baratoi ar gyfer eich datganiad deddfwriaethol heddiw, ar gyfer y foment hon, yn y Siambr hon, ac mae'n rhaid i mi ddweud, ai dyma fe? Ai dyma'r cyfan sydd gennych chi i'w gynnig i bobl Cymru? Fe wnaethoch chi geisio cyflwyno'ch hun fel darpar Lywodraeth cyn yr etholiad blaenorol, ond mae'n eithaf amlwg nad oes gennych chi gynllun datblygedig iawn o ran yr hyn rydych chi eisiau ei wneud a'i gyflawni i'r bobl yng Nghymru. Diwygio tribiwnlysoedd, potsian gyda system dreth Cymru—go brin mai'r rhain oedd y pethau yr oedd pobl ar stepen y drws yn ystod etholiadau diweddar y Senedd yn poeni amdanyn nhw. Doedd gennych chi ddim byd o gwbl i'w ddweud am GIG Cymru, yr ydym yn gwybod ei fod ar ei liniau, dim byd i'w ddweud am y system addysg yng Nghymru, sy'n cyflawni'r canlyniadau addysgol gwaethaf yn y DU, ychydig iawn i'w ddweud ar economi Cymru, sydd ar ei hôl hi o gymharu â rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig. A chafodd eich datganiad ei wneud, wrth gwrs, yn y ffordd hamddenol a rhagdybiaethol yr ydyn ni wedi dod i arfer â hi. Mae'n ymddangos ei fod yn rhagdybio y bydd eich rhaglen ddeddfwriaethol yn cael y gefnogaeth ar draws y Siambr yr ydych chi eisiau iddi ei chael. Ond os caf fi eich atgoffa chi, rydych chi'n Llywodraeth leiafrifol, iawn?  Allwch chi ddim gwneud rhagdybiaethau heb ymgysylltu â phleidiau gwleidyddol eraill cyn gwneud eich datganiadau. Nid ymgysylltu â'r cyfryngau cyn gwneud eich datganiadau, ond ymgysylltu â phleidiau gwleidyddol eraill a cheisio cael ychydig o gonsensws. Nawr, rydyn ni wedi'i gwneud hi'n glir, o ddechrau eich tymor yn y swydd, ein bod ni'n barod i weithio gyda chi, rydyn ni'n barod i weithio gydag unrhyw blaid wleidyddol yn y Siambr hon, i gefnogi deddfwriaeth sydd er budd pobl Cymru. Ond dydych chi ddim wedi gwneud unrhyw ymdrech o gwbl i estyn allan i fy mhlaid i, a, hyd y gwn i, i naill ai Reform neu'r Blaid Lafur chwaith, ynghylch y rhaglen ddeddfwriaethol hon rydych chi wedi'i nodi heddiw. Felly, gadewch i mi nodi rhai cynigion amgen ar y pethau sy'n destun pryder i bobl Cymru. Mae'r GIG mewn argyfwng. Mae rhywfaint o'r argyfwng hwnnw yn ganlyniad i fethiant o ran arweinyddiaeth. Felly, mae angen Bil atebolrwydd a llywodraethu'r GIG arnon ni i sicrhau bod uwch-arweinwyr yn ein gwasanaeth iechyd yn gymwys a bod modd eu dwyn i gyfrif pan fydd pethau'n mynd o chwith. Mae angen i ni gyflwyno'r gwaharddiad hwnnw ar ffonau symudol mewn ysgolion, yr ydych chi'n mynd i ymgynghori arno'n araf, heb roi ymrwymiad clir ynghylch sut rydych chi'n mynd i'w gyflwyno. Mae angen Bil anghenion dysgu ychwanegol ac awtistiaeth newydd arnon ni i helpu pobl ifanc i gyrraedd eu llawn botensial. Ac mae angen i ni amddiffyn y mannau hynny i fenywod yn unig mewn ysgolion, canolfannau hamdden ac adeiladau eraill i gadw menywod a merched yn ddiogel ac i wneud yn siŵr bod y dyfarniad hwnnw gan yn y Goruchaf Lys ar ryw yn cael ei weithredu'n llawn. Mae angen asiantaeth ddatblygu genedlaethol arnon ni, a dyma un o'r pethau rwy'n gobeithio y gallwn ni weithio gyda'n gilydd arno. Ond mae angen iddi fod yn asiantaeth ddatblygu ddiwygiedig a fydd yn sicrhau buddion gwirioneddol i bobl Cymru. Ac nid asiantaeth ddatblygu genedlaethol yn unig ydyw. Mae angen i ni hefyd ddiwygio ardrethi busnes yma yn ein gwlad ni fel y gallwn ni adfywio ein strydoedd mawr, a helpu siopau, tafarndai, caffis a swyddfeydd post i allu ffynnu ac i atal mwy o adeiladau rhag cau yng nghanol ein trefi. Ac er ein bod ni'n cefnogi'r cynllun hawl y gymuned i brynu, yr ydym wedi bod yn galw amdano ers blynyddoedd, gyda llaw, yn y Siambr hon, oherwydd rydyn ni eisiau diogelu'r asedau cymunedol hynny sy'n wynebu'r risg o gau, beth am ddeddfu ar gyfer hawl arall i brynu—tai? Pam na wnawn ni adfer yr hawl i brynu i helpu pobl i fynd ar yr ysgol dai—hawl i brynu ddiwygiedig sy'n rhoi'r elw yn ôl i ddatblygu tai mwy fforddiadwy? Pam na wnawn ni ddeddfu i sicrhau bod cartrefi gwag yn cael eu defnyddio eto fel nad yw'r eiddo gwag ofnadwy hyn yn bla ar ein trefi a'n cymunedau? Pam na wnawn ni gymryd camau ar y dreth gyngor i helpu pobl i gadw eu costau treth gyngor i lawr, gyda refferenda ar gyfer codiadau gormodol? Nawr, fe glywais i'r hyn yr oedd gennych chi i'w ddweud am y ddeddfwriaeth prawfesur gwledig hon yr ydych chi eisiau ei chyflwyno, rhywbeth rydym yn ei groesawu. Ond, yn eich cynllun 100 diwrnod, rydych chi'n cyfeirio'n benodol at gyllid yn ymwneud â hynny. Wnaethoch chi ddim sôn o gwbl am gyllid heddiw. Ac, wrth gwrs, rydyn ni i gyd yn gwybod bod angen diwygio ehangach arnon ni mewn gwirionedd. Nid yw'n ymwneud ag ardaloedd gwledig yn unig. Mae rhai rhannau daearyddol o Gymru sy'n colli allan ar gyllid teg. Gogledd Cymru, canolbarth Cymru, gorllewin Cymru—dydyn nhw ddim wedi bod yn cael cyfran deg o fuddsoddiad o dan Lywodraethau Cymru olynol o ganlyniad i'ch cytundebau cyllidebol â'r Blaid Lafur, ac mae angen i ni newid y gyfraith i sicrhau eu bod yn ei chael. Felly, rwy'n synnu at y diffyg ymgysylltu trawsbleidiol cyn eich datganiad heddiw. Dydw i ddim yn credu bod eich datganiad yn ddigon uchelgeisiol, ac, os ydych chi eisiau rhai syniadau, fe wnaf i anfon copi o'n maniffesto ni atoch chi fel y gallwch chi roi hwnnw ar waith yn lle. Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767756 303 En 2026-07-14T16:15:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=9902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=9902&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767772 304 En 2026-07-14T16:18:15 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=10097&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=10097&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I did see a copy of the manifesto and decided it wasn't for me, as did most of Wales, to be fair. [Laughter.] Fe welais i gopi o'r maniffesto ac fe benderfynais i doedd e ddim i mi, fel y gwnaeth y rhan fwyaf o Gymru, a bod yn deg. [Chwerthin.] 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767776 305 En 2026-07-14T16:18:20 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=10102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=10102&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren Most of Wales voted against yours too. Fe bleidleisiodd y rhan fwyaf o Gymru yn erbyn eich un chi hefyd. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767779 306 En 2026-07-14T16:18:26 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=10108&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=10108&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I recognise the platform that the Member has to lay out a number of political viewpoints, on much of which legislation is not needed. I could refer to legislation that he did propose that I just disagree on—to bring back the damage caused by Margaret Thatcher on right to buy, the damage that we are still trying to undo in terms of delivering more social housing now. So, we just disagree, okay; we're just going to have to agree to disagree on that point. On the mobile phone ban, we're taking action. Statutory guidance means we can move quicker without waiting for legislation. Though this Government has said we will legislate if we need to, we reckon we can work quicker than that. On tax maintenance, he somehow rubbishes the idea of tax maintenance. This is an important part of a well-functioning tax system, and, for a party that pride themselves on prudence, I'm surprised at the Member for taking such a cavalier attitude to making sure that we have good and effective taxation systems. On business rates, again, we don't need to wait to act. Why doesn't the Government legislate to bring back disused properties into use? Because we don't need to legislate on that, necessarily. There's action that is being taken right now on that. On fair funding, and making sure that we have a formula, not legislation, that ensures that money is shared out in an equitable way, well, those meetings are already meetings that my Minister for local government is having. Finally, there's a theme from the Member, and I will allow him to follow whichever theme he wants, but the idea that this is a Government that hasn't, in everything that we've done, made clear our determination to be consensual, from the very first comments that I made here in this Siambr—. I will read out again, Llywydd, my concluding statement in this statement this afternoon. I said that this is a programme that reflects the core values of this Government, and one that I hope will lead to co-operation and the sharing of ideas further among everybody within this Chamber. We are determined to develop legislation on the grounds of building consensus and through co-operation in the interests of all communities in Wales. I'm sorry that he'd switched off at that point. Rwy'n cydnabod y platfform sydd gan yr Aelod i osod nifer o safbwyntiau gwleidyddol, nad oes angen deddfwriaeth ar lawer ohonyn nhw. Gallwn i gyfeirio at ddeddfwriaeth y gwnaeth ef ei chynnig yr wyf yn anghytuno arni—i ddod â'r difrod y gwnaeth Margaret Thatcher ei achosi ar yr hawl i brynu yn ôl, y difrod rydyn ni'n dal i geisio ei ddadwneud o ran darparu mwy o dai cymdeithasol nawr. Felly, rydyn ni'n anghytuno, iawn; rydyn ni'n mynd i orfod cytuno i anghytuno ar y pwynt hwnnw. O ran y gwaharddiad ar ffonau symudol, rydyn ni'n gweithredu. Mae canllawiau statudol yn golygu y gallwn ni symud yn gyflymach heb aros am ddeddfwriaeth. Er bod y Llywodraeth hon wedi dweud y byddwn ni'n deddfu os oes angen, rydyn ni'n credu y gallwn ni weithio'n gyflymach na hynny. O ran cynnal treth, mae e rhywsut yn dilorni'r syniad o gynnal treth. Mae hon yn rhan bwysig o system dreth sy'n gweithredu'n dda, ac, i blaid sy'n ymfalchïo mewn doethineb ariannol, rwy'n synnu at yr Aelod am gymryd agwedd mor ddiofal at wneud yn siŵr bod gennym ni systemau trethiant da ac effeithiol. O ran ardrethi busnes, eto, does dim angen i ni aros i weithredu. Pam nad yw'r Llywodraeth yn deddfu i sicrhau bod eiddo segur yn cael ei ddefnyddio eto? Oherwydd does dim angen i ni ddeddfu ar hynny, o reidrwydd. Mae yna gamau sy'n cael eu cymryd ar hyn o bryd ar hynny. O ran cyllid teg, a gwneud yn siŵr bod gennym ni fformiwla, nid deddfwriaeth, sy'n sicrhau bod arian yn cael ei rannu mewn ffordd deg, wel, mae'r cyfarfodydd hynny eisoes yn gyfarfodydd y mae fy Ngweinidog dros lywodraeth leol yn eu cael. Yn olaf, mae yna thema gan yr Aelod, ac fe wnaf i ganiatáu iddo ddilyn pa bynnag thema y mae ei heisiau, ond mae'r syniad bod hon yn Llywodraeth nad yw, ym mhopeth rydyn ni wedi'i wneud, wedi gwneud yn glir ein penderfyniad i fod yn gydsyniol, o'r sylwadau cyntaf y gwnes i yma yn y Siambr—. Fe wnaf i ddarllen eto, Lywydd, fy natganiad terfynol yn y datganiad hwn y prynhawn yma. Fe ddywedais i fod hon yn rhaglen sy'n adlewyrchu gwerthoedd craidd y Llywodraeth hon, ac yn un yr wyf i'n gobeithio y bydd yn arwain at gydweithredu a rhannu syniadau ymhellach ymhlith pawb yn y Siambr hon. Rydyn ni'n benderfynol o ddatblygu deddfwriaeth ar sail adeiladu consensws a thrwy gydweithredu er budd pob cymuned yng Nghymru. Mae'n ddrwg gennyf ei fod wedi rhoi'r gorau i wrando ar yr adeg honno. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767736 307 En 2026-07-14T16:20:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=10202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=10202&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767761 308 En 2026-07-14T16:21:03 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=10265&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=10265&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Now, we're going to move to one-minute contributions. I'm going to see if we can call everybody, but let's see how we get on. Nawr, rydyn ni'n mynd i symud i gyfraniadau un funud. Rwy'n mynd i weld a allwn ni alw pawb, ond gadewch i ni weld sut wnawn ni. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767762 309 Cy 2026-07-14T16:21:08 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=10270&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=10270&l=en 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Yn gyntaf, Peredur Owen Griffiths. First, Peredur Owen Griffiths. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767763 310 Cy 2026-07-14T16:21:11 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=10273&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=10273&l=en 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 8579 8579 Peredur Owen Griffiths AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8579 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8579 Griffiths, Peredur Owen Diolch, Lywydd, a diolch am y datganiad blaengar yma heddiw, Brif Weinidog. Thank you, Llywydd, and thank you for this progressive statement, First Minister. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767766 311 En 2026-07-14T16:21:15 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=10277&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=10277&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 8579 8579 Peredur Owen Griffiths AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8579 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8579 Griffiths, Peredur Owen As the former Chair of the Finance Committee, I reflect on what we were told by former finance Ministers about the fiscal position of the previous Government. I've also been following what the new finance Minister has had to say in her analysis of her inherited tight fiscal position, once the actual line-by-line detail has been seen. It also appears that things have got even tighter in recent months as a result of events out of this Government's control. Nevertheless, it's good to see that Plaid Cymru's manifesto commitments are being delivered in this legislative programme this afternoon. I firmly believe that these commitments are for the benefit of the people and communities that we all represent—for example, the community right to buy. Not only that, these commitments are in line with the pledges of some of the opposition parties in this Siambr, as we've heard this afternoon. I've even agreed with one or two things that Darren Millar has said this afternoon, which is quite something. I hope, therefore, that we're able to put aside some of the political posturing and point scoring in order to find the common ground. So, First Minister, will you agree with me that we should focus on the common ground and those outcomes that benefit people the length and breadth of Wales? Diolch. Fel cyn-Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid, rwy'n myfyrio ar yr hyn y gwnaeth cyn-Weinidogion cyllid ddweud wrthyn ni am sefyllfa ariannol y Llywodraeth flaenorol. Rwyf hefyd wedi bod yn dilyn yr hyn y mae'r Gweinidog cyllid newydd wedi'i ddweud yn ei dadansoddiad o'r sefyllfa ariannol dynn y mae hi wedi'i hetifeddu, unwaith mae'r manylion llinell wrth linell gwirioneddol wedi cael eu gweld. Mae'n ymddangos hefyd fod pethau wedi mynd yn dynnach byth yn ystod y misoedd diwethaf o ganlyniad i ddigwyddiadau y tu hwnt i reolaeth y Llywodraeth hon. Serch hynny, mae'n dda gweld bod ymrwymiadau maniffesto Plaid Cymru yn cael eu cyflawni yn y rhaglen ddeddfwriaethol hon y prynhawn yma. Rwy'n credu'n gryf bod yr ymrwymiadau hyn er budd y bobl a'r cymunedau yr ydym oll yn eu cynrychioli—er enghraifft, hawl y gymuned i brynu. Nid yn unig hynny, mae'r ymrwymiadau hyn yn gyson ag addewidion rhai o'r gwrthbleidiau yn y Siambr hon, fel yr ydym wedi clywed y prynhawn yma. Rwyf hyd yn oed wedi cytuno ag un neu ddau o bethau y mae Darren Millar wedi'i ddweud y prynhawn yma, sy'n dipyn o beth. Rwy'n gobeithio, felly, y gallwn ni roi rhywfaint o'r ymhonni gwleidyddol a'r sgorio pwyntiau o'r neilltu er mwyn dod o hyd i'r tir cyffredin. Felly, Brif Weinidog, a wnewch chi gytuno â mi y dylen ni ganolbwyntio ar y tir cyffredin a'r canlyniadau hynny sydd o fudd i bobl ar hyd a lled Cymru? Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767769 312 En 2026-07-14T16:22:30 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=10352&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=10352&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I certainly do agree with the Member, and I take heart—. I get the politics, but I take heart from the fact that, across this Chamber, on rural-proofing, for example, there is an agreement, it seems, that this is a good thing to do. The way legislation works, of course, is that we have an outcome that we seek to achieve, legislation is published, it is consulted on and it is us here, it is you as legislators, who are able to shape that legislation with amendments, through committee scrutiny, and so on. The clearer the determination to co-operate in order to strengthen draft legislation on which we have a common agreement that it's a good thing, well, the more likely it is that that will turn into good legislation. And I start from that starting point: we can find that there is common ground; let's see how we turn that into good law. Yn sicr, rwy'n cytuno â'r Aelod, ac rwy'n cael fy nghalonogi—. Rwy'n deall y wleidyddiaeth, ond rwy'n cael fy nghalonogi gan y ffaith, ar draws y Siambr hon, ar brawfesur gwledig, er enghraifft, fod yna gytundeb, mae'n debyg, bod hyn yn beth da i'w wneud. Y ffordd y mae deddfwriaeth yn gweithio, wrth gwrs, yw bod gennym ni ganlyniad yr ydym yn ceisio ei gyflawni, mae deddfwriaeth yn cael ei chyhoeddi, mae ymgynghori arni, ac ni yn y fan hon, chi fel deddfwyr, sy'n gallu llunio'r ddeddfwriaeth honno gyda gwelliannau, trwy graffu gan bwyllgorau, ac yn y blaen. Po gliriach yw'r penderfyniad i gydweithredu er mwyn cryfhau deddfwriaeth ddrafft yr ydym yn cytuno ei bod yn beth da, wel, y mwyaf tebygol ydyw y bydd honno'n troi'n ddeddfwriaeth dda. Ac rwy'n dechrau o'r man cychwyn hwnnw: gallwn ni ddarganfod bod yna dir cyffredin; gadewch i ni weld sut wnawn ni droi hynny'n gyfraith dda. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767778 313 En 2026-07-14T16:23:35 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=10417&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=10417&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 12167 12167 Sarah Cooper-Lesadd AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12167 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12167 Cooper-Lesadd, Sarah Having worked in government, I know that arm's-length bodies most often fail on one thing, blurred accountability, where, when a target is missed, the Minister points to the agency and the agency points to the Minister. The First Minister has set out a decade-long target to halve the productivity gap, which is something we should all welcome. So, who, precisely, will be accountable to this Senedd if that target is missed—the responsible Minister or the agency's leadership? And will that accountability be written into the agency's remit in the terms of reference from the outset? Ar ôl gweithio yn y llywodraeth, rwy'n gwybod bod cyrff hyd braich yn aml yn methu ar un peth, atebolrwydd aneglur, lle, pan fydd targed yn cael ei golli, mae'r Gweinidog yn pwyntio at yr asiantaeth ac mae'r asiantaeth yn pwyntio at y Gweinidog. Mae'r Prif Weinidog wedi gosod targed degawd o hyd i haneru'r bwlch cynhyrchiant, sy'n rhywbeth y dylen ni i gyd ei groesawu. Felly, pwy, yn union, fydd yn atebol i'r Senedd hon os bydd y targed hwnnw'n cael ei fethu—y Gweinidog cyfrifol neu arweinyddiaeth yr asiantaeth? Ac a fydd yr atebolrwydd hwnnw'n cael ei gynnwys yng nghylch gwaith yr asiantaeth o'r cychwyn cyntaf? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767781 314 En 2026-07-14T16:24:10 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=10452&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=10452&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I'm really glad to have that question; it's a chance for me to share my views on this as a matter of principle and to lay out the practical. It was a belief of the former First Minister Rhodri Morgan that there needed to be a bonfire of the quangos because of the lack of democratic accountability. That was before our Senedd, or Assembly as it was then, was set up. Once we had our Assembly, we had that accountability. So, that's why I believe it was a mistake to bin the Welsh Development Agency at that time. I mean, it needed fixing, but I think it was a mistake to bin it. We have that accountability now. We have many arms-length bodies doing very, very good work. There's very good reason why we need things at arm's length from Government. The reason business has really strongly supported the idea of having a development agency is because it is able to be more fleet of foot than a Government ever can, because I see the limitations that Government has. I believe the accountability is there within our systems, within our committee structures. And it is up to the Government to say, 'We are setting these targets.' It is up to the Government to own those targets. The bodies, within their remits—. And you're right, the remit has to be right, the remit has to make it clear that the buck stops with Government; that's what we would expect always. Rwy'n falch iawn o gael y cwestiwn hwnnw; mae'n gyfle i mi rannu fy safbwyntiau ar hyn fel mater o egwyddor ac i nodi'r agweddau ymarferol. Roedd y cyn-Brif Weinidog Rhodri Morgan o'r farn bod angen coelcerth o gwangos oherwydd y diffyg atebolrwydd democrataidd. Roedd hynny cyn i'n Senedd ni, neu'n Cynulliad ni fel ag yr oedd bryd hynny, gael ei sefydlu. Ar ôl i ni gael ein Cynulliad, roedd gennym ni'r atebolrwydd hwnnw. Felly, dyna pam rwy'n credu mai camgymeriad oedd cael gwared ar Awdurdod Datblygu Cymru ar y pryd. Roedd angen ei drwsio, ond roedd yn gamgymeriad cael gwared arno, yn fy marn i. Mae gennym ni'r atebolrwydd hwnnw nawr. Mae gennym ni lawer o gyrff hyd braich sy'n gwneud gwaith da iawn, iawn. Mae yna reswm da iawn pam mae angen pethau sydd hyd braich o'r Llywodraeth. Y rheswm pam mae busnes wedi cefnogi'n frwd y syniad o gael asiantaeth ddatblygu yw oherwydd ei bod yn gallu bod yn fwy chwim nag y gall Llywodraeth byth fod, oherwydd rwy'n gweld y cyfyngiadau sydd ar y Llywodraeth. Rwy'n credu bod yr atebolrwydd yno yn ein systemau, yn strwythurau ein pwyllgorau. A lle'r Llywodraeth yw dweud, 'Rydyn ni'n gosod y targedau hyn.' Mae'n rhaid i'r Llywodraeth berchenogi'r targedau hynny. Mae'r cyrff, o fewn eu cylch gwaith—. Ac rydych chi'n iawn, mae'n rhaid i'r cylch gwaith fod yn iawn, mae'n rhaid i'r cylch gwaith ei gwneud yn glir mai'r Llywodraeth sy'n gyfrifol yn y pen draw; dyna'r hyn y bydden ni'n ei ddisgwyl bob amser. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767760 315 En 2026-07-14T16:25:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=10502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=10502&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767768 316 Cy 2026-07-14T16:25:43 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=10545&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=10545&l=en 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 12186 12186 Beca Brown AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12186 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12186 Brown, Beca Mae'n wych gweld bod y Llywodraeth hon yn mynd i’r afael efo’r argyfwng tai i gefnogi gwneud tai yn fforddiadwy a chynyddu hawliau'r rhai sydd yn rhentu. Yn 2025, yn fy etholaeth i, roedd dros 65 y cant o’r boblogaeth wedi’u prisio allan o dai yng Ngwynedd, ac mae pris canolrifol ym Mhenllyn dros £400,000, sydd yn anfforddiadwy i 96 y cant o bobl leol. Mae’r effaith mae hyn yn ei gael ar yr ardal yn un ddwys iawn. Mae pobl ifanc yn gadael eu hardaloedd, yn symud i’r ddinas neu ar draws y ffin, sy'n cael ardrawiad gwael iawn ar ddiwylliant lleol ac ar yr economi. Mae’n dda gweld y Llywodraeth yn gwneud y gwaith hanfodol hwn, a dwi hefyd yn falch iawn o glywed am ddatblygu'r hawl i dai digonol. Mae’r hawl yma yn un hollol sylfaenol, a bydd deddf ar hyn yn drawsnewidiol i filoedd ar filoedd o bobl ar draws y wlad. Felly, beth fydd yr amserlen ar gyflwyno’r mesurau uchod a’r hawl cymunedol i brynu i’r Senedd? It's great to see that this Government is tackling the housing crisis, supporting housing affordability and increasing the rights of renters. In 2025, in my constituency, over 65 per cent of the population were priced out of housing in Gwynedd, and the median price on the Llŷn peninsula is more than £400,000, which is unaffordable for 96 per cent of local people. The impact this has on the area is very severe. Young people are leaving their localities, moving to the city or across the border, which greatly harms the local economy and culture. It's good to see the Government doing this essential work, and I'm also really pleased to hear the news about the development of the right to adequate housing. This right is fundamental, and having a law on this would be transformative for thousands upon thousands of people across the country. So, what will the timetable be for bringing the aforementioned measures and the community right to buy to the Senedd? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767782 317 Cy 2026-07-14T16:26:49 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=10611&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=10611&l=en 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Diolch yn fawr iawn am y sylwadau a'r cwestiynau yna, ac ydw, dwi'n falch o allu sefyll yn fan hyn a gwneud datganiad ein bod ni yn blaenoriaethu'r meysydd yma. Rydym ni wedi siarad amdanyn nhw dros y blynyddoedd a rŵan rydym ni'n gallu bwrw ymlaen â nhw. Beth sydd gennym ni yn ei hanfod yn fan hyn ydy rhaglen dim ond ar gyfer y flwyddyn a hanner, efallai, gyntaf. Felly mae'r hawl i brynu cymunedol yn un sydd yn rhywbeth fydd yn digwydd o fewn y cyfnod hwnnw er mwyn i ni allu dangos ein bod ni yn symud yn gyflym. Mae yna elfennau, fel dwi wedi crybwyll, y rhan gyntaf, os liciwch chi, o ddeddfwriaeth i warchod rhentwyr sydd eto yn digwydd yn y cyfnod cyntaf yma. Ond mae angen wedyn datblygu o fewn gweddill oes y Llywodraeth yma y ddeddfwriaeth bellach sydd yn gallu symud ymlaen at warchod yr hawl i gartref a rhoi gwarchodaeth bellach i rentwyr. Felly, mae yna raglen sydd yn datblygu yma. Cofiwch hefyd, eto yn cyfeirio'n ôl at y cydweithio traws-seneddol dwi'n gobeithio ei weld, mi fydd yna gyfle i ddeddfwriaeth newydd gael ei chyflwyno i mewn i'r rhaglen yma. Mi fydd pwyllgorau seneddol yn gallu cynnig deddfwriaeth. Mi fydd unigolion ar y meinciau cefn yn cael cyfleon o bryd i'w gilydd. Felly, mae yna raglen ddynamig yma mewn difrif, ond y peth pwysig dwi'n falch o glywed cefnogaeth gan yr Aelod arno fo ydy ein bod ni'n dechrau ar y materion yma rŵan rydym ni'n gwybod sy'n golygu gymaint i'r bobl rydyn ni'n eu cynrychioli. Thank you very much for those comments and questions, and, yes, it's good to be able to stand here and make a statement that we are prioritising these areas. We've been talking about them for many years and now we can make progress. What we have here, essentially, is a programme just for the first 18 months, perhaps. So, the community right to buy is something that will happen within that period so that we can demonstrate that we are moving quickly. There are elements, as I've mentioned, in terms of the first part of legislation to protect the rights of renters, which again will happen in this first phase. But we then need to develop within the rest of the time of this Government the further legislation that can actually move on to protect the right to an adequate home and further protection for renters. So, there is a developing programme here. Bear in mind too, and I would again refer to the cross-Senedd co-operation that I hope to see, there'll be an opportunity for new legislation to be introduced into this programme. Parliamentary committees may propose legislation. Individuals on the backbenches will have opportunities from time to time. So, there is a dynamic programme here, but the important thing, and I'm pleased to hear support from the Member on this, is that we are starting to address these issues that we know mean so much to the people that we represent. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767788 318 En 2026-07-14T16:28:27 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=10709&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=10709&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 332 332 Mike Hedges AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike On legislation, I always think about how comprehensive education was initially brought in following a Department for Education and Science circular by Anthony Crosland—no legislation.  I'm a member of the Co-operative Party, who have long campaigned for a community right-to-buy scheme, and I support legislation to enable eligible community groups to nominate and register valuable community assets and be given the right to first refusal when the owner decides to sell. Far too many community buildings are left to deteriorate, and community action could stop some of these becoming derelict. Is any funding going to be made available to help these community purchases? I also want us to leave a greener legacy for generations to come, and I welcome the environmental proposal to support developing a climate and nature action plan. What I will ask, though, on animals, is: will the proposed legislation provide additional support for animals in Wales? And again I ask for legislation to stop the private ownership of primates. I note in the First Minister's statement that control over water runs far deeper in Wales's collective memory than it being seen merely as a matter of policy or regulation. Your economy Minister joined me in the last Senedd in supporting the public ownership of water. Will the Welsh Government consider nationalising Welsh Water? Finally, on the economy, will the Welsh Government consider funding university research in computing and life sciences and the spin-offs that come from it? O ran deddfwriaeth, rwy'n meddwl bob amser am y ffordd y cafodd addysg gyfun ei chyflwyno i ddechrau yn dilyn cylchlythyr yr Adran Addysg a Gwyddoniaeth gan Anthony Crosland—dim deddfwriaeth.  Rwy'n aelod o'r Blaid Gydweithredol sydd wedi ymgyrchu ers amser maith dros gynllun hawl y gymuned i brynu, ac rwy'n cefnogi deddfwriaeth i alluogi grwpiau cymunedol cymwys i enwebu a chofrestru asedau cymunedol gwerthfawr a chael yr hawl i'r cynnig cyntaf pan fydd y perchennog yn penderfynu gwerthu. Mae llawer gormod o adeiladau cymunedol yn cael eu gadael i ddirywio, a gallai gweithredu cymunedol atal rhai o'r rhain rhag mynd yn adfeilion. A fydd unrhyw gyllid ar gael i helpu'r pryniannau cymunedol hyn? Rwyf hefyd eisiau i ni adael etifeddiaeth wyrddach ar gyfer cenedlaethau i ddod, ac rwy'n croesawu'r cynnig amgylcheddol i gefnogi datblygu cynllun gweithredu hinsawdd a natur. Fodd bynnag, yr hyn y gwnaf ei ofyn, o ran anifeiliaid, yw: a fydd y ddeddfwriaeth arfaethedig yn rhoi cymorth ychwanegol i anifeiliaid yng Nghymru? Ac eto rwy'n gofyn am ddeddfwriaeth i atal perchnogaeth breifat ar brimatiaid. Rwy'n nodi, yn natganiad y Prif Weinidog, fod rheolaeth dros ddŵr yn rhywbeth llawer dyfnach yn y cof Cymreig na dim ond mater o bolisi neu reoleiddio. Fe ymunodd eich Gweinidog yr economi â mi yn y Senedd ddiwethaf i gefnogi perchnogaeth gyhoeddus dros ddŵr. A wnaiff Llywodraeth Cymru ystyried gwladoli Dŵr Cymru? Yn olaf, o ran yr economi, a wnaiff Llywodraeth Cymru ystyried ariannu ymchwil brifysgol ym maes cyfrifiadura a gwyddorau bywyd a'r hyn sy'n deillio ohoni? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767790 319 En 2026-07-14T16:29:47 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=10789&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=10789&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Diolch yn fawr iawn. Thank you for those questions. Again, some of those last elements on funding are not necessarily relevant to legislation. On water, yes, I do believe absolutely in the principle of public ownership of water. That's my starting point always. We have now quite an exciting process that we are following with positive engagement from the UK Government currently, on handing us the ability to control and regulate our water in future. Legislating on water isn't necessary to be part of this, if you like, first 18 months of legislative programme, because we are involved in those negotiations with the UK Government now on empowering ourselves in Wales. But, legislation, we will look at how we can use law to protect Welsh water in future because it is so, so important to us. And on community right to buy, I appreciate the support there for that principle. There's a lot of work to be done in defining what exactly, for example, should be included. Some of the work has begun already, but we will get down to that work in earnest. I should have answered the question earlier on the question of funding. There is already a range of grant and loan funding arrangements available that community groups can access. I'm always interested in seeing how those can be developed further, but I think the important thing here is laying down the legal framework within which we can identify who can be the responsible bodies locally; which community assets need to be protected; and how we put those protections in place. Let's get that work done first. Diolch yn fawr iawn. Diolch am y cwestiynau hynny. Unwaith eto, nid yw rhai o'r elfennau olaf hynny ar gyllid o reidrwydd yn berthnasol i ddeddfwriaeth. O ran dŵr, ydw, rwy'n credu'n llwyr yn yr egwyddor o berchnogaeth gyhoeddus dros ddŵr. Dyna fy man cychwyn bob amser. Mae gennym ni broses eithaf cyffrous rydyn ni'n ei dilyn nawr gydag ymgysylltu cadarnhaol gan Lywodraeth y DU ar hyn o bryd, ar roi'r gallu i ni reoli a rheoleiddio ein dŵr ni yn y dyfodol. Nid oes angen i ddeddfu ar ddŵr fod yn rhan o'r 18 mis cyntaf hyn o raglen ddeddfwriaethol, os mynnwch chi, oherwydd rydyn ni'n rhan o'r trafodaethau hynny gyda Llywodraeth y DU ar hyn o bryd ar rymuso ein hunain yng Nghymru. Ond, o ran deddfwriaeth, byddwn ni'n ystyried sut allwn ni ddefnyddio'r gyfraith i ddiogelu dŵr Cymru yn y dyfodol oherwydd mae e mor, mor bwysig i ni. Ac o ran hawl y gymuned i brynu, rwy'n gwerthfawrogi'r gefnogaeth yno i'r egwyddor honno. Mae llawer o waith i'w wneud i ddiffinio beth yn union, er enghraifft, y dylid ei gynnwys. Mae rhywfaint o'r gwaith wedi dechrau eisoes, ond byddwn ni'n bwrw ymlaen â'r gwaith hwnnw o ddifrif. Fe ddylwn i fod wedi ateb y cwestiwn a ofynnwyd yn gynharach am gyllid. Mae amrywiaeth o drefniadau cyllid grant a benthyciadau eisoes ar gael y gall grwpiau cymunedol fanteisio arnyn nhw. Mae gennyf ddiddordeb bob amser mewn gweld sut y gall y rheini gael eu datblygu ymhellach, ond rwy'n credu mai'r peth pwysig yma yw gosod y fframwaith cyfreithiol, lle gallwn ni nodi pwy all y cyrff cyfrifol fod yn lleol; pa asedau cymunedol sydd angen eu diogelu; a sut allwn ni roi'r amddiffyniadau hynny ar waith. Gadewch i ni wneud y gwaith hwnnw'n gyntaf. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767767 320 En 2026-07-14T16:30:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=10802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=10802&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767783 321 En 2026-07-14T16:31:41 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=10903&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=10903&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 12178 12178 Anna Nicholl AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12178 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12178 Nicholl, Anna I welcome so much in the First Minister's legislative statement this afternoon, but I'd like to add my voice, alongside others across the Chamber, to welcome the statutory duty on rural-proofing. For too long, our rural communities have felt let down and forgotten, feeling that policies have been designed by and for our urban population, with only lip service being paid to rural communities. But this statutory duty on rural-proofing, ensuring that rural needs are considered consistently in the development and delivery of policy, is an important step change and shows this Government truly appreciates our rural needs. How does the First Minister see these statutory duties working to address the different ways in which rural communities experience policy and access to services, from healthcare and transport to the urgent climate and nature crises? Rwy'n croesawu cymaint yn natganiad deddfwriaethol y Prif Weinidog y prynhawn yma, ond hoffwn ychwanegu fy llais i, ochr yn ochr ag eraill ar draws y Siambr, i groesawu'r ddyletswydd statudol ar brawfesur gwledig. Am yn rhy hir, mae ein cymunedau gwledig wedi teimlo wedi'u siomi a'u hanghofio, wedi teimlo bod polisïau wedi'u cynllunio gan ac ar gyfer ein poblogaeth drefol, gyda chefnogaeth arwynebol yn unig i gymunedau gwledig. Ond mae'r ddyletswydd statudol hon ar brawfesur gwledig, a fydd yn sicrhau bod anghenion gwledig yn cael eu hystyried yn gyson wrth ddatblygu a chyflawni polisi, yn newid sylweddol pwysig ac yn dangos bod y Llywodraeth hon wir yn gwerthfawrogi ein hanghenion gwledig. Sut mae'r Prif Weinidog yn gweld y dyletswyddau statudol hyn yn gweithio i fynd i'r afael â'r gwahanol ffyrdd y mae cymunedau gwledig yn profi polisi a mynediad at wasanaethau, o ofal iechyd a thrafnidiaeth i'r argyfyngau hinsawdd a natur brys? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767784 322 En 2026-07-14T16:32:34 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=10956&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=10956&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun To all intents and purposes, the exact form and scope of the statutory duty is not decided yet, and that's very common, of course, if we think of legislation that we're collectively proud of here on the well-being of future generations, as that started its journey in a very different form to the one it ended up in, but the principle stayed true throughout, so we're setting an important principle. We'll need to develop, as I said earlier, the policy to define 'rural', to actually define 'rural-proofing', that technical aspect of what it is legally that we're setting out to do; the exact form of the duty and what it requires someone to do, and the discretion it provides them to do it. We'll need to propose which public authorities it should apply to and why, and a couple have been mentioned already here today. Health has been mentioned; there are other aspects too that we need to consider. So, it's a tool. Rural-proofing is a tool that decision takers can apply when designing or delivering a policy—that's the idea—when designing or delivering a programme, a service. Welsh Government already uses a template and guidance for internal integrated impact assessments. Those templates are already in place. Other nations in the UK have comprehensive guidance and toolkits to support specifically rural-proofing. Well, we want to have that too, so we'll be developing proposals for supporting mechanisms as part of the Bill's development, so it can be, I trust, implemented effectively. I bob pwrpas, nid yw union ffurf a chwmpas y ddyletswydd statudol wedi'u penderfynu eto, ac mae hynny'n gyffredin iawn, wrth gwrs, os meddyliwn ni am ddeddfwriaeth yr ydym i gyd yn falch ohoni yma ar lesiant cenedlaethau'r dyfodol, gan fod honno wedi dechrau ei thaith ar ffurf wahanol iawn i'r un yr oedd arni yn y pen draw, ond fe lynwyd at yr egwyddor drwyddi draw, felly rydym yn gosod egwyddor bwysig. Bydd angen i ni ddatblygu, fel y dywedais yn gynharach, y polisi i ddiffinio 'gwledig', i ddiffinio 'prawfesur gwledig', yr agwedd dechnegol honno ar yr hyn yr ydym yn bwriadu ei wneud yn gyfreithiol; union ffurf y ddyletswydd a'r hyn y mae'n ei gwneud yn ofynnol i rywun ei wneud, a'r disgresiwn y mae'n ei roi iddyn nhw i'w wneud. Bydd angen i ni gynnig pa awdurdodau cyhoeddus y dylai fod yn berthnasol iddyn nhw a pham, ac mae cwpl eisoes wedi'u crybwyll yma heddiw. Mae iechyd wedi'i grybwyll; mae yna agweddau eraill hefyd y mae angen i ni eu hystyried. Felly, mae'n offeryn. Mae prawfesur gwledig yn offeryn y gall pobl sy'n gwneud penderfyniadau ei ddefnyddio wrth ddylunio neu gyflwyno polisi—dyna'r syniad—wrth ddylunio neu gyflwyno rhaglen, gwasanaeth. Mae Llywodraeth Cymru eisoes yn defnyddio templed a chanllawiau ar gyfer asesiadau effaith integredig mewnol. Mae'r templedi hynny eisoes yn eu lle. Mae gan genhedloedd eraill yn y DU ganllawiau cynhwysfawr a phecynnau cymorth i gefnogi prawfesur gwledig yn benodol. Wel, rydyn ni eisiau hynny hefyd, felly byddwn ni'n datblygu cynigion i gefnogi mecanweithiau fel rhan o ddatblygiad y Bil, fel y gellir ei weithredu'n effeithiol, rwy'n hyderu. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767785 323 Cy 2026-07-14T16:34:03 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=11045&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=11045&l=en 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Yn olaf, James Evans. Finally, James Evans. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767786 324 En 2026-07-14T16:34:05 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=11047&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=11047&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 8585 8585 James Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James Diolch, Lywydd. First Minister, your Government says it's going to legislate for rural-proofing, but England's experience shows how easily this can just become another meaningless tick-box exercise, only carried out after decisions have been taken. I welcome anything to strengthen rural communities, but the devil is in the detail, because the key question is not whether rural-proofing should be put into law, but actually what the law forces Ministers and other bodies to do. Will your law require rural impact assessments to be published before policies and budgets are agreed? Will it force Ministers to act on the findings and ensure that funding formulas reflect the higher costs of delivering services in rural Wales? Is this going to end up being a framework Bill with all the power transferred via regulations to Ministers? These are key questions, First Minister, that your Government should have a steer on, because otherwise, is this just not simply going to be another piece of paperwork that's going to be shuffled around Cathays Park, then given to a Cabinet meeting, and then ignored because the decision has already been taken? So, I'd like some assurance from you that you've actually done some detailed work around this before announcing it to the Chamber today. Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, mae eich Llywodraeth yn dweud ei bod yn mynd i ddeddfu ar brawfesur gwledig, ond mae profiad Lloegr yn dangos pa mor hawdd y gall hyn ddod yn ymarfer ticio bocsys diystyr arall a weithredir dim ond ar ôl i benderfyniadau gael eu gwneud. Rwy'n croesawu unrhyw beth i gryfhau cymunedau gwledig, ond rhaid edrych yn fanwl ar y manylion, oherwydd y cwestiwn allweddol yw nid a ddylai prawfesur gwledig gael ei osod mewn cyfraith, ond mewn gwirionedd beth fydd y gyfraith yn gorfodi Gweinidogion a chyrff eraill i'w wneud. A fydd eich cyfraith yn ei gwneud yn ofynnol i asesiadau effaith gwledig gael eu cyhoeddi cyn cytuno ar bolisïau a chyllidebau? A fydd yn gorfodi Gweinidogion i weithredu ar y canfyddiadau a sicrhau bod fformiwlâu cyllido yn adlewyrchu'r costau uwch sydd ynghlwm wrth ddarparu gwasanaethau yng nghefn gwlad Cymru? A yw hwn yn mynd i fod yn Fil fframwaith gyda'r holl bŵer yn cael ei drosglwyddo trwy reoliadau i Weinidogion? Mae'r rhain yn gwestiynau allweddol, Brif Weinidog, y dylai eich Llywodraeth allu eu llywio, oherwydd fel arall, onid yw hyn yn mynd i fod yn ddarn arall o waith papur sy'n mynd i gael ei symud o amgylch Parc Cathays, yna ei roi i gyfarfod y Cabinet, ac yna ei anwybyddu oherwydd bod y penderfyniad eisoes wedi'i wneud? Felly, hoffwn gael rhywfaint o sicrwydd gennych eich bod wedi gwneud rhywfaint o waith manwl ar hyn cyn ei gyhoeddi i'r Siambr heddiw. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767770 325 En 2026-07-14T16:35:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=11102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=11102&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767771 326 En 2026-07-14T16:35:13 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=11115&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=11115&l=cy 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Yes, absolutely. I mean, we've been talking about this across rural stakeholders for a long time, and in fact, the fact is that we can see it in action and working effectively; Northern Ireland, for example, have a system that works and is really interesting to us. I'll end on a positive note, as I always try to do, and say that I think that the Member is correct in stating that we can't afford this to be a meaningless tick-box exercise. Some of the criticisms levelled, sometimes, at legislation passed in previous Senedds have been maybe that they have lacked a focus on actually what they were trying to achieve; 'They've sounded good, but have they done what we need them to do?' That is why I said at the outset of my statement today that we shouldn't be legislating for legislating's sake. We should be legislating where we can see a need for it. We have done that work in recognising, 'You know what, we think that this needs to be done.' A lot of that work was done in the previous Senedd actually. Cefin Campbell, in his constituency role, published a report on rural-proofing, which was very, very useful in guiding us, as a prospective Government and now a Government, to a place where we have been convinced. But every single Member in this Senedd will have a contribution to make and to amend and to improve and strengthen. The Welsh word for amendment is 'gwelliant', literally meaning 'an improvement'. So, we will be bringing forward legislation that you will be able to improve and strengthen. We are legislators—that's our job. Iawn, wrth gwrs. Hynny yw, rydyn ni wedi bod yn sôn am hyn ar draws rhanddeiliaid gwledig ers tro, ac mewn gwirionedd, y gwir yw y gallwn ni ei weld ar waith ac yn gweithio'n effeithiol; mae gan Ogledd Iwerddon, er enghraifft, system sy'n gweithio ac sy'n ddiddorol iawn i ni. Fe wnaf i orffen ar nodyn cadarnhaol, fel yr wyf bob amser yn ceisio ei wneud, a dweud fy mod i'n credu bod yr Aelod yn iawn wrth ddweud na allwn ni fforddio i hyn fod yn ymarfer ticio bocsys diystyr. Ymhlith y feirniadaeth sydd wedi'i chyfeirio, weithiau, at ddeddfwriaeth a basiwyd yn y Seneddau blaenorol yw efallai nad oedd digon o ffocws ar yr hyn yr oedden nhw'n ceisio ei gyflawni mewn gwirionedd; 'Maen nhw wedi swnio'n dda, ond ydyn nhw wedi gwneud yr hyn y mae arnom angen iddyn nhw ei wneud?' Dyna pam y dywedais ar ddechrau fy natganiad heddiw na ddylem fod yn deddfu er mwyn deddfu. Fe ddylen ni fod yn deddfu lle gallwn ni weld bod angen gwneud hynny. Rydyn ni wedi gwneud y gwaith hwnnw wrth gydnabod, 'Wyddoch chi beth, rydyn ni'n credu bod angen gwneud hyn.' Cafodd llawer o'r gwaith hwnnw ei wneud yn y Senedd flaenorol mewn gwirionedd. Cyhoeddodd Cefin Campbell, yn ei rôl etholaethol, adroddiad ar brawfesur gwledig, a oedd yn ddefnyddiol iawn, iawn i'n tywys ni, fel darpar Lywodraeth a nawr fel Llywodraeth, i sefyllfa lle rydyn ni wedi cael ein hargyhoeddi. Ond bydd gan bob Aelod yn y Senedd hon gyfraniad i'w wneud ac i ddiwygio ac i wella a chryfhau. Y gair Cymraeg am amendment yw gwelliant. Felly, byddwn ni'n cyflwyno deddfwriaeth y byddwch chi'n gallu ei gwella a'i chryfhau. Deddfwyr ydyn ni—dyna yw ein gwaith ni. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767773 327 Cy 2026-07-14T16:36:58 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=11220&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=11220&l=en 260714-5 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Deddfwriaeth 4. Statement by the First Minister: Legislation C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Brif Weinidog. Thank you, First Minister. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767775 328 Cy 2026-07-14T16:37:01 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=11223&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=11223&l=en 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn at eitem 5 nawr, datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: diweddariad ar ofal plant a chwarae'r blynyddoedd cynnar. Galwaf ar y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog, Sioned Williams. We'll now move on to item 5, statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: update on early years childcare and play. I call on the Deputy First Minister and Minister, Sioned Williams. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767777 329 Cy 2026-07-14T16:37:21 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=11243&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=11243&l=en 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality Y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb Williams, Sioned Diolch yn fawr, Lywydd. Dwi'n falch iawn o roi'r diweddariad yma heddiw ar y gwaith i ddatblygu camau a chostau cychwynnol ymrwymiad uchelgeisiol y Llywodraeth yma i ddarparu cynnig gofal plant i bob teulu. Bydd yr Aelodau yn ymwybodol bod y Llywodraeth wrthi'n cyflwyno proses raddol i ehangu cynnig gofal plant i bob teulu sydd wedi'i ariannu, ac, o'i weithredu'n llawn, mai hwn fydd y cynnig mwyaf hael yn y Deyrnas Gyfunol, gan ddarparu 20 awr o ofal wedi'i ariannu bob wythnos, am 48 wythnos o'r flwyddyn, i bob plentyn rhwng naw mis a phedair oed. Yn fy marn i, ac ym marn y Llywodraeth, ac ym marn pob arbenigwr ar dlodi a datblygiad plant, nid rhywbeth y byddai'n braf ei gael yw darpariaeth gofal plant ehangach, ond mae'n gwbl hanfodol. Dyw 'A ddylen ni fod yn ehangu gofal plant wedi'i ariannu neu beidio?' ddim yn gwestiwn i'w drafod. Mae'r diffyg gofal plant fforddiadwy yn broblem gymdeithasol i'w datrys, ac o'i datrys, fe fyddwn ni'n creu manteision sy'n ymestyn i gydraddoldeb rhywedd, datblygiad cynnar plant, mynd i'r afael â thlodi, cefnogi ein heconomi, a gwella iechyd a chyrhaeddiad addysg ein plant. Ar ôl datgan gyda balchder ein nod i ddarparu cynnig gofal plant i bob teulu, a ninnau nawr 57 o ddiwrnodau i mewn i dymor y Llywodraeth hon, rŷn ni wedi bwrw iddi ac yn gwneud cynnydd rhagorol. Rŷn ni wedi bod yn cydweithio ar ein cynlluniau gyda chynrychiolwyr y sector a llywodraeth leol drwy'r grŵp arbenigol sydd wedi ei sefydlu gennym ni, ac rŷn ni eisoes wedi cyhoeddi cyllid o £55 miliwn ychwanegol drwy'r gyllideb atodol tuag at gam cychwynnol y rhaglen ehangu.  Fel rhan o'r broses o ddatblygu ein maniffesto, fe wnaethon ni gyfrifo'n ofalus gostau ehangu'r cynnig gofal plant, a nodi'r cyllid ychwanegol yr oedd ei angen er mwyn mynd ati i'w ehangu'n llawn. A ninnau nawr yn Llywodraeth, mae swyddogion wedi creu modelau economaidd pellach. Ar y sail honno, rŷn ni'n datblygu costau cliriach gan ystyried y rhagdybiaethau sydd y tu ôl iddyn nhw. Mae'r modelau sydd wedi'u creu hyd yma yn awgrymu y bydd costau craidd ehangu ein cynnig yn llawn, ar sail prisiau heddiw, yn galw am £375 miliwn yn ychwanegol y flwyddyn. Amcangyfrif canolig yw hyn, ac mae gwaith ar y gweill gyda'n heconomegwyr a'n dadansoddwyr i brofi a modelu cyfres o elfennau newidiol, sy'n cynnwys y costau ar bob cam ehangu a'r niferoedd posibl a fydd yn manteisio ar y cynnig. Yn unol â chyngor ein grŵp llywio arbenigol ar ehangu gofal plant, fe fyddwn ni'n ystyried nid dim ond costau'r gweithlu, ond ystod o ffactorau, gan gynnwys hyfforddiant a datblygiad, anghenion dysgu ychwanegol, cymorth awdurdodau lleol a chyfalaf. Mae lefel y cyllid ychwanegol sydd ei angen, a nodwyd gan waith economegwyr Llywodraeth Cymru hyd yma, yn gyson â gwaith manwl Plaid Cymru wrth baratoi i wneud yr ymrwymiad polisi hwn. Ein nod clir yw bod teuluoedd yn gallu cael mynediad at ofal plant mwy fforddiadwy a symlach, mwy cyson i bob plentyn rhwng naw mis a phedair oed ledled Cymru erbyn diwedd y tymor seneddol hwn. Bydd angen gofal wrth osod trefn ar y camau i'w dilyn i gyrraedd y nod, ynghyd â gwaith partneriaeth a phenderfyniadau cyllido wrth symud ymlaen, ond rŷn ni'n benderfynol o gynnal y momentwm. Mae'r data diweddaraf, a gyhoeddwyd ar 1 Gorffennaf, yn dangos ein bod ni bellach yn cynnig gofal plant wedi ei ariannu i bron 75 y cant o blant dwy oed ledled Cymru yn 2025-26. Fodd bynnag, rŷn ni am fynd ymhellach a sicrhau bod yr hyn a addawyd gan y Llywodraeth Lafur ddiwethaf, ond na chyflawnwyd ganddi, yn cael ei weithredu'n llawn. Dwi eisiau inni gyrraedd ein holl blant dwy oed cyn gynted â phosibl, a dwi'n pwyso ar awdurdodau lleol i gwblhau'r cam cyntaf hwn erbyn diwedd y flwyddyn ariannol. Dyma beth mae teuluoedd eisiau ei weld ac yn ei haeddu. Ar ddechrau tymor y Llywodraeth hon, roedd tri awdurdod lleol wedi llwyddo i gynnig 12.5 awr o ofal wedi'i ariannu i bob plentyn dwy oed. Mae un awdurdod lleol arall wedi cyrraedd pob plentyn dwyflwydd oed y mis diwethaf. Ac mae 16 awdurdod lleol arall eisoes wedi cadarnhau, yn sgil y cyllid ychwanegol y byddwn yn ei fuddsoddi drwy'r gyllideb atodol, y byddan nhw'n gallu cyflwyno'r ddarpariaeth yn llawn erbyn diwedd y flwyddyn ariannol hon, sy'n arddangos ein hymrwymiad i ddarparu ein cynnig newydd i deuluoedd ledled Cymru. Mae swyddogion yn gweithio'n agos gyda'r ddau awdurdod lleol sy'n weddill er mwyn deall sut i'w cefnogi i ddarparu i'r pwynt hwn. Thank you very much, Llywydd. I'm very pleased to provide this update today on the work to develop the initial phasing and costs of the Government's ambitious commitment to deliver a universal childcare offer. Members will be aware that the Government is introducing a phased expansion of funded universal childcare, which, at full roll-out, will be the most generous offer in the UK, providing 20 hours of funded childcare each week, for 48 weeks of the year, for all children aged from nine months to four years old. In my view, and the view of the Government, and in the view of every expert on poverty and child development, the expansion of childcare is not merely a 'nice to have', but it's absolutely essential. Whether or not to expand funded childcare is not a question to discuss. The lack of affordable childcare is a societal problem to solve, and in solving it, we will deliver benefits that span across gender equality, early child development, tackling poverty, supporting our economy, and improving our children's health and educational outcomes. Having stated with pride our aim of delivering a universal childcare offer, and with us now 57 days into this Government term, we have progressed with this and made excellent progress. We have been working on our plans with local government and sector representatives through the newly established expert group, and we have already announced an additional £55 million of funding through the supplementary budget to support the initial phase of the expansion programme. As part of the process of developing our manifesto, we carefully costed an expanded childcare offer, and we identified the additional funding required to deliver the full expansion. And now in Government, officials have undertaken further economic modelling. On that basis, we are developing clearer costs, considering the assumptions behind them. The modelling undertaken so far suggests that, at today's prices, the core costs of the full expansion of our offer will require an additional £375 million a year. This is a mid-point estimate, and work is ongoing with our economists and analysts to test and model a range of variables, which includes the costs at each phase of expansion and potential take-up rates. As advised by our expansion of childcare expert steering group, we will also take into account not only workforce costs, but a range of factors, including training and development, additional learning needs, local authority support and capital. The level of additional funding required, indicated by Welsh Government economists to date, aligns with the detailed work undertaken by Plaid Cymru in preparation to make this policy commitment. Our clear aim is that families of all children from nine months to four years across Wales should be able to access a more affordable, simpler, more consistent childcare offer by the end of this Senedd term. Achieving this aim will require careful sequencing, along with partnership working and ongoing funding decisions, but we are determined to maintain the momentum. The latest data, published on 1 July, shows that we are now offering funded childcare to nearly 75 per cent of all two-year-olds across Wales in 2025-26. However, we want to go further and ensure that what was promised by the previous Labour Government, but not delivered, is fully implemented. I want us to reach all our two-year-old children as quickly as possible and I am urging local authorities to complete this first phase by the end of this financial year. This is what families want and deserve. At the start of this Government term, three local authorities had succeeded in completing the roll-out of 12.5 hours of funded childcare to all two-year olds. One other local authority has reached every two-year-old child last month. And 16 more local authorities have already confirmed that, with the additional funding that we will invest through the supplementary budget, they'll be able to move to a full roll-out by the end of this financial year, which demonstrates our commitment to deliver our new offer to families across Wales. Officials are working closely with the remaining two local authorities to understand how they can be supported to deliver this phase at this point. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767799 330 Cy 2026-07-14T16:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=11402&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=11402&l=en 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767802 331 En 2026-07-14T16:42:47 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=11569&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=11569&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Partnership working is a key element of delivery, and I met local authorities and Cwlwm earlier today as part of a workshop to discuss the practical challenges and opportunities of delivery and how to work together to deliver accessible childcare to more families at pace. The childcare landscape in Wales is unnecessarily complex—for providers, partners and parents—and we are building on existing programmes, entitlements and delivery arrangements, while looking honestly at complexity, barriers and unnecessary burdens. I am determined to maintain momentum and enable local authorities and providers to move as quickly as possible through the phases of delivery. So, after rolling out 12.5 hours for all two-year-olds, the focus will be on increasing provision for two-year-olds to 20 hours and 48 weeks. We will consider flexibility on the pace of the roll-out, based on local circumstances, encouraging expansion to go further and faster where possible, so that families are supported quickly. Some areas and providers will be able to increase hours, weeks or both more quickly than others, however, I am encouraging and expecting a laser focus on delivering this commitment.  In areas that have already rolled out 12.5 hours, they will be encouraged to take the next step of expansion, offering additional hours and weeks of the year, depending on practicalities locally. And, in parallel, I want local authorities to start working with all providers to roll out the expanded offer to three and four-year-olds on a universal basis, and will be working with officials later this year to plan the resources and funding that this will require. This element will build on nursery education and will ensure that all children in this cohort, not just those whose parents meet the current eligibility criteria, will be able to access the benefits and enrichment of quality childcare. We will sequence this carefully, building on our existing offers for two-year-olds and three and four-year-olds, before moving to the final phase: 20 hours of universal childcare for children aged nine months to two years. Mae gweithio mewn partneriaeth yn elfen allweddol o gyflawni, ac fe wnes i gwrdd ag awdurdodau lleol a Cwlwm yn gynharach heddiw fel rhan o weithdy i drafod y cyfleoedd a'r heriau ymarferol sydd ynghlwm wrth ddarparu a sut i weithio gyda'n gilydd i ddarparu gofal plant hygyrch i fwy o deuluoedd yn gyflym. Mae'r dirwedd gofal plant yng Nghymru yn ddiangen o gymhleth—i ddarparwyr, partneriaid a rhieni—ac rydyn ni'n adeiladu ar raglenni, hawliau a threfniadau cyflawni presennol, tra'n edrych yn onest ar gymhlethdod, rhwystrau a beichiau diangen. Rwy'n benderfynol o gynnal y momentwm a galluogi awdurdodau lleol a darparwyr i symud cyn gynted â phosibl trwy'r camau darparu. Felly, ar ôl cyflwyno 12.5 awr ar gyfer pob plentyn dwy oed, bydd y ffocws ar gynyddu'r ddarpariaeth ar gyfer plant dwy oed i 20 awr a 48 wythnos. Byddwn ni'n ystyried hyblygrwydd o ran cyflymder y broses gyflwyno, yn seiliedig ar amgylchiadau lleol, gan annog ehangu i fynd ymhellach ac yn gyflymach lle bo hynny'n bosibl, fel bod teuluoedd yn cael eu cefnogi'n gyflym. Bydd rhai ardaloedd a darparwyr yn gallu cynyddu oriau, wythnosau neu'r ddau yn gyflymach nag eraill, fodd bynnag, rwy'n annog ac yn disgwyl ffocws pendant ar gyflawni'r ymrwymiad hwn. Mewn ardaloedd sydd eisoes wedi cyflwyno 12.5 awr, byddan nhw'n cael eu hannog i gymryd y cam nesaf yn y broses ehangu, gan gynnig oriau ac wythnosau ychwanegol o'r flwyddyn, yn dibynnu ar ymarferoldeb yn lleol. Ac, ar yr un pryd, rwyf am i awdurdodau lleol ddechrau gweithio gyda'r holl ddarparwyr i gyflwyno'r cynnig estynedig i blant tair a phedair oed yn gyffredinol, a byddaf yn gweithio gyda swyddogion yn ddiweddarach eleni i gynllunio'r adnoddau a'r cyllid y bydd eu hangen i wneud hyn. Bydd yr elfen hon yn adeiladu ar addysg feithrin a bydd yn sicrhau y bydd pob plentyn yn y garfan hon, nid yn unig y rhai y mae eu rhieni yn bodloni'r meini prawf cymhwysedd presennol, yn gallu manteisio ar y buddion a'r cyfoethogi sydd ynghlwm wrth ofal plant o safon. Byddwn ni'n trefnu hyn yn ofalus, gan adeiladu ar ein cynigion presennol ar gyfer plant dwy oed a phlant tair a phedair oed, cyn symud i'r cam olaf: 20 awr o ofal plant cyffredinol i blant naw mis i ddwy oed. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767787 332 En 2026-07-14T16:45:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=11702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=11702&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767789 333 Cy 2026-07-14T16:45:03 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=11705&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=11705&l=en 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Bydd cynyddu'r ddarpariaeth cyfrwng Cymraeg ar draws yr holl gamau hyn yn elfen allweddol o'n hymrwymiad, fel cam cyntaf pwysig i gefnogi mynediad i addysg cyfrwng Cymraeg. Byddwn yn parhau i weithio'n agos gyda Mudiad Meithrin a phartneriaid eraill i sicrhau bod hyn yn elfen graidd ar draws pob cam o'r ehangu. Increasing Welsh-medium provision throughout all of these phases will be a key element of our commitment, as an important first step to support entry into Welsh-medium education. We will continue to work closely with Mudiad Meithrin and other partners to ensure this is a core element across all phases of the expansion. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767791 334 En 2026-07-14T16:45:26 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=11728&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=11728&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned The childcare workforce is central to expansion, which depends on the capacity, skills and support needed to deliver high-quality provision. Our economists and analysts are developing projections of how many staff we will need and where we will need them as we work through the delivery of these next phases. In partnership with the sector, we are exploring ideas and developing options to support workforce growth. We will produce a workforce plan that will outline how we will support the growth, recruitment and retention of the childcare workforce, improving working conditions and career pathways. I fully expect that Members and colleagues—and, most importantly, parents and carers—will continue to monitor our further announcements as we deliver on this commitment. But it is a pleasure to be here to not just discuss but begin to deliver universal funded childcare. We are moving the dial for children and families after years of treating childcare support as an optional add-on. We know that this will require significant investment. We know that this is an ambitious, complex commitment, but it is absolutely the right thing to do. Wales has the highest childcare costs in the UK, with many households spending more than their rent or mortgage on childcare costs. Women are disproportionately affected by this, and Wales has a persistent gender pay gap. Wales has some of the poorest children who cannot currently access the benefits of early years provision. We are making our commitment to change this a reality by delivering a childcare system that works for children and families. Diolch yn fawr. Mae'r gweithlu gofal plant yn ganolog i'r broses ehangu, sy'n dibynnu ar y capasiti, y sgiliau a'r cymorth sydd eu hangen i ddarparu darpariaeth o ansawdd uchel. Mae ein heconomegwyr a'n dadansoddwyr yn datblygu rhagamcanion o faint o staff y bydd eu hangen arnom a lle y bydd eu hangen arnom wrth i ni weithio trwy gyflawni'r camau nesaf hyn. Mewn partneriaeth â'r sector, rydyn ni'n archwilio syniadau ac yn datblygu opsiynau i gefnogi twf y gweithlu. Byddwn ni'n cynhyrchu cynllun gweithlu a fydd yn amlinellu sut fyddwn ni'n cefnogi twf, recriwtio a chadw'r gweithlu gofal plant, gan wella amodau gwaith a llwybrau gyrfa. Rwy'n llawn disgwyl y bydd Aelodau a chydweithwyr—ac, yn bwysicaf oll, rhieni a gofalwyr—yn parhau i fonitro cyhoeddiadau pellach gennym wrth i ni gyflawni'r ymrwymiad hwn. Ond mae'n bleser bod yma nid yn unig i drafod ond i ddechrau darparu gofal plant a ariennir yn gyffredinol. Rydyn ni'n symud y deial i blant a theuluoedd ar ôl blynyddoedd o drin cymorth gofal plant fel ychwanegiad dewisol. Rydyn ni'n gwybod y bydd hyn yn gofyn am fuddsoddiad sylweddol. Rydyn ni'n gwybod bod hyn yn ymrwymiad uchelgeisiol, cymhleth, ond dyma'n sicr yw'r peth iawn i'w wneud. Cymru sydd â'r costau gofal plant uchaf yn y DU, gyda llawer o aelwydydd yn gwario mwy na'u rhent neu forgais ar gostau gofal plant. Mae hyn yn effeithio'n anghymesur ar fenywod, ac mae gan Gymru fwlch cyflog parhaus rhwng y rhywiau. Mae gan Gymru rai o'r plant tlotaf sydd ddim yn gallu manteisio ar fuddion darpariaeth blynyddoedd cynnar ar hyn o bryd. Rydyn ni'n gwneud ein hymrwymiad i newid hyn yn realiti trwy ddarparu system gofal plant sy'n gweithio i blant a theuluoedd. Diolch yn fawr. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767796 335 En 2026-07-14T16:47:13 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=11835&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=11835&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 12185 12185 Cristiana Emsley AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12185 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185 Emsley, Cristiana Deputy First Minister, let me begin with what should unite us today. Every Member in this Chamber wants children to have the best possible start in life and families to have access to affordable, high-quality childcare. But you've just said today that whether or not to expand funded childcare is, quote, 'not up for debate'. With respect, Minister, everything on which this Government spends taxpayers' money is open to debate in this Chamber. Nobody disputes the importance of childcare. What is very much open to scrutiny is whether this Government has a credible, affordable and deliverable plan to provide it. Today's statement contains a contradiction at its very heart. You tell us that, whilst developing the manifesto, Plaid Cymru, quote, 'carefully costed' the expanded childcare offer, yet only moments later you tell us that officials are now developing clearer costs, reconsidering the assumptions behind them, modelling potential take-up rates and testing a range of variables. Deputy First Minister, you tell us this policy will cost £375 million a year, yet immediately describe that as only a midpoint estimate. A midpoint between what and what exactly? What is the Government's highest estimate? What is the maximum financial liability Welsh taxpayers could ultimately face? If Ministers know those figures, why have they not shared them with this Chamber? If they do not, how can they claim this policy was fully costed before the election? You also confirm that workforce projections are still being developed and that a workforce plan will be produced in the future. So, which is it? Was this policy properly costed before the election or are the central assumptions only now being worked through after Plaid entered Government? Because both claims cannot comfortably stand together. In fact, today's statement sounds less like a delivery plan and more like a plan to plan another plan. Officials are still modelling the cost, testing the assumptions, preparing workforce projections and promising a future workforce plan. That is not implementation. It is planning to plan some more. And this follows precisely the same pattern Reform Wales identified recently in relation to the proposed Cynnal child payment. Our written question revealed that an expert group is still considering the legal, policy and delivery issues surrounding this flagship commitment. Today's statement reveals that childcare costings, workforce requirements and delivery assumptions are also still being refined. That matters because these promises made a real difference on the doorstep. I met parents working long hours and families forced to choose between childcare and other essential household bills. Many saw these commitments as a lifeline. They believed that once Plaid Cymru entered Government, the support would begin to arrive, not that Ministers would then establish groups, test assumptions and begin working out how the promises might operate. Those families were entitled to believe the flagship policies put before them had been fully prepared. Instead, they are now discovering how much remains unresolved. When Reform asks about those unresolved questions, the answers are too often ambiguous. We ask for costings and receive aspirations. We ask for delivery and receive a direction of travel. We ask about workforce capability and are told that projections are still being developed. We identify discrepancies, and before long, yesterday's firm commitment becomes today's flexibility. Perhaps that is the new policy cycle: announce first, avoid the detail, and call the eventual u-turn a phased approach. The statement also tells us that 16 local authorities expect to complete the roll-out of 12.5 hours for two-year-olds by the end of this financial year, whilst officials continue to work with the remaining two. That progress is welcome, but the real promise is 20 hours for 48 weeks for every child from nine months to four years. That requires far more than urging local authorities to move quickly. It requires enough qualified staff, sustainable providers, adequate premises, Welsh-medium capacity, provision for children with additional learning needs and sufficient support in every part of Wales. Yet the Government still cannot tell us how many additional practitioners will be needed, where they will be needed, how they will be recruited, how retention will be improved, or what the full capital requirement will be. Those are not minor details. They are the foundations on which the entire promise depends. The more closely today's explanation is examined, the more gaps appear. Deputy First Minister, ambition is not the issue; preparedness is. Good intentions are not a delivery strategy. A midpoint estimate is not the final costings. The people of Wales deserve a Government that arrives with answers, not one that writes the manifesto first and the implementation plan afterwards. Ddirprwy Brif Weinidog, gadewch i mi ddechrau gyda'r hyn a ddylai ein huno heddiw. Mae pob Aelod yn y Siambr hon eisiau i blant gael y dechrau gorau posibl mewn bywyd ac i deuluoedd gael mynediad at ofal plant fforddiadwy o ansawdd uchel. Ond rydych chi newydd ddweud heddiw nad yw a ddylid ehangu gofal plant a ariennir ai peidio, ac rwy'n dyfynnu, 'yn agored i'w drafod'. Gyda pharch, Weinidog, mae popeth y mae'r Llywodraeth hon yn gwario arian trethdalwyr arno yn agored i'w drafod yn y Siambr hon. Does neb yn amau pwysigrwydd gofal plant. Yr hyn sy'n agored iawn i graffu yw a oes gan y Llywodraeth hon gynllun credadwy, fforddiadwy a chyflawnadwy i'w ddarparu. Mae yna wrthgyferbyniad wrth wraidd y datganiad heddiw. Rydych chi'n dweud wrthym, wrth ddatblygu'r maniffesto, fod Plaid Cymru, ac rwy'n dyfynnu, wedi 'costio'n ofalus' y cynnig gofal plant estynedig, ond dim ond eiliadau yn ddiweddarach rydych chi'n dweud wrthym fod swyddogion nawr yn datblygu costau cliriach, yn ailystyried y rhagdybiaethau y tu ôl iddyn nhw, yn modelu cyfraddau manteisio posibl ac yn profi ystod o newidynnau. Ddirprwy Brif Weinidog, rydych chi'n dweud wrthym y bydd y polisi hwn yn costio £375 miliwn y flwyddyn, ond yn disgrifio hynny'n syth fel amcangyfrif man canol yn unig. Man canol rhwng beth a beth yn union? Beth yw amcangyfrif uchaf y Llywodraeth? Beth yw'r rhwymedigaeth ariannol uchaf y gallai trethdalwyr yng Nghymru ei hwynebu yn y pen draw? Os yw Gweinidogion yn gwybod y ffigurau hynny, pam nad ydyn nhw wedi eu rhannu gyda'r Siambr hon? Os nad ydyn nhw, sut allan nhw honni bod y polisi hwn wedi'i gostio'n llawn cyn yr etholiad? Rydych chi hefyd yn cadarnhau bod amcanestyniadau o ran y gweithlu yn dal i gael eu datblygu ac y bydd cynllun gweithlu yn cael ei gynhyrchu yn y dyfodol. Felly, pa un ydyw? A gafodd y polisi hwn ei gostio'n briodol cyn yr etholiad neu ai dim ond nawr y mae gwaith yn cael ei wneud ar y rhagdybiaethau canolog ar ôl i Blaid ddod i Lywodraeth? Oherwydd all y ddau honiad ddim sefyll gyda'i gilydd yn gyfforddus. Yn wir, mae'r datganiad heddiw yn swnio llai fel cynllun cyflawni ac yn fwy fel cynllun i gynllunio cynllun arall. Mae swyddogion yn dal i fodelu'r gost, profi'r rhagdybiaethau, paratoi rhagamcanion o ran y gweithlu ac addo cynllun gweithlu yn y dyfodol. Nid gweithredu yw hynny. Mae'n cynllunio i wneud mwy o gynllunio. Ac mae hyn yn dilyn yn union yr un patrwm ag a nododd Reform Cymru yn ddiweddar mewn perthynas â'r taliad plant arfaethedig Cynnal. Datgelodd ein cwestiwn ysgrifenedig fod grŵp arbenigol yn dal i ystyried y materion cyfreithiol, polisi a chyflawni sy'n ymwneud â'r ymrwymiad blaenllaw hwn. Mae'r datganiad heddiw yn datgelu bod costau gofal plant, gofynion o ran y gweithlu a rhagdybiaethau cyflawni yn dal i gael eu mireinio hefyd. Mae hynny'n bwysig oherwydd fe wnaeth yr addewidion hyn wahaniaeth gwirioneddol ar stepen y drws. Fe wnes i gyfarfod â rhieni sy'n gweithio oriau hir a theuluoedd sy'n cael eu gorfodi i ddewis rhwng gofal plant a biliau hanfodol eraill y cartref. Roedd llawer yn gweld yr ymrwymiadau hyn fel achubiaeth. Roedden nhw'n credu, unwaith y byddai Plaid Cymru yn dod i Lywodraeth, y byddai'r cymorth yn dechrau cyrraedd, nid y byddai Gweinidogion wedyn yn sefydlu grwpiau, yn profi rhagdybiaethau ac yn dechrau gweithio allan sut y gallai'r addewidion weithredu. Roedd gan y teuluoedd hynny yr hawl i gredu bod y polisïau blaenllaw a roddwyd o'u blaenau wedi'u paratoi'n llawn. Yn hytrach, maen nhw nawr yn darganfod faint sydd heb ei ddatrys. Pan mae Reform yn gofyn am y cwestiynau hynny sydd heb eu datrys, mae'r atebion yn rhy aml yn amwys. Rydyn ni'n gofyn am gostau ac yn derbyn dyheadau. Rydyn ni'n gofyn am gyflawni ac yn derbyn cyfeiriad teithio. Rydyn ni'n gofyn am allu'r gweithlu ac yn cael gwybod bod rhagamcanion yn dal i gael eu datblygu. Rydyn ni'n nodi anghysondebau, a chyn hir, mae ymrwymiad cadarn ddoe yn dod yn hyblygrwydd heddiw. Efallai mai dyna'r cylch polisi newydd: cyhoeddi yn gyntaf, osgoi'r manylion, a galw'r tro pedol dilynol yn ddull fesul cam. Mae'r datganiad hefyd yn dweud wrthym fod 16 o awdurdodau lleol yn disgwyl cwblhau'r gwaith o gyflwyno 12.5 awr ar gyfer plant dwy oed erbyn diwedd y flwyddyn ariannol hon, tra bod swyddogion yn parhau i weithio gyda'r ddau arall. Mae'r cynnydd hwnnw i'w groesawu, ond yr addewid go iawn yw 20 awr am 48 wythnos ar gyfer pob plentyn o naw mis i bedair oed. Mae hynny'n gofyn am lawer mwy nag annog awdurdodau lleol i symud yn gyflym. Mae'n gofyn am ddigon o staff cymwysedig, darparwyr cynaliadwy, adeiladau digonol, capasiti cyfrwng Cymraeg, darpariaeth i blant ag anghenion dysgu ychwanegol a cymorth digonol ym mhob rhan o Gymru. Ond all y Llywodraeth ddim dweud wrthym o hyd faint o ymarferwyr ychwanegol y bydd eu hangen, lle y bydd eu hangen, sut y byddan nhw'n cael eu recriwtio, sut y bydd cadw yn cael ei wella, neu beth fydd y gofyniad cyfalaf llawn. Nid mân fanylion yw'r rhain. Nhw yw'r sylfeini y mae'r addewid cyfan yn dibynnu arnyn nhw. Po fwyaf manwl y caiff yr esboniad heddiw ei archwilio, y mwyaf o fylchau sy'n ymddangos. Ddirprwy Brif Weinidog, nid uchelgais yw'r mater dan sylw; y mater dan sylw yw parodrwydd. Dydy bwriadau da ddim yn strategaeth gyflawni. Dydy amcangyfrif man canol ddim yn gyfystyr â chostau terfynol. Mae pobl Cymru yn haeddu Llywodraeth sy'n cyrraedd gydag atebion, nid un sy'n ysgrifennu'r maniffesto yn gyntaf a'r cynllun gweithredu wedyn. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767794 336 En 2026-07-14T16:50:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=12002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=12002&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767800 337 Cy 2026-07-14T16:53:04 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=12186&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=12186&l=en 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch am y cwestiynau.  Thank you for those questions.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767804 338 En 2026-07-14T16:53:09 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=12191&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=12191&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned It does baffle me, you know. You said that this was very much welcomed on the doorstep. Well, we've seen the result of that, haven't we? We know that for years and years anti-poverty researchers and people who are trying to promote equality in Wales and in our society have seen this as a keystone, a foundational part of addressing that inequality. And yet all we get from Reform is talk about a worst-case scenario, a financial liability. And, of course, you didn't even mention it in your manifesto, because you had not realised, actually—. Or perhaps you're just not interested in reducing inequality. But this Government is, and this Government is delivering.  You asked me about delivery. I have just outlined to you the first phase and the initial costing of that. I have told you that by the end of this financial year, working with our partners in local authorities and providers, every child that is two years old in Wales will be entitled to 12.5 hours of childcare. That's the first phase. We have delivered at pace on that. We are delivering at pace on that. When we came into this Government, three local authorities had managed to achieve that after many years of this being a Welsh Government policy under the last administration. So, I'm not going to take the criticism that we are not delivering. We absolutely are. Fifty-seven days into this Government, we absolutely are delivering on this first phase. I've been extremely clear from the beginning. Perhaps you weren't listening to the debate. Perhaps you would have done better in the election if you had. But our party made it absolutely clear that this was a phased plan. Anyone who knows anything about childcare is going to understand the complexity of the current system. I suggest you do a little bit of reading in order to see what the complex landscape is at the moment. That's why we have an expert group steering us in this work. I have also mentioned the midpoint. As I set out in my statement, there are variables here. There are variables as regards the modelling, and that's the work we're doing. The figure that I set out is the midpoint of the take-up that we have seen in other parts of the UK that have similar demographics, which we could then reasonably expect would be reflected here in Wales. But, of course, we know that the full cost of this modelling—. The maximum is usually about 80 per cent take-up. The additional funding that would be needed would be between £250 million and £500 million. The £375 million is a midpoint estimate. The precise funding will always depend on take-up rates. We have to have estimates and modelling around all those scenarios. That's why the work is ongoing. It's not about making a plan, it's about making sure that we can deliver what is actually needed as we work through these phases. We will always be able to respond then to any emerging trends that we see happen. This is an ambitious policy. We would hope that, if we build it, they will come. Mae'n fy nrysu, wyddoch chi. Fe ddywedoch chi fod hyn yn cael ei groesawu'n fawr ar stepen y drws. Wel, rydyn ni wedi gweld canlyniad hynny, onid ydyn ni? Rydyn ni'n gwybod bod ymchwilwyr gwrth-dlodi a phobl sy'n ceisio hyrwyddo cydraddoldeb yng Nghymru ac yn ein cymdeithas wedi gweld hyn fel carreg sylfaen, rhan sylfaenol o fynd i'r afael â'r anghydraddoldeb hwnnw ers blynyddoedd lawer. Ac eto y cyfan a gawn wrth Reform yw sôn am senario gwaethaf, atebolrwydd ariannol. Ac, wrth gwrs, wnaethoch chi ddim hyd yn oed sôn amdano yn eich maniffesto, oherwydd doeddech chi ddim wedi sylweddoli, mewn gwirionedd—. Neu efallai nad oes gennych chi ddiddordeb mewn lleihau anghydraddoldeb. Ond mae gan y Llywodraeth hon, ac mae'r Llywodraeth hon yn cyflawni.  Fe wnaethoch chi ofyn i mi am gyflawni. Rwyf newydd rhoi amlinelliad i chi o'r cam cyntaf a chostau cychwynnol hynny. Rwyf wedi dweud wrthych, erbyn diwedd y flwyddyn ariannol hon, gan weithio gyda'n partneriaid mewn awdurdodau lleol a darparwyr, y bydd gan bob plentyn dwy oed yng Nghymru yr hawl i gael 12.5 awr o ofal plant. Dyna'r cam cyntaf. Rydyn ni wedi cyflawni ar gyflymder ar hynny. Rydym yn cyflawni ar gyflymder ar hynny. Pan ddaethom i mewn i'r Llywodraeth hon, roedd tri awdurdod lleol wedi llwyddo i gyflawni hynny ar ôl blynyddoedd lawer o fod yn bolisi Llywodraeth Cymru o dan y weinyddiaeth ddiwethaf. Felly, dydw i ddim yn mynd i gymryd y feirniadaeth nad ydyn ni'n cyflawni. Rydyn ni'n sicr yn gwneud hynny. Bum deg saith diwrnod i mewn i'r Llywodraeth hon, rydyn ni'n sicr yn cyflawni ar y cam cyntaf hwn. Rydw i wedi bod yn glir iawn o'r dechrau. Efallai nad oeddech chi'n gwrando ar y ddadl. Efallai y byddech chi wedi gwneud yn well yn yr etholiad pe baech chi wedi gwneud hynny. Ond fe wnaeth ein plaid ni'n hollol glir bod hwn yn gynllun fesul cam. Mae unrhyw un sy'n gwybod unrhyw beth am ofal plant yn mynd i ddeall cymhlethdod y system bresennol. Rwy'n awgrymu eich bod chi'n gwneud ychydig o ddarllen er mwyn gweld beth yw'r dirwedd gymhleth ar hyn o bryd. Dyna pam mae gennym grŵp arbenigol sy'n ein llywio o ran y gwaith hwn. Rwyf hefyd wedi sôn am y man canol. Fel y nodais i yn fy natganiad, mae newidynnau yn y fan yma. Mae yna newidynnau o ran y modelu, a dyna'r gwaith rydyn ni'n ei wneud. Y ffigur a nodais yw man canol y defnydd rydyn ni wedi'i weld mewn rhannau eraill o'r DU sydd â demograffeg debyg, y gallem wedyn ddisgwyl yn rhesymol y byddai'n cael ei adlewyrchu yma yng Nghymru. Ond, wrth gwrs, rydyn ni'n gwybod bod cost lawn y gwaith modelu hwn—. Yr uchafswm fel arfer yw tua 80 y cant yn manteisio. Byddai'r cyllid ychwanegol y byddai ei angen rhwng £250 miliwn a £500 miliwn. Mae'r £375 miliwn yn amcangyfrif man canol. Bydd yr union gyllid bob amser yn dibynnu ar gyfraddau manteisio. Mae'n rhaid i ni gael amcangyfrifon a modelu o amgylch yr holl senarios hynny. Dyna pam mae'r gwaith yn mynd rhagddo. Dydy e ddim yn ymwneud â gwneud cynllun, mae'n ymwneud â sicrhau y gallwn ni gyflawni'r hyn sydd ei angen go iawn wrth i ni weithio trwy'r camau hyn. Byddwn ni wastad yn gallu ymateb wedyn i unrhyw dueddiadau sy'n dod i'r amlwg y byddwn ni'n eu gweld yn digwydd. Mae hwn yn bolisi uchelgeisiol. Byddem yn gobeithio, os gwnawn ni ei adeiladu, fe fyddan nhw'n dod. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767797 339 En 2026-07-14T16:55:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=12302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=12302&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767801 340 En 2026-07-14T16:56:36 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=12398&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=12398&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 174 174 Lynne Neagle AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=174 Neagle, Lynne Can I thank the Deputy First Minister for the update today, which is very helpful for us to receive before we go into recess? I was going to ask about the other points on the scale of the costings that you've done, so it's helpful to have the information that you provided in response to the previous speaker. As you're aware, a particular concern of mine is the impact of this commitment on Flying Start provision. I've said repeatedly that Flying Start is so much more than just childcare. It's enhanced health visiting, it's speech and language therapy, and it's parenting support. And we know how critical those first 1,000 days are for our children. I have asked you before about what the ramifications of this commitment are for Flying Start. What I'm worried about is that we could see a reduction in the numbers of children who are receiving all four elements of Flying Start in order to fund this, and I would be grateful for a clear answer on that today. I very much welcome the commitment in the statement to a workforce plan. Clearly, that is going to be vital. I wanted to ask if you had any timings for the development of that workforce plan. Also, under the previous Government, there was a commitment to promote fair work within the childcare workforce, who we know are some of the lowest paid, and mostly women workers. So, I wondered how you would be embedding the principles of fair work into any workforce plan. I did want to ask about the childcare expert steering group—and thank you for the letter that you sent, which I've now mislaid in front of me. I don't mean any criticism of anybody who's on the steering group, because there are people there who I know and respect: officials, people involved in Welsh public life. But what I was surprised about was that there weren't more independent experts on there. There is someone there from the London School of Economics, or an institution like that, but I would have liked to have seen some more independent experts on there given the scale of this expansion, so that we have some expert advisers who can identify any unintended consequences and also advise on the child development aspects of this offer. So, I was interested in your comments on that and whether you've got any plans to extend the expert group. Your statement highlights the fact that some areas and providers will be able to move faster than others. Obviously, it's acknowledged that some areas have got less childcare provision, and some of those are the poorest areas and the ones where we most need that provision. So, I wondered if you'd be doing any focused work to ensure that we don't entrench inequalities as we roll out this offer. And then, just finally, you've committed to maintaining the 30 hours for working parents at the same time as rolling out the 20 hours for other parents. Now, it's my understanding that, in England, there was some evidence that where there was a lower threshold for some parents, there was a bit of a disincentive to childcare providers giving the childcare offer to parents who were accessing the lower number of hours, and I wondered if you'd considered that and what steps you'd be taking to mitigate that risk, so that everybody gets genuinely high-quality childcare. Diolch. A gaf fi ddiolch i'r Dirprwy Brif Weinidog am y diweddariad heddiw, sy'n ddefnyddiol iawn i ni ei gael cyn dechrau'r toriad? Roeddwn i'n mynd i ofyn am y pwyntiau eraill ar raddfa'r costau rydych chi wedi'u gwneud, felly mae'n ddefnyddiol cael yr wybodaeth y gwnaethoch chi ei rhoi mewn ymateb i'r siaradwr blaenorol. Fel y gwyddoch chi, rhywbeth sy'n peri pryder arbennig i mi yw effaith yr ymrwymiad hwn ar ddarpariaeth Dechrau'n Deg. Rwyf wedi dweud dro ar ôl tro bod Dechrau'n Deg yn gymaint mwy na dim ond gofal plant. Mae'n wasanaeth ymwelwyr iechyd gwell, mae'n therapi lleferydd ac iaith, ac mae'n gymorth i rieni. Ac rydyn ni'n gwybod pa mor hanfodol yw'r 1,000 diwrnod cyntaf hynny i'n plant. Rwyf wedi gofyn i chi o'r blaen am oblygiadau'r ymrwymiad hwn i Dechrau'n Deg. Yr hyn rwy'n poeni amdano yw y gallen ni weld gostyngiad yn nifer y plant sy'n derbyn pob un o bedair elfen Dechrau'n Deg er mwyn ariannu hyn, a byddwn i'n ddiolchgar am ateb clir ar hynny heddiw. Rwy'n croesawu'n fawr yr ymrwymiad yn y datganiad i gynllun gweithlu. Yn amlwg, mae hynny'n mynd i fod yn hanfodol. Roeddwn i eisiau gofyn a oedd gennych unrhyw amseriadau ar gyfer datblygu'r cynllun gweithlu hwnnw. Hefyd, o dan y Llywodraeth flaenorol, roedd ymrwymiad i hyrwyddo gwaith teg o fewn y gweithlu gofal plant, yr ydyn ni'n gwybod eu bod ymhlith y rhai sy'n cael eu talu lleiaf, a bod y gweithwyr yn fenywod yn bennaf. Felly, tybed sut fyddech chi'n ymwreiddio egwyddorion gwaith teg mewn unrhyw gynllun gweithlu. Roeddwn i eisiau gofyn am y grŵp llywio arbenigol gofal plant—a diolch am y llythyr y gwnaethoch chi ei anfon, yr wyf nawr wedi'i golli o'm blaen. Dydw i ddim yn beirniadu unrhyw un sydd ar y grŵp llywio, oherwydd mae yna bobl yno yr wyf yn eu hadnabod ac yn eu parchu: swyddogion, pobl sy'n ymwneud â bywyd cyhoeddus yng Nghymru. Ond yr hyn y ces i fy synnu yn ei gylch oedd nad oedd yna fwy o arbenigwyr annibynnol arno. Mae rhywun yno o Ysgol Economeg Llundain, neu sefydliad fel yr un yna, ond byddwn i wedi hoffi gweld mwy o arbenigwyr annibynnol arno o ystyried graddfa'r gwaith ehangu hwn, fel bod gennym ni rai cynghorwyr arbenigol a all nodi unrhyw ganlyniadau anfwriadol a hefyd gynghori ar yr agweddau ar y cynnig hwn sy'n gysylltiedig â datblygiad plant. Felly, roedd gen i ddiddordeb yn eich sylwadau ar hynny ac a oes gennych chi unrhyw gynlluniau i ymestyn y grŵp arbenigol. Mae eich datganiad yn tynnu sylw at y ffaith y bydd rhai ardaloedd a darparwyr yn gallu symud yn gyflymach nag eraill. Yn amlwg, cydnabyddir bod gan rai ardaloedd lai o ddarpariaeth gofal plant, a rhai o'r rheini yw'r ardaloedd tlotaf a'r rhai lle y mae angen y ddarpariaeth honno fwyaf. Felly, tybed a fyddech chi'n gwneud unrhyw waith â ffocws i sicrhau nad ydym yn gwreiddio anghydraddoldebau wrth i ni gyflwyno'r cynnig hwn. Ac yna, yn olaf, rydych chi wedi ymrwymo i gadw'r 30 awr i rieni sy'n gweithio ar yr un pryd â chyflwyno'r 20 awr i rieni eraill. Nawr, yn ôl yr hyn rwy'n ei ddeall, yn Lloegr, roedd yna rywfaint o dystiolaeth, lle roedd trothwy is i rai rhieni, fod yna anghymhelliad i ddarparwyr gofal plant roi'r cynnig gofal plant i rieni a oedd yn cael mynediad i'r nifer is o oriau, ac roeddwn i'n meddwl tybed a oeddech chi wedi ystyried hynny a pha gamau y byddech chi'n eu cymryd i liniaru'r risg honno, fel bod pawb yn cael gofal plant o ansawdd gwirioneddol uchel. Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767795 341 En 2026-07-14T17:00:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=12602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=12602&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767805 342 En 2026-07-14T17:04:57 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=12899&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=12899&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767798 343 En 2026-07-14T17:00:51 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=12653&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=12653&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr for the questions. As regards Flying Start, as I've said, this isn't about—and I've said in previous statements, and I hope I've outlined it here again today—just adding hours; absolutely not. This is about taking a system-wide approach to transforming support for children in the early years. Childcare, as I said, is our manifesto commitment. It's absolutely a key part of that, and so, of course, the immediate priority is to make sure that we can start that work of rolling out what we've promised to the Welsh electorate, and then build, as I say, towards the next stages of expansion, as I've mapped out today. But the wider support services that are associated with early intervention and prevention programmes, such as Flying Start and Families First, of course, with that enhanced health visiting, with the parental support and speech, language and communication support, of course—they're absolutely fundamental to the preventative agenda of this Government. I absolutely recognise that they are vital for supporting children and families who need that additional help in the work that we want to do to reduce inequalities for disadvantaged children specifically. So, the expansion itself is focused on funded childcare, but as an absolute part of that work, we want to move towards a clearer, more consistent and more unified system across the piece, protecting the wider support that children have that helps them get the best start in life. So, that approach will evolve over time. As regards the workforce, you're absolutely right as regards the workforce. We know that we've got a lot of work to do here. That's why we're going to bring forward a specific plan. That will be in the autumn, because I think it will be aligned with what we're going to need to have conversations with the Cabinet Minister for Finance about. But our expert steering group absolutely has workforce planning at the top of its agenda, and we are listening to partners in the sector around what we can do, the creative solutions we can have and the incentivisation around recruitment and retention that we can bring forward there. So, as I say, it's absolutely central. We have to have the capacity, the skills and the support in place to deliver the provision that we want for our children. We're currently working on estimates, as I said, based on the modelling that we're doing. We'll turn that into a workforce plan, building on existing provision with our partners, with Social Care Wales, with local authorities and Cwlwm to have that sharp focus. As I said, it will build on existing provision, but we know we need to go further. You also asked me about the role of the expert steering group. The economist that you mentioned is one of the lead economists in the UK that looks at early years and childcare provision throughout the UK. He's published papers on what's happened, for instance, in England. That group, I think, very well represents the voices we need in the room, but it isn't limited, and that's in the terms of reference of the steering group. We do bring in independent experts and have presentations from them. We had somebody from the Department for Education last week, someone who was key in designing the roll-out in England, for us to be able to hear from him and also to hear about the lessons that need to be learned, because we don't want to replicate any of the unintended consequences that we've seen in some regards in what's happened with the roll-out in England. So, those unintended consequences or worsening inequalities are absolutely not what we want to have, and so we are thoroughly considering that. Diolch. Diolch yn fawr am y cwestiynau. O ran Dechrau'n Deg, fel y dywedais i, dydy hyn ddim yn ymwneud â—ac rydw i wedi dweud mewn datganiadau blaenorol, ac rwy'n gobeithio fy mod wedi ei amlinellu yma eto heddiw—ychwanegu oriau yn unig; ddim o gwbl. Mae hyn yn ymwneud â mabwysiadu dull system gyfan o drawsnewid cymorth i blant yn y blynyddoedd cynnar. Gofal plant, fel y dywedais i, yw ein hymrwymiad maniffesto. Mae'n bendant yn rhan allweddol o hynny, ac felly, wrth gwrs, y flaenoriaeth uniongyrchol yw sicrhau ein bod ni'n gallu dechrau'r gwaith hwnnw o gyflwyno'r hyn rydyn ni wedi'i addo i etholwyr yng Nghymru, ac yna adeiladu, fel y dywedaf, tuag at y camau nesaf o ehangu, fel yr wyf wedi'i nodi heddiw. Ond mae'r gwasanaethau cymorth ehangach sy'n gysylltiedig â rhaglenni ymyrraeth gynnar ac atal, fel Dechrau'n Deg a Teuluoedd yn Gyntaf, wrth gwrs, gyda'r gwasanaeth ymwelwyr iechyd gwell hwnnw, gyda'r cymorth i rieni a'r cymorth o ran lleferydd, iaith a chyfathrebu, wrth gwrs—maen nhw'n gwbl sylfaenol i agenda ataliol y Llywodraeth hon. Rwy'n cydnabod yn llwyr eu bod nhw'n hanfodol i gefnogi plant a theuluoedd sydd angen y cymorth ychwanegol hwnnw yn y gwaith yr ydym am ei wneud i leihau anghydraddoldebau i blant difreintiedig yn benodol. Felly, mae'r ehangu ei hun yn canolbwyntio ar ofal plant wedi'i ariannu, ond fel rhan absoliwt o'r gwaith hwnnw, rydyn ni eisiau symud tuag at system gliriach, fwy cyson a mwy unedig yn gyffredinol, gan ddiogelu'r cymorth ehangach y mae plant yn ei gael sy'n eu helpu i gael y dechrau gorau mewn bywyd. Felly, bydd y dull hwnnw'n esblygu dros amser. O ran y gweithlu, rydych chi'n hollol iawn o ran y gweithlu. Rydyn ni'n gwybod bod gennym lawer o waith i'w wneud yma. Dyna pam rydyn ni'n mynd i gyflwyno cynllun penodol. Bydd hynny yn yr hydref, oherwydd rwy'n credu y bydd yn cyd-fynd â'r hyn y bydd angen i ni gael sgyrsiau gyda Gweinidog Cyllid y Cabinet yn ei gylch. Ond, yn sicr, mae cynllunio'r gweithlu ar frig agenda ein grŵp llywio arbenigol, ac rydyn ni'n gwrando ar bartneriaid yn y sector ynghylch yr hyn y gallwn ni ei wneud, yr atebion creadigol y gallwn ni eu cael a'r cymhelliant ynghylch recriwtio a chadw y gallwn ni ei gyflwyno yn y fan yna. Felly, fel y dywedaf, mae'n gwbl ganolog. Mae'n rhaid i ni gael y capasiti, y sgiliau a'r cymorth ar waith i ddarparu'r ddarpariaeth rydyn ni ei heisiau i'n plant. Rydyn ni wrthi'n gweithio ar amcangyfrifon, fel y dywedais i, yn seiliedig ar y modelu rydyn ni'n ei wneud. Fe fyddwn ni'n troi hynny'n gynllun gweithlu, gan adeiladu ar y ddarpariaeth bresennol gyda'n partneriaid, gyda Gofal Cymdeithasol Cymru, gydag awdurdodau lleol a Cwlwm i gael y ffocws pendant hwnnw. Fel y dywedais, bydd yn adeiladu ar y ddarpariaeth bresennol, ond rydyn ni'n gwybod bod angen i ni fynd ymhellach. Fe ofynnoch chi hefyd i mi am rôl y grŵp llywio arbenigol. Yr economegydd y sonioch chi amdanoch yw un o'r prif economegwyr yn y DU sy'n edrych ar ddarpariaeth blynyddoedd cynnar a gofal plant ledled y DU. Mae wedi cyhoeddi papurau ar yr hyn sydd wedi digwydd, er enghraifft, yn Lloegr. Mae'r grŵp hwnnw, rwy'n credu, yn cynrychioli'r lleisiau sydd eu hangen arnom yn yr ystafell yn dda iawn, ond dydy e ddim yn gyfyngedig, ac mae hynny yng nghylch gorchwyl y grŵp llywio. Rydyn ni'n dod ag arbenigwyr annibynnol i mewn ac yn cael cyflwyniadau ganddyn nhw. Roedd yna rywun o'r Adran Addysg yr wythnos diwethaf, rhywun a oedd yn allweddol wrth gynllunio'r broses gyflwyno yn Lloegr, er mwyn i ni allu clywed ganddo a chlywed hefyd am y gwersi sydd angen eu dysgu, oherwydd dydyn ni ddim eisiau ailadrodd unrhyw rai o'r canlyniadau anfwriadol rydyn ni wedi'u gweld i ryw raddau yn yr hyn sydd wedi digwydd gyda'r broses gyflwyno yn Lloegr. Felly, yn sicr, dydyn ni ddim eisiau'r canlyniadau anfwriadol hynny nac anghydraddoldebau sy'n gwaethygu, ac felly rydyn ni'n ystyried hynny'n fanwl. Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767812 344 Cy 2026-07-14T17:09:59 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=13201&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=13201&l=en 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767803 345 En 2026-07-14T17:05:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=12902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=12902&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 8734 8734 Sam Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam I'd like to, first of all, thank the Cabinet Minister for today's statement and for the advance notice of it that she provided to Members. Absolutely, every parent and carer wants the best start for their child, but for too many families the cost of childcare is making that much harder. We all know parents who are weighing up whether it's even worth returning to work because those childcare costs take up such a large proportion of their income, and, as the Cabinet Minister outlined, in some cases, those costs are higher than rent, mortgages or other headline costs. Of course, the challenge that we're discussing today also feeds into this broader issue of falling birth rates and the challenge that that's going to present to us as a nation in the years to come. That's why we, on these benches, welcome any genuine attempt to make childcare more affordable and more accessible to parents. But I guess the question in this place today is whether what's being discussed can actually be delivered. Because, of course, warm words, on their own, aren't enough. To begin with, we believe that the childcare system in its current form is far too complex, especially for parents to navigate and understand what they are entitled to, and I acknowledge the Cabinet Minister's reference to that in her statement here today. We believe that one of the first things that the Welsh Government should be looking at is how to streamline and simplify childcare funding so that parents in particular can easily understand what support is available to them so that they can properly plan for the future. So, I'd be interested to know, Cabinet Minister, what actions you'll be taking to engage with parents and carers to ensure that any unnecessary complexity is taken out of the system for them. Secondly, the announcement of the £55 million investment is, of course, welcome. However, families and providers need greater clarity about how this funding will, exactly, be used—how many additional children will benefit—and certainty that it will reach those who need it most. On the funding point, I do want to pick up on the comments made by my colleague in Fflint Wrecsam, who was absolutely right to call out this midpoint estimate of £375 million. I believe, in your response, you suggested that there is a range there, of course, and the maximum could be up to a £500 million cost. That is, of course, significantly higher than initially expected from your manifesto, so I'm interested to understand how you're planning to manage that potential cost. I appreciate it's not necessarily what the cost will be, but how are you managing to mitigate any unnecessary escalation in costs? I'm interested also, Cabinet Minister, in the response you gave to our Labour colleague on the broader support services for families and for children, and how you'll be working with health services to ensure that holistic support is available and the capacity is there in those health services to deliver on that ambition that you mentioned in your response to Lynne Neagle. I also want to recognise the pressures that childcare providers are under, as colleagues have done already. We know that these are often small businesses delivering an essential service, often on very limited margins. We know that they're often struggling with rising costs, recruitment challenges and tight budgets. You have already acknowledged the necessity of a workforce plan and you've outlined that the plan will come forward in the autumn. I'm interested to understand how you expect to work with skills providers to ensure that the workforce is available quickly, because you will know, of course, that those skills take years to be in place, and you want to move at pace on this issue. I also welcome the updated national minimum standards. Every child deserves a safe environment where they can learn, develop and enjoy being a child. Higher standards matter, but so does ensuring providers have the support and resources to meet them. Would you be able to explain what support will be available to help settings implement these new standards? Finally, Cabinet Minister, you may have noted that in our manifesto we talked about an idea around a grandparent payment scheme or a nominated family payment scheme to recognise the role of the wider family in bringing up children. You say that it takes a village to bring up a child. I wonder what consideration you’ve given to a scheme similar to that, where a nominated family member is able to be supported to support bringing a child up, rather than, perhaps, necessarily, that money always going to a childcare provider setting. At the end of the day, parents want childcare that is safe, affordable and reliable. Providers want a system that is properly funded, sustainable and workable. Those are the priorities that we should all be focused on. Diolch yn fawr iawn. Yn gyntaf, hoffwn i ddiolch i'r Gweinidog Cabinet am y datganiad heddiw ac am y rhybudd ymlaen llaw a roddodd i'r Aelodau. Yn sicr, mae pob rhiant a gofalwr eisiau'r dechrau gorau i'w plentyn, ond i ormod o deuluoedd mae cost gofal plant yn gwneud hynny'n llawer anoddach. Rydyn ni i gyd yn adnabod rhieni sy'n pwyso a mesur a yw'n werth dychwelyd i'r gwaith oherwydd bod y costau gofal plant hynny'n cymryd cyfran mor fawr o'u hincwm, ac, fel yr amlinellodd y Gweinidog Cabinet, mewn rhai achosion, mae'r costau hynny'n uwch na rhent, morgeisi neu brif gostau eraill. Wrth gwrs, mae'r her rydyn ni'n ei thrafod heddiw hefyd yn bwydo i mewn i'r mater ehangach hwn o gyfraddau geni sy'n gostwng a'r her y bydd hynny'n ei chyflwyno i ni fel cenedl yn y blynyddoedd i ddod. Dyna pam rydyn ni, ar y meinciau hyn, yn croesawu unrhyw ymgais wirioneddol i wneud gofal plant yn fwy fforddiadwy ac yn fwy hygyrch i rieni. Ond y cwestiwn yn y lle hwn heddiw, rwy'n tybio, yw a ellir cyflawni'r hyn sy'n cael ei drafod. Oherwydd, wrth gwrs, dydy geiriau cynnes, ar eu pennau eu hunain, ddim yn ddigon. I ddechrau, rydyn ni'n credu bod y system gofal plant ar ei ffurf bresennol yn llawer rhy gymhleth, yn enwedig i rieni lywio a deall yr hyn y mae ganddyn nhw'r hawl i'w gael, ac rwy'n cydnabod cyfeiriad y Gweinidog Cabinet at hynny yn ei datganiad yma heddiw. Rydyn ni'n credu mai un o'r pethau cyntaf y dylai Llywodraeth Cymru fod yn edrych arno yw sut i symleiddio cyllid gofal plant fel y gall rhieni yn arbennig ddeall yn hawdd y cymorth sydd ar gael iddyn nhw fel y gallan nhw gynllunio'n iawn ar gyfer y dyfodol. Felly, byddai gen i ddiddordeb mewn gwybod, Weinidog Cabinet, pa gamau y byddwch chi'n eu cymryd i ymgysylltu â rhieni a gofalwyr i sicrhau bod unrhyw gymhlethdod diangen yn cael ei gymryd allan o'r system iddyn nhw. Yn ail, mae'r cyhoeddiad ynghylch y buddsoddiad o £55 miliwn i'w groesawu, wrth gwrs. Fodd bynnag, mae angen mwy o eglurder ar deuluoedd a darparwyr ynghylch sut yn union y bydd y cyllid hwn yn cael ei ddefnyddio—faint o blant ychwanegol fydd yn elwa—a sicrwydd y bydd yn cyrraedd y rhai sydd ei angen fwyaf. O ran y pwynt ariannu, rwyf am gyfeirio at y sylwadau a wnaed gan fy nghyd-Aelod yn Fflint Wrecsam, a oedd yn gwbl gywir i alw'r amcangyfrif man canol hwn o £375 miliwn allan. Rwy'n credu, yn eich ymateb, y gwnaethoch chi awgrymu bod yna ystod yno, wrth gwrs, ac y gallai'r uchafswm gostio hyd at £500 miliwn. Mae hynny, wrth gwrs, yn sylweddol uwch na'r hyn a ddisgwyliwyd i ddechrau o'ch maniffesto, felly mae gen i ddiddordeb mewn deall sut rydych chi'n bwriadu rheoli'r gost bosibl honno. Rwy'n gwerthfawrogi nad dyna o reidrwydd fydd y gost, ond sut ydych chi'n llwyddo i liniaru unrhyw gynnydd diangen mewn costau? Mae gen i ddiddordeb hefyd, Weinidog Cabinet, yn yr ymateb y gwnaethoch chi ei roi i'n cyd-Aelod Llafur ar y gwasanaethau cymorth ehangach i deuluoedd ac i blant, a sut y byddwch chi'n gweithio gyda gwasanaethau iechyd i sicrhau bod cymorth cyfannol ar gael a bod y capasiti yno yn y gwasanaethau iechyd hynny i gyflawni'r uchelgais hwnnw y sonioch chi amdano yn eich ymateb i Lynne Neagle. Rwyf hefyd eisiau cydnabod y pwysau y mae darparwyr gofal plant yn eu hwynebu, fel y mae cyd-Aelodau eisoes wedi'u gwneud. Rydyn ni'n gwybod mai busnesau bach sy'n darparu gwasanaeth hanfodol, yn aml am ychydig iawn o elw, yw'r rhain yn aml. Rydyn ni'n gwybod eu bod nhw'n aml yn ei chael hi'n anodd ymdopi â chostau cynyddol, heriau recriwtio a chyllidebau tynn. Rydych chi eisoes wedi cydnabod bod angen cynllun gweithlu ac rydych chi wedi nodi y bydd y cynllun yn cael ei gyflwyno yn yr hydref. Mae gen i ddiddordeb mewn deall sut rydych chi'n disgwyl gweithio gyda darparwyr sgiliau i sicrhau bod y gweithlu ar gael yn gyflym, oherwydd byddwch chi'n gwybod, wrth gwrs, ei bod hi'n cymryd blynyddoedd i ennill y sgiliau hynny, ac rydych chi eisiau symud yn gyflym ar y mater hwn. Rwyf hefyd yn croesawu'r safonau gofynnol cenedlaethol sydd wedi'u diweddaru. Mae pob plentyn yn haeddu amgylchedd diogel lle y gall ddysgu, datblygu a mwynhau bod yn blentyn. Mae safonau uwch yn bwysig, ond mae sicrhau bod gan ddarparwyr y cymorth a'r adnoddau i'w cyrraedd yn bwysig hefyd. A fyddech chi'n gallu esbonio pa gymorth fydd ar gael i helpu lleoliadau i weithredu'r safonau newydd hyn? Yn olaf, Weinidog Cabinet, efallai eich bod wedi nodi ein bod ni, yn ein maniffesto, wedi siarad am syniad ynghylch cynllun talu neiniau a theidiau neu gynllun talu teulu enwebedig i gydnabod rôl y teulu ehangach wrth fagu plant. Rydych chi'n dweud ei bod hi'n cymryd pentref i fagu plentyn. Tybed pa ystyriaeth rydych chi wedi'i rhoi i gynllun tebyg i hwnnw, lle mae aelod enwebedig o'r teulu yn gallu cael cymorth i gefnogi magu plentyn, yn hytrach nag, efallai, o reidrwydd, bod yr arian hwnnw'n mynd i leoliad darparwr gofal plant bob amser. Ar ddiwedd y dydd, mae rhieni eisiau gofal plant sy'n ddiogel, yn fforddiadwy ac yn ddibynadwy. Mae darparwyr eisiau system sy'n cael ei hariannu'n briodol, sy'n gynaliadwy ac yn ymarferol. Dyna'r blaenoriaethau y dylen ni i gyd ganolbwyntio arnyn nhw. Diolch yn fawr iawn. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767806 346 Cy 2026-07-14T17:10:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=13202&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=13202&l=en 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr am y cwestiynau. Thank you for those questions. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767807 347 En 2026-07-14T17:10:02 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=13204&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=13204&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned In the first point, really, you were querying about the midpoint, and I think I've tried to explain. I think we said in our manifesto it was going to be around £400 million additional, so what we're seeing as the midpoint—that was modelled on a midpoint as well. It’s the common practice. So, the midpoint that we've modelled here is £375 million. But as I said, obviously—because this is demand-led, this is a new thing—we're hoping that all the discussion around childcare will make sure—. And the point you made around simplifying the process too—we know that many people don't take up childcare, not only because it's disjointed, but because it's difficult, it's complex and there are so many different eligibility thresholds, things you've got to apply for at different points during your child's life. So, I can assure you that the point around simplification and what that looks like, what that front door looks like, is absolutely part of this work as well. And my officials are already working on that. So, it isn't higher, actually; it's around the same as what we projected, but we do recognise, of course, that there are all kinds of variables as we push forward towards the next phases that we need to allow for. But I do welcome your support for this initiative, for this policy, and, as I said, I agree absolutely on your point around simplifying the system. On your point around the way this policy interacts with other policy areas, it does, obviously, around education. Part of this work is about—. We've seen, haven't we, it's been exacerbated since COVID, but we've seen for a long time that families do need more support in order to make sure that their children are ready to learn, and this is going to play a big part in that. So, I'm having conversations—I actually met yesterday again with the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language. We are working on how we can measure that, how we can evaluate the effect that this will have on that readiness to learn while keeping that absolutely child-centred, that evaluation. So, it will interact across Government and, as I said, especially with health, the interventions, the team around the family, and that support we will absolutely retain, but in a different form as we roll out this universal system. You asked me about exactly how the additional funding from the supplementary budget was going to be utilised. We've said that we're going to invest an additional £55 million in the additional budget. So, hopefully, if you support this policy, you can support that budget this afternoon. Twenty million pounds of that will help to accelerate the roll-out, so that's the work we've indicated to local authorities that they're able to utilise in order to make sure that we get to the point where funded childcare is available to all two-year-olds in Wales by the end of this financial year. Then there's £10 million of capital funding, which is going to help enhance and expand childcare settings, improving quality and capacity and accessibility of early years provision. And then £25 million of that is going to be used to support the wider system, including managing rising demand, because we're talking about it a lot more now—it's been such a front-and-centre policy during the election. People are coming to access more provision, which is great. We need to make it easier for them and more affordable for them. We want to strengthen the long-term sustainability of providers, and that's something you talked about as well. And that is something that is absolutely crucial as well, and, again, is part of the work that we're doing. So, we're already investing in that, and, of course, supporting Welsh-medium childcare is part of that as well. So, on the last point on safeguarding, I think it is a really important point, and quality, you know, with the national minimum standard, which was updated last month. Wales has the highest national standards issued under the Children and Families (Wales) Measure 2010, and the Child Minding and Day Care (Wales) Regulations 2010, and Care Inspectorate Wales, of course is a regulatory body, so we will always make sure that anyone who is registered for providing day care and child minding will be inspected according to those regulations. We are looking at creative solutions. You know, I think we really need to consider child minders in this, who are constantly coming up as 'excellent' and 'good' when they're inspected. They provide such a valuable service for people who work irregular hours, especially in places where there isn't a density of population. So, we will absolutely be considering other models of provision as we roll this out. Yn y pwynt cyntaf, roeddech chi, mewn gwirionedd, yn holi am y man canol, ac rwy'n credu fy mod i wedi ceisio esbonio. Rwy'n credu ein bod ni wedi dweud yn ein maniffesto ei fod yn mynd i fod tua £400 miliwn yn ychwanegol, felly mae'r hyn rydyn ni'n ei weld fel y man canol—roedd hynny'n cael ei fodelu ar fan canol hefyd. Dyma'r arfer cyffredin. Felly, y man canol rydyn ni wedi'i fodelu yma yw £375 miliwn. Ond fel y dywedais i, yn amlwg—oherwydd bod hyn yn cael ei arwain gan y galw, mae hyn yn beth newydd—rydyn ni'n gobeithio y bydd yr holl drafodaeth ynghylch gofal plant yn gwneud yn siŵr—. A'r pwynt y gwnaethoch chi ynglŷn â symleiddio'r broses hefyd—rydyn ni'n gwybod bod yna lawer o bobl nad ydynt yn manteisio ar ofal plant, nid yn unig oherwydd ei fod yn ddigyswllt, ond oherwydd ei fod yn anodd, mae'n gymhleth ac mae cymaint o wahanol drothwyon cymhwysedd, pethau y mae'n rhaid i chi wneud cais amdanyn nhw ar wahanol adegau yn ystod bywyd eich plentyn. Felly, gallaf eich sicrhau bod y pwynt ynghylch symleiddio a sut mae hynny'n edrych, sut mae'r drws ffrynt hwnnw'n edrych, yn sicr yn rhan o'r gwaith hwn hefyd. Ac mae fy swyddogion eisoes yn gweithio ar hynny. Felly, dydy e ddim yn uwch, mewn gwirionedd; mae tua'r un faint ag y gwnaethon ni ei ragweld, ond rydyn ni yn cydnabod, wrth gwrs, bod pob math o newidynnau y mae angen i ni ganiatáu ar eu cyfer wrth i ni wthio ymlaen tuag at y camau nesaf. Ond rwy'n croesawu eich cefnogaeth i'r fenter hon, i'r polisi hwn, ac, fel y dywedais i, rwy'n cytuno'n llwyr ar eich pwynt ynglŷn â symleiddio'r system. O ran eich pwynt ynglŷn â'r ffordd y mae'r polisi hwn yn rhyngweithio â meysydd polisi eraill, mae'n amlwg yn gwneud hynny o amgylch addysg. Mae rhan o'r gwaith hwn yn ymwneud â—. Rydyn ni wedi gweld, onid ydyn ni, mae wedi gwaethygu ers COVID, ond rydyn ni wedi gweld ers amser maith bod angen mwy o gymorth ar deuluoedd er mwyn sicrhau bod eu plant yn barod i ddysgu, ac mae hyn yn mynd i chwarae rhan fawr yn hynny. Felly, rwy'n cael sgyrsiau—fe wnes i gyfarfod gyda Gweinidog y Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg eto ddoe. Rydyn ni'n gweithio ar sut allwn ni fesur hynny, sut allwn ni werthuso'r effaith y bydd hyn yn ei chael ar y parodrwydd hwnnw i ddysgu tra'n sicrhau bod y gwerthusiad hwnnw'n parhau i ganolbwyntio ar y plentyn. Felly, bydd yn rhyngweithio ar draws y Llywodraeth ac, fel y dywedais i, yn enwedig gydag iechyd, yr ymyriadau, y tîm o amgylch y teulu, a'r cymorth hwnnw y byddwn ni'n sicr yn ei gadw, ond mewn ffurf wahanol wrth i ni gyflwyno'r system gyffredinol hon. Fe wnaethoch chi ofyn i mi sut yn union yr oedd y cyllid ychwanegol o'r gyllideb atodol yn mynd i gael ei ddefnyddio. Rydyn ni wedi dweud ein bod ni'n mynd i fuddsoddi £55 miliwn ychwanegol yn y gyllideb ychwanegol. Felly, gobeithio, os ydych chi'n cefnogi'r polisi hwn, gallwch chi gefnogi'r gyllideb honno y prynhawn yma. Bydd ugain miliwn o bunnoedd o hynny yn helpu i gyflymu'r broses gyflwyno, felly dyna'r gwaith rydyn ni wedi sôn wrth awdurdodau lleol y gallan nhw ei ddefnyddio er mwyn sicrhau ein bod ni'n cyrraedd y pwynt lle mae gofal plant wedi'i ariannu ar gael i bob plentyn dwy oed yng Nghymru erbyn diwedd y flwyddyn ariannol hon. Yna mae £10 miliwn o gyllid cyfalaf, sy'n mynd i helpu i wella ac ehangu lleoliadau gofal plant, gwella ansawdd a chapasiti a hygyrchedd darpariaeth blynyddoedd cynnar. Ac yna bydd £25 miliwn o hynny yn cael ei ddefnyddio i gefnogi'r system ehangach, gan gynnwys rheoli'r galw cynyddol, oherwydd rydyn ni'n siarad llawer mwy amdano nawr—mae wedi bod yn bolisi mor flaenllaw yn ystod yr etholiad. Mae pobl yn dod i fanteisio ar fwy o ddarpariaeth, sy'n wych. Mae angen i ni ei gwneud hi'n haws iddyn nhw ac yn fwy fforddiadwy iddyn nhw. Rydyn ni eisiau cryfhau cynaliadwyedd hirdymor darparwyr, ac mae hynny'n rhywbeth y gwnaethoch chi sôn amdano hefyd. Ac mae hynny'n rhywbeth sy'n hollol hanfodol hefyd, ac, unwaith eto, mae'n rhan o'r gwaith rydyn ni'n ei wneud. Felly, rydyn ni eisoes yn buddsoddi yn hynny, ac, wrth gwrs, mae cefnogi gofal plant cyfrwng Cymraeg yn rhan o hynny hefyd. Felly, ar y pwynt olaf ar ddiogelu, rwy'n credu ei fod yn bwynt pwysig iawn, ac ansawdd, wyddoch chi, gyda'r safon ofynnol genedlaethol, a gafodd ei diweddaru fis diwethaf. Cymru sydd â'r safonau cenedlaethol uchaf a gyhoeddwyd o dan Fesur Plant a Theuluoedd (Cymru) 2010, a Rheoliadau Gwarchod Plant a Gofal Dydd (Cymru) 2010, ac mae Arolygiaeth Gofal Cymru, wrth gwrs, yn gorff rheoleiddio, felly byddwn ni bob amser yn sicrhau y bydd unrhyw un sydd wedi'i gofrestru i ddarparu gofal dydd a gwarchod plant yn cael ei arolygu yn unol â'r rheoliadau hynny. Rydyn ni'n edrych ar atebion creadigol. Wyddoch chi, rwy'n credu bod wir angen i ni ystyried gwarchodwyr plant yn hyn, sy'n dod i fyny yn gyson fel 'ardderchog' a 'da' pan fyddan nhw'n cael eu harolygu. Maen nhw'n darparu gwasanaeth mor werthfawr i bobl sy'n gweithio oriau afreolaidd, yn enwedig mewn mannau lle nad oes dwysedd poblogaeth. Felly, byddwn ni'n sicr yn ystyried modelau eraill o ddarpariaeth wrth i ni gyflwyno hyn. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767808 348 En 2026-07-14T17:15:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=13502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=13502&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767809 349 En 2026-07-14T17:15:01 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=13503&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=13503&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw We'll move now to the one-minute contributions. We have many speakers, but not enough time, I think, to accommodate all, but, bear with us, we'll see how we can do with everybody's help. Kiera Marshall. Fe symudwn ni nawr at y cyfraniadau un munud. Mae ganddon ni lawer o siaradwyr, ond dim digon o amser, dydw i ddim yn credu, i ddarparu ar gyfer pawb, ond byddwch yn amyneddgar, fe wnawn ni weld sut allwn ni ei wneud gyda chymorth pawb. Kiera Marshall. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767810 350 En 2026-07-14T17:15:12 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=13514&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=13514&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera Diolch, Lywydd. I'd like to declare an interest, as I have a beautiful 11-month daughter who will be going into childcare next month. But I'd like to thank the Government and the Deputy First Minister for her statement today and all the work that's clearly being done on this policy. I don't think we can overstate how transformational this policy is going to be, and I think, when people ask what has Wales done differently and what has devolution achieved, previously, they might have pointed to free prescriptions or the 5p bag charge, and I think, at full roll-out, I really believe it's going to be this policy. But it needs to be done right—no pressure there. One issue that's being raised with me a lot is general workforce capacity for the expansion, and specifically Welsh-medium provision. I know from my own experience that one nursery I approached in Cardiff was at full capacity until 2027, and there are not many Welsh language providers already.  And then I've also had providers raise issues specifically with support for younger babies, from nine months until two years, and I was assured in your statement today that that's going to be in the later part of the roll-out, which will allow for this capacity building up. But I just wonder if you could provide some clarity there. I think investment in the supplementary budget is obviously going to really help this as well. But yes, once this— Diolch, Lywydd. Hoffwn ddatgan diddordeb, gan fod gen i ferch brydferth 11 mis oed a fydd yn mynd i ofal plant fis nesaf. Ond hoffwn i ddiolch i'r Llywodraeth a'r Dirprwy Brif Weinidog am ei datganiad heddiw ac am yr holl waith sy'n amlwg yn cael ei wneud ar y polisi hwn. Dydw i ddim yn credu y gallwn ni orbwysleisio pa mor drawsnewidiol y mae'r polisi hwn yn mynd i fod, ac rwy'n credu, pan fydd pobl yn gofyn beth mae Cymru wedi ei wneud yn wahanol a beth mae datganoli wedi'i gyflawni, yn flaenorol, efallai y bydden nhw wedi tynnu sylw at bresgripsiynau am ddim neu'r 5c a godir am fag, ac rwy'n credu, ar ôl iddo gael ei gyflwyno'n llawn, rwyf wir yn credu mai'r polisi hwn fydd hynny. Ond mae angen iddo gael ei wneud yn iawn—dim pwysau yn y fan yna. Un mater sy'n cael ei godi gyda mi yn aml yw capasiti cyffredinol y gweithlu ar gyfer yr ehangu, ac yn benodol darpariaeth cyfrwng Cymraeg. Rwy'n gwybod o fy mhrofiad fy hun bod un feithrinfa y cysylltais â hi yng Nghaerdydd yn llawn tan 2027, a does dim llawer o ddarparwyr Cymraeg eisoes.  Ac yna rydw i hefyd wedi cael darparwyr yn codi materion penodol ynghylch cymorth ar gyfer babanod iau, o naw mis hyd at ddwy oed, ac fe ges i sicrwydd yn eich datganiad heddiw y bydd hynny yn rhan olaf y broses gyflwyno, a fydd yn caniatáu i'r capasiti hwn gael ei adeiladu. Ond tybed a allech chi roi rhywfaint o eglurder yn y fan yna. Rwy'n credu bod buddsoddiad yn y gyllideb atodol yn amlwg yn mynd i helpu hyn hefyd. Ond ie, unwaith y bydd— 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767811 351 Cy 2026-07-14T17:16:22 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=13584&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=13584&l=en 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Gweinidog y Cabinet. Cabinet Minister. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767813 352 En 2026-07-14T17:16:23 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=13585&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=13585&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera —capacity review is complete, what creative solutions, as you said, will the Government be using to build that capacity in these areas? Diolch. —yr adolygiad hwn o gapasiti wedi'i gwblhau, pa atebion creadigol, fel y dywedoch chi, y bydd y Llywodraeth yn eu defnyddio i adeiladu'r capasiti hwnnw yn y meysydd hyn? Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767814 353 En 2026-07-14T17:16:29 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=13591&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=13591&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr. I really do welcome the support. I'm really excited about this policy, and we saw that excitement on the doors, didn't we? Because I think you can compare it. When we deliver this, it will be up there with the most—well, the most—generous offer in the UK, certainly—world leading, actually. There are nations that are very much ahead of us, but I think that this is something that should be a real badge of honour for Wales. More than that, it won't be an empty badge of honour; this will be something that makes a real difference to people's lives. So, I think it's great to see the enthusiasm for this expansion. I'm hearing it from stakeholders and partners. It is a significant commitment, and, yes, it will require a substantial increase in workforce numbers. So, as I said, this is a key theme of the work of our expert group. We are developing those projections of how many staff we're going to need, where we're going to need them as we're working through these phases. A specific phase of that expansion is to extend the funded childcare to nine months to two years. We know that will require a step change in provision. This is completely new. The first two phases are building on something that is already provided in part. This will be new, so there will be specific actions needed there to grow the workforce. That'll be informed by the work we're currently doing. I'll update colleagues regularly as we reach that phase. Of course, Welsh-medium provision, as you would expect, is a core element of this expansion and a core concern of this Government. So, we're working closely with Mudiad Meithrin. The chief executive, Dr Catrin Edwards, is a member of the expert steering group. We are already taking measures now. We announced a new pilot scheme, which is coming through the National Centre for Learning Welsh, to build the Welsh language skills of our childcare workforce in order to increase that capacity. Diolch yn fawr. Rwy'n croesawu'r gefnogaeth yn fawr. Rwy'n gyffrous iawn am y polisi hwn, ac fe welson ni'r cyffro hwnnw ar stepen y drws, onid oedden ni? Oherwydd rwy'n credu y gallwch chi ei gymharu. Pan fyddwn ni'n cyflawni hyn, bydd yn un o'r cynigion mwyaf hael—wel, y cynnig mwyaf hael yn y DU, yn sicr—yn fyd-eang, mewn gwirionedd. Mae yna wledydd sy'n achub y blaen arnom, ond rwy'n credu bod hyn yn rhywbeth a ddylai fod yn fathodyn anrhydedd go iawn i Gymru. Yn fwy na hynny, fydd e ddim yn fathodyn anrhydedd gwag; bydd hyn yn rhywbeth a fydd yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i fywydau pobl. Felly, rwy'n credu ei bod hi'n wych gweld y brwdfrydedd dros yr ehangiad hwn. Rwy'n ei glywed gan randdeiliaid a phartneriaid. Mae'n ymrwymiad sylweddol, a bydd, bydd angen cynnydd sylweddol yn nifer y gweithlu. Felly, fel y dywedais i, mae hon yn un o themâu allweddol gwaith ein grŵp arbenigol. Rydyn ni'n datblygu'r rhagamcanion hynny o faint o staff rydyn ni'n mynd i fod eu hangen, lle rydyn ni'n mynd i fod eu hangen wrth i ni weithio trwy'r camau hyn. Un o gamau penodol yr ehangiad hwnnw yw ymestyn y gofal plant a ariennir i naw mis i ddwy oed. Rydyn ni'n gwybod y bydd angen newid sylweddol yn y ddarpariaeth i wneud hynny. Mae hyn yn hollol newydd. Mae'r ddau gam cyntaf yn adeiladu ar rywbeth sydd eisoes yn cael ei ddarparu'n rhannol. Bydd hyn yn newydd, felly bydd angen camau penodol yno i dyfu'r gweithlu. Bydd hynny'n cael ei lywio gan y gwaith rydyn ni'n ei wneud ar hyn o bryd. Fe wnaf i ddiweddaru cyd-Aelodau'n rheolaidd wrth i ni gyrraedd y cam hwnnw. Wrth gwrs, mae darpariaeth cyfrwng Cymraeg, fel y byddech chi'n disgwyl, yn elfen graidd o'r ehangiad hwn ac yn bryder craidd i'r Llywodraeth hon. Felly, rydyn ni'n gweithio'n agos gyda Mudiad Meithrin. Mae'r prif weithredwr, Dr Catrin Edwards, yn aelod o'r grŵp llywio arbenigol. Rydyn ni eisoes yn cymryd mesurau nawr. Fe wnaethon ni gyhoeddi cynllun peilot newydd, sy'n dod drwy'r Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol, i adeiladu sgiliau Cymraeg ein gweithlu gofal plant er mwyn cynyddu'r gallu hwnnw. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767820 354 En 2026-07-14T17:18:37 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=13719&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=13719&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 12154 12154 Catherine Cullen AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12154 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12154 Cullen, Catherine We have a statement on early years childcare and play, but I note in it that play is not mentioned once. When we look back to our own childhoods, play develops resilience, communication skills and emotional well-being. For many children, particularly those that are facing disadvantage, play can be the difference between isolation and inclusion, between struggling and thriving. In my constituency, I've had people complain—this is Blaenau Gwent Caerffili Rhymni—about play services there. So, I took the opportunity last week to go over to Torfaen, where they've got absolutely excellent play services. Torfaen Play are offering to young people of all ages—so, these are little ones as well—they support children with additional needs, care-experienced children, young carers and families across the community. What stood out for me was not only the breadth of work, but the life-changing impact. So, what we've got is, in Blaenau Gwent Caerffili Rhymni, we've got children that are really struggling through lack of play facilities, but, in Torfaen, it's the opposite way round. So, for a Government who talks persistently about equality, could I ask what measures they are taking to ensure that high-quality play opportunities are available for everybody, regardless of where they live, and is there funding specifically for play? Mae gennym ni ddatganiad ar y blynyddoedd cynnar, gofal plant a chwarae, ond rwy'n nodi nad yw chwarae yn cael ei grybwyll unwaith. Pan edrychwn ni nôl ar ein plentyndod ein hunain, mae chwarae yn datblygu gwydnwch, sgiliau cyfathrebu a lles emosiynol. I lawer o blant, yn enwedig y rhai sy'n wynebu anfantais, gall chwarae fod y gwahaniaeth rhwng ynysu a chynhwysiant, rhwng brwydro a ffynnu. Yn fy etholaeth i, rwyf wedi cael pobl yn cwyno—Blaenau Gwent Caerffili Rhymni yw hyn—am wasanaethau chwarae yno. Felly, fe achubais i ar y cyfle yr wythnos diwethaf i fynd draw i Dorfaen, lle mae ganddyn nhw wasanaethau chwarae hollol wych. Mae Chwarae Torfaen yn cynnig i bobl ifanc o bob oed—felly, y rhai bach hefyd—maen nhw'n cefnogi plant ag anghenion ychwanegol, plant sydd â phrofiad o ofal, gofalwyr ifanc a theuluoedd ar draws y gymuned. Yr hyn a wnaeth sefyll allan i mi oedd nid yn unig ehangder y gwaith, ond yr effaith sy'n newid bywyd. Felly, yr hyn sydd gennym ni, ym Mlaenau Gwent Caerffili Rhymni, yw mae gennym ni blant sy'n ei chael hi'n anodd iawn oherwydd diffyg cyfleusterau chwarae, ond, yn Nhorfaen, mae'r gwrthwyneb yn wir. Felly, i Lywodraeth sy'n siarad yn barhaus am gydraddoldeb, a allaf ofyn pa fesurau maen nhw'n eu cymryd i sicrhau bod cyfleoedd chwarae o ansawdd uchel ar gael i bawb, ni waeth ble maen nhw'n byw, ac a oes cyllid ar gyfer chwarae yn benodol? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767792 355 En 2026-07-14T17:20:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=13802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=13802&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767816 356 En 2026-07-14T17:20:01 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=13803&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=13803&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned This statement is specifically on the childcare expansion, but I accept, of course, that these things are linked. Play is within my portfolio; I'm not speaking about that today, but I would encourage you to ask me questions about that when I am here to answer questions on my broader portfolio. But I would say that ensuring children have access to childcare absolutely helps to socialise them, to bring out that play, which we know is absolutely key to children's development. As I said before, this is about making children also more ready for school and learning, getting into that foundation phase. But I would encourage you to perhaps ask me a question or write to me specifically about your concerns as regards play. Datganiad ar ehangu gofal plant yn benodol yw hwn, ond rwy'n derbyn, wrth gwrs, bod y pethau hyn yn gysylltiedig. Mae chwarae yn rhan o fy mhortffolio i; dydw i ddim yn siarad am hynny heddiw, ond byddwn i'n eich annog i ofyn cwestiynau i mi am hynny pan fyddaf i yma i ateb cwestiynau ar fy mhortffolio ehangach. Ond byddwn i'n dweud bod sicrhau bod plant yn cael mynediad at ofal plant yn helpu i'w cymdeithasoli, i ddod â'r chwarae hwnnw allan, yr ydym yn gwybod ei fod yn gwbl allweddol i ddatblygiad plant. Fel y dywedais o'r blaen, mae hyn hefyd yn ymwneud â sicrhau bod plant yn fwy parod ar gyfer yr ysgol a dysgu, gan fynd i mewn i'r cyfnod sylfaen hwnnw. Ond byddwn i'n eich annog i ofyn cwestiwn i mi efallai neu ysgrifennu ataf yn benodol am eich pryderon o ran chwarae. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767819 357 En 2026-07-14T17:20:53 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=13855&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=13855&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 12141 12141 Zaynub Akbar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12141 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12141 Akbar, Zaynub Cabinet Minister, families in Cardiff already face some of the highest childcare costs in Wales, with average fees significantly above those in other areas. One constituent of mine in particular, Lizzie, recently told me that she is paying £92 a day for a local nursery. She says, in her words, 'Childcare is single-handedly the biggest financial issue for my family and the reason we cannot yet afford to have a second child. We currently pay over £1,400 a month, which is £400 more than our mortgage.' Llywydd, given the significant childcare costs faced by many families in Cardiff specifically, it is crucial that the expanded offer reflects the pressures being felt in our higher cost communities, in addition to the needs of the rest of Wales. So, I wanted to ask: when can Lizzie and other families across Cardiff, specifically, expect to be included in the expanded offer, what factors are determining which areas are being prioritised, and how can you ensure fairness for families in higher cost areas like Cardiff in the meantime? Weinidog Cabinet, mae teuluoedd yng Nghaerdydd eisoes yn wynebu rhai o'r costau gofal plant uchaf yng Nghymru, gyda ffioedd cyfartalog yn sylweddol uwch na'r rhai mewn ardaloedd eraill. Dywedodd un etholwr i mi yn benodol, Lizzie, wrtha i'n ddiweddar ei bod hi'n talu £92 y dydd am feithrinfa leol. Mae'n dweud, yn ei geiriau ei hun, 'Gofal plant yw'r mater ariannol mwyaf i fy nheulu a'r rheswm pam na allwn ni fforddio cael ail blentyn eto. Ar hyn o bryd rydyn ni'n talu dros £1,400 y mis, sef £400 yn fwy na'n morgais.' Lywydd, o ystyried y costau gofal plant sylweddol sy'n wynebu llawer o deuluoedd yng Nghaerdydd yn benodol, mae'n hanfodol bod y cynnig estynedig yn adlewyrchu'r pwysau sy'n cael eu teimlo yn ein cymunedau cost uwch, yn ogystal ag anghenion gweddill Cymru. Felly, roeddwn i eisiau gofyn: pryd all Lizzie a theuluoedd eraill ledled Caerdydd, yn benodol, ddisgwyl cael eu cynnwys yn y cynnig estynedig, pa ffactorau sy'n penderfynu pa ardaloedd sy'n cael eu blaenoriaethu, a sut allwch chi sicrhau tegwch i deuluoedd mewn ardaloedd cost uwch fel Caerdydd yn y cyfamser? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767821 358 Cy 2026-07-14T17:22:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=13922&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=13922&l=en 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr am y cwestiwn. Thank you very much for the question. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767822 359 En 2026-07-14T17:22:02 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=13924&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=13924&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned I absolutely agree that childcare costs across Wales are prohibitively high. One of the reasons for this policy is understanding that it will be a mitigation against the high cost of living for families. It will put money back in people's pockets, and parents, especially mothers, of course, can find themselves locked out of the labour market, and children then, of course, prevented from accessing all the benefits of quality childcare. So, as regards prioritisation, we're committed to make progress on the expansion as soon as we can. As I mentioned in my statement, we're making very good progress to offer childcare to all two-year-olds all over Wales, and we're urging all local authorities to work with us to complete this stage, and, as I say, the vast majority of them are there and will be there. So, at the moment, thousands of children across Wales don't get any childcare support, and so we're going to go from that current reality to a system where all families are able to access support, but we have to add to that support incrementally until we reach our full commitment. But by proceeding with and getting early momentum with this initial phase, I think, of getting 12.5 hours funded childcare to all two-year-olds, we're really laying the foundations of that truly universal funded childcare offer, which, as I say, is something only a handful of countries in the world have achieved. Rwy'n cytuno'n llwyr bod costau gofal plant ledled Cymru yn afresymol o uchel. Un o'r rhesymau dros y polisi hwn yw deall y bydd yn lliniaru yn erbyn y costau byw uchel i deuluoedd. Bydd yn rhoi arian yn ôl ym mhocedi pobl, a gall rhieni, yn enwedig mamau, wrth gwrs, gael eu cau allan o'r farchnad lafur, a gall plant wedyn, wrth gwrs, gael eu hatal rhag cael mynediad at holl fanteision gofal plant o safon. Felly, o ran blaenoriaethu, rydym wedi ymrwymo i wneud cynnydd ar yr ehangu cyn gynted ag y gallwn. Fel y soniais yn fy natganiad, rydyn ni'n gwneud cynnydd da iawn i gynnig gofal plant i bob plentyn dwy oed ledled Cymru, ac rydyn ni'n annog pob awdurdod lleol i weithio gyda ni i gwblhau'r cam hwn, ac, fel y dywedais i, mae'r mwyafrif helaeth ohonyn nhw yno ac fe fyddan nhw yno. Felly, ar hyn o bryd, mae miloedd o blant ledled Cymru sydd ddim yn cael unrhyw gymorth gofal plant, ac felly rydyn ni'n mynd i fynd o'r realiti presennol hwnnw i system lle mae pob teulu yn gallu cael mynediad at gymorth, ond mae'n rhaid i ni ychwanegu at y cymorth hwnnw'n raddol nes ein bod ni'n cyrraedd ein hymrwymiad llawn. Ond trwy fwrw ati a chael momentwm cynnar gyda'r cam cychwynnol hwn, rwy'n credu, o sicrhau 12.5 awr o ofal plant wedi'i ariannu i bob plentyn dwy oed, rydyn ni wir yn gosod y sylfeini ar gyfer y cynnig gofal plant wedi'i ariannu gwirioneddol gyffredinol hwnnw, sydd, fel y dywedaf, yn rhywbeth dim ond llond llaw o wledydd yn y byd sydd wedi'i gyflawni. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767823 360 En 2026-07-14T17:23:41 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=14023&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=14023&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 12167 12167 Sarah Cooper-Lesadd AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12167 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12167 Cooper-Lesadd, Sarah I'd like to thank Kiera Marshall for her excellent question on capacity. The Minister has characterised these benches as focused on worst-case scenarios. I asked whether she'd modelled for very high demand, because planning for a policy that succeeds beyond expectation isn't negativity, it's prudence, but today my question is about proving success. Last week, the Minister told this Senedd we're not able to measure the difference in Wales that having early years education makes. You stated last week that early years provision transforms children's potential, but I'm asking about benchmarking, yet she has told us Wales cannot currently measure that difference. So, this roll-out is happening now. How will the Minister prove that this £375 million policy delivers the transformation she describes when the children reached first will have received the offer before any baseline would have been analysed or met? So, this is about benchmarking. Hoffwn ddiolch i Kiera Marshall am ei chwestiwn ardderchog ar gapasiti. Mae'r Gweinidog wedi nodweddu'r meinciau hyn fel rhai sy'n canolbwyntio ar senarios gwaethaf. Fe ofynnais i a oedd hi wedi modelu ar gyfer galw uchel iawn, oherwydd dydy cynllunio ar gyfer polisi sy'n llwyddo y tu hwnt i'r disgwyl ddim yn rhywbeth negyddol, mae'n beth call i'w wneud, ond heddiw mae fy nghwestiwn yn ymwneud â phrofi llwyddiant. Yr wythnos diwethaf, dywedodd y Gweinidog wrth y Senedd hon nad ydym yn gallu mesur y gwahaniaeth y mae cael addysg blynyddoedd cynnar yn ei wneud yng Nghymru. Fe ddywedoch chi yr wythnos diwethaf fod darpariaeth blynyddoedd cynnar yn trawsnewid potensial plant, ond rwy'n gofyn am feincnodi, ond mae hi wedi dweud wrthym na all Cymru fesur y gwahaniaeth hwnnw ar hyn o bryd. Felly, mae'r broses gyflwyno hon yn digwydd nawr. Sut fydd y Gweinidog yn profi bod y polisi £375 miliwn hwn yn cyflawni'r trawsnewidiad y mae hi'n ei ddisgrifio pan fydd y plant sydd wedi'u cyrraedd gyntaf wedi derbyn y cynnig cyn y byddai unrhyw linell sylfaen wedi cael ei dadansoddi neu ei chyflawni? Felly, mae hyn yn ymwneud â meincnodi. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767824 361 En 2026-07-14T17:24:36 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=14078&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=14078&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Thank you for the question. I think I just answered the question in that we absolutely recognise the need for better benchmarking; we simply haven't got that in place. It exists in parts, but it isn't satisfactory and isn't measuring what we think we need it to measure. Having seen learning from childcare provision both in the UK and internationally, we can see that, for instance, 100 per cent is unlikely. However, as work continues on developing this policy, we are, as I said, going to respond to any emerging trend, and that will include demand. And we remain ready and willing—and that's why this work has to be planned and phased in this way, in order to respond to those things—to adjust and refine our plans. But this is an ambitious Government, as I said, and we fully hope that as many children as possible take up the offer that we'll be able to give them.  Diolch am y cwestiwn. Rwy'n credu fy mod i newydd ateb y cwestiwn o ran ein bod ni'n cydnabod yn llwyr bod angen gwell meincnodi; yn syml, does ganddon ni ddim hynny. Mae'n bodoli i ryw raddau, ond dydy e ddim yn foddhaol a dydy e ddim yn mesur yr hyn rydyn ni'n meddwl y mae angen iddo ei fesur. Ar ôl gweld yr hyn sydd wedi'i ddysgu o ddarpariaeth gofal plant yn y DU ac yn rhyngwladol, gallwn ni weld, er enghraifft, bod 100 y cant yn annhebygol. Fodd bynnag, wrth i waith fynd rhagddo i ddatblygu'r polisi hwn, rydyn ni, fel y dywedais, yn mynd i ymateb i unrhyw duedd sy'n dod i'r amlwg, a bydd hynny'n cynnwys galw. Ac rydyn ni'n parhau i fod yn barod—a dyna pam mae'n rhaid i'r gwaith hwn gael ei gynllunio a'i gyflwyno'n raddol yn y modd hwn, er mwyn ymateb i'r pethau hynny—i addasu a mireinio ein cynlluniau. Ond mae hon yn Llywodraeth uchelgeisiol, fel y dywedais i, ac rydyn ni'n gwbl obeithiol y bydd cynifer o blant â phosibl yn derbyn y cynnig y byddwn ni'n gallu ei roi iddyn nhw.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767826 362 En 2026-07-14T17:25:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=14102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=14102&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767827 363 En 2026-07-14T17:25:39 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=14141&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=14141&l=cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane I do welcome this statement. Thank you very much for all of the work that's gone into it. You've said that you've got a laser focus on delivering this, having had the ambition that many of the parties here in this Siambr had. So, I really take issue with Reform UK and your spokesperson criticising the ambition, because you never had an ambition—nothing in your manifesto talked about childcare whatsoever. So, the criticism of the ambition is actually without any foundation.  My question to you, though, if I may, is about our private providers. We do rely on private providers across Wales, and particularly in rural areas we see that they're really up against it. So, how will their interests be represented on your panel, because currently it's only through Cwlwm? Will you be looking to get more views from independent providers? And also how will that be rolled out in rural areas? Diolch yn fawr iawn.  Rwy'n croesawu'r datganiad hwn. Diolch yn fawr iawn am yr holl waith sydd wedi mynd i mewn iddo. Rydych chi wedi dweud eich bod chi'n canolbwyntio'n fanwl ar gyflawni hyn, ar ôl i chi fod â'r uchelgais a oedd gan lawer o'r pleidiau yma yn y Siambr hon. Felly, rwyf wir yn anghytuno â Reform UK a'ch llefarydd yn beirniadu'r uchelgais, oherwydd doedd dim uchelgais gennych chi—doedd dim byd yn eich maniffesto yn sôn am ofal plant o gwbl. Felly, mewn gwirionedd, does dim sail i'r feirniadaeth ar yr uchelgais.  Fodd bynnag, mae fy nghwestiwn i chi, os caf i, yn ymwneud â'n darparwyr preifat. Rydyn ni yn dibynnu ar ddarparwyr preifat ledled Cymru, ac yn enwedig mewn ardaloedd gwledig rydyn ni'n gweld eu bod nhw wir yn wynebu heriau. Felly, sut y bydd eu buddiannau yn cael eu cynrychioli ar eich panel, oherwydd ar hyn o bryd dim ond trwy Cwlwm mae hynny? A fyddwch chi'n edrych i gael mwy o farn gan ddarparwyr annibynnol? A hefyd sut y bydd hynny'n cael ei gyflwyno mewn ardaloedd gwledig? Diolch yn fawr iawn.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767828 364 Cy 2026-07-14T17:26:36 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=14198&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=14198&l=en 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr i'r Aelod am y cwestiwn, a diolch yn fawr am y gefnogaeth ac am y gwaith ymgyrchu rŷch chi ac eraill yn y Siambr yma wedi ei wneud ar y pwnc polisi hollbwysig yma. Dwi'n falch eich bod chi'n rhannu ein huchelgais ni ar gyfer plant Cymru, a dwi'n gwybod eich bod chi. O ran y llais yna ar y panel, mae Cwlwm, fel y gwnaethoch chi sôn, wedi ei gynrychioli ar y panel, ond hefyd mae yna gynrychiolydd yna o'r WLGA, sydd wrth gwrs yn cynrychioli holl awdurdodau lleol Cymru. Felly, maen nhw yn llafar ac yn cymryd y negeseuon yna sy'n dod gan eu haelodau nhw a'u cynghorau nhw ynglŷn â sefyllfa arbennig nifer o ardaloedd amrywiol yng Nghymru. Ac fel y soniais i, dyw'r grŵp yma ddim wedi ei gyfyngu. Mae yna aelodaeth graidd, a beth rydyn ni'n ei wneud, ac wedi ei wneud—rydyn ni wedi cwrdd dwywaith yn barod—yw ein bod ni'n gofyn i bobl ddod atom ni. Felly, fe fydd edrych ar y darlun gwledig yn sicr, ac, fel roeddwn i'n dweud, mae'r anghenion gwahanol yna sy'n mynd i fod ar draws Cymru yn un o'r pethau y byddwn ni'n sicr yn ei ystyried. Thank you very much to the Member for the question, and thank you very much for the support and for the campaigning work that you and others in this Chamber have done on this crucial policy area. I'm pleased that you share our ambition for the children of Wales, and I know you do.  In terms of that voice on the panel, Cwlwm, as you mentioned, are represented on the panel, but also there is a representative from the WLGA, who of course represents all of Wales's local authorities. So, they are vocal and taking those messages from their councils in terms of the particular situation in the many diverse areas of Wales. And as I mentioned, this group is not limited. There is a core membership, and what we are doing and have done—we've met twice already—is that we ask people to join us. So, looking at the rural picture will certainly be part of that, and, as I said, those differing needs that will exist across Wales will be one of the things that we will certainly be considering.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767841 365 Cy 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play I Daeth y Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) i’r Gadair. The Deputy Presiding Officer (Kerry Ferguson) took the Chair. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767829 366 Cy 2026-07-14T17:27:52 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=14274&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=14274&l=en 260714-6 5. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Diweddariad ar Ofal Plant a Chwarae’r Blynyddoedd Cynnar 5. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Update on Early Years Childcare and Play C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch, Dirprwy Brif Weinidog.  Thank you, Deputy First Minister.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767830 367 Cy 2026-07-14T17:27:54 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=14276&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=14276&l=en 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Ymlaen felly at eitem 6, datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol, blaenoriaethau ar gyfer iechyd cyhoeddus ac ataliol. Galwaf ar y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol, Nerys Evans.  We'll move on, therefore, to item 6, a statement by the Deputy Minister for Public Health and Preventative Health, priorities for public and preventative health. I call on the Deputy Minister for Public and Preventative Health, Nerys Evans.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767832 368 Cy 2026-07-14T17:28:10 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=14292&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=14292&l=en 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 261 261 Nerys Evans AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=261 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Deputy Minister for Public and Preventative Health Y Dirprwy Weinidog Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol Evans, Nerys Ddirprwy Lywydd, heddiw dwi'n nodi fy mlaenoriaethau gweinidogol ar gyfer iechyd cyhoeddus ac ataliol dros dymor y Senedd hon. Wrth inni ddathlu 78 mlynedd ers i Aneurin Bevan sefydlu'r NHS ar sail yr egwyddor radical na ddylai amgylchiadau eich genedigaeth fyth benderfynu ansawdd eich gofal, mae'n werth cofio geiriau Bevan ei hun, Dirprwy Lywydd, today I am setting out my ministerial priorities for public and preventative health for this Senedd term. As we celebrate 78 years since Aneurin Bevan established the NHS, built on the radical principle that the circumstances of your birth should never determine the quality of your care, it is worth recalling Bevan's own words, 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767833 369 En 2026-07-14T17:28:33 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=14315&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=14315&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 261 261 Nerys Evans AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=261 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys 'the victories won by preventive medicine are much the most important for mankind.' 'y buddugoliaethau a geir drwy feddyginiaeth ataliol yw'r rhai pwysicaf o lawer i ddynolryw.' 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767834 370 Cy 2026-07-14T17:28:38 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=14320&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=14320&l=en 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 261 261 Nerys Evans AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=261 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Dros saith degawd wedyn, mae'r neges honno yr un mor berthnasol ag erioed. Ond dyw trin salwch ar ei ben ei hun ddim yn ddigon. Mae iechyd cyhoeddus ac ataliol yn allweddol i sicrhau dyfodol mwy cynaliadwy i'n system iechyd ac i'n poblogaeth ehangach. Mewn cyfnod pan fo'r galw am wasanaethau'n cynyddu, anghenion pobl yn mynd yn fwy cymhleth a phwysau ariannol yn dwysáu, mae'n rhaid inni symud o reoli salwch at fynd i'r afael â'r achosion sylfaenol. Am y tro cyntaf ers datganoli, mae gan Gymru Weinidog sydd â chyfrifoldeb penodol dros iechyd ataliol. Mae hynny'n gam sylweddol ymlaen. Mae e'n ddatganiad clir o fwriad y Prif Weinidog bod atal salwch yn flaenoriaeth genedlaethol. Mae'r dull hwn hefyd yn adlewyrchu'r ymrwymiad maniffesto i symud yn ehangach tuag at wario ar atal ym mhob maes polisi. Dyw'r angen am y newid yma ddim yn newydd. Yr hyn sydd wedi bod ar goll yw'r penderfyniad i'w wireddu. Am gyfnod rhy hir, mae ein modelau, ein prosesau a'n ffyrdd o weithio wedi canolbwyntio ar ymateb i argyfyngau, yn hytrach nag ar eu hatal a helpu pobl i fyw bywydau iachach a hapusach. Mae hynny'n newid nawr. O dan y Llywodraeth hon, fydd llwyddiant ddim yn cael ei fesur yn ôl nifer y derbyniadau i'r ysbyty, ond nifer y bobl sy'n aros yn ddigon iach i osgoi cael eu derbyn yn y lle cyntaf. Nid menter ar ei phen ei hun mo hon. Rŷn ni'n gwreiddio'r gwaith hwn ar draws y Llywodraeth drwy gyfres o gamau strategol er mwyn sicrhau ei fod yn cael ei adlewyrchu ym mhopeth a wnawn. Dwi eisoes wedi cynnal trafodaethau gyda'r holl Weinidogion Cabinet a'r Dirprwy Weinidogion i ystyried sut y gallwn ni wreiddio atal yn fwy effeithiol a chanolbwyntio ar wella iechyd pawb yng Nghymru. Ond mae pob taith yn dechrau gyda'r cam cyntaf, ac mae'r camau cynnar hynny yr un mor bwysig â phen y daith. Mae'r datganiad hwn yn nodi'r sylfeini sydd eisoes ar waith wrth inni fynd ar y trywydd cywir. More than seven decades on, that message remains as relevant as ever. But treating illness is never enough on its own. Preventative and public health are the key to unlocking a more sustainable future for our health system and our wider population. In an age where demands on services are increasing, people's needs are becoming more complex and financial pressures are intensifying, we must shift away from managing sickness to treating the root causes. For the first time since devolution, Wales now has a Minister with specific responsibility for preventative health. That is a significant step forward. It represents a clear statement of intent from the First Minister that preventing ill health is a national priority. This approach also reflects manifesto commitments to a wider shift towards preventative spending across all portfolio areas. The need to make this change is not new. What has been missing is the determination to deliver it. For too long, our models, processes and ways of working have been focused on responding to crises, rather than preventing them and helping people to live healthier and happier lives. This changes now. Under this Government, success will be measured not by the number of hospital admissions, but by the number of people who stay healthy enough to avoid hospital altogether. This isn't a standalone initiative. We are embedding this work across Government through a series of strategic measures to ensure it's reflected in everything that we do. I have already had discussions with all Cabinet Ministers and Deputy Ministers to consider how we embed prevention more effectively and focus on improving the health of everyone in Wales. But every journey begins with a first step, and those early steps matter just as much as the destination. This statement sets out the foundations that have already been laid to put us on the right path. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767815 371 Cy 2026-07-14T17:30:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=14402&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=14402&l=en 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767818 372 En 2026-07-14T17:30:02 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=14404&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=14404&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767817 373 En 2026-07-14T17:30:47 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=14449&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=14449&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 261 261 Nerys Evans AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=261 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys I have agreed with the First Minister that Government decision making will be informed by a shared focus on public and preventative health. Official and ministerial-level cross-Government governance arrangements are being established to support this. These arrangements will provide the foundations for a comprehensive new public health strategy and framework for Wales. Embedding prevention and health into decision making will be supported with the guidance and support for public bodies in preparing for when the Health Impact Assessment (Wales) Regulations 2025 come into force next year. Being serious about prevention also means having the budgetary mechanisms to match, and in line with our first 100 days commitments, officials are in the process of exploring better defining preventative spending within the Welsh budget, with the aim of instilling greater coherence in the deployment of resources. I have also held discussions with the Cabinet Minister for Finance and Treasury officials on options for the introduction of a designated preventative departmental expenditure limit—PDEL—within the Welsh Budget. In addition to the strategic cross-Government work, there are immediate priorities that we will be tackling, in addition to rolling out the 100-day commitments. I fully recognise the need for us to provide healthy environments that support people to make healthier choices and maintain a healthy weight, to reduce the risk of severe, life-threatening conditions, including type 2 diabetes, heart disease, stroke and certain cancers. This includes the roll-out of prevention programmes to encourage and support children and adults to be more active in line with the recent changes to the UK Chief Medical Officers' evidence-based physical activity guidelines. I recognise that weight-loss medications have a place for some patients, but we cannot simply medicate our way out of the high levels of obesity that we see across Wales and the UK. It must form part of a blended approach that includes looking at the food systems, regulation, availability and promotion of physical activity, alongside more medicalised interventions. We're getting to work straight away, through our first 100 days commitments. Firstly, on advancing the active mile and the Daily Mile Foundation work across primary schools, with preliminary work well under way with stakeholders to begin the roll-out. Secondly, I have discussed with the Cabinet Minister for Culture and Sport strengthening partnership working between health services and sport organisations, and the wider role both arts and sports can have in health pathways, and have agreed we will embed a workstream for this work within our new cross-Government structures. I will also be working closely with my colleague the Cabinet Secretary for Rural Resilience and Sustainability on the development of the food strategy for Wales. Together, we will consider the fundamental changes needed to strengthen our food systems and the opportunity this presents to improve access to affordable, nutritious food, support locally produced Welsh food, and embed healthy, sustainable food choices, education and awareness within our schools. Alongside this, we will be examining how we create healthier food environments across Wales. This includes considering the levers available to us to support healthier choices in the retail sector, across the out-of-home food settings, and within our communities, helping to make the healthy choice the easy choice. I am firmly committed to addressing the concerning rise in vaping among children and young people. Nearly one in four of our 11 to 16-year-olds has tried vaping, despite these products having been developed as a smoking cessation aid for adult smokers. The unintended consequences of their widespread availability and appeal to young people are deeply concerning, and this Government is determined to take action. The consultation we launched last week marks the first step in delivering the robust measures needed to protect the health of the next generation. Lung cancer disproportionately affects those from the most deprived communities, with a higher incidence rate in these areas. I am committed to improving outcomes with the development of a national lung cancer screening programme with integrated smoking cessation services. Smoking remains one of the leading causes of preventable illness and deaths in Wales and highlights stark inequalities. And through the groundbreaking Tobacco and Vapes Act 2026, we will progress towards the goal of creating the first smoke-free generation in Wales, and this will include work to further reduce smoking rates during pregnancy, which in Wales are the highest amongst the UK nations. My approach to addiction includes tackling substance misuse and is based on the principle of harm reduction, to support and protect families and communities from the problems associated with harmful substance use. I am focused on working across the Welsh Government to do all that we can to tackle the risk factors for substance misuse, alongside work to strengthen support for those that need it, ensuring our work is informed by the voices of those with lived experience. Reducing the equity gap will play a key role in my future vision for preventative services. This includes work to promote vaccinations and screening, which are disproportionately less prevalent amongst our most deprived communities. This will involve better engagement with our underserved communities, better access to services, and digital enablement. I have already taken action to introduce a time-limited meningitis B vaccination programme ahead of the winter peak, and an expansion to the respiratory syncytial virus programme to include those aged 65 to 74 who are immunosuppressed or with chronic respiratory disease. Both these actions will help reduce those affected by serious disease this winter. This national focus on prevention will be informed by and support local action, working with local government and the community and third sector. I'll be building on the work of Marmot places under the Health Equity Wales initiative that builds on learning from Torfaen and Blaenau Gwent in taking a more preventative approach with communities to the delivery of services and tackling inequalities. The importance of having a healthier, more resilient population is also clear in the context of the increasing frequency and severity of public health risks. The impacts of climate change on the health of the population have come to the fore with the recent extreme heat, but other linked risks include antimicrobial resistance, environmental hazards, and outbreaks of communicable diseases. A fundamental priority of any Government is to protect its population. This will include work to plan, prepare, and respond to existing and emerging public health risks, working with colleagues and partners to embed a one-health approach across human health, animal health and the environment, and looking internationally to share and learn best practice.  Rwyf wedi cytuno â'r Prif Weinidog y bydd proses y Llywodraeth o wneud penderfyniadau yn cael ei llywio gan bwyslais ar y cyd ar iechyd cyhoeddus ac ataliol. Mae trefniadau llywodraethu traws-lywodraethol ar lefel swyddogol a gweinidogol yn cael eu sefydlu i gefnogi hyn. Bydd y trefniadau hyn yn darparu'r sylfeini ar gyfer strategaeth a fframwaith iechyd cyhoeddus newydd cynhwysfawr ar gyfer Cymru. Bydd ymgorffori atal ac iechyd yn y broses o wneud penderfyniadau yn cael ei gefnogi gyda'r canllawiau a'r gefnogaeth i gyrff cyhoeddus wrth baratoi ar gyfer yr adeg pryd y daw Rheoliadau Asesiadau o'r Effaith ar Iechyd (Cymru) 2025 i rym y flwyddyn nesaf. Mae bod o ddifrif ynglŷn ag atal hefyd yn golygu cael y mecanweithiau cyllidebol i gyd-fynd â hyn, ac yn unol â'n hymrwymiadau 100 diwrnod cyntaf, mae swyddogion yn y broses o archwilio'r broses o ddiffinio gwariant ataliol yn well o fewn cyllideb Cymru, gyda'r nod o feithrin mwy o gydlyniant wrth ddefnyddio adnoddau. Rwyf hefyd wedi cynnal trafodaethau gyda Gweinidog y Cabinet dros Gyllid a swyddogion y Trysorlys ar opsiynau ar gyfer cyflwyno terfyn gwariant adrannol ataliol dynodedig—PDEL—o fewn Cyllideb Cymru. Yn ogystal â'r gwaith traws-lywodraethol strategol, mae yna flaenoriaethau uniongyrchol y byddwn yn mynd i'r afael â nhw, yn ogystal â chyflwyno'r ymrwymiadau 100 diwrnod. Rwy'n cydnabod yn llawn yr angen i ni ddarparu amgylcheddau iach sy'n cefnogi pobl i wneud dewisiadau iachach a chynnal pwysau iach, er mwyn lleihau'r risg o gyflyrau difrifol, sy'n peryglu bywyd, gan gynnwys diabetes math 2, clefyd y galon, strôc a rhai canserau. Mae hyn yn cynnwys cyflwyno rhaglenni atal i annog a chefnogi plant ac oedolion i fod yn fwy egnïol yn unol â'r newidiadau diweddar i ganllawiau gweithgarwch corfforol sy'n seiliedig ar dystiolaeth Prif Swyddogion Meddygol y DU. Rwy'n cydnabod bod meddyginiaethau colli pwysau yn addas i rai cleifion, ond ni allwn feddyginiaethu ein ffordd allan o'r lefelau uchel o ordewdra a welwn ledled Cymru a'r DU. Rhaid iddo fod yn rhan o ddull cymysg sy'n cynnwys edrych ar y systemau bwyd, rheoleiddio, argaeledd a hyrwyddo gweithgarwch corfforol, ochr yn ochr ag ymyriadau mwy meddygol. Rydyn ni'n dechrau gweithio ar unwaith, trwy ein hymrwymiadau 100 diwrnod cyntaf. Yn gyntaf, ar hyrwyddo'r filltir egnïol a gwaith Elusen y Filltir Ddyddiol ar draws ysgolion cynradd, gyda gwaith rhagarweiniol ar y gweill gyda rhanddeiliaid i ddechrau'r gwaith cyflwyno. Yn ail, rwyf wedi trafod gyda'r Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon y gwaith i gryfhau partneriaeth rhwng gwasanaethau iechyd a sefydliadau chwaraeon, a'r rôl ehangach y gall y celfyddydau a chwaraeon ei chael mewn llwybrau iechyd, ac wedi cytuno y byddwn yn ymgorffori ffrwd waith ar gyfer y gwaith hwn o fewn ein strwythurau traws-lywodraethol newydd. Byddaf hefyd yn gweithio'n agos gyda fy nghyd-Aelod, Gweinidog y Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd ar ddatblygu strategaeth fwyd Cymru. Gyda'n gilydd, byddwn yn ystyried y newidiadau sylfaenol sydd eu hangen i gryfhau ein systemau bwyd a'r cyfle y mae hyn yn ei gyflwyno i wella mynediad at fwyd fforddiadwy, maethlon, cefnogi bwyd o Gymru a gynhyrchir yn lleol, ac ymgorffori dewisiadau bwyd, addysg ac ymwybyddiaeth iach, gynaliadwy yn ein hysgolion. Ochr yn ochr â hyn, byddwn yn archwilio sut rydym yn creu amgylcheddau bwyd iachach ledled Cymru. Mae hyn yn cynnwys ystyried yr ysgogiadau sydd ar gael i ni i gefnogi dewisiadau iachach yn y sector manwerthu, ar draws y lleoliadau bwyd y tu allan i'r cartref, ac o fewn ein cymunedau, gan helpu i wneud y dewis iach yn ddewis hawdd. Rwy'n hollol ymrwymedig i fynd i'r afael â'r cynnydd pryderus mewn fepio ymhlith plant a phobl ifanc. Mae bron i un o bob pedwar o'n plant 11 i 16 oed wedi rhoi cynnig ar fepio, er bod y cynhyrchion hyn wedi'u datblygu fel cymorth ar gyfer rhoi'r gorau i ysmygu i oedolion. Mae canlyniadau anfwriadol eu hargaeledd eang a'u hapêl i bobl ifanc yn bryderus iawn, ac mae'r Llywodraeth hon yn benderfynol o weithredu. Mae'r ymgynghoriad a lansiwyd gennym yr wythnos diwethaf yn nodi'r cam cyntaf i gyflawni'r mesurau cadarn sydd eu hangen i amddiffyn iechyd y genhedlaeth nesaf. Mae canser yr ysgyfaint yn effeithio'n anghymesur ar y rhai o'r cymunedau mwyaf difreintiedig, gyda chyfradd achosion uwch yn yr ardaloedd hyn. Rwy'n ymrwymedig i wella canlyniadau drwy ddatblygu rhaglen sgrinio canser yr ysgyfaint genedlaethol gyda gwasanaethau rhoi'r gorau i ysmygu integredig. Mae ysmygu yn parhau i fod yn un o brif achosion salwch a marwolaethau y gellir eu hatal yng Nghymru ac mae'n tynnu sylw at anghydraddoldebau amlwg. A thrwy Ddeddf Tybaco a Fêps 2026 sy'n arloesol, byddwn yn symud ymlaen tuag at y nod o greu'r genhedlaeth ddi-fwg gyntaf yng Nghymru, a bydd hyn yn cynnwys gwaith i leihau cyfraddau ysmygu ymhellach yn ystod beichiogrwydd, sydd yr uchaf yng Nghymru ymhlith cenhedloedd y DU. Mae fy null gweithredu o ran caethiwed yn cynnwys mynd i'r afael â chamddefnyddio sylweddau ac mae'n seiliedig ar yr egwyddor o leihau niwed, i gefnogi ac amddiffyn teuluoedd a chymunedau rhag y problemau sy'n gysylltiedig â defnyddio sylweddau niweidiol. Rwy'n canolbwyntio ar weithio ar draws Llywodraeth Cymru i wneud popeth y gallwn i fynd i'r afael â'r ffactorau risg o gamddefnyddio sylweddau, ochr yn ochr â gwaith i gryfhau'r gefnogaeth i'r rhai sydd ei hangen, gan sicrhau bod ein gwaith yn cael ei lywio gan leisiau'r rhai sydd â phrofiad bywyd. Bydd lleihau'r bwlch tegwch yn chwarae rhan allweddol yn fy ngweledigaeth ar gyfer gwasanaethau ataliol yn y dyfodol. Mae hyn yn cynnwys gwaith i hyrwyddo brechiadau a sgrinio, sy'n llai cyffredin, yn anghymesur, ymhlith ein cymunedau mwyaf difreintiedig. Bydd hyn yn cynnwys gwell ymgysylltu â'n cymunedau sydd heb eu gwasanaethu, gwell mynediad at wasanaethau, a galluogi digidol. Rwyf eisoes wedi cymryd camau i gyflwyno rhaglen frechu llid yr ymennydd B sydd â chyfyngiad amser cyn brig y gaeaf, ac ehangu'r rhaglen feirws syncytiol anadlol i gynnwys y rhai rhwng 65 a 74 oed sy'n imiwnoataliedig neu â chlefyd anadlol cronig. Bydd y ddwy weithred hyn yn helpu i leihau'r nifer yr effeithir arnynt gan glefyd difrifol dros y gaeaf. Bydd y pwyslais cenedlaethol hwn ar atal yn cael ei lywio gan weithredu lleol ac yn cefnogi hynny, gan weithio gyda llywodraeth leol a'r gymuned a'r trydydd sector. Byddaf yn adeiladu ar waith lleoliadau Marmot o dan fenter Tegwch Iechyd Cymru sy'n adeiladu ar yr hyn a ddysgwyd yn Nhorfaen a Blaenau Gwent wrth fabwysiadu dull mwy ataliol gyda chymunedau o ran darparu gwasanaethau a mynd i'r afael ag anghydraddoldebau. Mae pwysigrwydd cael poblogaeth iachach, fwy gwydn hefyd yn amlwg yng nghyd-destun amlder a difrifoldeb cynyddol risgiau iechyd y cyhoedd. Mae effeithiau newid hinsawdd ar iechyd y boblogaeth wedi dod i'r amlwg gyda'r gwres eithafol diweddar, ond mae risgiau cysylltiedig eraill yn cynnwys ymwrthedd gwrthficrobaidd, peryglon amgylcheddol, ac achosion o glefydau trosglwyddadwy. Un o flaenoriaethau sylfaenol unrhyw Lywodraeth yw amddiffyn ei phoblogaeth. Bydd hyn yn cynnwys gwaith i gynllunio, paratoi ac ymateb i risgiau iechyd cyhoeddus presennol ac sy'n dod i'r amlwg, gweithio gyda chydweithwyr a phartneriaid i ymgorffori dull un iechyd ar draws iechyd pobl, iechyd anifeiliaid a'r amgylchedd, ac edrych yn rhyngwladol er mwyn rhannu a dysgu am yr arfer gorau.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767825 374 En 2026-07-14T17:35:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=14702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=14702&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767835 375 Cy 2026-07-14T17:37:46 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=14868&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=14868&l=en 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 261 261 Nerys Evans AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=261 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Lywydd, rŷn ni'n credu'n gryf fod adeiladu poblogaeth iachach nid yn unig yn ofyniad moesol, yn enwedig wrth inni fynd i'r afael ag anghydraddoldebau dwfn a hirsefydlog, ond hefyd yn hanfodol i gryfhau ffyniant a gwydnwch ein cenedl. Dyna pam rŷn ni'n gwreiddio'r egwyddor hon ar draws y Llywodraeth, fod gan bob rhan ohoni, nid jest y rhai sydd ag iechyd yn eu portffolio, gyfrifoldeb ar y cyd i gefnogi'r uchelgais hon. Dwi'n edrych ymlaen at roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am gynnydd y gwaith pan fyddwn yn dychwelyd yn yr hydref. Llywydd, we firmly believe that building a healthier population is not only a moral imperative, particularly in tackling deep-rooted inequalities, but is also fundamental to improving the wider prosperity and resilience of our nation. That is why we are embedding this principle across the Government, that every part of Government, not just those with health within their portfolio, have a shared responsibility to support this ambition. I look forward to updating Members on the progress we are making when we return in the autumn. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767836 376 En 2026-07-14T17:38:24 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=14906&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=14906&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 8585 8585 James Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James I'd like to welcome the Minister to her post. I'll stop the pleasantries here because people are watching the clock and we'll be here all night. So, anyway, I'll move on to your statement, Minister. It says here that you've had bilaterals with Cabinet Ministers and Deputy Ministers across Government. That's lovely, but I'd like to know what the next steps of those are going to be, really, because if we don't know what's coming out of it, they're just lovely meetings to have, aren't they? You said here as well that you've talked to the First Minister and that Government decision making will be informed by a shared focus on public health. Well, I think we can all agree with that, but what does that look like in practice? We've heard these things before, and it would be quite good if we could get some understanding today as to what actually that looks like. You did say that officials and ministerial and cross-governance and arrangements are all being established. Fantastic, but what does this mean? How much is this going to cost the Welsh civil service, in terms of having all these cross-ministerial portfolios? Is this more civil servants to do this? Is this going to be managed within the current health portfolio? You also mentioned, further down in your statement, about creating a new budget line within the Government's overall budget-setting process. Is there a risk with that, even though I'm not against it in principle, that we could end up with a bit of silo working here? That, actually, other departments are all chipping in, trying to look for this pot of money, while, actually, if it sat directly within the departments, it would be easier to spend. If the cross-governmental work was focused on prevention, you maybe wouldn't need a budget line there. I'm sure the Finance Committee would be quite pleased if it wasn't there, as it's something else to look at. You also talked about weight-loss medication. This is something I've been quite involved in, actually. I haven't taken it personally. But I think one thing we have to be careful with, with weight-loss medication, is that, yes, it is changing lives, but it's not changing lifestyles. It cannot be seen as a silver bullet to losing weight long term, because we do know about the longer term health impacts, with osteoporosis in women, with people with cardiovascular problems emerging from these jabs, so I'd just like to know—. There needs to be a way for people to get off the treadmill, as such, of taking these jabs. So, I'd like to know what work you're doing with primary care to understand how you can work with local gyms, leisure facilities, so that when people are accessing weight-loss medication, their lifestyle is changing along with their life, because if you don't, it's just a vicious circle: you'll come off it, you'll put weight back on again, and you're back on the jabs and then end up in A&E with longer term problems, and that's no way to help our health service. You did talk about working quite closely with the wider portfolio across health. I'd be interested to know how much money you're intending to move into the prevention agenda. I know the Cabinet Minister for sport is here as well, and the Government talked an awful lot during the election period about moving money into that portfolio. So, it would be quite good today to get some figures on how much of that prevention agenda is going to be delivered there and what proportion of that is the budget. I think that's really important. You also mentioned working with the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability. I think it's very important. We talk about healthy food; I'm a big advocate of that. I know there were Members in the Conservative Party who brought forward a food Bill, which was supported across the Chamber, which is really important. But I think we need to make sure we've got good-quality food in schools. We've all seen the scandal with Thai chicken in our schools. That's not the sort of food we want to be putting into our kids. So, the prevention agenda is moving money into the schools' budget, so you can make sure that they can afford those good things in schools, and not imported food from across the world. What else here? Lung screening. You talked about a lung screening programme. Well, we had the pilot in the previous Senedd. That was a good success story that came out of it. I'm pleased you're rolling that out further and going to develop that. The one thing that was raised at the time was chronic obstructive pulmonary disease screening. If we don't embed COPD screening as part of that lung cancer screening process, you're literally having another test for something else. So, sometimes, it's cheaper to do it all at the same time. Yes, you might be double-diagnosing somebody, but if someone's got lung cancer, you can almost, at the same time, say they've got COPD, or they're developing it, or they have COPD and do not have cancer. So, to get it done first time is the right approach, rather than having numerous different tests for people. Treat it once and get it done with. Then you also talked about substance misuse. I know the Deputy Minister for mental health is also sat to your side. To deal with substance abuse—I think we have to look as well—you have to treat the individual, not the offence, as such. And if you are going to move to try and address this problem, mental health support has to be there. I know when Lynne Neagle, for example, was the Minister for mental health, she actually laboured on this quite a lot: that if you do not put the mental health support in place to support people on their substance misuse journey, whether that's drugs or alcohol, you're just going to have the revolving door of people getting clean and then coming back in again, because you've not dealt with the trauma that's led people there in the first place. And in the interests of time, Deputy Presiding Officer, I think I've taken my five minutes, even though I said I was going to be quite brief. So, if you could answer some of those questions, Deputy Minister, I'd be very much obliged. Diolch.  Hoffwn groesawu'r Gweinidog i'w swydd. Fe wnaf ddiwedd y moeseiriau yn y fan yma oherwydd mae pobl yn edrych ar y cloc a byddwn ni yma drwy'r nos. Felly, beth bynnag, rwyf am symud ymlaen at eich datganiad, Weinidog. Mae'n dweud yma eich bod chi wedi cael trafodaethau dwyochrog gyda Gweinidogion y Cabinet a Dirprwy Weinidogion ar draws y Llywodraeth. Mae hynny'n hyfryd, ond hoffwn wybod beth fydd y camau nesaf, mewn gwirionedd, oherwydd os nad ydym yn gwybod beth fydd yn deillio o hynny, dim ond cyfarfodydd hyfryd i'w cael ydyn nhw, onid e? Dywedoch chi yma hefyd eich bod wedi siarad â'r Prif Weinidog ac y bydd proses y Llywodraeth o wneud penderfyniadau yn cael ei llywio gan ffocws ar y cyd ar iechyd y cyhoedd. Wel, rwy'n credu y gallwn ni gyd gytuno â hynny, ond sut mae hynny'n edrych yn ymarferol? Rydyn ni wedi clywed y pethau hyn o'r blaen, a byddai'n eithaf braf pe baem yn gallu cael rhywfaint o ddealltwriaeth heddiw o sut mae hynny'n edrych mewn gwirionedd. Fe wnaethoch chi ddweud bod swyddogion a threfniadau gweinidogol a thraws-lywodraethol i gyd yn cael eu sefydlu. Gwych, ond beth mae hyn yn ei olygu? Faint y bydd hyn yn ei gostio i wasanaeth sifil Cymru, o ran cael yr holl bortffolios traws-weinidogol hyn? A yw hyn yn golygu mwy o weision sifil i wneud hyn? A fydd hyn yn cael ei reoli o fewn y portffolio iechyd presennol? Fe wnaethoch chi hefyd sôn, ymhellach i lawr yn eich datganiad, am greu llinell gyllideb newydd o fewn proses gyffredinol gosod cyllideb y Llywodraeth. A oes risg gyda hynny, er nad wyf yn ei wrthwynebu mewn egwyddor, y gallem weld ychydig o weithio heb ymwneud ag eraill yma? Hynny yw mewn gwirionedd, adrannau eraill i gyd yn ceisio chwilio am y pot hwn o arian, ond mewn gwirionedd, pe bai'n eistedd yn uniongyrchol o fewn yr adrannau, byddai'n haws ei wario. Pe bai'r gwaith traws-lywodraethol yn canolbwyntio ar atal, efallai na fyddai angen llinell gyllideb arnoch. Rwy'n siŵr y byddai'r Pwyllgor Cyllid yn eithaf hapus pe na bai yno, gan ei fod yn rhywbeth arall i edrych arno. Fe wnaethoch chi hefyd sôn am feddyginiaeth colli pwysau. Mae hyn yn rhywbeth rydw i wedi bod yn ymwneud ag ef yn sylweddol, mewn gwirionedd. Dydw i ddim wedi ei gymryd fy hun. Ond rwy'n credu bod yna un peth y mae'n rhaid i ni fod yn ofalus yn ei gylch o ran meddyginiaeth colli pwysau, sef ei fod yn newid bywydau, ond nid yw'n newid ffordd o fyw. Ni ellir ei ystyried fel un ateb syml ar gyfer colli pwysau yn y tymor hir, oherwydd rydyn ni'n gwybod am yr effeithiau iechyd tymor hwy, gydag osteoporosis mewn menywod, gyda phobl â phroblemau cardiofasgwlaidd yn dod i'r amlwg yn sgil y pigiadau hyn, felly hoffwn wybod—. Mae angen ffordd i alluogi pobl i ddod oddi ar y felin draed, o gymryd y brechiadau hyn. Felly, hoffwn wybod pa waith yr ydych chi'n ei wneud gyda gofal sylfaenol i ddeall sut y gallwch chi weithio gyda champfeydd lleol, cyfleusterau hamdden, fel bod ffordd o fyw pobl yn newid yn ogystal â'u bywyd pan fyddant yn cael mynediad at feddyginiaeth colli pwysau, oherwydd os nad ydych chi'n gwneud hynny, dim ond cylch dieflig ydyw: byddwch chi'n dod oddi arni, byddwch chi'n rhoi pwysau yn ôl eto, ac rydych chi'n ôl ar y pigiadau ac yna'n cael eich hun yn yr adran damweiniau ac achosion brys gyda phroblemau tymor hwy, ac nid yw hynny'n ffordd i helpu ein gwasanaeth iechyd. Fe wnaethoch chi sôn am weithio'n eithaf agos gyda'r portffolio ehangach ar draws iechyd. Byddai gen i ddiddordeb mewn gwybod faint o arian rydych chi'n bwriadu ei symud i mewn i'r agenda atal. Rwy'n gwybod bod y Gweinidog Cabinet dros chwaraeon yma hefyd, ac mae'r Llywodraeth wedi siarad yn helaeth yn ystod cyfnod yr etholiad am symud arian i'r portffolio hwnnw. Felly, byddai'n eithaf braf heddiw cael rhai ffigurau o ran faint o'r agenda atal honno sy'n mynd i gael ei chyflawni a pha gyfran o hynny yw'r gyllideb. Rwy'n credu bod hynny'n bwysig iawn. Fe wnaethoch chi hefyd sôn am weithio gyda'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd. Rwy'n credu ei fod yn bwysig iawn. Rydyn ni'n siarad am fwyd iach; rwy'n eiriolwr mawr dros hynny. Rwy'n gwybod bod Aelodau yn y Blaid Geidwadol wedi cyflwyno Bil bwyd, a gefnogwyd ar draws y Siambr, sy'n bwysig iawn. Ond rwy'n credu bod angen i ni wneud yn siŵr bod gennym fwyd o ansawdd da mewn ysgolion. Rydyn ni i gyd yn ymwybodol o'r sgandal ynghylch cyw iâr Thai yn ein hysgolion. Nid dyna'r math o fwyd rydyn ni eisiau ei roi i'n plant. Felly, mae'r agenda atal yn symud arian i gyllideb ysgolion, fel y gallwch wneud yn siŵr eu bod yn gallu fforddio'r pethau da hynny mewn ysgolion, ac nid bwyd wedi'i fewnforio o bob cwr o'r byd. Beth arall sydd yma? Sgrinio ysgyfaint. Fe wnaethoch chi siarad am raglen sgrinio ysgyfaint. Wel, cawsom y cynllun treialu yn y Senedd flaenorol. Roedd honno'n stori o lwyddiant. Rwy'n falch eich bod chi'n cyflwyno hynny ymhellach ac yn mynd i ddatblygu hynny. Yr un peth a godwyd ar y pryd oedd sgrinio clefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint. Os nad ydym yn ymgorffori sgrinio clefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint fel rhan o'r broses sgrinio canser yr ysgyfaint, rydych chi'n llythrennol yn cael prawf arall ar gyfer rhywbeth arall. Felly, weithiau, mae'n rhatach gwneud y cyfan ar yr un pryd. Ie, efallai eich bod chi'n cael diagnosis dwbl, ond os oes gan rywun ganser yr ysgyfaint, gallwch bron, ar yr un pryd, ddweud bod ganddyn nhw glefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint, neu eu bod yn ei ddatblygu, neu fod ganddyn nhw glefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint ond nid oes ganddyn nhw ganser. Felly, ei wneud y tro cyntaf yw'r dull cywir, yn hytrach na chael nifer o brofion gwahanol. Ei drin unwaith a dyna ni. Yna fe wnaethoch chi hefyd siarad am gamddefnyddio sylweddau. Rwy'n gwybod bod y Dirprwy Weinidog dros iechyd meddwl hefyd yn eistedd wrth eich ochr chi. I ymdrin â chamddefnyddio sylweddau—rwy'n credu bod yn rhaid i ni edrych hefyd—mae'n rhaid i chi drin yr unigolyn, nid y drosedd. Ac os ydych chi'n mynd i geisio mynd i'r afael â'r broblem hon, mae'n rhaid i gefnogaeth iechyd meddwl fod yno. Rwy'n gwybod pan oedd Lynne Neagle, er enghraifft, yn Weinidog dros iechyd meddwl, roedd hi'n gweithio'n galed ar hyn: os nad ydych chi'n rhoi'r cymorth iechyd meddwl ar waith i gefnogi pobl ar eu taith camddefnyddio sylweddau, boed hynny'n gyffuriau neu'n alcohol, rydych chi'n mynd i gael y drws tro pan fo pobl yn rhoi gorau i gamddefnyddio ac yna yn dod yn ôl i mewn i'r byd hwnnw eto, oherwydd nad ydych wedi ymdrin â'r trawma sydd wedi gwneud i bobl gamddefnyddio yn y lle cyntaf. Ac o ran amser, Ddirprwy Lywydd, rwy'n credu fy mod wedi cymryd fy mhum munud, er fy mod wedi dweud fy mod i'n mynd i fod yn eithaf cryno. Felly, pe gallech chi ateb rhai o'r cwestiynau hynny, Ddirprwy Weinidog, byddwn yn ddiolchgar iawn. Diolch.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767903 377 En 2026-07-14T17:40:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=15002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=15002&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767907 378 En 2026-07-14T17:43:17 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=15199&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=15199&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 261 261 Nerys Evans AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=261 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Thank you. You could have had another 10 seconds of pleasantries at the—  Diolch. Gallech fod wedi cael 10 eiliad arall o foeseiriau yn y—  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767908 379 En 2026-07-14T17:43:20 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=15202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=15202&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 8585 8585 James Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James Oh, no, we wouldn't want that. I'd have taken 10 minutes then. O, na, fyddem ni ddim eisiau hynny. Byddwn i wedi cymryd 10 munud wedyn. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767911 380 En 2026-07-14T17:43:23 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=15205&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=15205&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 261 261 Nerys Evans AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=261 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Thanks for the contribution and for the welcome into the role. In terms of the bilaterals and the shared Government understanding, I think this is the first time we've ever had this discussion across Government level. I think there have been lots of pockets of good practice over a number of years, but nothing embedded, nothing strategic, no discussion about the impact of spend on the population of Wales in other portfolio areas. So, the bilaterals have been really good to kick that process off in terms of just seeing where we can work together. For example, you mentioned food and a discussion with the Cabinet Minister for rural resilience. That's not just a bilateral between myself and that Cabinet Minister; we're talking about education, we're talking about our planning system, we're talking about the economy and supporting our food businesses. So, that's what this approach is absolutely about, to make sure we don't miss those opportunities. And if we look at the approach to food during the last Government, it was quite narrowly focused, and this is absolutely building on the work that you mentioned by your previous colleague on the food Bill, to make sure that it is a whole-system approach. I absolutely agree with you in terms of the quality of food in schools, but also teaching our young people about food skills and making sure that we understand where our food comes from, supporting our brilliant agricultural industry, and looking at our procurement rules. So, this is not just something for food; this is absolutely health prevention, looking at the economy. So, those bilaterals have kicked off that discussion while we work out how we make sure that these are embedded discussions early on in every policy development—that we look at preventing ill health and reducing the health inequality that we've got and making sure it's a cross-Government approach. And that's my role—to make sure that we don't miss those opportunities while we work out the mechanics, and that that is replicated on the official level as well. These conversations, potentially, have never happened before in these policy areas, so it's making sure that that's embedded so that it's systematic and strategic that we really do look at health inequality and look at preventative health measures.  In terms of the budgets and the costs, you raise some interesting points there in terms of how that will be developed. You're right in terms of a new budget line. I think the first step that we're grappling with now is the definition of 'prevention', especially if we are committed to increased spend on prevention over this Senedd term. How do we define that is really important—how do we define current activity within health and social care, but also in the other portfolio areas as we move to shift resources towards prevention. Getting that definition of prevention is absolutely key. There are different mechanisms then of identifying that spend. The Scottish Government are currently looking at how you tag some spend as prevention—so, not necessarily creating a budget line but tagging it as 'preventative' and those definitions within preventative spend. We are exploring those options, with the key fundamental principle that transparency is key. Without us knowing what we're spending, how we're spending it, and, ultimately, what the outcomes of that spend are in terms of population health, it's not as impactful as it should be, and that's why I'm in this role.  In terms of the weight loss medication, absolutely—it's creating that system of support around individuals for those lifestyle choices. They are right in some instances: preparing people for treatment in the NHS, for example, or certain body mass indexes. But making sure we've got that whole-system approach around the individual, to make sure there's a sustained improvement, is really important, and we're keeping that under review. Public Health Wales have been successful recently in co-ordinating a Wales-wide bid for funding through the obesity pathway innovation programme. That's £8 million of funding in order to look at these issues, to develop and test approaches that could form part of that delivery model going forward. We want to be looking at treating obesity as a chronic condition, and, obviously, the changes that would mean in terms of how the NHS would respond to that would be key.  I've mentioned the food issue. On substance misuse, absolutely. I'm pleased to hear your approach in terms of the person-centred approach—not just dealing with the substance misuse issue, but, absolutely, mental health and making sure that all the services around that individual are there. Following on from the last Government's harm reduction method, we will absolutely be taking that forward and working closely with the Deputy Minister for mental health. If I've missed anything, as I know time is tight—[Interruption.] I'll come back to you on the COPD screening specifically. Thank you. Diolch am y cyfraniad ac am y croeso i'r rôl. O ran y trafodaethau dwyochrog a'r ddealltwriaeth a rennir gan y Llywodraeth, credaf mai dyma'r tro cyntaf i ni gael y drafodaeth hon ar draws lefel y Llywodraeth. Rwy'n credu bod llawer o enghreifftiau o arfer da wedi bod dros nifer o flynyddoedd, ond dim byd wedi'i ymgorffori, dim byd strategol, dim trafodaeth am effaith gwariant ar boblogaeth Cymru mewn meysydd portffolio eraill. Felly, mae'r trafodaethau dwyochrog wedi bod yn dda iawn er mwyn cychwyn y broses honno o ran gweld lle gallwn weithio gyda'n gilydd. Er enghraifft, fe wnaethoch chi sôn am fwyd a thrafodaeth gyda'r Gweinidog Cabinet dros wydnwch gwledig. Nid trafodaeth ddwyochrog rhyngof fi a'r Gweinidog Cabinet hwnnw yw hynny'n unig; rydyn ni'n siarad am addysg, rydyn ni'n siarad am ein system gynllunio, rydyn ni'n siarad am yr economi a chefnogi ein busnesau bwyd. Felly, dyna beth mae'r dull hwn yn ymwneud ag ef yn llwyr, i wneud yn siŵr nad ydym yn colli'r cyfleoedd hynny. Ac os edrychwn ar y dull gweithredu o ran bwyd yn ystod y Llywodraeth ddiwethaf, roedd yn canolbwyntio'n eithaf cul, ac mae hyn yn adeiladu ar y gwaith y sonioch amdano gan eich cyd-Aelod blaenorol ar y Bil bwyd, i wneud yn siŵr ei fod yn ddull system gyfan. Rwy'n cytuno'n llwyr â chi o ran ansawdd bwyd mewn ysgolion, ond hefyd addysgu ein pobl ifanc am sgiliau bwyd a gwneud yn siŵr ein bod yn deall o ble mae ein bwyd yn dod, cefnogi ein diwydiant amaethyddol gwych, ac edrych ar ein rheolau caffael. Felly, nid yw hyn yn rhywbeth ar gyfer bwyd yn unig; mae hyn yn ymwneud ag atal iechyd, gan edrych ar yr economi. Felly, mae'r trafodaethau dwyochrog hynny wedi cychwyn y drafodaeth honno wrth i ni weithio allan sut rydym yn gwneud yn siŵr bod y rhain yn cael trafodaethau wedi'u hymgorffori yn gynnar ym mhob datblygiad polisi—ein bod yn edrych ar atal o ran salwch a lleihau'r anghydraddoldeb iechyd sydd gennym a gwneud yn siŵr ei fod yn ddull traws-lywodraethol. A dyna fy rôl i—gwneud yn siŵr nad ydym yn colli'r cyfleoedd hynny wrth i ni weithio allan y fecaneg, a bod hynny'n cael ei ailadrodd ar lefel swyddogol hefyd. Nid yw'r sgyrsiau hyn, o bosibl, erioed wedi digwydd o'r blaen yn y meysydd polisi hyn, felly mae'n ymwneud â gwneud yn siŵr bod hynny'n cael ei ymgorffori fel ei bod yn systematig ac yn strategol ein bod yn edrych ar anghydraddoldeb iechyd ac yn edrych ar fesurau iechyd ataliol. O ran y cyllidebau a'r costau, rydych chi'n codi rhai pwyntiau diddorol o ran sut y bydd hynny'n cael ei ddatblygu. Rydych chi'n gywir o ran llinell gyllideb newydd. Rwy'n credu mai'r cam cyntaf rydyn ni'n ymdrin ag ef nawr yw'r diffiniad o 'atal', yn enwedig os ydym wedi ymrwymo i fwy o wariant ar atal dros dymor y Senedd hon. Sut ydyn ni'n diffinio hynny yn wirioneddol bwysig—sut ydyn ni'n diffinio gweithgarwch cyfredol o fewn iechyd a gofal cymdeithasol, ond hefyd yn y meysydd portffolio eraill wrth i ni symud adnoddau tuag at atal. Mae cael y diffiniad hwnnw o atal yn hollol allweddol. Mae yna wahanol fecanweithiau wedyn ar gyfer nodi'r gwariant hwnnw. Mae Llywodraeth yr Alban ar hyn o bryd yn edrych i weld sut rydych chi'n labelu rhywfaint o wariant fel atal—felly, nid o reidrwydd yn creu llinell gyllideb ond ei labelu fel 'ataliol' a'r diffiniadau hynny o fewn gwariant ataliol. Rydym yn archwilio'r opsiynau hynny, gyda'r egwyddor sylfaenol allweddol bod tryloywder yn allweddol. Heb i ni wybod beth rydyn ni'n ei wario, sut rydyn ni'n ei wario, ac, yn y pen draw, beth yw canlyniadau'r gwariant hwnnw o ran iechyd y boblogaeth, nid yw mor effeithiol ag y dylai fod, a dyna pam rydw i yn y rôl hon. O ran y feddyginiaeth colli pwysau, yn hollol—mae'n creu'r system honno o gefnogaeth o amgylch unigolion ar gyfer y dewisiadau ffordd o fyw hynny. Maen nhw'n iawn mewn rhai achosion: paratoi pobl ar gyfer triniaeth yn y GIG, er enghraifft, neu rai mynegeion màs y corff. Ond mae gwneud yn siŵr bod gennym y dull system gyfan hwnnw o amgylch yr unigolyn, i wneud yn siŵr bod gwelliant parhaus, yn bwysig iawn, ac rydym yn parhau i adolygu hynny. Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi bod yn llwyddiannus yn ddiweddar wrth gydlynu cais Cymru gyfan am gyllid drwy'r rhaglen arloesi llwybr gordewdra. Mae hynny'n £8 miliwn o gyllid er mwyn edrych ar y materion hyn, i ddatblygu a phrofi dulliau a allai fod yn rhan o'r model cyflawni hwnnw yn y dyfodol. Rydyn ni eisiau edrych ar drin gordewdra fel cyflwr cronig, ac, yn amlwg, byddai'r newidiadau yn sgil hynny o ran sut y byddai'r GIG yn ymateb i hynny yn allweddol. Rwyf wedi sôn am y mater bwyd. O ran camddefnyddio sylweddau, yn hollol. Rwy'n falch o glywed am eich dull o ran y dull sy'n canolbwyntio ar y person—nid yn unig ymdrin â'r mater camddefnyddio sylweddau, ond, yn hollol, iechyd meddwl a gwneud yn siŵr bod yr holl wasanaethau o amgylch yr unigolyn hwnnw yno. Yn dilyn dull lleihau niwed y Llywodraeth ddiwethaf, byddwn yn bwrw ymlaen â hynny ac yn gweithio'n agos gyda'r Dirprwy Weinidog dros iechyd meddwl. Os ydw i wedi hepgor unrhyw beth, gan fy mod yn gwybod bod amser yn dynn— [Torri ar draws.] Byddaf yn dod yn ôl atoch chi ynghylch sgrinio COPD yn benodol. Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767917 381 En 2026-07-14T17:45:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=15302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=15302&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767924 382 En 2026-07-14T17:48:03 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=15485&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=15485&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 5038 5038 Jayne Bryant AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5038 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne Thank you to the Deputy Minister for her statement today. As Welsh Labour's spokesperson, I welcome the cross-Government approach to preventative health, but I'm interested in what outcomes will be delivered for people across Wales. You've mentioned today the designated preventative departmental expenditure line within the Welsh budget for 2027-28, but I'm sure you'd agree, Minister, that it isn't just the creation of the budget line itself that we should be focused on, but rather how people's overall health and well-being will improve. I, like many others, challenge the Government to go beyond the process. We want to know what exactly will change and how success will be measured during this Senedd term. I'm glad the Deputy Minister mentioned two very effective interventions: screening and vaccinations. It's good to hear the Deputy Minister supports the continuation of the national lung cancer screening programme, which was introduced by the Welsh Labour Government. I'm surprised there's no mention today of the HPV vaccine. Since it was introduced in 2008, the HPV vaccine has reduced cervical cancer rates by almost 90 per cent in women in their 20s, and that has saved hundreds of lives every year across the UK. So, I'd like to know how the Government will engage with schools across Wales to encourage participation in vaccination programmes like this. Cervical screening also saves lives, and there's work to be done to make that more accessible. So, I'd like to see the Government learn from areas where there have been increases in screening uptake. You did give one example of screening uptake best practice, but I think there have been some other ones, particularly in London, where GPs have adapted to offer appointments for their clinics that fit in with people's work and family lives, such as on weekends and late evenings. So, I'd be interested to hear if you've been able to look into that. Encouragement to help break down stigma is also key to increasing screening uptake. So, I'd like to know how Public Health Wales is focusing screening delivery that is tailored to local communities, for instance consistent breast screening opportunities in each geographical area throughout the year to support local health board demand. There's also work to be done engaging with businesses and organisations to support their workforce to attend all screening as a priority. Targeted communications and education is important, breaking down stigma for everyone, but specifically for those attending their first screening appointment. We all know the way people access information is changing, and I'd like to know how national screening programmes are adapting to fit into those communication methods to reflect this. Inclusion health is a globally recognised approach to address and prevent the health inequalities facing marginalised groups who struggle to access health services and experience far poorer health outcomes. We know that there's a huge human cost to these inequalities, as well as a cost to public services such as blue light services, A&E and emergency inpatient treatment. A stark example is people experiencing homelessness who experience acute physical and mental health problems and die 30 years younger than the general population. There are some fantastic examples of inclusion health work led by Public Health Wales and services such as Cardiff and Vale inclusion service, and the partnership work between Ysbyty Gwynedd and Cyngor Sir Ynys Môn. However, this is often reliant on passionate individuals going above and beyond the remit of their roles, rather than inclusion health being prioritised, systematic and integrated with health services. Prioritising inclusion health is key to preventative health, as well as delivering significant savings to emergency health services. So, will you commit to making inclusion health one of your ministerial priorities, and consider developing an inclusion health strategy? Finally, we know that sport helps to tackle obesity and to prevent physical and mental health conditions. Professional and grass-roots sport clubs play a leading role, and their impact is far-reaching. They are trusted places at the heart of our communities. I'd also recommend to you the Fit Fans programme, which works across our football league clubs. In Plaid Cymru's manifesto, you said you would invest in sports and physical activity as part of the preventative health agenda, and you've mentioned today your discussions with the Minister for culture and sport. However, any new work stream does need funding. The health minister couldn't give an answer when I previously asked how much that investment will be and where the money will come from. So, can you, Deputy Minister, today tell us that? Diolch. Diolch i'r Dirprwy Weinidog am ei datganiad heddiw. Fel llefarydd Llafur Cymru, rwy'n croesawu'r dull traws-lywodraethol o iechyd ataliol, ond mae gen i ddiddordeb ym mha ganlyniadau fydd yn cael eu cyflawni i bobl ledled Cymru. Rydych chi wedi sôn heddiw am y llinell gwariant adrannol ataliol dynodedig yng nghyllideb Cymru ar gyfer 2027-28, ond rwy'n siŵr y byddech chi'n cytuno, Weinidog, nad dim ond creu'r llinell gyllideb ei hun y dylem ganolbwyntio arno, ond yn hytrach sut y bydd iechyd a llesiant cyffredinol pobl yn gwella. Rwyf i, fel llawer o rai eraill, yn herio'r Llywodraeth i fynd y tu hwnt i'r broses. Rydym eisiau gwybod beth yn union fydd yn newid a sut y bydd llwyddiant yn cael ei fesur yn ystod tymor y Senedd hon. Rwy'n falch bod y Dirprwy Weinidog wedi sôn am ddwy ymyrraeth effeithiol iawn: sgrinio a brechiadau. Mae'n dda clywed bod y Dirprwy Weinidog yn cefnogi parhad y rhaglen sgrinio canser yr ysgyfaint genedlaethol, a gyflwynwyd gan Lywodraeth Lafur Cymru. Rwy'n synnu nad oes sôn heddiw am y brechlyn HPV. Ers iddo gael ei gyflwyno yn 2008, mae'r brechlyn HPV wedi lleihau cyfraddau canser ceg y groth bron i 90 y cant mewn menywod yn eu 20au, ac mae hynny wedi achub cannoedd o fywydau bob blwyddyn ledled y DU. Felly, hoffwn wybod sut y bydd y Llywodraeth yn ymgysylltu ag ysgolion ledled Cymru i annog cyfranogiad mewn rhaglenni brechu fel hon. Mae sgrinio ceg y groth hefyd yn achub bywydau, ac mae gwaith i'w wneud i wneud hynny'n fwy hygyrch. Felly, hoffwn weld y Llywodraeth yn dysgu o feysydd lle bu cynnydd yn y defnydd o sgrinio. Fe wnaethoch chi roi un enghraifft o arfer gorau sgrinio, ond rwy'n credu bod rhai eraill, yn enwedig yn Llundain, lle mae meddygon teulu wedi addasu i gynnig apwyntiadau ar gyfer eu clinigau sy'n cyd-fynd â bywydau gwaith a theuluol pobl, megis ar benwythnosau a hwyr gyda'r nos. Felly, byddai gen i ddiddordeb clywed os ydych chi wedi gallu edrych i mewn i hynny. Mae anogaeth i helpu i chwalu stigma hefyd yn allweddol i gynyddu'r nifer sy'n manteisio ar sgrinio. Felly, hoffwn wybod sut mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn canolbwyntio ar ddarparu sgrinio sydd wedi'i deilwra i gymunedau lleol, er enghraifft cyfleoedd sgrinio'r fron cyson ym mhob ardal ddaearyddol drwy gydol y flwyddyn i gefnogi'r galw ar fyrddau iechyd lleol. Mae yna waith i'w wneud hefyd wrth ymgysylltu â busnesau a sefydliadau i gefnogi eu gweithlu i fynychu pob sgrinio fel blaenoriaeth. Mae cyfathrebu ac addysg wedi'i dargedu yn bwysig, gan chwalu stigma i bawb, ond yn benodol i'r rhai sy'n mynychu eu hapwyntiad sgrinio cyntaf. Rydyn ni i gyd yn gwybod bod y ffordd y mae pobl yn cael mynediad at wybodaeth yn newid, a hoffwn wybod sut mae rhaglenni sgrinio cenedlaethol yn addasu er mwyn bod yn addas ar gyfer y dulliau cyfathrebu hynny i adlewyrchu hyn. Mae iechyd cynhwysiant yn ddull a gydnabyddir yn fyd-eang o fynd i'r afael â'r anghydraddoldebau iechyd sy'n wynebu grwpiau ymylol sy'n cael trafferth cael mynediad at wasanaethau iechyd ac sy'n profi canlyniadau iechyd llawer gwaeth. Rydym yn gwybod bod cost ddynol enfawr i'r anghydraddoldebau hyn, yn ogystal â chost i wasanaethau cyhoeddus fel gwasanaethau golau glas, damweiniau ac achosion brys a thriniaeth cleifion mewnol brys. Enghraifft amlwg yw pobl sy'n profi digartrefedd sy'n profi problemau iechyd corfforol a meddyliol acíwt ac sy'n marw 30 mlynedd yn iau na'r boblogaeth gyffredinol. Mae yna enghreifftiau gwych o waith iechyd cynhwysiant dan arweiniad Iechyd Cyhoeddus Cymru a gwasanaethau fel gwasanaeth cynhwysiant Caerdydd a'r Fro, a'r gwaith partneriaeth rhwng Ysbyty Gwynedd a Chyngor Sir Ynys Môn. Fodd bynnag, mae hyn yn aml yn dibynnu ar unigolion angerddol sy'n mynd y tu hwnt i gylch gwaith eu rolau, yn hytrach na chynhwysiant iechyd yn cael ei flaenoriaethu, yn systematig ac yn cael ei integreiddio â gwasanaethau iechyd. Mae blaenoriaethu iechyd cynhwysiant yn allweddol i iechyd ataliol, yn ogystal â darparu arbedion sylweddol i wasanaethau iechyd brys. Felly, a fyddwch chi'n ymrwymo i wneud iechyd cynhwysiant yn un o'ch blaenoriaethau gweinidogol, ac ystyried datblygu strategaeth iechyd cynhwysiant? Yn olaf, gwyddom fod chwaraeon yn helpu i fynd i'r afael â gordewdra ac i atal cyflyrau iechyd corfforol a meddyliol. Mae clybiau chwaraeon proffesiynol a llawr gwlad yn chwarae rôl flaenllaw, ac mae eu heffaith yn bellgyrhaeddol. Maen nhw'n lleoedd dibynadwy yng nghanol ein cymunedau. Byddwn hefyd yn argymell i chi y rhaglen Fit Fans, sy'n gweithio ar draws ein clybiau cynghrair pêl-droed. Ym maniffesto Plaid Cymru, dywedoch y byddech yn buddsoddi mewn chwaraeon a gweithgarwch corfforol fel rhan o'r agenda iechyd ataliol, ac rydych wedi sôn heddiw am eich trafodaethau gyda'r Gweinidog dros ddiwylliant a chwaraeon. Fodd bynnag, mae angen cyllid ar unrhyw ffrwd waith newydd. Ni allai'r Gweinidog dros iechyd roi ateb pan ofynnais i o'r blaen faint fydd y buddsoddiad hwnnw ac o ble y bydd yr arian yn dod. Felly, a allwch chi, Ddirprwy Weinidog, ddweud hynny wrthym heddiw? Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767846 383 En 2026-07-14T17:50:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=15602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=15602&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767847 384 En 2026-07-14T17:53:20 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=15802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=15802&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 261 261 Nerys Evans AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=261 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Diolch. Thanks for those questions. In terms of the outcomes, we're going to be working on a public health strategy that brings all of this together in terms of what we're trying to achieve across portfolios, and looking at those objectives and those outcomes in the short, medium and longer term. As you mentioned, in terms of the budget, the budget increases transparency on what's actually happening. We don't have that now. Over the last 27 years, we don't know what's been spent on prevention. We don't know the impact. It has not being embedded. So, ensuring that we have transparency in terms of what we're spending does drive activity in terms of being transparent and putting those outcome measures in place to make sure that we are really clear what the expectation is in terms of public and preventative health. In terms of the HPV vaccine, absolutely, and there will be a statement by the Cabinet Minister on the cancer strategy this week, which will include details on that. You're right in terms of working with education, and we've been discussing with the Cabinet Minister for education how we can improve those messages to schools. Schools are under pressure with lots of demands on their time, but making sure that they understand their role in promoting vaccine uptake in schools is really important, and something that we are working on. One of the things that worries me is the differences within our deprived communities in terms of screening and vaccine uptake. The work you mentioned there on inclusion health is really important. There hasn't been a systematic look at this up until now. So, we really need to be making sure that the work that Public Health Wales are doing on screening and vaccinations really understands at that community level what the barriers are for uptake in terms of screening and vaccination. Because we know the benefits of making sure that people undertake screening and vaccination when they're meant to be part of that.  So, there is definitely good work happening, especially on the stigma side as well, but we do need to do more. We do need to better understand it, and we do need to better make sure that the good work that's happening now is better understood across the health service as well.  Diolch am y cwestiynau yna. O ran y canlyniadau, rydyn ni'n mynd i weithio ar strategaeth iechyd cyhoeddus sy'n dod â hyn i gyd at ei gilydd o ran yr hyn rydyn ni'n ceisio ei gyflawni ar draws portffolios, ac edrych ar yr amcanion hynny a'r canlyniadau hynny yn y tymor byr, canolig a hirach. Fel y soniwyd gennych, o ran y gyllideb, mae'r gyllideb yn cynyddu tryloywder o ran yr hyn sy'n digwydd mewn gwirionedd. Nid yw hynny gennym ni nawr. Dros y 27 mlynedd diwethaf, nid ydym yn gwybod beth sydd wedi'i wario ar atal. Nid ydym yn gwybod beth yw'r effaith. Nid yw wedi cael ei ymgorffori. Felly, mae sicrhau bod gennym dryloywder o ran yr hyn rydyn ni'n ei wario yn ysgogi gweithgarwch o ran bod yn dryloyw a rhoi'r mesurau canlyniadau hynny ar waith i wneud yn siŵr ein bod yn glir iawn beth yw'r disgwyliad o ran iechyd y cyhoedd ac ataliol. O ran y brechlyn HPV, yn sicr, a bydd datganiad gan y Gweinidog Cabinet ar y strategaeth ganser yr wythnos hon, a fydd yn cynnwys manylion am hynny. Rydych chi'n iawn o ran gweithio gydag addysg, ac rydym wedi bod yn trafod gyda'r Gweinidog Cabinet dros addysg sut y gallwn wella'r negeseuon hynny i ysgolion. Mae ysgolion dan bwysau gyda llawer o ofynion ar eu hamser, ond mae gwneud yn siŵr eu bod yn deall eu rôl wrth hyrwyddo defnydd o frechlynnau mewn ysgolion yn bwysig iawn, ac yn rhywbeth rydyn ni'n gweithio arno. Un o'r pethau sy'n fy mhoeni yw'r gwahaniaethau o fewn ein cymunedau difreintiedig o ran sgrinio a chymryd brechlynnau. Mae'r gwaith y sonioch amdano ar iechyd cynhwysiant yn bwysig iawn. Nid oes golwg systematig ar hyn hyd yn hyn. Felly, mae angen i ni fod yn siŵr bod y gwaith y mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn ei wneud ar sgrinio a brechiadau yn deall ar y lefel gymunedol honno beth yw'r rhwystrau ar gyfer eu defnyddio o ran sgrinio a brechu. Oherwydd rydyn ni'n gwybod beth yw'r manteision o wneud yn siŵr bod pobl yn ymgymryd â sgrinio a brechu pan fyddant i fod yn rhan o hynny.  Felly, mae yna waith da yn digwydd, yn enwedig ar yr ochr stigma hefyd, ond mae angen i ni wneud mwy. Mae angen i ni ei ddeall yn well, ac mae angen i ni wneud yn siŵr bod y gwaith da sy'n digwydd nawr yn cael ei ddeall yn well ar draws y gwasanaeth iechyd hefyd.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767848 385 En 2026-07-14T17:55:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=15902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=15902&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767850 386 En 2026-07-14T17:55:29 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=15931&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=15931&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha Can I also thank the Deputy Minister for bringing this statement here to the Chamber today? We've seen a lot of proposals flying around the Chamber when it comes to health and social care over the past few months, outlining summits and following clinically led decisions, but less about when and how these proposals are going to be actioned. Take, for example, the shift towards primary care and prevention. It's great that the Government is proposing an extra 100 GPs, but when GP practices are saying they do not have the physical space to be able to train up new GPs, we have a problem. We also know the scale of the challenges that Wales is facing, from one in three adults living with obesity, which costs Wales £5.2 billion in health spending and lost productivity, to nearly 4,000 preventable deaths each year because of smoking. I know the Deputy Minister has already launched a consultation on vaping as part of the four-nation approach to prevent children and young people from starting to smoke or vape, so I'd like to know what other actions you're going to be taking on both of these issues and when we are likely to be seeing delivery. Also, are you considering the work and recommendations of the previous Health and Social Care Committee's inquiry in relation to obesity? I welcome that you are focusing on activity as part of weight loss and prevention, but sometimes green spaces and safe walking routes are inaccessible to communities across all of our constituencies. According to the Ramblers Association, councils in my constituency spend an average of just 44p per resident on maintaining public paths. Therefore, will the Deputy Minister commit to continuing the access improvement grant so that more communities get the benefit of walking regularly and safely? Deputy Presiding Officer, I see that there will be a food strategy for Wales. My colleague Peter Fox—I know his name has been mentioned quite a few times—was strident in his work regarding the food Bill in the last Senedd, which focused on sustainable and secure food sources and increasing the proportion of Welsh food and drink served in hospitals and schools across Wales. Sadly, this was voted down by Labour and Plaid in the last Senedd term. So, Deputy Minister, will you make a commitment to revisit my colleague's proposals as part of your food strategy now? Deputy Presiding Officer, I believe that prevention is better than cure, and I know many of us say it enough here in the Chamber, but we should also be looking at what we can learn from the past. It's now over six years since COVID-19 hit Wales, and we still are none the wiser as to how well or badly our health and social care system coped, and vitally, how we prevent another virus from nearly collapsing Wales. The fallout from COVID is also clear when it comes to those who suffer from long COVID, as well as the health of those who have had misdiagnoses due to lengthy shutdowns of routine exams. As the Deputy Minister will be aware, both Plaid Cymru and the Welsh Conservatives supported calls for a Wales-only COVID inquiry. Now that you're in government, will the Deputy Minister be initiating a Wales-only inquiry as well? Additionally, I see the mention of building on the Marmot initiative, but I note from the findings that although it provides a successful framework, it's failing to rapidly change lives because councils don't have sweeping macroeconomic powers or huge cash reserves to apply it. So, Deputy Minister, are you committing to more powers to local authorities and further cash to apply Marmot across Wales? Finally, Deputy Presiding Officer, child oral health is a huge component of prevention and public health, and I don't see any specific mention of this in your statement today. Because we are seeing one in four children aged five being affected by tooth decay, rising to one in three in the most deprived areas across Wales. Therefore, Deputy Minister, will you be making a commitment on record to embedding oral health in nursery and school settings? I also note that the dental contract has a massive impact on child oral health. So, Deputy Minister, how are you going to be working with the Cabinet Minister to change the dental health contract and provide a better deal for both dentists and NHS patients here in Wales? Thank you. A gaf i hefyd ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am ddod â'r datganiad hwn yma i'r Siambr heddiw? Rydym wedi gweld llawer o gynigion yn hedfan o gwmpas y Siambr o ran iechyd a gofal cymdeithasol dros y misoedd diwethaf, yn amlinellu uwchgynadleddau ac yn dilyn penderfyniadau a arweinir yn glinigol, ond llai ynghylch pryd a sut y bydd y cynigion hyn yn cael eu gweithredu. Cymerwch, er enghraifft, y newid tuag at ofal sylfaenol ac atal. Mae'n wych bod y Llywodraeth yn cynnig 100 o feddygon teulu ychwanegol, ond pan fo practisau meddygon teulu yn dweud nad oes ganddynt y lle ffisegol i allu hyfforddi meddygon teulu newydd, mae gennym ni broblem. Rydym hefyd yn gwybod maint yr heriau y mae Cymru yn eu hwynebu, o un o bob tri oedolyn yn byw gyda gordewdra, sy'n costio £5.2 biliwn i Gymru mewn gwariant iechyd a cholli cynhyrchiant, i bron i 4,000 o farwolaethau y gellir eu hosgoi bob blwyddyn oherwydd ysmygu. Rwy'n gwybod bod y Dirprwy Weinidog eisoes wedi lansio ymgynghoriad ar fepio fel rhan o'r dull pedair gwlad i atal plant a phobl ifanc rhag dechrau ysmygu neu fepio, felly hoffwn wybod pa gamau eraill rydych chi'n mynd i'w cymryd ar y ddau fater hyn a phryd y byddwn yn debygol o weld cyflawni. Hefyd, ydych chi'n ystyried gwaith ac argymhellion ymchwiliad blaenorol y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol mewn perthynas â gordewdra? Rwy'n croesawu'r ffaith eich bod yn canolbwyntio ar weithgarwch fel rhan o golli pwysau ac atal, ond weithiau mae mannau gwyrdd a llwybrau cerdded diogel yn anhygyrch i gymunedau ar draws ein holl etholaethau. Yn ôl Cymdeithas y Cerddwyr, mae cynghorau yn fy etholaeth yn gwario cyfartaledd o ddim ond 44c fesul preswylydd ar gynnal llwybrau cyhoeddus. Felly, a fydd y Dirprwy Weinidog yn ymrwymo i barhau â'r grant gwella mynediad fel bod mwy o gymunedau yn cael y budd o gerdded yn rheolaidd ac yn ddiogel? Ddirprwy Lywydd, rwy'n gweld y bydd strategaeth fwyd ar gyfer Cymru. Roedd fy nghyd-Aelod Peter Fox—gwn fod ei enw wedi cael ei grybwyll sawl gwaith—yn uchel ei gloch yn ei waith ynghylch y Bil bwyd yn y Senedd ddiwethaf, a oedd yn canolbwyntio ar ffynonellau bwyd cynaliadwy a diogel a chynyddu cyfran y bwyd a'r diod o Gymru sy'n cael ei weini mewn ysbytai ac ysgolion ledled Cymru. Yn anffodus, pleidleisiwyd yn erbyn hyn gan y Blaid Lafur a Plaid Cymru yn nhymor y Senedd ddiwethaf. Felly, Ddirprwy Weinidog, a wnewch chi ymrwymo i ailedrych ar gynigion fy nghyd-Aelod fel rhan o'ch strategaeth fwyd nawr? Ddirprwy Lywydd, credaf fod atal yn well na gwella, ac rwy'n gwybod bod llawer ohonom yn dweud hynny'n ddigon aml yma yn y Siambr, ond dylem hefyd fod yn edrych ar yr hyn y gallwn ei ddysgu o'r gorffennol. Mae bellach dros chwe blynedd ers i COVID-19 daro Cymru, ac nid ydym yn ddoethach o hyd o ran pa mor dda neu ddrwg y mae ein system iechyd a gofal cymdeithasol wedi ymdopi, ac yn hanfodol, sut rydym yn atal feirws arall rhag achosi i Gymru bron â dymchwel. Mae canlyniadau COVID hefyd yn amlwg pan ddaw i'r rhai sy'n dioddef o COVID hir, yn ogystal ag iechyd y rhai sydd wedi cael camddiagnosis oherwydd cau archwiliadau arferol am gyfnod hir. Fel y bydd y Dirprwy Weinidog yn ymwybodol, cefnogodd Plaid Cymru a'r Ceidwadwyr Cymreig alwadau am ymchwiliad COVID ar gyfer Cymru yn unig. Nawr eich bod chi mewn llywodraeth, a fydd y Dirprwy Weinidog yn cychwyn ymchwiliad i Gymru yn unig hefyd? Hefyd, rwy'n gweld bod sôn am adeiladu ar fenter Marmot, ond rwy'n nodi o'r canfyddiadau, er ei fod yn darparu fframwaith llwyddiannus, ei fod yn methu â newid bywydau'n gyflym oherwydd nad oes gan gynghorau bwerau macroeconomaidd ysgubol na chronfeydd arian parod enfawr i'w gymhwyso. Felly, Ddirprwy Weinidog, a ydych chi'n ymrwymo i gael mwy o bwerau i awdurdodau lleol a rhagor o arian parod i gymhwyso Marmot ledled Cymru? Yn olaf, Ddirprwy Lywydd, mae iechyd y geg plant yn elfen enfawr o iechyd cyhoeddus ac ataliol, ac nid wyf yn gweld unrhyw sôn penodol am hyn yn eich datganiad heddiw. Oherwydd ein bod yn gweld bod pydredd dannedd yn effeithio ar un o bob pedwar o blant pump oed, gan godi i un o bob tri yn yr ardaloedd mwyaf difreintiedig ledled Cymru. Felly, Ddirprwy Weinidog, a fyddwch yn gwneud ymrwymiad ar gofnod i ymgorffori iechyd y geg mewn lleoliadau meithrin ac ysgol? Nodaf hefyd fod y contract deintyddol yn cael effaith enfawr ar iechyd y geg plant. Felly, Ddirprwy Weinidog, sut ydych chi'n mynd i weithio gyda'r Gweinidog Cabinet i newid y contract iechyd deintyddol a darparu bargen well i ddeintyddion a chleifion y GIG yma yng Nghymru? Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767864 387 En 2026-07-14T17:59:05 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=16147&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=16147&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 261 261 Nerys Evans AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=261 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Thank you. On the first point there, in terms of tobacco and vaping, you've referenced the consultation that we launched last week. I mentioned that a key priority is making sure that we tackle the increasing number of children and young people who are vaping. Vaping is seen as a cessation tool for adults who smoke, it was never intended—. These are unintended consequences with dire impacts. Talking to parents and teachers, they really want us to step up and support tackling this issue. So, I'd urge people to respond to the consultation, which looked at changing the packaging of vaping products, making them plain packaging, similar to tobacco, removing the ability of companies to call them flavours that would be attractive to young people, and also the design of them, making them less appealing to young people, and also restricting where they're sold in shops so that they're under the counter. That's the first step, and I've asked officials to give us an outline of the other powers that we have in order to tackle tobacco and vaping, and making sure that we really do tackle these issues. On obesity and green spaces, absolutely, I think social prescribing, where it happens, is fantastic, and it's making sure that we embed that, share the best practice and make sure that people understand the benefits of linking to their local communities, not just in terms of green spaces, but physical activity and community groups, making sure that that is seen as a central part of the prescribing tool that our GPs have. On the food strategy, we are working at pace on this and we will be sharing information on it. It is going to be comprehensive, as I mentioned in the answer to James. It's not just looking at food in terms of what we produce, but also looking systematically at healthy food, supporting our rural industries, looking at production, and also, in terms of healthy foods, looking at schools and our young people. I think also, going further than that, I'm keen to look at healthy food environments and making sure that we talk to food producers and manufacturers about what more they can be doing and what more we can be asking them to do in terms of reformulation, product placement, and really looking at retail spaces and out-of-home food outlets to make sure that we are really committed in terms of tackling this, making sure that the healthy choice is the easy choice. We know that we are not eating as much fresh fruit and veg as we should be doing. We know we've got a fantastic agricultural industry, and we should be looking at procurement rules as well, which will be part of that. In terms of COVID, you mentioned our manifesto call. We made a clear manifesto call to establish a Wales-specific review of the COVID response, focused on matters not fully addressed by the UK-wide inquiry. With the report out today, of course, we'll be studying the report's findings and the recommendations in depth and publishing a response to that within six months. Responsibility lies with my Cabinet colleague. And in terms of children's public health, in terms of the demographics, in terms of the outlook for children's public health, this is an absolute area we need to be focusing on, and that's why, as part of the public health strategy, there'll be a specific public health strategy for children that we'll be developing in the months ahead. Diolch. Ar y pwynt cyntaf yn y fan yna, o ran tybaco a fepio, rydych chi wedi cyfeirio at yr ymgynghoriad a lansiwyd gennym yr wythnos diwethaf. Soniais mai blaenoriaeth allweddol yw sicrhau ein bod yn mynd i'r afael â'r nifer cynyddol o blant a phobl ifanc sy'n fepio. Mae fepio yn cael ei ystyried fel offeryn rhoi'r gorau i oedolion sy'n ysmygu, nid oedd erioed wedi'i fwriadu—. Mae'r rhain yn ganlyniadau anfwriadol gydag effeithiau enbyd. Wrth siarad â rhieni ac athrawon, maen nhw wir eisiau i ni gamu i fyny a chefnogi mynd i'r afael â'r mater hwn. Felly, byddwn yn annog pobl i ymateb i'r ymgynghoriad, a oedd yn edrych ar newid y dull o becynnu cynhyrchion fepio, eu gwneud yn ddeunydd pacio plaen, tebyg i dybaco, cael gwared ar allu cwmnïau i'w galw'n flasau a fyddai'n ddeniadol i bobl ifanc, a hefyd eu dyluniad, eu gwneud yn llai apelgar i bobl ifanc, a hefyd cyfyngu ar ble maen nhw'n cael eu gwerthu mewn siopau fel eu bod o dan y cownter. Dyna'r cam cyntaf, ac rwyf wedi gofyn i swyddogion roi amlinelliad o'r pwerau eraill sydd gennym er mwyn mynd i'r afael â thybaco a fepio, a gwneud yn siŵr ein bod yn mynd i'r afael â'r materion hyn mewn gwirionedd. O ran gordewdra a mannau gwyrdd, yn hollol, rwy'n credu bod presgripsiynu cymdeithasol, lle mae'n digwydd, yn wych, ac mae'n gwneud yn siŵr ein bod yn ymgorffori hynny, yn rhannu'r arfer gorau a gwneud yn siŵr bod pobl yn deall manteision cysylltu â'u cymunedau lleol, nid yn unig o ran mannau gwyrdd, ond gweithgarwch corfforol a grwpiau cymunedol, gan wneud yn siŵr bod hynny'n cael ei ystyried fel rhan ganolog o'r offeryn presgripsiynu sydd gan ein meddygon teulu. Ar y strategaeth fwyd, rydym yn gweithio ar hyn a byddwn yn rhannu gwybodaeth amdano. Mae'n mynd i fod yn gynhwysfawr, fel y soniais i yn yr ateb i James. Nid yn unig edrych ar fwyd yn nhermau'r hyn rydyn ni'n ei gynhyrchu, ond hefyd edrych yn systematig ar fwyd iach, cefnogi ein diwydiannau gwledig, edrych ar gynhyrchu, a hefyd, o ran bwydydd iach, edrych ar ysgolion a'n pobl ifanc. Rwy'n credu hefyd, wrth fynd ymhellach na hynny, rwy'n awyddus i edrych ar amgylcheddau bwyd iach a gwneud yn siŵr ein bod yn siarad â chynhyrchwyr a gweithgynhyrchwyr bwyd am beth arall y gallant fod yn ei wneud a beth arall y gallwn fod yn gofyn iddynt ei wneud o ran ail-ffurfio, lleoliad cynnyrch, ac edrych mewn gwirionedd ar fannau manwerthu a siopau bwyd y tu allan i'r cartref i wneud yn siŵr ein bod yn wirioneddol ymrwymedig o ran mynd i'r afael â hyn, gan wneud yn siŵr mai'r dewis iach yw'r dewis hawdd. Rydym yn gwybod nad ydym yn bwyta cymaint o ffrwythau a llysiau ffres ag y dylem fod yn ei wneud. Rydyn ni'n gwybod bod gennym ddiwydiant amaethyddol gwych, a dylem fod yn edrych ar reolau caffael hefyd, a fydd yn rhan o hynny. O ran COVID, fe wnaethoch chi sôn am ein galwad maniffesto. Gwnaethom alwad maniffesto clir i sefydlu adolygiad penodol i Gymru o'r ymateb i COVID, gan ganolbwyntio ar faterion nad yw ymchwiliad y DU gyfan yn ymdrin â nhw yn llawn. Gyda'r adroddiad allan heddiw, wrth gwrs, byddwn yn astudio canfyddiadau'r adroddiad a'r argymhellion yn fanwl ac yn cyhoeddi ymateb i hynny o fewn chwe mis. Mae'n gyfrifoldeb i fy nghyd-Aelodau yn y Cabinet. Ac o ran iechyd cyhoeddus plant, o ran y ddemograffeg, o ran y rhagolygon ar gyfer iechyd cyhoeddus plant, mae hwn wir yn faes y mae angen i ni ganolbwyntio arno, a dyna pam, fel rhan o'r strategaeth iechyd cyhoeddus, bydd strategaeth iechyd cyhoeddus benodol ar gyfer plant y byddwn yn ei datblygu yn y misoedd i ddod. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767843 388 En 2026-07-14T18:00:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=16202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=16202&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767842 389 En 2026-07-14T18:02:35 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=16357&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=16357&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 12189 12189 Safa Elhassan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12189 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12189 Elhassan, Safa Diabetic eye screening is a vital preventative service. In England, OCT, or optical coherence tomography, has been introduced in diabetic eye screening, with an estimated 120,000 hospital eye appointments a year saved, while improving diagnostic accuracy. In Wales, patients are often referred from diabetic eye screening into the hospital eye service, and then, in some cases, into the Wales general ophthalmic service pathway back to the screening service. For patients, that means additional travel, time away from work and caring responsibility. For the NHS, it means administrative appointments and costs. Much of this would be potentially avoided earlier if there is earlier access to simple non-invasive OCT scans during the screening. So, will the Cabinet Secretary work with Diabetic Eye Screening Wales to develop a pathway of introducing OCTs into Diabetic Eye Screening Wales to improve efficiency, reduce unnecessary referrals and help improve avoidable sight loss? Mae sgrinio llygaid diabetig yn wasanaeth ataliol hanfodol. Yn Lloegr, mae tomograffeg cydlyniant optegol, OCT, wedi'i gyflwyno mewn sgrinio llygaid diabetig, gydag amcangyfrif o 120,000 o apwyntiadau llygaid mewn ysbyty y flwyddyn wedi'u harbed, gan wella cywirdeb diagnostig. Yng Nghymru, mae cleifion yn aml yn cael eu hatgyfeirio o sgrinio llygaid diabetig i wasanaeth llygaid yr ysbyty, ac yna, mewn rhai achosion, i lwybr gwasanaeth offthalmig cyffredinol Cymru yn ôl i'r gwasanaeth sgrinio. I gleifion, mae hynny'n golygu teithio ychwanegol, amser i ffwrdd o'r gwaith a chyfrifoldeb gofalu. I'r GIG, mae'n golygu penodiadau gweinyddol a chostau. Byddai llawer o hyn yn cael ei osgoi yn gynharach pe bai yna fynediad cynharach at sganiau OCT anfewnwthiol syml yn ystod y sgrinio. Felly, a wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet weithio gyda Sgrinio Llygaid Diabetig Cymru i ddatblygu llwybr o gyflwyno OCT i Sgrinio Llygaid Diabetig Cymru i wella effeithlonrwydd, lleihau atgyfeiriadau diangen a helpu i wella pethau o ran colli golwg y gellir ei osgoi? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767844 390 En 2026-07-14T18:03:35 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=16417&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=16417&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 261 261 Nerys Evans AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=261 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Diolch. As you will well know—and thank you for your work in this area—everyone aged 12 and over diagnosed with diabetes and registered with a GP in Wales is invited for screening through the Diabetic Eye Screening Wales service. The OCT you mentioned, delivered with the diabetic eye screening programme, may reduce referrals for inadequate images to hospital eye services, which would improve participant experience. However, the introduction of OCT would need a new service delivery model, which would require additional specialist workforce and equipment. Scoping of the introduction of OCT is part of the wider Diabetic Eye Screening Wales transformation plan, which is planned for future years, and would determine the potential benefits of introduction and requirements in relation to resource and funding. So, the focus at the moment is currently on improving the stability of the diabetic eye screening for existing screening pathways. As you will know, Diabetic Eye Screening Wales is delivered in accordance with the recommendations of the UK National Screening Committee, and that committee is currently consulting on the use of digital imaging within the screening programme, and we will consider the advice of the committee when that is received. Diolch. Fel y gwyddoch yn iawn—a diolch i chi am eich gwaith yn y maes hwn—gwahoddir pawb sy'n 12 oed a hŷn sydd wedi cael diagnosis o ddiabetes ac sydd wedi'u cofrestru gyda meddyg teulu yng Nghymru i gael eu sgrinio drwy wasanaeth Sgrinio Llygaid Diabetig Cymru. Gall yr OCT a grybwyllwyd gennych, a gyflwynwyd gyda'r rhaglen sgrinio llygaid diabetig, leihau atgyfeiriadau am ddelweddau annigonol i wasanaethau llygaid ysbyty, a fyddai'n gwella profiad cyfranogwyr. Fodd bynnag, byddai cyflwyno OCT angen model darparu gwasanaeth newydd, a fyddai'n gofyn am weithlu ac offer arbenigol ychwanegol. Mae cwmpasu cyflwyno OCT yn rhan o gynllun trawsnewid ehangach Sgrinio Llygaid Diabetig Cymru, sydd wedi'i gynllunio ar gyfer y blynyddoedd i ddod, a byddai'n pennu manteision posibl cyflwyno a gofynion mewn perthynas ag adnoddau a chyllid. Felly, mae'r ffocws ar hyn o bryd ar wella sefydlogrwydd y sgrinio llygaid diabetig ar gyfer llwybrau sgrinio presennol. Fel y gwyddoch, mae Sgrinio Llygaid Diabetig Cymru yn cael ei gyflwyno yn unol ag argymhellion Pwyllgor Sgrinio Cenedlaethol y DU, ac mae'r pwyllgor hwnnw'n ymgynghori ar hyn o bryd ar y defnydd o ddelweddu digidol o fewn y rhaglen sgrinio, a byddwn yn ystyried cyngor y pwyllgor pan fydd hynny'n cael ei dderbyn. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767845 391 En 2026-07-14T18:04:46 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=16488&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=16488&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 8696 8696 Steve Bayliss AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8696 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8696 Bayliss, Steve Nobody in this Chamber disputes that preventing illness is better than treating it. But look at the evidence in my constituency. Swansea bay has been under targeted intervention for cancer since 24 January, and on the latest published figures, its bowel screening uptake is the lowest in Wales, at around 57 per cent in the most deprived communities, compared with around 72 per cent in the least deprived. Prevention is falling short precisely where it is needed most. Analysis by the future generations commissioner also found that less than 10 per cent of the previous Welsh Government's budget was directed towards evidence-based primary prevention. Warm words about prevention have never been in short supply in this Chamber; budgets and screening programmes have. So, Deputy Minister, will your Government do better? When will eligible people across Wales begin receiving invitations for the national lung cancer screening programme? And, will the first budget increase the proportion spent on evidence-based primary prevention? Thank you. Nid oes unrhyw un yn y Siambr hon yn anghytuno â'r gosodiad bod atal salwch yn well na'i drin. Ond edrychwch ar y dystiolaeth yn fy etholaeth i. Mae Bae Abertawe wedi bod o dan ymyrraeth wedi'i dargedu ar gyfer canser ers 24 Ionawr, ac yn ôl y ffigurau diweddaraf a gyhoeddwyd, mae'r nifer sy'n derbyn sgrinio coluddyn yr isaf yng Nghymru, sef tua 57 y cant yn y cymunedau mwyaf difreintiedig, o'i gymharu â thua 72 y cant yn y cymunedau lleiaf difreintiedig. Mae atal yn methu yn union lle mae ei angen fwyaf. Canfu dadansoddiad gan gomisiynydd cenedlaethau'r dyfodol hefyd fod llai na 10 y cant o gyllideb Llywodraeth flaenorol Cymru wedi'i chyfeirio at atal sylfaenol sy'n seiliedig ar dystiolaeth. Nid yw geiriau teg am atal erioed wedi bod yn brin yn y Siambr hon; mae cyllidebau a rhaglenni sgrinio wedi bod yn brin. Felly, Ddirprwy Weinidog, a fydd eich Llywodraeth yn gwneud yn well? Pryd fydd pobl gymwys ledled Cymru yn dechrau derbyn gwahoddiadau ar gyfer y rhaglen sgrinio canser yr ysgyfaint genedlaethol? Ac, a fydd y gyllideb gyntaf yn cynyddu'r gyfran a fydd yn cael ei wario ar atal sylfaenol sy'n seiliedig ar dystiolaeth? Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767849 392 En 2026-07-14T18:05:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=16502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=16502&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767853 393 En 2026-07-14T18:06:05 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=16567&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=16567&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 261 261 Nerys Evans AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=261 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Thank you. You're right to point out the cancer inequalities. I think that's one of the clearest examples of the wider health inequalities that we face in Wales, especially in some of the communities in south Wales. Evidence shows that people living in more deprived communities are more likely to develop cancer, more likely to die from cancer, and less likely to survive cancer than those living in the least deprived communities. So, it's an absolute imperative that we tackle that issue, and tackle the issue you mentioned there in terms of screening as well. These inequalities are driven by many of the same factors that underpin health inequalities, including poverty, smoking, obesity, housing, employment and access to services. That's why this is a cross-governmental approach, and that's why this Government is taking a very, very different approach to previous Governments by having a designated Minister with responsibility for looking at these issues across Government. The Cabinet Minister for health will be setting out a statement on the plans for cancer this week, with the aim of developing a cancer plan, as we set out ahead of the election. Diolch. Rydych chi'n iawn i dynnu sylw at yr anghydraddoldebau canser. Rwy'n credu mai dyna un o'r enghreifftiau mwyaf clir o'r anghydraddoldebau iechyd ehangach yr ydym yn eu hwynebu yng Nghymru, yn enwedig mewn rhai o'r cymunedau yn y de. Mae tystiolaeth yn dangos bod pobl sy'n byw mewn cymunedau mwy difreintiedig yn fwy tebygol o ddatblygu canser, yn fwy tebygol o farw o ganser, ac yn llai tebygol o oroesi canser na'r rhai sy'n byw yn y cymunedau lleiaf difreintiedig. Felly, mae'n hollol hanfodol ein bod yn mynd i'r afael â'r mater hwnnw, a mynd i'r afael â'r mater y soniwyd amdano yna o ran sgrinio hefyd. Mae'r anghydraddoldebau hyn yn cael eu hysgogi gan lawer o'r un ffactorau sy'n sail i anghydraddoldebau iechyd, gan gynnwys tlodi, ysmygu, gordewdra, tai, cyflogaeth a mynediad at wasanaethau. Dyna pam y mae hwn yn ddull traws-lywodraethol, a dyna pam y mae'r Llywodraeth hon yn mabwysiadu dull gwahanol iawn, iawn i Lywodraethau blaenorol trwy gael Gweinidog dynodedig sy'n gyfrifol am edrych ar y materion hyn ar draws y Llywodraeth. Bydd y Gweinidog dros iechyd yn cyflwyno datganiad ar y cynlluniau ar gyfer canser yr wythnos hon, gyda'r nod o ddatblygu cynllun canser, wrth i ni gychwyn arni cyn yr etholiad. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767855 394 En 2026-07-14T18:07:15 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=16637&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=16637&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 8579 8579 Peredur Owen Griffiths AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8579 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8579 Griffiths, Peredur Owen Prevention must be central to turning around the NHS and improving services for staff and patients, and I welcome your statement today. This issue arose repeatedly in the cross-party group on substance use and addiction, which I chaired in the last Senedd and intend to re-establish in September, working with Kaleidoscope as the secretariat and Members from across this Chamber. If anybody else is interested, please get in touch. The group heard expert, lived-experience evidence on harm reduction, including wider access to naloxone, the international impact of safer consumption facilities, and the urgent need to educate people, particularly young people, about ketamine. Although Westminster's outdated drugs legislation limits what Wales can do, would the Deputy Minister explore further harm-reduction measures within her remit? In particular, will the Government consider a national ketamine awareness campaign to challenge myths about its perceived safety and explain the serious risks of frequent use, including bladder and kidney damage, pressure on GPs and urology services, and the potential life-changing harm developed over a relatively short period for users? Diolch. Rhaid i atal fod yn ganolog i wella'r GIG a gwella gwasanaethau i staff a chleifion, ac rwy'n croesawu eich datganiad heddiw. Cododd y mater hwn dro ar ôl tro yn y grŵp trawsbleidiol ar ddefnyddio sylweddau a dibyniaeth, yr oeddwn yn ei gadeirio yn y Senedd ddiwethaf ac yn bwriadu ei ailsefydlu ym mis Medi, gan weithio gyda Kaleidoscope fel yr ysgrifenyddiaeth ac Aelodau o bob rhan o'r Siambr hon. Os oes gan unrhyw un arall ddiddordeb, cysylltwch â ni. Clywodd y grŵp dystiolaeth arbenigol ar leihau niwed, gan gynnwys mynediad ehangach at naloxone, effaith ryngwladol cyfleusterau defnydd mwy diogel, a'r angen brys i addysgu pobl, yn enwedig pobl ifanc, ynghylch cetamin. Er bod deddfwriaeth cyffuriau San Steffan sydd wedi dyddio yn cyfyngu ar yr hyn y gall Cymru ei wneud, a fyddai'r Dirprwy Weinidog yn archwilio mesurau lleihau niwed pellach o fewn ei chylch gorchwyl? Yn benodol, a fydd y Llywodraeth yn ystyried ymgyrch ymwybyddiaeth o getamin genedlaethol i herio mythau am ei ddiogelwch canfyddedig ac esbonio'r risgiau difrifol o ganlyniad i ddefnydd cyson, gan gynnwys niwed i'r bledren a'r arennau, pwysau ar feddygon teulu a gwasanaethau wroleg, a'r niwed posibl sy'n newid bywyd a ddatblygwyd dros gyfnod cymharol fyr i ddefnyddwyr? Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767856 395 Cy 2026-07-14T18:08:28 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=16710&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=16710&l=en 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 261 261 Nerys Evans AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=261 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Diolch yn fawr. Mae yna bryderon sylweddol ynglyn â'r defnydd o cetamin a'r cynnydd yn y defnydd o cetamin, wrth gwrs, yn enwedig ymysg pobl ifanc, a'r niwed y gall hwnna beri. Diolch i chi am eich gwaith yn ystod y Senedd ddiwethaf yn y maes yma. Dwi'n edrych ymlaen at gysylltu gyda chi yn y grŵp trawsbleidiol pan fydd wedi cael ei sefydlu. Byddwn i'n hapus iawn i wneud hynny. Thank you very much. There are serious concerns about the use of ketamine and the increase in the use of ketamine, of course, particularly among young people, and the harm that that can cause. Thank you for your work during the last Senedd in this area. I look forward to engaging with you in the cross-party group when it is established. I'd be more than happy to do that. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767858 396 En 2026-07-14T18:08:52 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=16734&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=16734&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 261 261 Nerys Evans AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=261 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Across Wales, the area planning boards have developed a range of information about ketamine, mainly focused on awareness raising, harm reduction, reducing risks and ensuring information is being disseminated widely. Areas are also adapting services to address these issues and these developing needs, with treatment pathways specifically for those using ketamine, with some areas implementing joint assessments for those using the drug. This allows access to clinical support and consultation from the substance misuse service, and quicker access to GP support and community mental health referral teams where appropriate. Given the concerns, and the rise of the concerns, on the use of ketamine in our communities, we've established a ketamine working group with key stakeholders and clinical leads to take this work forward. The aim of the group is to share best practice and to inform a co-ordinated approach across Wales. This includes informing treatment pathways and prevention, but also how we raise awareness of the harms, building on the local work already being led by the boards. The first meeting of the working group took place on 13 July. I'd like to reiterate I'm more than happy to work with the cross-party group to share information about that working group and how we can work together to raise awareness of this really important issue and the harms associated with it. Ledled Cymru, mae'r byrddau cynllunio ardal wedi datblygu ystod o wybodaeth am cetamin, sy'n canolbwyntio'n bennaf ar godi ymwybyddiaeth, lleihau niwed, lleihau risgiau a sicrhau bod gwybodaeth yn cael ei lledaenu'n eang. Mae ardaloedd hefyd yn addasu gwasanaethau i fynd i'r afael â'r materion hyn a'r anghenion sy'n datblygu, gyda llwybrau triniaeth yn benodol ar gyfer y rhai sy'n defnyddio cetamin, gyda rhai ardaloedd yn gweithredu asesiadau ar y cyd i'r rhai sy'n defnyddio'r cyffur. Mae hyn yn caniatáu mynediad at gymorth clinigol ac ymgynghoriad gan y gwasanaeth camddefnyddio sylweddau, a mynediad cyflymach at gymorth meddygon teulu a thimau atgyfeirio iechyd meddwl cymunedol lle bo hynny'n briodol. O ystyried y pryderon, a'r cynnydd yn y pryderon, am y defnydd o cetamin yn ein cymunedau, rydym wedi sefydlu gweithgor cetamin gyda rhanddeiliaid allweddol ac arweinwyr clinigol i fwrw ymlaen â'r gwaith hwn. Nod y grŵp yw rhannu arfer gorau a llywio dull cydgysylltiedig ledled Cymru. Mae hyn yn cynnwys llywio llwybrau triniaeth ac atal, ond hefyd sut yr ydym yn codi ymwybyddiaeth o'r niwed, gan adeiladu ar y gwaith lleol sydd eisoes yn cael ei arwain gan y byrddau. Cynhaliwyd cyfarfod cyntaf y gweithgor ar 13 Gorffennaf. Hoffwn ailadrodd fy mod yn fwy na pharod i weithio gyda'r grŵp trawsbleidiol i rannu gwybodaeth am y gweithgor hwnnw a sut y gallwn weithio gyda'n gilydd i godi ymwybyddiaeth o'r mater pwysig iawn hwn a'r niwed sy'n gysylltiedig ag ef. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767866 397 En 2026-07-14T18:10:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=16802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=16802&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767872 398 En 2026-07-14T18:10:11 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=16813&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=16813&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 12180 12180 Paul Marr AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12180 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12180 Marr, Paul Thank you, Deputy Minister, for your statement, and welcome to your role. Minister, everyone agrees that prevention is better than cure, but prevention only works if people can actually access the services they need. In west rural Wales, too many residents face long journeys, limited appointment availability and growing difficulty accessing GPs, community healthcare and screening programmes. Reform UK believes that public money should be focused on delivering effective front-line services, not expanding bureaucracy. Rural communities contribute just as much to the public purse as anyone else and deserve the same standard of healthcare. If we are serious about preventative health, we need practical action that improves access, shortens waiting times and ensures services reach people where they live, rather than expecting patients to travel even greater distances. Deputy Minister, what specific changes will the Welsh Government make to improve access to preventative healthcare in west rural Wales? And can you guarantee that future investment will be directed towards strengthening front-line services in rural communities, rather than increasing administration costs? Diolch. Diolch, Ddirprwy Weinidog, am eich datganiad, a chroeso i'ch rôl. Weinidog, mae pawb yn cytuno bod atal yn well na gwella, ond dim ond os gall pobl gael mynediad at y gwasanaethau sydd eu hangen arnynt. Yng ngorllewin gwledig Cymru, mae gormod o drigolion yn wynebu teithiau hir, argaeledd apwyntiadau cyfyngedig ac anhawster cynyddol i gael mynediad at feddygon teulu, gofal iechyd cymunedol a rhaglenni sgrinio. Mae Reform UK yn credu y dylai arian cyhoeddus fod yn canolbwyntio ar ddarparu gwasanaethau rheng flaen effeithiol, nid ehangu biwrocratiaeth. Mae cymunedau gwledig yn cyfrannu cymaint at y pwrs cyhoeddus ag unrhyw un arall ac yn haeddu'r un safon o ofal iechyd. Os ydym o ddifrif ynglŷn ag iechyd ataliol, mae angen gweithredu ymarferol arnom sy'n gwella mynediad, byrhau amseroedd aros ac yn sicrhau bod gwasanaethau yn cyrraedd pobl lle maen nhw'n byw, yn hytrach na disgwyl i gleifion deithio hyd yn oed mwy o bellteroedd. Ddirprwy Weinidog, pa newidiadau penodol y bydd Llywodraeth Cymru yn eu gwneud i wella mynediad at ofal iechyd ataliol yng ngorllewin Cymru wledig? Ac a allwch warantu y bydd buddsoddiad yn y dyfodol yn cael ei gyfeirio tuag at gryfhau gwasanaethau rheng flaen mewn cymunedau gwledig, yn hytrach na chynyddu costau gweinyddol? Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767878 399 En 2026-07-14T18:11:16 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=16878&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=16878&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 261 261 Nerys Evans AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=261 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Well, I'm glad you agree with the priority that we've put on tackling waiting lists and the investment that we've set out in the supplementary budget in order to do that. I hope, indeed, that Members would reflect on what voting against that supplementary budget would mean in terms of the investment that we need in our NHS and across other preventative health measures. There's investment in the supplementary budget on the swimming initiative for schools as well. So, voting against the supplementary budget this afternoon does have serious consequences in terms of the ability of our NHS to respond to the demands it's facing now and the backlog that we have inherited from the previous Government, which absolutely impacts on the issues that you mentioned about the provision of health services in our rural communities. I am also from rural west Wales and know the challenges. As the First Minister set out earlier this afternoon, our ambition is to make sure that we look at rural-proofing, to make sure that the cost of delivery of services really does adequately reflect the actual costs in terms of what's being funded, and that is a key central part. But I'd urge Members across this Chamber to make sure that they support the supplementary budget, to make sure of exactly what you mentioned, in terms of tackling the waiting lists and making sure our health and social care system is on a sustainable footing. Wel, rwy'n falch eich bod chi'n cytuno â'r flaenoriaeth rydyn ni wedi'i rhoi i'r gwaith o fynd i'r afael â rhestrau aros a'r buddsoddiad rydyn ni wedi'i osod yn y gyllideb atodol er mwyn gwneud hynny. Rwy'n gobeithio, yn wir, y byddai'r Aelodau yn myfyrio ar yr hyn y byddai pleidleisio yn erbyn y gyllideb atodol honno yn ei olygu o ran y buddsoddiad sydd ei angen arnom yn ein GIG ac ar draws mesurau iechyd ataliol eraill. Mae buddsoddiad yn y gyllideb atodol ar y fenter nofio ar gyfer ysgolion hefyd. Felly, mae pleidleisio yn erbyn y gyllideb atodol y prynhawn yma yn mynd i gael canlyniadau difrifol o ran gallu ein GIG i ymateb i'r gofynion y mae'n ei wynebu nawr a'r ôl-groniad yr ydym wedi'i etifeddu gan y Llywodraeth flaenorol, sy'n effeithio'n sylweddol ar y materion y soniwyd amdanynt ynghylch darparu gwasanaethau iechyd yn ein cymunedau gwledig. Rydw i hefyd yn dod o orllewin gwledig Cymru ac yn gwybod beth yw'r heriau. Fel y nododd y Prif Weinidog yn gynharach y prynhawn yma, ein huchelgais yw sicrhau ein bod yn edrych ar brawfesur gwledig, i wneud yn siŵr bod cost darparu gwasanaethau yn adlewyrchu'n ddigonol y costau gwirioneddol o ran yr hyn sy'n cael ei ariannu, ac mae hynny'n rhan ganolog allweddol. Ond byddwn yn annog Aelodau ar draws y Siambr hon i wneud yn siŵr eu bod yn cefnogi'r gyllideb atodol, i sicrhau o ran yr union beth a grybwyllwyd gennych, sef mynd i'r afael â'r rhestrau aros a gwneud yn siŵr bod ein system iechyd a gofal cymdeithasol ar sail gynaliadwy. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767881 400 Cy 2026-07-14T18:12:34 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=16956&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=16956&l=en 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Ac yn olaf, Ddirprwy Weinidog, Gwyn Williams.  And finally, Deputy Minister, Gwyn Williams.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767883 401 Cy 2026-07-14T18:12:37 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=16959&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=16959&l=en 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 5083 5083 Gwyn Williams https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5083 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Mae cael mynediad at ofal deintyddol yn hollbwysig er mwyn atal problemau deintyddol ac iechyd yn gyffredinol, a dwi'n croesawu ein hymrwymiad i adolygu contract deintyddol y GIG er mwyn datrys materion hollbwysig sy'n effeithio ar y proffesiwn yng Nghymru ac ar brofiad ein cleifion. Fe wnaethom gyfarfod ag arweinwyr ym maes deintyddiaeth yng Nghymru yr wythnos diwethaf i wrando ar eu pryderon, ac mae adolygu'r contract, fel a nodir yn ein maniffesto, yn un o'u prif flaenoriaethau. Hoffwn dalu teyrnged i Mike Hedges o'r Blaid Lafur, achos roedd e yn y cyfarfod hefyd. A fydd y Dirprwy Weinidog yn ymrwymo i wneud hyn cyn gynted â phosib, yn ogystal â chysylltu ag arweinwyr ym maes deintyddiaeth yng Nghymru i geisio atebion clou i sefydlogi gwasanaethau deintyddol yn y cyfamser. Diolch yn fawr.  Thank you very much, Dirprwy Lywydd. Gaining access to dental care is vital to prevent dental and health problems more generally in the future, and I welcome our commitment to review the NHS dental contract to resolve vital issues affecting the profession in Wales and the experience of our patients. We met with leaders in the field of dentistry in Wales last week to listen to their concerns, and reviewing the contract, as set out in our manifesto, is one of their main priorities. I'd like to pay tribute to Mike Hedges from the Labour Party, because he was in the meeting as well. Will the Deputy Minister commit to undertaking this task as soon as possible, as well as contacting leaders in the field of dentistry in Wales to seek short-term solutions to stabilise dental services in the meantime? Thank you.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767884 402 En 2026-07-14T18:13:28 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=17010&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=17010&l=cy 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 261 261 Nerys Evans AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=261 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261 Evans, Nerys Diolch. The NHS dental contract arrangements that came into force on 1 April this year represent the most significant changes to NHS dentistry in two decades. Health needs and prevention are at the heart of the new system, creating an opportunity to improve access to care and to ensure resources are targeted towards those with the greatest need. We are, as you would expect, keeping the new contract under continual review to assess its impact on patients, practitioners and access to services, but we do need to give it some time to bed in. As evidence emerges, we will work with stakeholders to identify where further refinements may be required to ensure that the system is delivering the intended improvements and remains an attractive place to provide NHS dental care. Diolch. Mae trefniadau contract deintyddol y GIG a ddaeth i rym ar 1 Ebrill eleni yn cynrychioli'r newidiadau mwyaf arwyddocaol i ddeintyddiaeth y GIG mewn dau ddegawd. Mae anghenion iechyd ac atal wrth wraidd y system newydd, gan greu cyfle i wella mynediad at ofal a sicrhau bod adnoddau wedi'u targedu tuag at y rhai sydd â'r angen mwyaf. Rydym yn adolygu'r contract newydd yn barhaus i asesu ei effaith ar gleifion, ymarferwyr a mynediad at wasanaethau, ond mae angen i ni roi rhywfaint o amser iddo ymsefydlu. Wrth i dystiolaeth ddod i'r amlwg, byddwn yn gweithio gyda rhanddeiliaid i nodi lle y gallai fod angen mireinio pellach i sicrhau bod y system yn cyflawni'r gwelliannau arfaethedig ac yn parhau i fod yn lle deniadol i ddarparu gofal deintyddol y GIG. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767886 403 Cy 2026-07-14T18:14:13 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=17055&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=17055&l=en 260714-7 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Blaenoriaethau ar gyfer Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 6. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Priorities for Public and Preventative Health C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch, Ddirprwy Weinidog.  Thank you, Deputy Minister. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767887 404 Cy 2026-07-14T18:14:16 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=17058&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=17058&l=en 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Rydym yn symud ymlaen, felly, at eitem 7, datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: blaenoriaethau ar gyfer sgiliau ac addysg drydyddol. Galwaf ar y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol, Cefin Campbell. Moving on now to item 7, a statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: priorities for skills and tertiary education. I call on the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education, Cefin Campbell.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767893 405 Cy 2026-07-14T18:14:33 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=17075&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=17075&l=en 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Deputy Minister for Skills and Tertiary Education Y Dirprwy Weinidog Sgiliau ac Addysg Drydyddol Campbell, Cefin Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. Prynhawn da, bawb. Heddiw, byddaf i'n nodi blaenoriaethau'r Llywodraeth hon ar gyfer sgiliau ac addysg drydyddol. Mae'n sector addysg drydyddol yn cefnogi pobl ifanc sy'n cymryd eu camau cyntaf ar ôl addysg orfodol, oedolion sy'n dychwelyd i ddysgu, gweithwyr sy'n ceisio gwella eu sgiliau neu ddysgu sgiliau newydd, a chymunedau sy'n ceisio hyder, gwytnwch a ffyniant cymdeithasol. Mae’r sector hefyd yn cefnogi ein heconomi drwy ddatblygu'r wybodaeth, y sgiliau a'r capasiti ymchwil sydd eu hangen ar Gymru i gefnogi ein busnesau a'n diwydiant, ac adeiladu, hefyd, ar gyfer y dyfodol. Dwi wedi ymrwymo i weithio'n agos gyda Gweinidog y Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg i gyflawni gweledigaeth gyffredin o un system addysg a sgiliau i Gymru, gyda darpariaeth cyfrwng Cymraeg wrth wraidd y weledigaeth hon. A dwi wedi gweld drosof fi fy hun, trwy fy mhrofiad o addysgu oedolion mewn prifysgolion yng Nghymru, yr effaith y gall y sector trydyddol ei chael ar newid bywydau pobl. Dwi am i ddysgwyr symud ymlaen drwy'r system yn hyderus, gyda llwybrau datblygu clir, gweladwy a chyfrwng Cymraeg. Dylai llwybrau academaidd, galwedigaethol a seiliedig ar waith gael eu deall fel rhannau ategol o daith pob dysgwr, sy'n cyd-fynd ag anghenion Cymru heddiw a'n huchelgeisiau ar gyfer yfory. Thank you very much, Dirprwy Lywydd, and good afternoon, everyone. Today, I will be setting out this Government's priorities for skills and tertiary education. Our tertiary education sector supports young people taking their first steps after compulsory education, adults returning to learning, workers seeking to upskill or re-skill, and communities seeking confidence, resilience and social prosperity. The sector also supports our economy by developing the knowledge, skills and research capacity that Wales needs to support our businesses and industry, and to build, also, for the future.  I am committed to working closely with the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language to deliver a shared vision of one education and skills system for Wales, with Welsh-medium provision at the core of this vision. And I have seen first-hand, through my experience of teaching adults at Welsh universities, the impact the tertiary sector can have on people’s lives. I want learners to progress through the system with confidence, with clear, visible and Welsh-medium development pathways. Academic, vocational and work-based routes should be understood as complementary parts of each learner’s journey, aligned with the needs of Wales today and the ambitions we have for tomorrow. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767837 406 Cy 2026-07-14T18:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=17102&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=17102&l=en 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767838 407 En 2026-07-14T18:16:28 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=17190&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=17190&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin Our future economic success depends on developing a highly skilled workforce. I will work closely with the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy to ensure that the skills system supports our wider economic ambitions. A comprehensive national skills audit is currently under way. It will bring together evidence, analyse available data and gather views from employers, industry representatives, providers and other stakeholders. Its purpose is to provide a clear, cross-Government view of current and future workforce needs across Wales, including where shortages exist, where demand is likely to grow, and how the system can respond for learners, employers and the economy. The findings will help us target investment more effectively and align education, employment and training pathways with Wales’s priorities. Early findings will inform the future skills summit this autumn, bringing together business, the tertiary sector, training providers and other stakeholders to develop a shared vision and strategic direction for the future skills system and its funding. We will take an employer-led approach to identifying skills needs and we'll work together with business and industry to co-design solutions that meet key sector needs. Our manifesto also commits to developing a national strategy for skills and vocational education. This will draw on evidence from the skills summit and the skills audit, supporting learners in a changing labour market, strengthening economic growth and promoting genuine parity between vocational and academic pathways. It will also build on the priorities set out in the strategic direction for vocational education and training. On higher education, we are aware of the challenges that universities face, including rising costs and constrained income. That is why one of our first 100-day commitments is to take forward a review of higher education funding, and we will publish the terms of reference for that review in the summer. I am grateful for the responses to the recent call for submissions on the future of tertiary education in Wales. These views are informing our thinking. I will publish a summary report of those responses, followed by a fuller report in the autumn, to support transparent, evidence-led policy development.  I am also examining options for reforming Seren, so that it has a stronger focus on addressing participation gaps, on supporting learners from Wales’s most disadvantaged communities and strengthening pathways so that learners can reach their full potential. I will issue a written statement in due course setting out our next steps. Mae ein llwyddiant economaidd yn y dyfodol yn dibynnu ar ddatblygu gweithlu medrus iawn. Byddaf yn gweithio'n agos gyda'r Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni i sicrhau bod y system sgiliau yn cefnogi ein huchelgeisiau economaidd ehangach. Mae archwiliad sgiliau cenedlaethol cynhwysfawr ar y gweill ar hyn o bryd. Bydd yn dwyn ynghyd dystiolaeth, yn dadansoddi'r data sydd ar gael ac yn casglu barn gan gyflogwyr, cynrychiolwyr y diwydiant, darparwyr a rhanddeiliaid eraill. Ei bwrpas yw darparu golwg glir, drawslywodraethol o anghenion y gweithlu presennol a gweithlu'r dyfodol ledled Cymru, gan gynnwys lle mae prinder, lle mae'r galw yn debygol o dyfu, a sut y gall y system ymateb i ddysgwyr, cyflogwyr a'r economi. Bydd y canfyddiadau yn ein helpu i dargedu buddsoddiad yn fwy effeithiol ac alinio llwybrau addysg, cyflogaeth a hyfforddiant â blaenoriaethau Cymru. Bydd canfyddiadau cynnar yn llywio'r uwchgynhadledd sgiliau ar gyfer y dyfodol yn yr hydref, gan ddod â busnesau, y sector trydyddol, darparwyr hyfforddiant a rhanddeiliaid eraill ynghyd i ddatblygu gweledigaeth a chyfeiriad strategol a rennir ar gyfer y system sgiliau ar gyfer y dyfodol a'i chyllid. Byddwn yn arddel dull a arweinir gan gyflogwyr o nodi anghenion o ran sgiliau a byddwn yn cydweithio â busnes a diwydiant i gyd-ddylunio atebion sy'n diwallu anghenion allweddol y sector. Mae ein maniffesto hefyd yn ymrwymo i ddatblygu strategaeth genedlaethol ar gyfer sgiliau ac addysg alwedigaethol. Bydd hyn yn defnyddio tystiolaeth o'r uwchgynhadledd sgiliau a'r archwiliad sgiliau, gan gefnogi dysgwyr mewn marchnad lafur sy'n newid, cryfhau twf economaidd a hyrwyddo cydraddoldeb gwirioneddol rhwng llwybrau galwedigaethol ac academaidd. Bydd hefyd yn adeiladu ar y blaenoriaethau a nodir yn y cyfeiriad strategol ar gyfer addysg a hyfforddiant galwedigaethol. O ran addysg uwch, rydym yn ymwybodol o'r heriau y mae prifysgolion yn eu hwynebu, gan gynnwys costau cynyddol ac incwm cyfyngedig. Dyna pam mai un o'n hymrwymiadau ar gyfer y 100 diwrnod cyntaf yw bwrw ymlaen ag adolygiad o gyllid addysg uwch, a byddwn yn cyhoeddi'r cylch gwaith ar gyfer yr adolygiad hwnnw yn yr haf. Rwy'n ddiolchgar am yr ymatebion i'r alwad ddiweddar am gyflwyniadau ar ddyfodol addysg drydyddol yng Nghymru. Mae'r safbwyntiau hyn yn llywio ein meddylfryd. Byddaf yn cyhoeddi adroddiad cryno o'r ymatebion hynny, ac yna adroddiad llawnach yn yr hydref, i gefnogi datblygu polisi tryloyw, wedi'i arwain gan dystiolaeth.  Rwyf hefyd yn archwilio opsiynau ar gyfer diwygio Seren, fel bod ganddo bwyslais cryfach ar fynd i'r afael â bylchau cyfranogiad, ar gefnogi dysgwyr o gymunedau mwyaf difreintiedig Cymru a chryfhau llwybrau fel y gall dysgwyr gyrraedd eu llawn botensial. Byddaf yn cyhoeddi datganiad ysgrifenedig maes o law yn nodi ein camau nesaf. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767914 408 En 2026-07-14T18:20:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=17402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=17402&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767915 409 Cy 2026-07-14T18:20:13 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=17415&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=17415&l=en 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin Mae Cymru wastad wedi bod yn genedl sydd yn edrych y tu hwnt i’w ffiniau, ac rŷn ni'n benderfynol o fanteisio i'r eithaf ar gyfleoedd i bobl ifanc o Gymru i fyw, astudio a gweithio yn Ewrop. Rŷn ni'n gweithio'n agos gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig i sicrhau bod manteision ailymuno ag Erasmus yn cael eu gwireddu, ac yn ystyried opsiynau ar gyfer Taith hefyd yn y dyfodol. Dwi am bwysleisio pwysigrwydd darpariaeth cyfrwng Cymraeg a dwyieithog ar draws y system drydyddol. Dylai dysgwyr gael y cyfle i ddatblygu, cynnal a defnyddio'u sgiliau Cymraeg ar bob cam. Rŷn ni'n gweithio, wrth gwrs, gyda Medr, y Coleg Cymraeg Cenedlaethol, darparwyr a chyflogwyr i ehangu'r ddarpariaeth prentisiaethau cyfrwng Cymraeg a dwyieithog, cryfhau llwybrau gyrfa a chynyddu darpariaeth ddwyieithog a meithrin capasiti hefyd fel y gall mwy o bobl ifanc sy'n ymuno â’r gweithle allu gweithio'n ddwyieithog a darparu gwasanaethau allweddol yn y Gymraeg. Mae mwy i'w wneud, ond mae'r cyfeiriad yn glir: rhaid i ddarpariaeth cyfrwng Cymraeg a dwyieithog gael ei hymgorffori yn nyfodol addysg a sgiliau trydyddol, nid ei thrin fel ychwanegiad. Bydd Medr yn ymgynghori ar gynllun cenedlaethol ar gyfer y Gymraeg yn yr hydref, a dwi'n edrych ymlaen at ymgysylltu â Medr a'r sector wrth inni weithio tuag at ein nodau ar gyfer y Gymraeg. Wales has always been an outward-looking nation, and we are determined to maximise opportunities for young people in Wales to live, study and work in Europe. We are working closely with the UK Government to ensure that the benefits of rejoining Erasmus are realised, and we are considering future options for Taith. I want to emphasise the importance of Welsh-medium and bilingual provision across the tertiary system. Learners should have the opportunity to develop, maintain and use their Welsh language skills at every stage. We work, of course, with Medr, the Coleg Cymraeg Cenedlaethol, providers and employers to expand Welsh-medium and bilingual apprenticeship provision, to strengthen career pathways and increase bilingual delivery and to build capacity as well so that more young people who enter the workplace are able to work bilingually and provide key services through the medium of Welsh. There is more to do, but the direction is clear: Welsh-medium and bilingual provision must be built into the future of tertiary education and skills, not treated as an add-on. Medr will consult on a national plan for the Welsh language in the autumn, and I look forward to engaging with Medr and the sector as we work towards our Welsh language goals. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767918 410 En 2026-07-14T18:22:10 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=17532&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=17532&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin I recognise the vital role that FE colleges and school sixth forms play in transforming learners’ lives and supporting our economy. I am aware of the pressures they face. I've already met stakeholders and will continue to work with the sector to address these challenges. One of my core aims is to encourage collaboration between schools and colleges to provide as broad a range of options for young people as possible. Medr are looking now at funding principles to encourage greater collaboration between schools and colleges in that particular post-16 sector. Colleges also play an important role in supporting learners with additional learning needs to develop the skills, confidence and independence they need to thrive as individuals. Over the coming months, I will work with stakeholders to ensure all learners are supported to achieve their goals. My message to the sector is this: I want to work with you, listen and engage openly and build a shared understanding of the challenges and a shared commitment to solutions. I would expect collaboration, accountability and a focus on learners. In return, I will seek to provide clarity, honesty and a willingness to work across Government. Our ambition should be a tertiary education and skills system that is accessible, coherent and excellent; one that supports people throughout their lives and contributes to economic prosperity and social cohesion. That is the work I am committed to taking forward. I look forward to working with Members, ministerial colleagues, learners and the whole sector to deliver it. Rwy'n cydnabod y rôl hanfodol sydd gan golegau AB a chweched dosbarth ysgolion wrth drawsnewid bywydau dysgwyr a chefnogi ein heconomi. Rwy'n ymwybodol o'r pwysau maen nhw'n eu hwynebu. Rwyf eisoes wedi cwrdd â rhanddeiliaid a byddaf yn parhau i weithio gyda'r sector i fynd i'r afael â'r heriau hyn. Un o fy nodau craidd yw annog cydweithio rhwng ysgolion a cholegau i ddarparu ystod mor eang o opsiynau â phosibl i bobl ifanc. Mae Medr bellach yn edrych ar egwyddorion cyllido i annog mwy o gydweithredu rhwng ysgolion a cholegau yn y sector ôl-16 penodol hwnnw. Mae gan golegau rôl bwysig hefyd wrth gefnogi dysgwyr sydd ag anghenion dysgu ychwanegol i ddatblygu'r sgiliau, yr hyder a'r annibyniaeth sydd eu hangen arnynt i ffynnu fel unigolion. Dros y misoedd nesaf, byddaf yn gweithio gyda rhanddeiliaid i sicrhau bod pob dysgwr yn cael ei gefnogi i gyflawni ei nodau. Fy neges i'r sector yw hyn: rwyf eisiau gweithio gyda chi, gwrando ac ymgysylltu'n agored a chreu dealltwriaeth a rennir o'r heriau ac ymrwymiad a rennir i atebion. Byddwn yn disgwyl cydweithredu, atebolrwydd a phwyslais ar ddysgwyr. Yn gyfnewid am hyn, byddaf yn ceisio darparu eglurder, gonestrwydd a pharodrwydd i weithio ar draws y Llywodraeth. Dylai ein huchelgais fod i greu system addysg a sgiliau drydyddol sy'n hygyrch, yn gydlynol ac yn rhagorol; un sy'n cefnogi pobl trwy gydol eu bywydau ac sy'n cyfrannu at ffyniant economaidd a chydlyniant cymdeithasol. Dyna'r gwaith rydw i wedi ymrwymo i fwrw ymlaen ag ef. Edrychaf ymlaen at weithio gydag Aelodau, cydweithwyr gweinidogol, dysgwyr a'r sector cyfan i'w gyflawni. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767922 411 Cy 2026-07-14T18:24:28 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=17670&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=17670&l=en 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin Yn fyr, Ddirprwy Lywydd, wrth gloi, ein nod yw adeiladu system addysg drydyddol a sgiliau gydol oes sy'n gweithio i ddysgwyr, cymunedau a'r economi, a bydd hyn yn cael ei gyflawni mewn cydweithrediad llawn â'r sector. Diolch yn fawr. In short, Dirprwy Lywydd, in closing, our goal is to build a lifelong tertiary education and skills system that works for learners, communities and the economy, and this will be delivered in collaboration with the sector. Thank you. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767923 412 En 2026-07-14T18:24:53 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=17695&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=17695&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen I'd like to thank the Deputy Minister for his statement, and I'd also like to declare an interest, in that I worked in the education sector myself until Easter this year. I don't think anyone in the Siambr would disagree that Wales needs a stronger skills system, and if we're serious about growing our economy, attracting investment and giving young people a reason to build their future here, then skills have to sit right at the heart of that. And there's plenty in your statement that I welcome, particularly about the Welsh language and being able to broaden the use of that in the sector, also a proper look at the skills Wales is going to need in the future is sensible, and, of course, employers should have a much stronger voice in shaping what is taught and where public money is spent. But, Deputy Minister, I couldn't help feeling that this statement contained a great deal about how Government intends to think about these challenges and much less about what is actually going to change. We have a skills audit, we have a future skills summit, we have a national strategy to come, we have reviews, consultations and engagement. My concern is that businesses across Wales don't feel they have the luxury of waiting for another round of policy development; they're trying to recruit today. One thing I was particularly pleased to hear was your commitment to making sure the skills system supports Wales's wider economic ambitions. If that genuinely is the Government's ambition, then surely we need to start preparing now for the opportunities we already know could be on the horizon. Take Wylfa in my constituency, for example. Whether it's new nuclear or small modular reactors, if those projects move forward, they'll require thousands of skilled people—not just engineers, but welders, electricians, project managers, construction workers, technicians and apprentices. Those skills cannot be created overnight. By the time a final investment decision is made, the training pipeline should already be in place. Can the Deputy Minister therefore tell us whether Medr, our further education colleges and apprenticeship providers have already been asked to begin planning for these opportunities? Because if we're waiting until the contracts are signed before we start training people, we're already behind. The same principle applies more broadly: businesses don't just want to be consulted, they want to know the Government is prepared to respond when they identify genuine skills shortages. So, if this audit comes back and tells you what employers have been saying for years, that we don't have enough people coming through into engineering, construction, manufacturing or digital industries, what will the Government actually do differently? How quickly will funding follow the evidence and how will success be measured? Because, Deputy Minister, I don't think employers will judge this work on the number of strategies that are published; they'll judge it on whether it's any easier to recruit the people they need. Young people won't judge it on how many summits have taken place; they'll judge it on whether the qualifications they're studying lead to secure, well-paid jobs here in Wales. And communities like mine in north Wales will judge it on whether major investment creates opportunities for local people or whether those jobs end up being filled from elsewhere because we didn't prepare in time. I genuinely hope this work succeeds, because Wales cannot afford another decade of talking about skills while other parts of the UK get on with delivering them. Now is the time to make sure our education and skills system is preparing people not just for the jobs we have today, but for the industries we want Wales to lead tomorrow. Diolch yn fawr iawn. Hoffwn ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am ei ddatganiad, a hoffwn hefyd ddatgan diddordeb, yn yr ystyr fy mod i'n wedi bod yn gweithio yn y sector addysg fy hun tan y Pasg eleni. Dydw i ddim yn credu y byddai unrhyw un yn y Siambr yn anghytuno bod angen system sgiliau gryfach ar Gymru, ac os ydym o ddifrif am dyfu ein heconomi, denu buddsoddiad a rhoi rheswm i bobl ifanc adeiladu eu dyfodol yma, yna mae'n rhaid i sgiliau fod wrth wraidd hynny. Ac mae digon yn eich datganiad yr wyf yn ei groesawu, yn enwedig am y Gymraeg a gallu ehangu'r defnydd ohoni yn y sector, hefyd mae golwg briodol ar y sgiliau y bydd eu hangen ar Gymru yn y dyfodol yn synhwyrol, ac, wrth gwrs, dylai cyflogwyr fod â llais llawer cryfach wrth lunio'r hyn sy'n cael ei addysgu a ble mae arian cyhoeddus yn cael ei wario. Ond, Ddirprwy Weinidog, ni allwn beidio â theimlo bod y datganiad hwn yn cynnwys llawer am sut mae'r Llywodraeth yn bwriadu meddwl am yr heriau hyn a llawer llai am yr hyn sy'n mynd i newid mewn gwirionedd. Mae gennym archwiliad sgiliau, mae gennym uwchgynhadledd sgiliau ar gyfer y dyfodol, mae gennym strategaeth genedlaethol i ddod, mae gennym adolygiadau, ymgyngoriadau ac ymgysylltu. Fy mhryder i yw nad yw busnesau ledled Cymru yn teimlo bod ganddyn nhw'r moethusrwydd o aros am rownd arall o ddatblygu polisi; maen nhw'n ceisio recriwtio heddiw. Un peth yr oeddwn i'n arbennig o falch o'i glywed oedd eich ymrwymiad i sicrhau bod y system sgiliau yn cefnogi uchelgeisiau economaidd ehangach Cymru. Os mai dyna yw uchelgais y Llywodraeth mewn gwirionedd, yna siawns bod angen i ni ddechrau paratoi nawr ar gyfer y cyfleoedd yr ydyn ni eisoes yn gwybod y gallen nhw fod ar y gorwel. Cymerwch Wylfa yn fy etholaeth i, er enghraifft. P'un a yw'n adweithyddion niwclear neu fodiwlaidd bach, os yw'r prosiectau hynny'n symud ymlaen, bydd angen miloedd o bobl fedrus—nid dim ond peirianwyr, ond weldwyr, trydanwyr, rheolwyr prosiectau, gweithwyr adeiladu, technegwyr a phrentisiaid. Ni ellir creu'r sgiliau hynny dros nos. Erbyn i benderfyniad buddsoddi terfynol gael ei wneud, dylai'r biblinell hyfforddi eisoes fod ar waith. A all y Dirprwy Weinidog felly ddweud wrthym a yw Medr, ein colegau addysg bellach a'n darparwyr prentisiaethau wedi cael cais eisoes i ddechrau cynllunio ar gyfer y cyfleoedd hyn? Oherwydd os ydyn ni'n aros nes bod y contractau'n cael eu llofnodi cyn i ni ddechrau hyfforddi pobl, rydyn ni eisoes ar ei hôl hi. Mae'r un egwyddor yn berthnasol yn ehangach: dydy busnesau ddim eisiau bod yn rhan o'r ymgynghori yn unig, maen nhw eisiau gwybod bod y Llywodraeth yn barod i ymateb pan fyddan nhw'n nodi prinder sgiliau gwirioneddol. Felly, os daw'r archwiliad hwn yn ôl a'i fod yn dweud wrthych chi beth mae cyflogwyr wedi bod yn ei ddweud ers blynyddoedd, nad oes gennym ni ddigon o bobl sy'n dod drwodd i mewn i ddiwydiannau peirianneg, adeiladu, gweithgynhyrchu neu ddigidol, beth fydd y Llywodraeth yn ei wneud yn wahanol? Pa mor gyflym y bydd cyllid yn dilyn y dystiolaeth a sut y bydd llwyddiant yn cael ei fesur? Oherwydd, Ddirprwy Weinidog, dydw i ddim yn credu y bydd cyflogwyr yn barnu'r gwaith hwn ar nifer y strategaethau sy'n cael eu cyhoeddi; byddan nhw'n ei farnu ar sail a yw'n haws recriwtio'r bobl sydd eu hangen arnyn nhw. Ni fydd pobl ifanc yn ei farnu ar faint o uwchgynadleddau sydd wedi digwydd; byddan nhw'n ei farnu ar sail a yw'r cymwysterau maen nhw'n eu hastudio yn arwain at swyddi diogel sy'n talu'n dda yma yng Nghymru. A bydd cymunedau fel fy un i yn y gogledd yn ei farnu ar sail a yw buddsoddiad mawr yn creu cyfleoedd i bobl leol neu a yw'r swyddi hynny'n cael eu llenwi o rywle arall oherwydd wnaethon ni ddim paratoi mewn pryd. Rwyf wir yn gobeithio y bydd y gwaith hwn yn llwyddo, oherwydd ni all Cymru fforddio degawd arall o siarad am sgiliau tra bod rhannau eraill o'r DU yn bwrw ymlaen â'u cyflawni. Nawr yw'r amser i wneud yn siŵr bod ein system addysg a sgiliau yn paratoi pobl nid yn unig ar gyfer y swyddi sydd gennym ni heddiw, ond ar gyfer y diwydiannau yr ydym am i Gymru eu harwain yfory. Diolch yn fawr iawn. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767921 413 En 2026-07-14T18:25:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=17702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=17702&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767925 414 Cy 2026-07-14T18:28:21 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=17903&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=17903&l=en 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin Diolch yn fawr iawn am y cwestiynau. Thank you very much for the questions. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767926 415 En 2026-07-14T18:28:26 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=17908&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=17908&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin There are a number of points and they're really valid, and I value the contribution that you've made, and if I can just take them one at a time. When we start in Government, we look at what skills audits have taken place in recent years. The last skills audit took place in 2012. That is 14 years ago, so we don't really know now what the skills needs of Wales are without going out to actually do this exercise and understand what the future needs skills of Wales are. So, that is why we are currently undertaking that skills audit. The main findings of that audit will be made clear in the skills summit that we'll be holding in October. Now, that skills summit will bring together, as I mentioned in the statement, not only FE and training providers, but will also bring together businesses and industry, and I want them to co-design the next steps with us as a Government, because they understand the sector better than us. So, that is an approach that I want to take. Let's understand where the future growth sectors are. And you mentioned Wylfa—absolutely, and I can assure the Member that I've spoken to the chief executive of Coleg Llandrillo Menai, and I can reassure you that they've been looking at the challenges of Wylfa for a number of years and they have a pipeline of young people already on courses to fill those jobs on Ynys Môn. So, that is an example of the kind of approach we want to take. If we look at other potential developments for the future, there's the green energy sector, there's skilled manufacturing, for example. So, all of those we know are the skills for the future we need, but also the audit might show others as well. So, we will tailor our strategy then based on evidence. And I just want to finish just by saying this in terms of that particular aspect of your question: the summit will be focused on implementation, because, when we bring all of those sectors together, they with us will help shape direction and inform the next steps that we need to take. Because I absolutely agree with you, and I work closely with the Minister for enterprise on this, that we want to achieve a growing economy in Wales—higher paid jobs, better productivity levels, higher gross value added levels as well. That is all of our ambition, and skills play a vital role in that. Mae yna nifer o bwyntiau ac maen nhw'n wirioneddol ddilys, ac rwy'n gwerthfawrogi'r cyfraniad rydych chi wedi'i wneud, ac os gallaf eu cymryd un ar y tro. Pan fyddwn yn dechrau yn y Llywodraeth, rydym yn edrych ar ba archwiliadau sgiliau sydd wedi digwydd yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Cynhaliwyd yr archwiliad sgiliau diwethaf yn 2012. Mae hynny'n 14 mlynedd yn ôl, felly dydyn ni ddim yn gwybod nawr beth yw anghenion sgiliau Cymru heb fynd allan i wneud yr ymarfer hwn a deall beth yw anghenion sgiliau Cymru yn y dyfodol. Felly, dyna pam rydyn ni'n cynnal yr archwiliad sgiliau hwnnw ar hyn o bryd. Bydd prif ganfyddiadau'r archwiliad hwnnw yn cael eu gwneud yn glir yn yr uwchgynhadledd sgiliau y byddwn yn ei chynnal ym mis Hydref. Nawr, bydd yr uwchgynhadledd sgiliau honno yn dod â darparwyr AB a hyfforddiant at ei gilydd, fel y soniais i yn y datganiad, ond bydd hefyd yn dod â busnesau a diwydiant at ei gilydd, ac rwyf am iddynt gyd-ddylunio'r camau nesaf gyda ni fel Llywodraeth, oherwydd maen nhw'n deall y sector yn well na ni. Felly, dyna ddull rydw i eisiau ei gymryd. Gadewch i ni ddeall ble mae'r sectorau twf yn y dyfodol. Ac fe wnaethoch chi sôn am Wylfa—yn sicr, a gallaf sicrhau'r Aelod fy mod wedi siarad â phrif weithredwr Coleg Llandrillo Menai, a gallaf eich sicrhau chi eu bod wedi bod yn edrych ar heriau Wylfa ers nifer o flynyddoedd ac mae ganddyn nhw biblinell o bobl ifanc eisoes ar gyrsiau i lenwi'r swyddi hynny ar Ynys Môn. Felly, dyna enghraifft o'r math o ddull rydyn ni eisiau ei gymryd. Os edrychwn ni ar ddatblygiadau posibl eraill ar gyfer y dyfodol, mae'r sector ynni gwyrdd, mae gweithgynhyrchu medrus, er enghraifft. Felly, pob un o'r rheini rydyn ni'n gwybod yw'r sgiliau ar gyfer y dyfodol sydd eu hangen arnom, ond gallai'r archwiliad hefyd ddangos eraill hefyd. Felly, byddwn yn teilwra ein strategaeth wedyn yn seiliedig ar dystiolaeth. Ac rwyf eisiau gorffen trwy ddweud hyn yn nhermau'r agwedd benodol honno ar eich cwestiwn: bydd yr uwchgynhadledd yn canolbwyntio ar weithredu, oherwydd, pan fyddwn ni'n dod â'r holl sectorau hynny at ei gilydd, byddan nhw gyda ni yn helpu i lunio cyfeiriad a llywio'r camau nesaf y mae angen i ni eu cymryd. Oherwydd, rwy'n cytuno'n llwyr â chi, ac rwy'n gweithio'n agos gyda'r Gweinidog menter ar hyn, ein bod eisiau cyflawni economi sy'n tyfu yng Nghymru—swyddi sy'n talu'n well, lefelau cynhyrchiant gwell, lefelau gwerth ychwanegol gros uwch hefyd. Dyna ein holl uchelgais, ac mae sgiliau yn chwarae rôl hanfodol yn hynny. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767910 416 En 2026-07-14T18:30:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=18002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=18002&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767912 417 En 2026-07-14T18:32:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=18122&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=18122&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 174 174 Lynne Neagle AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=174 Neagle, Lynne Can I welcome my former sparring partner to his post and his first statement in the Chamber and draw Members' attention to my declaration in my register of interests that I'm enrolled on a course at Cardiff and Vale College? Can I thank the Deputy Minister for his statement? I have several questions. The first is on the commitment that you've made to a connected system, which was also stated in the Cabinet Minister's statement as well, and which I very much agree with, that it has to be joined up between schools, FE and HE. What I would like to understand better is where FE fits into those priorities. Now, you've committed today to publishing the responses to the call for evidence on tertiary education, initiated by my colleague Vikki Howells, which was very well received by the sector. Yet the commitment that we've had from you to take work forward relates to the review of funding in HE. So, I'd like to understand how you see FE within your priorities. We know that there are huge participation pressures within FE, and I think it's a success story that we have so many young people and other learners in FE. But, as you know, that has led to funding pressures. So, I'd like to understand what your plans are to tackle those pressures, in particular in relation to the forthcoming budget round in the autumn, because that is going to be key. In relation to the review of HE funding, I hope that we will have more information on that soon, but I wanted to specifically ask about part-time learners, because a third of undergraduates in Wales are learning with the Open University, which I think is a very good thing and is testament to the success of the Diamond reforms in supporting part-time learners. So, I'd like to ask you about your commitment to continue that support for part-time learners. Qualifications—obviously, there have been major changes over the border in terms of post-16 qualifications, some of which will impact on provision in Wales, because things like BTEC are unlikely to be offered to learners in Wales. It's my understanding from discussions with Qualifications Wales that the Government will have to make a decision imminently on whether to further align with England or whether to develop a more made-in-Wales approach to tertiary qualifications. So, I'd like to understand when you plan to make that decision and what the opportunities for scrutiny will be.  I wanted to ask about mental health in tertiary education. There was a commitment made by the previous Government, in response to a Children, Young People and Education Committee recommendation, to roll out the mental health university liaison project that has been developed in south Wales to the rest of the universities in Wales. And we provided an extra £2 million of funding for that. I was meeting Medr monthly to check on progress on that, but it's still, as far as I'm concerned, too slow. So, I would like to know what you're going to do to make sure that that is available to young people in universities across Wales. And I think it's important to recognise that the beauty of that model was that it recognised that young people in universities are away from home, they're away from their GPs, they're away from their communities, and it was a way of holding them and managing risk for them while they're away from home. So, I think that is a vital initiative. But, at the same time, we need an equally good but different offer for further education, and one of the things I raised regularly with Medr is that you can't just do the same for FE students, because they're in their communities, they've got access to their GPs, but they still have to have their needs met. So, I'd be interested to know how you're going to take that forward. Junior apprenticeships I know you're a big fan of—just hoping that you'll be able to assure me that that will continue to be a priority for the Government. And if I can just conclude on the Seren programme, as you know, I'm very passionate about the Seren programme. I think it is crucial that that programme continues to encourage learners to go to whichever university they can best achieve. It is the only programme that we offer for our more able and talented learners, and I'd like to ask for your assurances that whatever work you're doing on Seren will not involve restricting learners to studying in Wales but will, as we have done, encourage them to follow their dreams and their aspirations and to be the very best they can be, wherever that is. Diolch. A gaf i groesawu fy nghyn-bartner ymrafael i'w swydd a'i ddatganiad cyntaf yn y Siambr a thynnu sylw'r Aelodau at fy natganiad yn fy nghofrestr buddiannau fy mod wedi cofrestru ar gwrs yng Ngholeg Caerdydd a'r Fro? A gaf i ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am ei ddatganiad? Mae gen i sawl cwestiwn. Mae'r cyntaf ar yr ymrwymiad rydych chi wedi'i wneud i system gysylltiedig, a nodwyd hefyd yn natganiad y Gweinidog Cabinet hefyd, ac rwy'n cytuno'n fawr â hynny, bod yn rhaid cyfuno ysgolion, AB ac AU. Yr hyn yr hoffwn i ei ddeall yn well yw lle mae AB yn ffitio i'r blaenoriaethau hynny. Nawr, rydych chi wedi ymrwymo heddiw i gyhoeddi'r ymatebion i'r alwad am dystiolaeth ar addysg drydyddol, a gychwynnwyd gan fy nghyd-Aelod Vikki Howells, a gafodd dderbyniad da iawn gan y sector. Ond mae'r ymrwymiad rydym wedi'i gael gennych i fwrw ymlaen â'r gwaith yn ymwneud â'r adolygiad o gyllid mewn AU. Felly, hoffwn ddeall sut rydych chi'n gweld AB o fewn eich blaenoriaethau. Rydym yn gwybod bod yna bwysau cyfranogiad enfawr o fewn AB, ac rwy'n credu ei bod yn stori lwyddiant bod gennym gymaint o bobl ifanc a dysgwyr eraill mewn AB. Ond, fel y gwyddoch chi, mae hynny wedi arwain at bwysau ariannu. Felly, hoffwn ddeall beth yw eich cynlluniau i fynd i'r afael â'r pwysau hynny, yn enwedig mewn perthynas â'r rownd gyllideb sydd i ddod yn yr hydref, oherwydd mae hynny'n mynd i fod yn allweddol. O ran yr adolygiad o gyllid AU, rwy'n gobeithio y bydd gennym fwy o wybodaeth am hynny'n fuan, ond roeddwn i eisiau gofyn yn benodol am ddysgwyr rhan-amser, oherwydd mae traean o israddedigion yng Nghymru yn dysgu gyda'r Brifysgol Agored, sy'n beth da iawn yn fy marn i ac yn dyst i lwyddiant diwygiadau Diamond wrth gefnogi dysgwyr rhan-amser. Felly, hoffwn ofyn i chi am eich ymrwymiad i barhau â'r cymorth hwnnw i ddysgwyr rhan-amser. Cymwysterau—yn amlwg, bu newidiadau mawr dros y ffin o ran cymwysterau ôl-16, a bydd rhai ohonyn nhw'n effeithio ar ddarpariaeth yng Nghymru, oherwydd mae'n annhebygol y bydd pethau fel BTEC yn cael eu cynnig i ddysgwyr yng Nghymru. Rwy'n deall o drafodaethau gyda Cymwysterau Cymru y bydd yn rhaid i'r Llywodraeth wneud penderfyniad yn fuan ynghylch a ddylid alinio ymhellach â Lloegr neu a ddylid datblygu dull sydd wedi'i greu yn fwy yng Nghymru tuag at gymwysterau trydyddol. Felly, hoffwn ddeall pryd rydych chi'n bwriadu gwneud y penderfyniad hwnnw a beth fydd y cyfleoedd ar gyfer craffu. Roeddwn i eisiau gofyn am iechyd meddwl mewn addysg drydyddol. Gwnaed ymrwymiad gan y Llywodraeth flaenorol, mewn ymateb i argymhelliad y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg, i gyflwyno'r prosiect cyswllt prifysgolion iechyd meddwl sydd wedi'i ddatblygu yn y de i weddill prifysgolion Cymru. Ac fe wnaethon ni ddarparu £2 filiwn ychwanegol o gyllid ar gyfer hynny. Roeddwn i'n cwrdd â Medr yn fisol i wirio cynnydd ar hynny, ond mae'n dal i fod yn rhy araf, yn fy marn i. Felly, hoffwn wybod beth rydych chi'n mynd i'w wneud i sicrhau bod hynny ar gael i bobl ifanc mewn prifysgolion ledled Cymru. Ac rwy'n credu ei bod yn bwysig cydnabod mai mantais y model hwnnw oedd ei fod yn cydnabod bod pobl ifanc mewn prifysgolion i ffwrdd o gartref, maen nhw i ffwrdd o'u meddygon teulu, maen nhw i ffwrdd o'u cymunedau, ac roedd yn ffordd o'u dal nhw a rheoli risg iddyn nhw tra maen nhw i ffwrdd o gartref. Felly, rwy'n credu bod honno'n fenter hanfodol. Ond, ar yr un pryd, mae angen cynnig yr un mor dda ond gwahanol ar gyfer addysg bellach, ac un o'r pethau a godais yn rheolaidd gyda Medr yw na allwch chi wneud yr un peth i fyfyrwyr AB, oherwydd maen nhw yn eu cymunedau, mae ganddyn nhw fynediad at eu meddygon teulu, ond mae'n rhaid diwallu eu hanghenion o hyd. Felly, byddai gen i ddiddordeb gwybod sut rydych chi'n mynd i fwrw ymlaen â hynny. Rwy'n gwybod eich bod chi'n gefnogwr brwd o brentisiaethau iau—dim ond gobeithio y byddwch chi'n gallu rhoi sicrwydd i mi y bydd hynny'n parhau i fod yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth. Ac os caf i gloi ar raglen Seren, fel y gwyddoch chi, rwy'n angerddol iawn am raglen Seren. Rwy'n credu ei bod yn hanfodol bod y rhaglen honno yn parhau i annog dysgwyr i fynd i ba bynnag brifysgol lle gallan nhw gyflawni orau. Dyma'r unig raglen yr ydym yn ei chynnig i'n dysgwyr mwy abl a thalentog, a hoffwn ofyn am eich sicrwydd na fydd unrhyw waith rydych chi'n ei wneud ar Seren yn golygu cyfyngu dysgwyr i astudio yng Nghymru ond y bydd, fel yr ydym ni wedi'i wneud, yn eu hannog i ddilyn eu breuddwydion a'u dyheadau ac i fod y gorau y gallan nhw fod, ble bynnag y mae hynny. Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767840 418 En 2026-07-14T18:35:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=18302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=18302&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767931 419 En 2026-07-14T18:37:33 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=18455&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=18455&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin Well, diolch, Lynne. There's a lot there, and— Wel, diolch, Lynne. Mae yna lawer yn y fan yna, a— 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767933 420 En 2026-07-14T18:37:36 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=18458&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=18458&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 174 174 Lynne Neagle AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=174 Neagle, Lynne Sorry. Mae'n ddrwg gen i. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767935 421 En 2026-07-14T18:37:37 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=18459&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=18459&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin No, we were sparring partners, but we always got on very well as well because we shared many of the values around education and tertiary education in particular. I'll start off with where you started, about having a connected system—absolutely agree, which is why in my statement I emphasised the need for schools and colleges to work closer together. That also includes training providers in apprenticeships as well. You mentioned the pressures on FE, in particular the participation pressures. Now, on one level it's good to see an increased number of enrolments. The flip side of that, of course, is that we are seeing fewer young people going on to sixth form. We're also seeing those young people leaving school, going into FE colleges, entering at lower level qualifications. Now, that begs another question, and that's for another day, but it is symbolic of something that is going on that we need to address. And I recognise that FE colleges are facing significant increases and, as a result, funding pressures. You will know that Medr has given £6.25 million extra in this financial year to support FE colleges, and you will, of course, know that Medr are monitoring the position closely. And obviously, when enrolments become clearer in September and are confirmed in November, we will consider providing additional funding should it be available as part of our wider consideration of the overall Government budget position. But we fully understand the pressures and I would, obviously, want to support the FE sector in what is a success story in one way. The part-time learners—absolutely agree with you; one of the success stories we've seen in recent years is the increased number of learners of all ages going back into learning, in particular part-time courses, and the Open University have been excellent in the work that they do. So, I will, absolutely, want that to continue. I want now to turn to the matter you raised around the qualifications. So, for those who don't know, the qualifications system, post-16, is changing in England, and it will have consequences for Wales. They are bringing in a V-level and a T-level set of qualifications. And it means that, over the next couple of years, some of the awarding bodies that are familiar to all of us in that post-16 sector will be defunded by UK Government. Now, the obligations of that—they are quite clear—are that we need to prepare for that. And as it happens, the Minister for Education and the Welsh Language and I met with Qualifications Wales this morning, and we had another meeting with them about a month ago. So, they are keeping us abreast of what is happening, and we will be given a set of options in the autumn about the way forward that we, as a Government, will have to consider. So, I will come back with more information around the qualifications space later on. Mental health support—I agree, and I know you've been a great champion in this Senedd for mental health support across the board, but you mentioned higher education where young people are away from home. And I would absolutely support that. Just in passing, the need for mental health support is so acute because the not in education, employment or training numbers since COVID, those who are economically inactive, have gone up from 50 per cent in the 16 to 25 age group to nearly 70 per cent. Now, that shows that mental health issues, anxiety issues, are really a part of the struggle these young people are facing. So, I absolutely support the mental health issue. And just very quickly, junior apprenticeships—I'm a big supporter, as you know. What I want to see now is that the junior apprenticeship scheme is rolled out across Wales to provide that equity of provision in every corner of our country. And finally, Seren, if I can. We are looking at repurposing Seren. You've heard me in this Chamber ask particular questions about the way that the previous Government, in my opinion, used money to actively encourage young people to leave Wales to the elite universities and the Russell Group universities in England. I want to support Welsh universities, and I want to support young people and encourage as many of them to come to Welsh universities, to stay in Wales, to get jobs in Wales, to use the talent that they have to grow our economy and improve public services in Wales. So we will, again in the autumn, come back with more information around Seren, but, absolutely, it won't be chucking the baby out with the bathwater. We want to keep the best parts of Seren because of their experience and they've done a lot of great work, especially for those more able and talented young people. So we want to keep those aspects, but we will be changing the focus, particularly to support young people from disadvantaged communities. Na, roeddem ni yn bartneriaid ymrafael, ond roeddem ni bob amser yn cyd-dynnu'n dda iawn hefyd oherwydd roeddem ni'n rhannu llawer o'r gwerthoedd ynghylch addysg ac addysg drydyddol yn arbennig. Fe ddechreuaf lle y dechreuoch chi, am gael system gysylltiedig—rwy'n cytuno'n llwyr, a dyna pam yn fy natganiad y pwysleisiais yr angen i ysgolion a cholegau weithio'n agosach gyda'i gilydd. Mae hynny hefyd yn cynnwys darparwyr hyfforddiant mewn prentisiaethau hefyd. Fe wnaethoch chi sôn am y pwysau ar AB, yn enwedig y pwysau o ran cyfranogiad. Nawr, ar un lefel mae'n dda gweld mwy o gofrestriadau. Y gwrthwyneb i hynny, wrth gwrs, yw ein bod ni'n gweld llai o bobl ifanc yn mynd ymlaen i'r chweched dosbarth. Rydyn ni hefyd yn gweld y bobl ifanc hynny yn gadael yr ysgol, yn mynd i golegau AB, yn mynd i mewn ar gymwysterau lefel is. Nawr, mae hynny'n gofyn cwestiwn arall, ac mae hynny ar gyfer diwrnod arall, ond mae'n symbol o rywbeth sy'n digwydd y mae angen i ni fynd i'r afael ag ef. Ac rwy'n cydnabod bod colegau AB yn wynebu cynnydd sylweddol, a phwysau ariannu o ganlyniad i hynny. Byddwch yn gwybod bod Medr wedi rhoi £6.25 miliwn yn ychwanegol yn y flwyddyn ariannol hon i gefnogi colegau AB, a byddwch yn gwybod wrth gwrs bod Medr yn monitro'r sefyllfa'n agos. Ac yn amlwg, pan fydd cofrestriadau yn dod yn gliriach ym mis Medi ac yn cael eu cadarnhau ym mis Tachwedd, byddwn yn ystyried darparu cyllid ychwanegol os bydd ar gael fel rhan o'n hystyriaeth ehangach o'r sefyllfa gyffredinol o ran cyllideb y Llywodraeth. Ond rydym yn deall y pwysau yn llawn a byddwn i, yn amlwg, eisiau cefnogi'r sector AB yn yr hyn sy'n stori lwyddiant mewn un ffordd. Y dysgwyr rhan-amser—rwy'n cytuno'n llwyr â chi; un o'r straeon llwyddiant rydyn ni wedi'u gweld yn ystod y blynyddoedd diwethaf yw'r cynnydd yn nifer y dysgwyr o bob oed sy'n mynd yn ôl i ddysgu, yn enwedig cyrsiau rhan-amser, ac mae'r Brifysgol Agored wedi bod yn ardderchog yn y gwaith maen nhw'n ei wneud. Felly, byddaf, yn sicr, eisiau i hynny barhau. Rwyf am droi at y mater a godwyd gennych ynghylch y cymwysterau. Felly, i'r rhai nad ydynt yn gwybod, mae'r system gymwysterau, ôl-16, yn newid yn Lloegr, a bydd yna ganlyniadau i Gymru yn sgil hynny. Maen nhw'n dod â set o gymwysterau lefel V a lefel T. Ac mae'n golygu, dros yr ychydig flynyddoedd nesaf, y bydd rhai o'r cyrff dyfarnu sy'n gyfarwydd i bob un ohonom ni yn y sector ôl-16 yn cael eu dad-ariannu gan Lywodraeth y DU. Nawr, goblygiadau hynny—maen nhw'n eithaf clir—yw bod angen i ni baratoi ar gyfer hynny. Ac fel mae'n digwydd, cyfarfu'r Gweinidog dros Addysg a'r Gymraeg a minnau â Cymwysterau Cymru y bore 'ma, a chawsom gyfarfod arall gyda nhw tua mis yn ôl. Felly, maen nhw'n rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni am yr hyn sy'n digwydd, a byddwn ni'n cael set o opsiynau yn yr hydref am y ffordd ymlaen y bydd yn rhaid i ni, fel Llywodraeth, ei hystyried. Felly, byddaf yn dod yn ôl gyda mwy o wybodaeth am y maes cymwysterau yn nes ymlaen. Cymorth iechyd meddwl—rwy'n cytuno, ac rwy'n gwybod eich bod chi wedi bod yn hyrwyddwr mawr yn y Senedd hon ar gyfer cymorth iechyd meddwl drwyddi draw, ond fe wnaethoch chi sôn am addysg uwch lle mae pobl ifanc i ffwrdd o gartref. A byddwn i'n cefnogi hynny yn llwyr. Dim ond wrth basio, mae'r angen am gymorth iechyd meddwl mor acíwt oherwydd bod y niferoedd nad ydynt mewn addysg, cyflogaeth neu hyfforddiant ers COVID, y rhai sy'n economaidd anweithgar, wedi codi o 50 y cant yn y grŵp oedran 16 i 25 oed i bron i 70 y cant. Nawr, mae hynny'n dangos bod problemau iechyd meddwl, problemau gorbryder, yn rhan o'r frwydr y mae'r bobl ifanc hyn yn eu hwynebu. Felly, rwy'n cefnogi'r mater iechyd meddwl yn llwyr. A dim ond yn gyflym iawn, prentisiaethau iau—rwy'n gefnogwr mawr, fel y gwyddoch chi. Yr hyn yr wyf am ei weld nawr yw bod y cynllun prentisiaethau iau yn cael ei gyflwyno ledled Cymru i ddarparu'r tegwch hwnnw o ran darpariaeth ym mhob cwr o'n gwlad. Ac yn olaf, Seren, os caf i. Rydyn ni'n edrych ar ailbwrpasu Seren. Rydych chi wedi fy nghlywed yn y Siambr hon yn gofyn cwestiynau penodol am y ffordd y defnyddiodd y Llywodraeth flaenorol, yn fy marn i, arian i annog pobl ifanc i adael Cymru i'r prifysgolion elitaidd a phrifysgolion Grŵp Russell yn Lloegr. Rwyf eisiau cefnogi prifysgolion Cymru, ac rwyf eisiau cefnogi pobl ifanc ac annog cynifer ohonyn nhw i ddod i brifysgolion Cymru, i aros yng Nghymru, i gael swyddi yng Nghymru, i ddefnyddio'r dalent sydd ganddyn nhw i dyfu ein heconomi a gwella gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru. Felly fe wnawn ni, eto yn yr hydref, ddod yn ôl gyda mwy o wybodaeth am Seren, ond, yn sicr, ni fydd yn achos o waredu'r rhannau gwerthfawr wrth geisio ei gwella. Rydyn ni eisiau cadw'r rhannau gorau o Seren oherwydd eu profiad ac maen nhw wedi gwneud llawer o waith gwych, yn enwedig i'r bobl ifanc fwy abl a thalentog hynny. Felly rydyn ni eisiau cadw'r agweddau hynny, ond byddwn ni'n newid y pwyslais, yn benodol i gefnogi pobl ifanc o gymunedau difreintiedig. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767839 422 En 2026-07-14T18:40:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=18602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=18602&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767971 423 En 2026-07-14T18:44:21 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=18863&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=18863&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 8734 8734 Sam Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam I thank the Deputy Minister for today's statement and the advance notice of it as well. We absolutely agree—skills and tertiary education are central to Wales's future. We want to grow our economy and create opportunities with a skills system that's ambitious, flexible and responsive to employers' and businesses' needs. And while we welcome the focus on understanding future skills requirements and bringing together employers, colleges and universities, Deputy Minister, you will know that businesses are already facing skills shortages and cannot wait for years for action to take place. So, I echo comments made from across the Chamber, because what those businesses need to know is not necessarily what the skills plan is for future years, but what's going to happen now to plug the gaps that they are experiencing. Because, frankly, we've heard strategies and reviews before; employers are desperate for action today. And I can give you a quick example. I recently met with the Electrical Contractors Association, who highlighted to me the shortage of skilled electricians. Back in 2015, there were 13,500 electricians here in Wales; that number is now 7,600, so nearly half the number of electricians in Wales that we had just over 10 years ago. And you will know, Deputy Minister, the need for electrical contract work is going to expand, as that's a huge part of our economy in the future. So, an example there of the number of people in a skilled workforce being nearly halved over a 10-year period. Businesses and employers want to know what you are doing now to make sure those gaps are being plugged. That links specifically, also, to apprenticeships. I've heard your comments on the junior apprenticeships, but I think part of the problem at the moment, and the challenge at the moment, in particular for small businesses, is making the system as simple as possible, removing unnecessary bureaucracy and improving the funding, so that those businesses can access those apprenticeships and support those apprenticeships in the future. We, as Welsh Conservatives, in our manifesto, were keen to see more than 100,000 apprenticeships delivered over this Senedd term. I'm not sure if there's a target coming from Welsh Government at the moment; I'd be interested to hear your thoughts on that. But I guess the question is, Deputy Minister: how will you be looking to make apprenticeships easier to access, more attractive to learners, and ensure that Wales is developing the skilled workforce our economy requires with apprenticeships in mind? We certainly welcome the commitment to increase funding for Welsh-medium education and training, particularly within apprenticeships as well. Those Welsh-medium skills are important across many sectors, but I wonder if you could outline how this commitment will be funded and delivered. You mentioned our universities, of course, higher education, who are facing significant pressures. Representatives from the sector have raised concerns about those financial challenges, job losses and long-term sustainability. We know that more than 1,000 university jobs have been lost across Wales in the past year alone, while falling international student numbers and demographic changes are creating further uncertainty. We welcome the review of university funding, but you'll know that it must deliver practical solutions, not just another consultation. Deputy Minister, you've spoken prior to this statement of the possibility of university mergers, but there's little clarity about what this actually means. Of course, forced mergers would be a major undertaking and may not address the underlying problems in universities. So, I wonder, in your response, if you could clarify what role you see mergers playing, whether there are particular models you're considering, and whether any options are off the table at this stage. Finally, Deputy Minister, skills are not just about young people entering work, as you would acknowledge. Wales must become a lifelong learning nation where adults can retrain, upskill and adapt throughout their careers. So, I wonder if you could expand further on what the Welsh Government is doing to ensure adults across Wales have access to flexible learning opportunities that will enable them to gain new skills and qualifications. Diolch yn fawr iawn. Diolch i'r Dirprwy Weinidog am y datganiad heddiw a'r rhybudd ymlaen llaw ohono hefyd. Rydyn ni'n cytuno'n llwyr—mae sgiliau ac addysg drydyddol yn ganolog i ddyfodol Cymru. Rydym ni eisiau tyfu ein heconomi a chreu cyfleoedd gyda system sgiliau sy'n uchelgeisiol, yn hyblyg ac yn ymatebol i anghenion cyflogwyr a busnesau. Ac er ein bod yn croesawu'r pwyslais ar ddeall gofynion sgiliau ar gyfer y dyfodol a dod â chyflogwyr, colegau a phrifysgolion at ei gilydd, Ddirprwy Weinidog, byddwch chi'n gwybod bod busnesau eisoes yn wynebu prinder sgiliau ac na allant aros am flynyddoedd i gamau gweithredu ddigwydd. Felly, rwy'n adleisio sylwadau a wnaed o bob rhan o'r Siambr, oherwydd yr hyn y mae angen i'r busnesau hynny ei wybod yw nid o reidrwydd beth yw'r cynllun sgiliau ar gyfer y blynyddoedd i ddod, ond beth sy'n mynd i ddigwydd nawr i lenwi'r bylchau y maen nhw'n eu profi. Oherwydd, i fod yn gwbl onest, rydym wedi clywed strategaethau ac adolygiadau o'r blaen; mae taer angen gweithredu heddiw ar gyflogwyr. A gallaf roi enghraifft gyflym i chi. Yn ddiweddar, fe wnes i gyfarfod â'r Gymdeithas Contractwyr Trydanol, a dynnodd fy sylw at y prinder trydanwyr medrus. Yn ôl yn 2015, roedd 13,500 o drydanwyr yma yng Nghymru; mae'r nifer hwnnw bellach yn 7,600, felly bron i hanner nifer y trydanwyr yng Nghymru a oedd gennym ychydig dros 10 mlynedd yn ôl. A byddwch chi'n gwybod, Ddirprwy Weinidog, mae'r angen am waith contract trydanol yn mynd i ehangu, gan fod hynny'n rhan enfawr o'n heconomi yn y dyfodol. Felly, enghraifft yn y fan yna o nifer y bobl mewn gweithlu medrus bron yn cael ei haneru dros gyfnod o 10 mlynedd. Mae busnesau a chyflogwyr eisiau gwybod beth rydych chi'n ei wneud nawr i wneud yn siŵr bod y bylchau hynny'n cael eu llenwi. Mae hynny'n cysylltu'n benodol, hefyd, â phrentisiaethau. Rwyf wedi clywed eich sylwadau ar y prentisiaethau iau, ond rwy'n credu mai rhan o'r broblem ar hyn o bryd, a'r her ar hyn o bryd, yn enwedig i fusnesau bach, yw gwneud y system mor syml â phosibl, cael gwared ar fiwrocratiaeth ddiangen a gwella'r cyllid, fel bod y busnesau hynny yn gallu cael mynediad i'r prentisiaethau hynny a chefnogi'r prentisiaethau hynny yn y dyfodol. Roeddem ni, fel Ceidwadwyr Cymreig, yn ein maniffesto, yn awyddus i weld mwy na 100,000 o brentisiaethau yn cael eu cyflwyno dros dymor y Senedd hon. Dydw i ddim yn siŵr a oes targed yn dod gan Lywodraeth Cymru ar hyn o bryd; byddai gen i ddiddordeb clywed eich barn ar hynny. Ond mae'n debyg mai'r cwestiwn yw, Ddirprwy Weinidog: sut y byddwch chi'n ceisio gwneud prentisiaethau yn haws i'w cyrraedd, yn fwy deniadol i ddysgwyr, a sicrhau bod Cymru'n datblygu'r gweithlu medrus sydd ei angen ar ein heconomi gyda phrentisiaethau mewn golwg? Rydym yn sicr yn croesawu'r ymrwymiad i gynyddu cyllid ar gyfer addysg a hyfforddiant cyfrwng Cymraeg, yn enwedig o fewn prentisiaethau hefyd. Mae'r sgiliau cyfrwng Cymraeg hynny'n bwysig ar draws sawl sector, ond tybed a allech chi amlinellu sut y bydd yr ymrwymiad hwn yn cael ei ariannu a'i gyflawni. Fe wnaethoch chi sôn am ein prifysgolion, wrth gwrs, addysg uwch, sy'n wynebu pwysau sylweddol. Mae cynrychiolwyr o'r sector wedi codi pryderon am yr heriau ariannol hynny, y swyddi sy'n cael eu colli a chynaliadwyedd hirdymor. Gwyddom fod mwy na 1,000 o swyddi wedi cael eu colli mewn prifysgolion ledled Cymru yn ystod y flwyddyn ddiwethaf yn unig, tra bod gostyngiad yn nifer y myfyrwyr rhyngwladol a newidiadau demograffig yn creu ansicrwydd pellach. Rydym yn croesawu'r adolygiad o gyllid prifysgolion, ond byddwch yn gwybod bod yn rhaid iddo ddarparu atebion ymarferol, nid dim ond ymgynghoriad arall. Ddirprwy Weinidog, rydych chi wedi sôn cyn y datganiad hwn am y posibilrwydd o uno prifysgolion, ond nid oes llawer o eglurder ynglŷn â beth mae hyn yn ei olygu mewn gwirionedd. Wrth gwrs, byddai uno gorfodol yn ymgymeriad mawr ac efallai na fydd yn mynd i'r afael â'r problemau sylfaenol mewn prifysgolion. Felly, tybed, yn eich ymateb, a allech chi egluro pa rôl rydych chi'n ystyried y bydd gan uno, a oes modelau penodol rydych chi'n eu hystyried, ac a oes unrhyw opsiynau oddi ar y bwrdd ar hyn o bryd. Yn olaf, Ddirprwy Weinidog, nid yw sgiliau yn ymwneud â phobl ifanc yn mynd i waith yn unig, fel y byddech chi'n ei gydnabod. Rhaid i Gymru ddod yn genedl dysgu gydol oes lle gall oedolion ailhyfforddi, uwchsgilio ac addasu trwy gydol eu gyrfaoedd. Felly, tybed a allech chi ehangu ymhellach ar yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau bod gan oedolion ledled Cymru fynediad at gyfleoedd dysgu hyblyg a fydd yn eu galluogi i gael sgiliau a chymwysterau newydd. Diolch yn fawr iawn. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767920 424 En 2026-07-14T18:45:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=18902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=18902&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767928 425 En 2026-07-14T18:48:52 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=19134&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=19134&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin Diolch yn fawr iawn, Sam. Again, a number of really interesting points, and I agree with the context of many of the questions you raise. I'll start off with the skills shortages. I've met with a number of businesses in Sir Gaerfyrddin, but also elsewhere as well, and they want apprenticeships, they want to upskill their staff. But we need to build any strategy for the future on hard evidence and data, which is why this skills audit is really, really important. And I expect the learning and work partners to produce a report for us in March/April of next year, but some of the headline findings will be available for that skills summit in October.  The audit will bring together existing evidence, analyse available data, and gather views from industry and business representatives, employers and other key stakeholders, to provide a clear cross-Government view of the future workforce needs of Wales. And I think we absolutely need to do that before we move forward to the next stage. Of course, in the meantime, we will continue to support apprenticeships, we will continue to support skills development. But I'm hoping that by March of next year, that work will be built on solid data and evidence. Apprenticeships: I'm a huge supporter of apprenticeships, and I want Careers Wales, for example, to make it clear to young people in school that a traditional route isn't confining them in any way, because apprenticeships offer another option that they may want to consider as a pathway into work. We haven't set a target for apprenticeships, but I'm open-minded about that. Let's see what the skills audit shows first. Because we need future targets to be informed by robust evidence—and I'm sure you would agree with me on that—and also on engagement with employers, and I'm sure you would agree with me that that is important as well, because employers have a crucial role to play. Universities and job losses: it's obviously hugely disappointing to have seen these job losses over recent years. My fear is that we will see more as we move forward, because some of our universities are facing serious financial challenges. But I want the universities as institutions, and I, certainly, as a Deputy Minister, want some reassurance from them that they will work closely with unions, as I want to do in the spirit of social partnership, to mitigate as best as we can the devastating job losses that we have already seen, and might see more of, moving forward. You mentioned mergers; I have never mentioned the word 'merger'. What I have said, and you will see, when the terms of reference will be published over the coming weeks, is that I am asking the independent panel to consider the future financial sustainability, operational sustainability and organisational sustainability of our university sector. It is for the panel to come up with recommendations around what they think is the most sustainable future for that sector, and I will give those recommendations my full consideration. Your final point, and my final answer to you is: adult education needs to be flexible in order to meet the needs of those people, and I'm fully supportive of that methodology in terms of provision for adults. Diolch yn fawr iawn, Sam. Unwaith eto, nifer o bwyntiau diddorol iawn, ac rwy'n cytuno â chyd-destun llawer o'r cwestiynau rydych chi'n eu codi. Fe wnaf ddechrau gyda'r prinder sgiliau. Rydw i wedi cwrdd â nifer o fusnesau yn Sir Gaerfyrddin, ond mewn mannau eraill hefyd, ac maen nhw eisiau prentisiaethau, maen nhw eisiau uwchsgilio eu staff. Ond mae angen i ni lunio unrhyw strategaeth ar gyfer y dyfodol ar sail data a thystiolaeth gadarn, a dyna pam mae'r archwiliad sgiliau hwn yn wirioneddol bwysig. Ac rwy'n disgwyl i'r partneriaid dysgu a gwaith gynhyrchu adroddiad i ni ym mis Mawrth/Ebrill y flwyddyn nesaf, ond bydd rhai o'r prif ganfyddiadau ar gael ar gyfer yr uwchgynhadledd sgiliau honno ym mis Hydref.  Bydd yr archwiliad yn dwyn ynghyd y dystiolaeth bresennol, yn dadansoddi'r data sydd ar gael, ac yn casglu barn gan gynrychiolwyr diwydiant a busnesau, cyflogwyr a rhanddeiliaid allweddol eraill, i roi golwg glir ar draws y Llywodraeth ar anghenion gweithlu Cymru yn y dyfodol. Ac rwy'n credu bod angen i ni wneud hynny cyn i ni symud ymlaen i'r cam nesaf. Wrth gwrs, yn y cyfamser, byddwn ni'n parhau i gefnogi prentisiaethau, byddwn ni'n parhau i gefnogi datblygu sgiliau. Ond rwy'n gobeithio, erbyn mis Mawrth y flwyddyn nesaf, y bydd y gwaith hwnnw'n cael ei adeiladu ar ddata a thystiolaeth gadarn. Prentisiaethau: rwy'n gefnogwr brwd o brentisiaethau, ac rwyf eisiau i Gyrfa Cymru, er enghraifft, ei gwneud hi'n glir i bobl ifanc yn yr ysgol nad yw llwybr traddodiadol yn eu cyfyngu mewn unrhyw ffordd, oherwydd mae prentisiaethau yn cynnig opsiwn arall y gallen nhw fod eisiau ei ystyried fel llwybr i waith. Nid ydym wedi gosod targed ar gyfer prentisiaethau, ond mae gennyf feddwl agored ynglŷn â hynny. Gadewch i ni weld beth mae'r archwiliad sgiliau yn ei ddangos yn gyntaf. Oherwydd mae angen i dargedau yn y dyfodol gael eu llywio gan dystiolaeth gadarn—ac rwy'n siŵr y byddech chi'n cytuno â mi ar hynny—a hefyd ar ymgysylltu â chyflogwyr, ac rwy'n siŵr y byddech chi'n cytuno â mi bod hynny'n bwysig hefyd, oherwydd mae gan gyflogwyr rôl hanfodol i'w chwarae. Prifysgolion a cholli swyddi: mae'n amlwg yn hynod siomedig gweld y swyddi hyn yn cael eu colli dros y blynyddoedd diwethaf. Fy ofn i yw y byddwn ni'n gweld mwy wrth i ni symud ymlaen, oherwydd mae rhai o'n prifysgolion yn wynebu heriau ariannol difrifol. Ond rwyf eisiau i'r prifysgolion fel sefydliadau, ac rwy'n sicr, fel Dirprwy Weinidog, eisiau rhywfaint o sicrwydd ganddyn nhw y byddan nhw'n gweithio'n agos gydag undebau, fel yr wyf am ei wneud yn ysbryd partneriaeth gymdeithasol, i liniaru cymaint ag y gallwn ni y colledion swyddi dinistriol yr ydym eisoes wedi'u gweld, ac efallai y byddwn ni'n gweld mwy ohonyn nhw, wrth symud ymlaen. Fe wnaethoch chi sôn am uniadau; dydw i erioed wedi crybwyll y gair 'uno'. Yr hyn rydw i wedi'i ddweud, a'r hyn y byddwch chi'n ei weld, pan fydd y cylch gwaith yn cael ei gyhoeddi dros yr wythnosau nesaf, yw fy mod i'n gofyn i'r panel annibynnol ystyried cynaliadwyedd ariannol, cynaliadwyedd gweithredol a chynaliadwyedd sefydliadol ein sector prifysgolion yn y dyfodol. Mae'n rhaid i'r panel ddod o hyd i argymhellion ynghylch yr hyn maen nhw'n meddwl yw'r dyfodol mwyaf cynaliadwy i'r sector hwnnw, a byddaf yn rhoi ystyriaeth lawn i'r argymhellion hynny. Eich pwynt olaf, a fy ateb olaf i chi yw: mae angen i addysg oedolion fod yn hyblyg er mwyn diwallu anghenion y bobl hynny, ac rwy'n gwbl gefnogol o'r fethodoleg honno o ran darpariaeth i oedolion. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767916 426 En 2026-07-14T18:50:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=19202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=19202&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767927 427 Cy 2026-07-14T18:54:10 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=19452&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=19452&l=en 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch. Rwy'n mynd i weld faint o siaradwyr y gallaf eu galw i chi, Ddirprwy Weinidog, ond dim ond chwe munud sydd ar ôl ar gyfer yr eitem, felly os ydy pawb yn gallu bod yn gryno. Kiera Marshall. Thank you. I'm going to see how many speakers I can call, Deputy Minister, but there are only six minutes remaining for the item, so if everyone could be succinct. Kiera Marshall. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767929 428 En 2026-07-14T18:54:25 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=19467&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=19467&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera Diolch. Last week I visited Cardiff and Vale College to meet with learners, staff, unions and the college leadership about what they're doing. I heard directly from apprentices and junior apprentices about the life-changing opportunities they've been given by the apprenticeships. I think one issue that was consistently raised by all of the learners I spoke to was about how they made the decision to go onto those courses and those pathways. Basically, every single one of them told me that they originally chose or they were pushed into a more traditional pathway and had to drop out or change or do their own research to find out what was available for them. Our young people shouldn't be left without support to make decisions like this, and we want to make sure they're pursuing and doing what is best for them and right for them. So, I wonder if the Deputy Minister could outline what this Government's going to do to improve careers advice, guidance, work experience and information for young people on all the options available to them, to ensure they have the best experience and they aren't disadvantaged and, at worst, they don't disengage with the education system altogether. Diolch. Diolch. Yr wythnos diwethaf ymwelais â Choleg Caerdydd a'r Fro i gwrdd â dysgwyr, staff, undebau ac arweinwyr y coleg am yr hyn maen nhw'n ei wneud. Clywais yn uniongyrchol gan brentisiaid a phrentisiaid iau am y cyfleoedd sy'n newid bywydau a roddwyd iddyn nhw gan y prentisiaethau. Rwy'n credu mai un mater a godwyd yn gyson gan yr holl ddysgwyr y siaradais â nhw oedd sut y gwnaethon nhw'r penderfyniad i fynd ar y cyrsiau hynny a'r llwybrau hynny. Yn y bôn, dywedodd pob un ohonyn nhw wrthyf eu bod nhw wedi dewis yn wreiddiol neu wedi cael eu gwthio i lwybr mwy traddodiadol ac roedd yn rhaid iddyn nhw adael neu newid neu wneud eu hymchwil eu hunain i ddarganfod beth oedd ar gael iddyn nhw. Ni ddylai ein pobl ifanc gael eu gadael heb gefnogaeth i wneud penderfyniadau fel hyn, ac rydym am wneud yn siŵr eu bod yn mynd ar drywydd ac yn gwneud yr hyn sydd orau iddyn nhw ac sy'n iawn iddyn nhw. Felly, tybed a allai'r Dirprwy Weinidog amlinellu'r hyn y mae'r Llywodraeth hon yn mynd i'w wneud i wella cyngor gyrfaoedd, arweiniad, profiad gwaith a gwybodaeth i bobl ifanc am yr holl opsiynau sydd ar gael iddyn nhw, er mwyn sicrhau eu bod yn cael y profiad gorau ac nad ydyn nhw dan anfantais a, gwaethaf oll, nad ydyn nhw'n datgysylltu o'r system addysg yn gyfan gwbl. Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767953 429 En 2026-07-14T18:55:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=19502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=19502&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767961 430 En 2026-07-14T18:55:23 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=19525&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=19525&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin Thank you, Kiera. A few of us in the Chamber were members of the sixth Senedd's education committee, and one of the inquiries we undertook was to look at post-16 pathways. One of the clear messages that came out of that inquiry was that we need to provide young people at a much earlier age with advice and information around career pathways—not to allow them just to follow traditional routes, but to open their minds about other potential avenues. The junior apprenticeship scheme and apprenticeship schemes in general are some of those alternative pathways that can lead to good jobs and well-paid jobs in Wales. But just one point on junior apprenticeships: they are extremely important as an intervention pathway to support those at risk of becoming NEETs—those who are disengaged from education, those that are vulnerable young people. So, there is an absolutely vital role for junior apprenticeships to play in that space as well. Diolch, Kiera. Roedd rhai ohonom ni yn y Siambr yn aelodau o bwyllgor addysg y chweched Senedd, ac un o'r ymchwiliadau a wnaethom oedd edrych ar lwybrau ôl-16. Un o'r negeseuon clir a ddaeth allan o'r ymchwiliad hwnnw oedd bod angen i ni roi cyngor a gwybodaeth i bobl ifanc yn llawer cynharach am lwybrau gyrfa—i beidio â chaniatáu iddyn nhw ddilyn llwybrau traddodiadol yn unig, ond i agor eu meddyliau am lwybrau posibl eraill. Mae'r cynllun prentisiaethau iau a'r cynlluniau prentisiaethau yn gyffredinol yn rhai o'r llwybrau amgen hynny a all arwain at swyddi da a swyddi sy'n talu'n dda yng Nghymru. Ond dim ond un pwynt ar brentisiaethau iau: maen nhw'n hynod bwysig fel llwybr ymyrraeth i gefnogi'r rhai sydd mewn perygl o beidio â bod mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant—y rhai sydd wedi ymddieithrio o addysg, y rhai sy'n bobl ifanc agored i niwed. Felly, mae rôl cwbl hanfodol i brentisiaethau iau ei chwarae yn y maes hwnnw hefyd. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767963 431 En 2026-07-14T18:56:48 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=19610&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=19610&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 12144 12144 Joshua Kim AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12144 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12144 Kim, Joshua Deputy Minister, thank you for your statement. I want to focus on the increased participation fund. Ddirprwy Weinidog, diolch am eich datganiad. Rwyf eisiau canolbwyntio ar y gronfa cynnydd mewn cyfranogiad. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767965 432 Cy 2026-07-14T18:56:54 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=19616&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=19616&l=en 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 12144 12144 Joshua Kim AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12144 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12144 Kim, Joshua Ddirprwy Weinidog, mae prifathro Coleg y Cymoedd wedi ysgrifennu ataf, yn dweud bod y gostyngiad sylweddol yn y gronfa cynyddu cyfranogiad wedi ei orfodi i roi cannoedd o ddarpar ddysgwyr ar restrau aros ar draws campysau'r coleg, er bod llawer o'r dysgwyr hyn yn ceisio ennill cymwysterau mewn sectorau blaenoriaeth, megis adeiladu, gofal plant a sgiliau digidol. Ar adeg pan ydym oll yn ceisio lleihau nifer y bobl ifanc nad ydynt mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant, a mynd i'r afael â'r prinder sgiliau sy'n wynebu cyflogwyr Cymru, pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi ei wneud o effaith y gostyngiad mewn cyllid addysg bellach ar gyfleoedd i ddysgwyr a'r biblinell sgiliau, os gwelwch yn dda? Deputy Minister, the principal of Coleg y Cymoedd has written to me, saying that the significant reduction in the increased participation fund has forced him to put hundreds of prospective students on waiting lists across the college's campuses, although many of these learners are trying to seek qualifications in priority sectors, such as construction, childcare and digital skills. At a time when we're all trying to reduce the number of young people who are not in education, employment or training, and address the skills shortage facing employers in Wales, what assessment has the Welsh Government made of the impact of the reduction in further education funding on opportunities for learners and the skills pipeline, please? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767970 433 Cy 2026-07-14T18:57:42 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=19664&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=19664&l=en 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin Gaf i ddiolch i chi, i ddechrau, am ofyn y cwestiwn yn y Gymraeg? Mae hi mor hyfryd clywed mwy o bobl yn y Siambr hon yn defnyddio'r iaith. A dwi efallai am fanteisio, os caf i, Ddirprwy Lywydd, i annog unrhyw un, beth bynnag yw lefel eich Cymraeg, i ddefnyddio beth bynnag o Gymraeg sydd gyda chi, achos mi fyddwn ni i gyd yn eich cefnogi chi ac yn eich croesawu chi i wneud hynny. Felly, diolch o galon i chi am osod esiampl i ni y prynhawn yma. Rydw i wedi ateb y cwestiwn i raddau yn barod, ynglŷn â'r cynnydd o ran lefelau'r bobl ifanc sy'n mynd i golegau addysg bellach. Rŷn ni'n cadw llygad ar y sefyllfa. Mae Medr yn ymwybodol, fel ni, efallai y bydd mwy o bwysau eto ym mis Medi yn dod. Felly, ar y pryd hynny, bydd yn rhaid i fi ac, o bosibl, y Gweinidog dros Gyllid gael sgwrs i weld faint rŷn ni'n gallu ymestyn cyllideb Llywodraeth Cymru a chyllideb Medr i gefnogi'r cynnydd sydd yn yr arfaeth. Fe wnaethoch chi ofyn hefyd am gefnogaeth i bobl sy'n dysgu Cymraeg ac i bobl i ddefnyddio'r iaith Gymraeg. Wel, fel y byddech chi'n ei ddisgwyl, mae hynny'n ganolog i'r gwaith rydw i'n ei wneud, a phob Gweinidog arall yn y Llywodraeth. Dyna pam rydw i'n awyddus iawn i weld cymaint o'n dysgwyr ni yn gwneud rhan neu eu cyrsiau cyfan trwy gyfrwng y Gymraeg, achos eu bod nhw'n sgiliau pwysig ar gyfer y dyfodol. May I thank you, first of all, for asking the question in Welsh? It's great to hear more people in this Chamber using the Welsh language. And perhaps I'd like to take advantage, Dirprwy Lywydd, if I may, to encourage anyone, whatever level of Welsh you have, to use the Welsh that you do have, because we will all support you and welcome you to do so. So, a heartfelt thanks to you for setting an example this afternoon. I have answered the question to an extent already, in terms of the increase in the levels of young people who attend FE colleges. We are keeping an eye on the situation. Medr is aware, as are we, that perhaps there will be more pressure again in September. So, at that time, I and, possibly, the Minister for Finance will have to have a conversation about how much we can extend the Welsh Government budget and Medr's budget to support the increase in the pipeline. You also asked about support for people who are learning Welsh and for people to use the language. Well, as you would expect, that is central to the work that I am doing, and every other Minister in the Government. That's why I'm very keen to see so many of our learners doing a part or all of their courses through the medium of Welsh, because they're important skills for the future. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767973 434 En 2026-07-14T18:59:27 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=19769&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=19769&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 5107 5107 Vikki Howells AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5107 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5107 Howells, Vikki With just nine universities and 13 FE colleges in Wales, an effective Minister should be able and willing to hold direct talks with institutions and trade unions when issues arise. You'll know that that's how I operated when I held that portfolio. So, with that in mind, I'm focusing on my constituency. What direct discussions have you had with Coleg y Cymoedd regarding the participation pressures it faces, with over 500 students now on waiting lists for courses beginning in September? Five hundred students are at high risk of becoming NEET unless that extra funding is made available. What direct discussions have you held with the trade unions University and College Union and Unison regarding the threat of compulsory redundancies at the University of South Wales? Job cuts look to be focused mainly within student support, which is a crucial area for encouraging and increasing participation and to ensure that students complete their courses successfully. What direct talks have you had on these two crucial issues, Deputy Minister? Gyda dim ond naw prifysgol a 13 o golegau AB yng Nghymru, dylai Gweinidog effeithiol allu a bod yn barod i gynnal trafodaethau uniongyrchol â sefydliadau ac undebau llafur pan fo materion yn codi. Byddwch chi'n gwybod mai dyna sut roeddwn i'n gweithredu pan oedd gen i'r portffolio hwnnw. Felly, gyda hynny mewn golwg, rwy'n canolbwyntio ar fy etholaeth i. Pa drafodaethau uniongyrchol ydych wedi'u cael gyda Choleg y Cymoedd ynglŷn â'r pwysau y mae'n eu hwynebu o ran cyfranogiad, gyda dros 500 o fyfyrwyr bellach ar restrau aros ar gyfer cyrsiau sy'n dechrau ym mis Medi? Mae 500 o fyfyrwyr mewn perygl uchel o beidio â bod mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant oni bai bod y cyllid ychwanegol hwnnw ar gael. Pa drafodaethau uniongyrchol ydych chi wedi'u cael gyda'r undebau llafur Undeb y Prifysgolion a'r Colegau ac Unsain ynglŷn â'r bygythiad o ddiswyddiadau gorfodol ym Mhrifysgol De Cymru? Mae'n ymddangos bod toriadau swyddi yn canolbwyntio'n bennaf ar gymorth myfyrwyr, sy'n faes hanfodol ar gyfer annog a chynyddu cyfranogiad ac i sicrhau bod myfyrwyr yn cwblhau eu cyrsiau'n llwyddiannus. Pa sgyrsiau uniongyrchol ydych chi wedi'u cael ar y ddau fater hanfodol hyn, Ddirprwy Weinidog? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767851 435 En 2026-07-14T19:00:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=19802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=19802&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767861 436 Cy 2026-07-14T19:04:16 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=20058&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=20058&l=en 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767852 437 Cy 2026-07-14T19:00:32 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=19834&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=19834&l=en 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin Diolch am y cwestiynau.  Thank you for the questions.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767854 438 En 2026-07-14T19:00:34 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=19836&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=19836&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin Just to answer your central point, both the Minister for Education and the Welsh Language and I have had numerous meetings. As you can imagine, all kinds of stakeholders have wanted to meet us and everybody wanted to meet us in that first week. Obviously, that was impossible due to diary pressures and also the availability of other stakeholders. We have met Universities Wales and we have met ColegauCymru, which included the chief executive of Coleg y Cymoedd, and we fully understand the pressures on the FE sector. You'll be glad to know that the Minister and I are meeting UCU and Unison the week after next—I think it's the last week of July—and I met one of the officials of UCU this afternoon. I had a brief discussion with him and I reassured him that it was purely coincidental that we are meeting the unions after the universities and colleges. It is no reflection on any priority of one over the other. It is just a matter of the timetabling and the diary pressures. But I'm looking forward immensely to that meeting, because I want to engage on a regular basis with the unions. Dim ond i ateb eich pwynt canolog, mae'r Gweinidog Addysg a'r Gymraeg a minnau wedi cael nifer o gyfarfodydd. Fel y gallwch chi ddychmygu, mae pob math o randdeiliaid wedi bod eisiau cwrdd â ni ac roedd pawb eisiau cwrdd â ni yn yr wythnos gyntaf honno. Yn amlwg, roedd hynny'n amhosibl oherwydd y pwysau ar ein dyddiaduron a hefyd argaeledd rhanddeiliaid eraill. Rydym wedi cwrdd â Phrifysgolion Cymru ac rydym wedi cwrdd â ColegauCymru, a oedd yn cynnwys prif weithredwr Coleg y Cymoedd, ac rydym yn deall yn iawn y pwysau sydd ar y sector AB. Byddwch yn falch o wybod bod y Gweinidog a minnau yn cwrdd ag UCU ac Unsain yr wythnos ar ôl nesaf—rwy'n credu mai wythnos olaf mis Gorffennaf fydd hynny—ac fe wnes i gwrdd ag un o swyddogion UCU y prynhawn yma. Cefais drafodaeth fer gydag e ac fe wnes i roi sicrwydd iddo ei fod yn gyd-ddigwyddiad llwyr ein bod ni'n cwrdd â'r undebau ar ôl y prifysgolion a'r colegau. Nid yw'n adlewyrchu bod unrhyw flaenoriaeth gan y naill dros y llall. Dim ond mater o amserlennu ydyw a'r pwysau ar ein dyddiaduron. Ond rwy'n edrych ymlaen yn fawr at y cyfarfod hwnnw, oherwydd rydw i eisiau ymgysylltu'n rheolaidd â'r undebau. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767857 439 Cy 2026-07-14T19:02:12 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=19934&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=19934&l=en 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Ymddiheuriadau i'r rhai dwi'n methu eu galw. Yn olaf, Sera Evans.  Apologies to those I can't call. Finally, Sera Evans.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767859 440 Cy 2026-07-14T19:02:18 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=19940&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=19940&l=en 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera Diolch, Ddirprwy Lywydd. Ddirprwy Weinidog, mae bach o running theme fan hyn, mae gen i ofn. Rŷn ni'n gwybod fod prentisiaethau yn rhan graidd o bolisi ar draws y Llywodraeth ac yn cefnogi blaenoriaethau yn yr economi, iechyd, amaethyddiaeth a llawer mwy. Mae gwella mynediad at wybodaeth a chanllawiau gyrfaoedd diduedd o ansawdd uchel, fel y clywsom ni gan Kiera heno, yn rhan hanfodol o'r ecosystem sgiliau, ac mae'n rhaid inni ei gael yn iawn. Thank you, Dirprwy Lywydd. Deputy Minister, there's a bit of a running theme here, I'm afraid. We know apprenticeships are a core pillar of policy across Government, supporting priorities in the economy, health, agriculture and much more. Improving access to high-quality, impartial careers information and guidance, as we heard from Kiera this evening, is a crucial part of the skills ecosystem, and we must get it right. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767976 441 Cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education I Daeth y Llywydd (Huw Irranca-Davies) i’r Gadair. The Llywydd (Huw Irranca-Davies) took the Chair. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767991 442 Cy 2026-07-14T19:02:45 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=19967&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=19967&l=en 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera Rydym am helpu pobl ifanc i wneud y dewis cywir iddynt ar yr amser iawn, ond mae yna risg bod modelau presennol yn gyrru cystadleuaeth yn anfwriadol rhwng darparwyr addysgol. Fodd bynnag, fel y clywsom ni gennych chi, mae yna hefyd enghreifftiau rhagorol o ysgolion a cholegau yn cydweithio. Mae'r bartneriaeth prentisiaethau iau rhwng Ysgol Gyfun Gymraeg Cwm Rhondda—ble rydw i, gyda llaw, yn is-gadeirydd y llywodraethwyr, fel y nodwyd yn fy nghofrestr buddiannau—a Choleg y Cymoedd, er enghraifft, wedi trawsnewid canlyniadau i bobl ifanc sydd mewn perygl o ddatgysylltu o addysg draddodiadol. Er enghraifft, cynyddodd disgybl o'r enw Gwenni ei phresenoldeb o dim ond 8 y cant ym mlwyddyn 10 i 70 y cant ym mlwyddyn 11. Cyflawnodd TGAU mewn mathemateg, rhifedd, Saesneg a gwyddoniaeth ochr yn ochr â thystysgrif estynedig lefel 2 Agored Cymru. Bydd hi'n symud ymlaen i gwrs celf a dylunio lefel 1 ar gampws Nantgarw Coleg y Cymoedd ym mis Medi, ac fe'i henwyd hi yn ddysgwr darpariaeth amgen y flwyddyn yng ngwobrau dysgwr y coleg eleni. O ystyried llwyddiant rhaglenni fel hyn— We want to help young people make the right choice for them at the right time, but there is a risk that current funding models unintentionally drive competition between educational providers. However, as we heard from you, there are also excellent examples of schools and colleges working together. The junior apprenticeship partnership between Ysgol Gyfun Gymraeg Cwm Rhondda—where, by the way, I am vice-chair of the governors, as noted in my register of interests—and Coleg y Cymoedd, for example, has transformed outcomes for young people who are at risk of disengaging from traditional education. For example, a pupil called Gwenni increased her attendance from just 8 per cent in year 10 to 70 per cent in year 11. She achieved GCSEs in mathematics, numeracy, English and science, alongside an Agored Cymru level 2 extended certificate. She will move on to a level 1 art and design course at Coleg y Cymoedd Nantgarw campus in September, and she was named alternative provision learner of the year at the college's learner awards this year. Given the success of programmes such as this— 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767992 443 Cy 2026-07-14T19:04:01 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=20043&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=20043&l=en 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Sera, mae'n rhaid ichi orffen. Sera, you must conclude.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767993 444 Cy 2026-07-14T19:04:02 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=20044&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=20044&l=en 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera Sut bydd Llywodraeth Cymru yn gweithio gydag ysgolion, colegau a darparwyr eraill i ehangu mynediad at lwybrau galwedigaethol o ansawdd uchel i bobl ifanc 14 i 16 oed ac annog mwy o gydweithio ar draws y system? Diolch.  How will the Welsh Government work with schools, colleges and other providers to expand access to high-quality vocational pathways for 14 to 16-year-olds and encourage greater collaboration across the system? Thank you. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767862 445 Cy 2026-07-14T19:04:18 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=20060&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=20060&l=en 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin Diolch yn fawr iawn, Sera. Yn fyr iawn, mae'n rhaid i ni ddod â'r gystadleuaeth rhwng ysgolion a cholegau i ben. Mae angen i ni weld mwy o gydweithio rhyngddyn nhw er mwyn sicrhau bod y ddarpariaeth a'r opsiynau gorau posibl ar gael iddyn nhw. Mae yna enghreifftiau o arfer da. Mae angen gwella hynny. Mae angen i ni hefyd gadw llygad ar sut allwn ni wella'r cydweithio o safbwynt darpariaeth cyfrwng Cymraeg hefyd. Dwi wedi rhoi'r sialens yma i golegau addysg bellach Cymru. Mae'n rhaid iddyn nhw gynyddu eu darpariaeth cyfrwng Cymraeg er mwyn sicrhau bod mwy o ysgolion cyfrwng Cymraeg yn gallu cydweithio gyda nhw i gynnig darpariaeth alwedigaethol a darpariaeth fwy academaidd. Dwi’n hynod o falch i glywed am y cydweithio rhwng ysgol Cwm Rhondda a Choleg y Cymoedd, a llwyddiant—Jeni? Thank you very much, Sera. Very briefly, we must bring the competition between schools and colleges to an end. We need to see more collaboration between them in order to ensure that the provision and the best possible options are available. There are examples of good practice. We need to improve that. We also need to keep a close eye on how we can improve collaboration in terms of Welsh-medium provision too. I have posed this challenge to Wales's FE colleges. They have to increase their Welsh-medium provision in order to ensure that more Welsh-medium schools can work with them in order to offer the vocational provision and the more academic provision. I'm extremely pleased to hear about the work between Ysgol Gyfun Cwm Rhondda and Coleg y Cymoedd, and the success of—Jeni? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767873 446 Cy 2026-07-14T19:05:35 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=20137&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=20137&l=en 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767865 447 Cy 2026-07-14T19:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=20102&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=20102&l=en 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767869 448 En 2026-07-14T19:05:34 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=20136&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=20136&l=cy 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767867 449 Cy 2026-07-14T19:05:23 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=20125&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=20125&l=en 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera Gwenni. Gwenni.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767868 450 Cy 2026-07-14T19:05:24 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=20126&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=20126&l=en 260714-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau ac Addysg Drydyddol: Blaenoriaethau ar gyfer Sgiliau ac Addysg Drydyddol 7. Statement by the Deputy Minister for Skills and Tertiary Education: Priorities for Skills and Tertiary Education C 8643 8643 Cefin Campbell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8643 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8643 Campbell, Cefin A llwyddiant Gwenni—llongyfarchiadau mawr iddi hi fel enghraifft o beth sy'n gallu digwydd pan mae colegau ac ysgolion yn dod at ei gilydd i gydweithio. Many congratulations to Gwenni. She's an exemplar in terms of what can happen when colleges and schools come together to work together. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767871 451 Cy 2026-07-14T19:05:33 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=20135&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=20135&l=en 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Eitem 8 nawr, cynnig cydsyniad deddfwriaethol, Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli). Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni i wneud y cynnig—Adam Price. Item 8, legislative consent motion, Steel Industry (Nationalisation) Bill. I call on the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy to move the motion—Adam Price. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767874 452 Cy 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill I Cynnig NDM9286 Adam Price Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 29.6, yn cytuno y dylai’r darpariaethau ym Mil y Diwydiant Dur (Gwladoli), i’r graddau y maent yn ystyried materion datganoledig, gael eu hystyried gan Senedd y DU. Motion NDM9286 Adam Price To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 29.6 agrees that provisions in the Steel Industry (Nationalisation) Bill in so far as they have regard to devolved matters, should be considered by the UK Parliament. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767875 453 Cy 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill I Cynigiwyd y cynnig. Motion moved. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767876 454 En 2026-07-14T19:05:47 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=20149&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=20149&l=cy 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy Y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni Price, Adam Lywydd, diolch yn fawr. I move the motion and recommend that the Senedd gives its consent to the relevant provisions in the Steel Industry (Nationalisation) Bill as set out in the legislative consent memorandum. Steel is no abstraction to Wales, it is in our bridges and our railways, in the turbines that will power our future and in the history of generations of families from Shotton to Llanwern, from Trostre to Cardiff. It's a strategic national asset, and a country that cannot make its own steel is a country living at the mercy of others. That is why this Bill matters. It builds on the UK Government's steel strategy and it provides the power to transfer the shares or property of a steel undertaking into public ownership where a public interest test is met: in simple terms, a safety net beneath an industry too important to lose. The need is real and urgent. Energy costs are among the highest in Europe, global overcapacity is squeezing prices, trade barriers are closing markets and the short-term cost of the transition to the low-carbon steel of the future weighs heavily on the industry of today. But I must also be honest with the Senedd: welcoming this Bill is a bittersweet experience. When the blast furnaces at Port Talbot hung in the balance in 2024, we were told by one Government in Westminster and then the next that nationalisation was not on the table. Roughly 2,600 people lost their livelihoods. A year later, when Scunthorpe's furnaces came under the same threat, Parliament was recalled on a Saturday to keep them burning. Suddenly, every option was on the table. That was the difference, and Wales felt it keenly. I deeply regret that the purpose at the heart of this legislation before us today was not embraced in time to save the blast furnaces at Port Talbot. The belief is wide and deep in Wales that our steel industry was not treated equally. We do not ask for preferential treatment for Wales, but we do expect to be treated with the same fairness and the same dignity. Even so, yesterday's regret must not stop us from protecting tomorrow. I welcome the fact that this tool will now be firmly in the toolbox for Wales, as for every other part of the United Kingdom. And let's also be clear about what this Bill does not do. It does not guarantee the future of the Welsh steel industry. No statute can do that. What it guarantees is that, if the hour of danger comes again, Government can act within days rather than despair for months, so long as these powers remain on the statute book where they're needed. We will oppose any attempt to let them quietly slip from it. A sunset clause on these powers contained in the Bill must never become the sunset of an industry. We also must be equally clear about something else: a safety net for one producer must not pull the floor from under the others. If British Steel in Scunthorpe is nationalised, a state-owned undertaking must not undermine the commercial position of 7 Steel or Tata Steel. A company relying on the public purse should not price below other producers, nor enjoy an unfair advantage in public procurement, nor draw investment and energy support away from Welsh sites. The Welsh Government will hold the UK Government to this principle at every stage. The Bill deals with both reserved and devolved matters, and it will affect all four nations of the United Kingdom. I told the UK Government clearly that the lack of time given to this Government and to the Senedd to scrutinise the Bill was unacceptable. Urgency is never an excuse for disregarding devolution. We did insist on clear commitments to protect Welsh interests and we secured important undertakings as a result, and I will return to them in closing. While there is currently no intention or need to use these powers in Wales, it is right that they exist, and it is the UK Government that holds the resources to act at this scale. Let's remind ourselves what is at stake. Once the electric arc furnace at Port Talbot is operational—the second largest anywhere in the world—nearly half of the UK's steel-making capacity will be here in Wales. The future of steel in these islands is a Welsh future. The Bill does not secure that future by itself, but it ensures that no Government can ever again claim that the means to defend it, if necessary, is missing. It's on this basis, clear-eyed and with our expectations on the record, that I recommend the Senedd gives its consent.  Lywydd, diolch yn fawr. Rwy'n cynnig y cynnig ac yn argymell bod y Senedd yn rhoi ei chydsyniad i'r darpariaethau perthnasol ym Mil y Diwydiant Dur (Gwladoli) fel sydd wedi'i nodi yn y memorandwm cydsyniad deddfwriaethol. Nid syniad haniaethol yw dur i Gymru, mae e yn ein pontydd a'n rheilffyrdd, yn y tyrbinau a fydd yn pweru ein dyfodol ac yn hanes cenedlaethau o deuluoedd o Shotton i Lanwern, o Drostre i Gaerdydd. Mae'n ased cenedlaethol strategol, ac mae gwlad sy'n methu gwneud ei dur ei hun yn wlad sy'n byw ar drugaredd eraill. Dyna pam mae'r Bil hwn yn bwysig. Mae'n datblygu strategaeth ddur Llywodraeth y DU ac mae'n darparu'r pŵer i drosglwyddo cyfranddaliadau neu eiddo menter dur i berchnogaeth gyhoeddus lle mae prawf lles y cyhoedd yn cael ei fodloni: yn syml, rhwyd achub o dan ddiwydiant sy'n rhy bwysig i'w golli. Mae'r angen yn wirioneddol ac yn daer. Mae costau ynni ymhlith yr uchaf yn Ewrop, mae gorgapasiti byd-eang yn rhoi pwysau ar brisiau, rhwystrau masnach yn cau marchnadoedd ac mae cost tymor byr y cyfnod pontio i ddur carbon isel y dyfodol yn pwyso'n drwm ar y diwydiant heddiw. Ond mae'n rhaid i mi hefyd fod yn onest gyda'r Senedd: mae croesawu'r Bil hwn yn brofiad chwerwfelys. Pan oedd y ffwrneisi chwyth ym Mhort Talbot yn y fantol yn 2024, dywedodd un Llywodraeth yn San Steffan, ac yna'r nesaf wrthyn ni, nad oedd gwladoli ar y bwrdd. Collodd tua 2,600 o bobl eu bywoliaethau. Flwyddyn yn ddiweddarach, pan ddaeth ffwrneisi Scunthorpe o dan yr un bygythiad, cafodd y Senedd ei hadalw yn ôl ar ddydd Sadwrn i sicrhau eu bod yn dal i losgi. Yn sydyn, roedd pob dewis ar y bwrdd. Dyna oedd y gwahaniaeth, ac fe wnaeth Cymru ei deimlo'n gryf. Rwy'n difaru nad oedd y diben wrth wraidd y ddeddfwriaeth hon o'n blaenau heddiw, wedi'i groesawu mewn pryd i achub y ffwrneisi chwyth ym Mhort Talbot. Mae'r gred yn eang ac yn ddwfn yng Nghymru nad oedd ein diwydiant dur wedi cael ei drin yn gyfartal. Nid ydyn ni'n gofyn am driniaeth arbennig i Gymru, ond rydyn ni'n disgwyl cael ein trin gyda'r un tegwch a'r un urddas. Er hynny, ni ddylai edifeirwch ddoe ein hatal rhag diogelu yfory. Rwy'n croesawu'r ffaith y bydd yr offeryn hwn yn bendant yn y pecyn cymorth ar gyfer Cymru erbyn hyn, fel y mae hi ar gyfer pob rhan arall o'r Deyrnas Unedig. A gadewch i ni hefyd fod yn glir am yr hyn nad yw'r Bil hwn yn ei wneud. Nid yw'n gwarantu dyfodol diwydiant dur Cymru. Ni all unrhyw statud wneud hynny. Yr hyn y mae'n gwarantu yw, os daw'r awr beryglus eto, y gall y Llywodraeth weithredu o fewn dyddiau yn hytrach na bod mewn anobaith am fisoedd, cyn belled â bod y pwerau hyn yn parhau ar y llyfr statud lle mae eu hangen nhw arnon ni. Byddwn ni'n gwrthwynebu unrhyw ymgais i adael iddyn nhw lithro'n dawel oddi arno. Ni ddylai cymal machlud ar y pwerau hyn sydd wedi'u cynnwys yn y Bil byth ddod yn fachlud diwydiant. Rhaid i ni hefyd fod yr un mor glir am rywbeth arall: ni ddylai rhwyd achub ar gyfer un cynhyrchydd danseilio'r lleill. Os bydd British Steel yn Scunthorpe yn cael ei wladoli, ni ddylai menter sy'n eiddo i'r wladwriaeth danseilio sefyllfa fasnachol 7 Steel neu Tata Steel. Ni ddylai cwmni sy'n dibynnu ar bwrs y wlad brisio'n is na chynhyrchwyr eraill, na mwynhau mantais annheg o ran caffael cyhoeddus, na thynnu buddsoddiad a chymorth ynni ymaith o safleoedd Cymru. Bydd Llywodraeth Cymru yn dal Llywodraeth y DU i'r egwyddor hon ar bob cam. Mae'r Bil yn ymdrin â materion a datganoledig a materion a gedwir yn ôl, a bydd yn effeithio ar bob un o'r pedair cenedl o'r Deyrnas Unedig. Dywedais i'n glir wrth Lywodraeth y DU bod y diffyg amser y gwnaeth y Llywodraeth hon ei roi i'r Senedd i graffu ar y Bil yn annerbyniol. Nid yw brys byth yn esgus dros ddiystyru datganoli. Fe wnaethon ni fynnu ar ymrwymiadau clir i ddiogelu buddiannau Cymru ac fe wnaethon ni sicrhau ymrwymiadau pwysig o ganlyniad, ac fe wnaf i ddychwelyd atyn nhw wrth gloi. Er nad oes angen defnyddio'r pwerau hyn yng Nghymru ar hyn o bryd, na bwriad i wneud hynny, mae'n iawn eu bod yn bodoli, a Llywodraeth y DU sy'n dal yr adnoddau i weithredu ar y raddfa hon. Gadewch i ni atgoffa'n hunain beth sydd yn y fantol. Unwaith y bydd y ffwrnais arc drydan ym Mhort Talbot yn weithredol—yr ail fwyaf yn unrhyw le yn y byd—bydd bron i hanner capasiti cynhyrchu dur y DU yma yng Nghymru. Mae dyfodol dur yn yr ynysoedd hyn yn ddyfodol Cymru. Nid yw'r Bil yn sicrhau'r dyfodol hwnnw ynddo'i hun, ond mae'n sicrhau na all unrhyw Lywodraeth byth eto honni bod y modd i'w ddiogelu, os oes ei angen arnon ni, ar goll. Ar y sail hon, gyda'n llygad ar agor a gyda'n disgwyliadau wedi'u cofnodi, yr wyf i'n argymell bod y Senedd yn rhoi ei chydsyniad.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767885 455 En 2026-07-14T19:10:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=20402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=20402&l=cy 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767888 456 Cy 2026-07-14T19:11:12 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=20474&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=20474&l=en 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf nawr ar Gadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Sarah Cooper-Lesadd. I now call on the Chair of the Legislation Committee, Sarah Cooper-Lesadd. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767889 457 En 2026-07-14T19:11:18 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=20480&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=20480&l=cy 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill C 12167 12167 Sarah Cooper-Lesadd AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12167 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12167 Cooper-Lesadd, Sarah Diolch, Lywydd. I'm grateful to the Cabinet Minister for bringing this motion forward. Let me begin with a word about the scale of the task. This is one of seven legislative consent memoranda the Legislation Committee has considered, and we have been operational for just three weeks. At least two more are waiting for us in September. If I may say so, we really have hit the ground running, and I'd like to thank everyone in the committee who has worked so hard with me to do this. At our very first meeting, we recognised that scrutinising consent memoranda would be core to our work, and seven in three weeks rather proves the point. But that, of course, is the work of the committee, and it is work we are glad to do. I want to raise three matters with the Senedd today: the timing of this memorandum, the absence of a recommendation and the substance of what the committee found.  First, timing. The memorandum was not laid until six weeks after the Bill's introduction to the House of Commons. We acknowledge that the Bill arrived very soon after this Welsh Government was formed, and we do recognise that was challenging, but the Welsh Government would have known that the UK Parliament had agreed to expedite the Bill through its stages, so the pressure on scrutiny time was foreseeable. Standing Orders expect a consent memorandum to be laid, normally, within two weeks of a Bill's introduction. Better observance of that expectation would greatly improve the Senedd's opportunity to scrutinise, and we have written to the First Minister to say so. Second, the recommendation, or rather its absence. The first eight consent memoranda laid before this Senedd contained no recommendation on whether the Senedd should consent. Instead, in each case, the responsible Minister says a recommendation will follow once the Welsh Government has analysed the wider impact of the UK legislative programme for Wales. We are genuinely unclear why so broad an analysis should bear on recommendation about an individual Bill, and we have written to the First Minister seeking clarity. On this Bill, a recommendation to consent did reach us, but not until a letter on 7 July, by which point we already had to consider this memorandum on 6 July in order to meet the timescales for today's debate. That timetable also forced a decision I want to be transparent about. Because our time was so limited, we wrote directly to the Secretary of State for Business and Trade, supporting the Cabinet Minister's request to strengthen the Welsh Government's role in the exercise of any future powers should a steel undertaking in Wales be nationalised. Let me be clear about why I flag this. We did so because of the specific compressed circumstances of this Bill, and it should not be read as the committee's settled preference. Our preferred position always is the fullest possible protection for the role of the Senedd as the legislature responsible for devolved matters in Wales. Third, the substance. The Cabinet Minister's 7 July letter updated us on inter-governmental negotiations. We now know the UK Government has given a despatch box commitment that it will ordinarily consult the Welsh Ministers if the transfer powers are likely to be used in relation to a steel undertaking whose principal place of business is in Wales. We also note that the Welsh Government used the Interministerial Standing Committee to press the importance of parliamentary timetables that give this Senedd and its committees the maximum opportunity to scrutinise. Llywydd, the committee offers a number of conclusions. First, we agree with the Welsh Government's assessment of the provisions in the Bill that require the Senedd's consent. Second, the Welsh Government advocating for the Senedd to have maximum opportunity to consider Bills that trigger the consent process is to be welcomed. Third, poor communications between the two Governments is regrettable and has seemingly contributed to the delay in laying this memorandum and so the time available for scrutiny. Fourth, the absence of the Welsh Government's recommendation on consent at the point we had to scrutinise the memorandum plainly affected our scrutiny, and we hope that Senedd committees will not regularly find themselves in that position in future. Fifth, as we said in our letter to the First Minister on 8 July, we remain unclear why the impact of the UK's Government legislative programme as a whole should influence a Welsh Minister's recommendation on an individual Bill. We do not consider this a desirable approach, and we hope it will not be repeated when future UK legislative programmes are announced. And, on that despatch-box commitment, it is not binding on any Government, its value weakened further by the fact it reflects only the current UK's Government's intentions, not the action a future Government could lawfully take. Finally, I would draw the Senedd's attention to a document laid only recently: the Counsel General's written statement, 'Welsh Government Principles on UK Legislation in Devolved Areas'. Those principles state, and I quote, that: 'non-legislative intergovernmental agreements, such as Memoranda of Understanding and ministerial assurances, should not be relied upon in place of statutory provision'. This is the Government's stated principle, yet, on the Bill, it has accepted precisely such an assurance in place of statutory provision. The role of the Senedd should not depend on goodwill alone. Safeguards that can be withdrawn are no safeguards at all. Diolch, Lywydd. Rwy'n ddiolchgar i'r Gweinidog Cabinet am gyflwyno'r cynnig hwn. Gadewch i mi ddechrau gyda gair am raddfa'r dasg. Mae hwn yn un o saith memoranda cydsyniad deddfwriaethol y mae'r Pwyllgor Deddfau wedi'u hystyried, ac rydyn ni wedi bod yn weithredol dim ond ers tair wythnos. Mae o leiaf dau arall yn aros amdanon ni ym mis Medi. Os gaf i ddweud hynny, rydyn ni wir wedi bwrw iddi'n syth, a hoffwn i ddiolch i bawb ar y pwyllgor sydd wedi gweithio mor galed gyda mi i wneud hyn. Yn ein cyfarfod cyntaf, fe wnaethon ni gydnabod y byddai craffu ar memoranda cydsynio yn greiddiol i'n gwaith, ac mae saith mewn tair wythnos yn profi'r pwynt. Ond dyna, wrth gwrs, yw gwaith y pwyllgor, ac mae'n waith yr ydyn ni'n falch o'i wneud. Rwyf i eisiau codi tri mater gyda'r Senedd heddiw: amseriad y memorandwm hwn, absenoldeb argymhelliad a sylwedd yr hyn y gwnaeth y pwyllgor ei ganfod.   Yn gyntaf, amseru. Ni chafodd y memorandwm ei osod tan chwe wythnos ar ôl cyflwyno'r Bil i Dŷ'r Cyffredin. Rydyn ni'n cydnabod bod y Bil wedi cyrraedd yn fuan iawn ar ôl i'r Llywodraeth hon gael ei ffurfio, ac rydyn ni'n cydnabod bod hynny'n heriol, ond byddai Llywodraeth Cymru wedi gwybod bod Senedd y DU wedi cytuno i gyflymu'r Bil trwy ei gamau, felly roedd y pwysau ar amser craffu yn rhagweladwy. Mae Rheolau Sefydlog yn disgwyl i femorandwm cydsyniad gael ei osod, fel arfer, o fewn pythefnos i gyflwyno Bil. Byddai cadw'n well at y disgwyliad hwnnw yn gwella'n sylweddol gyfle'r Senedd i graffu, ac rydyn ni wedi ysgrifennu at y Prif Weinidog i ddweud hynny. Yn ail, yr argymhelliad, neu yn hytrach ei absenoldeb. Nid oedd yr wyth memoranda cydsynio cyntaf a gafodd eu rhoi gerbron y Senedd hon yn cynnwys unrhyw argymhelliad ynghylch a ddylai'r Senedd gydsynio. Yn hytrach, ym mhob achos, mae'r Gweinidog cyfrifol yn dweud y bydd argymhelliad yn dilyn unwaith y bydd Llywodraeth Cymru wedi dadansoddi effaith ehangach rhaglen ddeddfwriaethol y DU ar Gymru. Rydyn ni'n wirioneddol aneglur pam y dylai dadansoddiad mor eang effeithio ar argymhelliad yn ymwneud â Bil unigol, ac rydyn ni wedi ysgrifennu at y Prif Weinidog yn gofyn am eglurder. Ar y Bil hwn, fe wnaeth argymhelliad i gydsynio ein cyrraedd ni, ond nid tan lythyr ar 7 Gorffennaf, ac erbyn hynny roedd yn rhaid i ni ystyried y memorandwm hwn ar 6 Gorffennaf er mwyn bodloni'r amserlenni ar gyfer y ddadl heddiw. Roedd yr amserlen honno hefyd yn gorfodi penderfyniad yr wyf i eisiau bod yn dryloyw amdano. Gan fod ein hamser ni mor gyfyngedig, fe wnaethon ni ysgrifennu'n uniongyrchol at yr Ysgrifennydd Gwladol dros Fusnes a Masnach, gan gefnogi cais y Gweinidog Cabinet i gryfhau rôl Llywodraeth Cymru wrth arfer unrhyw bwerau yn y dyfodol pe bai menter dur yng Nghymru yn cael ei wladoli. Gadewch i mi fod yn glir ynghylch pam yr wyf i'n nodi hyn. Gwnaethon ni hynny oherwydd amgylchiadau cywasgedig penodol y Bil hwn, ac ni ddylai gael ei ddehongli fel dewis sefydlog y pwyllgor. Ein dewis sefyllfa bob amser yw'r diogelu mwyaf posibl ar gyfer rôl y Senedd fel y ddeddfwrfa sy'n gyfrifol am faterion datganoledig yng Nghymru. Yn drydydd, y sylwedd. Fe wnaeth llythyr y Gweinidog Cabinet ar 7 Gorffennaf roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni ar drafodaethau rhynglywodraethol. Gwyddom ni erbyn hyn bod Llywodraeth y DU wedi rhoi ymrwymiad blwch dogfennau y bydd fel arfer yn ymgynghori â Gweinidogion Cymru os yw'r pwerau trosglwyddo yn debygol o gael eu defnyddio o ran menter dur sydd â'i brif fan busnes yng Nghymru. Nodwn hefyd fod Llywodraeth Cymru wedi defnyddio'r Pwyllgor Sefydlog Rhyngweinidogol i bwyso pwysigrwydd amserlenni seneddol sy'n rhoi'r cyfle i'r Senedd hon a'i phwyllgorau fanteisio i'r eithaf ar y broses graffu. Lywydd, mae'r pwyllgor yn cynnig nifer o gasgliadau. Yn gyntaf, rydyn ni'n cytuno ag asesiad Llywodraeth Cymru o'r darpariaethau yn y Bil sy'n gofyn am gydsyniad y Senedd. Yn ail, mae Llywodraeth Cymru yn dadlau dros y Senedd yn cael y cyfle gorau posibl i ystyried Biliau sy'n ysgogi'r broses gydsynio. Yn drydydd, mae cyfathrebu gwael rhwng y ddwy Lywodraeth yn anffodus ac mae'n ymddangos ei fod wedi cyfrannu at yr oedi wrth osod y memorandwm hwn ac felly'r amser sydd ar gael ar gyfer craffu. Yn bedwerydd, roedd absenoldeb argymhelliad Llywodraeth Cymru ar gydsyniad ar adeg pan oedd yn rhaid i ni graffu ar y memorandwm yn amlwg wedi effeithio ar ein craffu, ac rydyn ni'n gobeithio na fydd pwyllgorau'r Senedd yn cael eu hunain yn rheolaidd yn y sefyllfa honno yn y dyfodol. Yn bumed, fel y gwnaethom ni ei ddweud yn ein llythyr at y Prif Weinidog ar 8 Gorffennaf, nid ydyn ni'n glir pam y dylai effaith rhaglen ddeddfwriaethol Llywodraeth y DU yn ei chyfanrwydd ddylanwadu ar argymhelliad Gweinidog Cymru ar Fil unigol. Nid ydyn ni'n ystyried hyn yn ddull dymunol, ac rydyn ni'n gobeithio na fydd yn cael ei ailadrodd pan fydd rhaglenni deddfwriaethol y DU yn cael eu cyhoeddi yn y dyfodol. Ac, ar yr ymrwymiad blwch dogfennau hwnnw, nid yw'n rhwymol i unrhyw Lywodraeth, ac mae ei werth wedi'i wanhau ymhellach gan y ffaith ei fod yn adlewyrchu bwriadau Llywodraeth bresennol y DU yn unig, nid y camau y gallai Llywodraeth y dyfodol eu cymryd yn gyfreithlon. Yn olaf, rwy'n tynnu sylw'r Senedd at ddogfen a gafodd ei gosod yn ddiweddar: datganiad ysgrifenedig y Cwnsler Cyffredinol, 'Egwyddorion Llywodraeth Cymru ar Ddeddfwriaeth y DU mewn Meysydd Datganoledig'. Mae'r egwyddorion hynny'n nodi, ac rwy'n dyfynnu: 'ni ddylid dibynnu ar gytundebau rhynglywodraethol anneddfwriaethol, megis Memoranda Cyd-ddealltwriaeth a datganiadau o sicrwydd gan weinidogion, yn lle darpariaeth statudol'. Dyma egwyddor ddatganedig y Llywodraeth, ond ar y Bil, mae wedi derbyn, sicrwydd o'r fath yn union, yn lle darpariaeth statudol. Ni ddylai rôl y Senedd ddibynnu ar ewyllys da yn unig. Nid yw mesurau diogelu y mae'n bosibl eu dileu yn unrhyw fath o fesurau diogelu. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767860 458 En 2026-07-14T19:15:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=20702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=20702&l=cy 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767901 459 En 2026-07-14T19:20:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=21002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=21002&l=cy 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767863 460 En 2026-07-14T19:17:21 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=20843&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=20843&l=cy 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill C 12158 12158 Jason O'Connell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12158 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12158 O'Connell, Jason Reform believes Britain must do everything it can to retain the ability to make its own steel. Our MPs supported this Bill in Westminster, and today we will support it in the Senedd. But, we have to be very clear, this Bill comes far too late. The workers and their families at Port Talbot know that better than anyone. For years, they were promised certainty, instead they got delay. They were promised a plan and, despite the £1.25 billion transition programme, including up to £500 million of taxpayer support, many workers are still asking what replaces the secure skilled jobs that have been lost. Instead of those jobs, they got managed decline. Thanks to praying at the altar of net zero, we all now know that economic decline comes hand in hand with net zero. The blast furnaces have gone, thousands of livelihoods have been affected, and Britain has become more dependent on imported steel as a result. More than 2,100 Tata Steel jobs had been lost by September last year, with many of those losses concentrated in and around Port Talbot. Behind every one of those figures is a family, a household and a community that deserved better from its Government. While countries like India and China continue to expand their steel making, forging ahead using a balanced energy mix, what we have is not an industrial strategy that people can rely on, it's failure on an industrial scale. These decisions haven't affected climate change one bit, or even contributed to solving it. They've moved the problem elsewhere, if not, indeed, made it worse by having to ship product around the world and weakening our national resilience. The closure of Port Talbot's blast furnaces have been linked to almost two thirds of the reduction in UK emissions between 2023 and 2025, yet global emissions do not disappear. When that production moves overseas, they are simply exported along with the jobs. The only achievement here is economic decay and destroying Welsh communities. Where intervention is needed to protect steel making, it should be decisive and focused on rebuilding a competitive industry. Our steel workers deserve an industry with a future. Our nation demands a strong steel industry and a Government with a credible strategy, one that protects jobs, strengthens Wales, and secures Britain's industrial independence. This Bill is a necessary step towards that and it has our support. Diolch. Mae Reform yn credu bod yn rhaid i Brydain wneud popeth o fewn ei gallu i gadw'r gallu i gynhyrchu ei dur ei hun. Fe wnaeth ein Haelodau Seneddol gefnogi'r Bil hwn yn San Steffan, a heddiw byddwn ni'n ei gefnogi yn y Senedd. Ond, mae'n rhaid i ni fod yn glir iawn, mae'r Bil hwn yn dod yn rhy hwyr o lawer. Mae'r gweithwyr a'u teuluoedd ym Mhort Talbot yn gwybod hynny'n well na neb. Am flynyddoedd, addawyd sicrwydd iddyn nhw, ond yn hytrach, oedi gawson nhw. Addawyd cynllun iddyn nhw ac, er gwaethaf y rhaglen bontio gwerth £1.25 biliwn, gan gynnwys hyd at £500 miliwn o gymorth trethdalwyr, mae llawer o weithwyr yn dal i ofyn beth sy'n cymryd lle'r swyddi crefftus diogel sydd wedi'u colli. Yn hytrach na'r swyddi hynny, cawson nhw ddirywiad wedi'i reoli. Diolch i weddïo wrth allor sero net, rydyn ni i gyd erbyn hyn yn gwybod bod dirywiad economaidd yn dod law yn llaw â sero net. Mae'r ffwrneisi chwyth wedi mynd, effeithiwyd ar filoedd o fywoliaethau, ac mae Prydain wedi dod yn fwy dibynnol ar ddur wedi'i fewnforio o ganlyniad. Collwyd mwy na 2,100 o swyddi Tata Steel erbyn mis Medi'r llynedd, llawer o'r colledion hynny wedi'u canolbwyntio ym Mhort Talbot a'r cyffiniau. Y tu ôl i bob un o'r ffigurau hynny mae teulu, cartref a chymuned sy'n haeddu gwell gan ei Llywodraeth. Wrth i wledydd fel India a Tsieina barhau i ehangu eu prosesau cynhyrchu dur, gan fwrw ymlaen drwy ddefnyddio cymysgedd cytbwys o ynni, nid strategaeth ddiwydiannol y gall pobl ddibynnu arni sydd gennym ni, mae'n fethiant ar raddfa ddiwydiannol. Nid yw'r penderfyniadau hyn wedi effeithio ar newid hinsawdd o gwbl, neu hyd yn oed wedi cyfrannu at ei ddatrys. Maen nhw wedi symud y broblem i rywle arall, os na, yn wir, wedi'i gwaethygu trwy orfod cludo cynnyrch ledled y byd a gwanhau ein cydnerthedd cenedlaethol. Mae cau ffwrneisi chwyth Port Talbot wedi bod yn gysylltiedig â bron i ddwy ran o dair o'r gostyngiad yn allyriadau'r DU rhwng 2023 a 2025, ond nid yw allyriadau byd-eang yn diflannu. Pan fydd y cynhyrchu hwnnw'n symud dramor, maen nhw ond yn cael eu hallforio ynghyd â'r swyddi. Yr unig gyflawniad yma yw dirywiad economaidd a dinistrio cymunedau Cymru. Lle mae angen ymyrryd i ddiogelu gwneud dur, dylai fod yn benderfynol ac yn canolbwyntio ar ailddatblygu diwydiant cystadleuol. Mae ein gweithwyr dur yn haeddu diwydiant gyda dyfodol. Mae ein cenedl yn gofyn am ddiwydiant dur cryf a Llywodraeth sydd â strategaeth gredadwy, un sy'n diogelu swyddi, yn cryfhau Cymru, ac yn sicrhau annibyniaeth ddiwydiannol Prydain. Mae'r Bil hwn yn gam angenrheidiol tuag at hynny ac mae ganddo ein cefnogaeth. Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767913 461 En 2026-07-14T19:20:04 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=21006&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=21006&l=cy 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill C 12164 12164 Elyn Stephens AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12164 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12164 Stephens, Elyn This Bill is critical to supporting such a key asset. Primary steel plays a critical role in so many parts of our economy, and maintaining the ability to produce it underpins so many key sectors. My constituents know this more than most, with generations of experience and knowledge in this industry. While this Bill is welcome, and I support the Gweinidog's recommendation to grant consent, I have to say, given the importance of steel to the Welsh economy and given our recent experience, it's extremely disappointing to see how little time both the Senedd and the Welsh Government has had in terms of genuine dialogue with the UK Government on the implications of this Bill and the role the Welsh Government would play in the event that this Bill would be used in a Welsh context. I welcome the concession won by the Gweinidog, and we may hear a bit more about that later. However, people in Port Talbot have been let down by the previous Conservative Government and the soon-to-be previous Labour UK Government under Starmer.  Members of the sixth Senedd will remember Luke Fletcher's calls for the UK Government to bring the Port Talbot site into public ownership and retain primary steel making throughout the transition. At the time, those proposals were ridiculed and dismissed as fanciful. Yet, here we are today, discussing the implications for Cymru of a UK Steel Industry (Nationalisation) Bill. It's abundantly clear, regardless of which party is in power at Westminster, what was deemed necessary for Scunthorpe was apparently too much to ask for Port Talbot. What assurances can the Gweinidog give to workers in Port Talbot that this Government will continue to make the case for greater investment at the Port Talbot site under a Burnham-led UK Government? Mae'r Bil hwn yn hanfodol i gefnogi ased mor allweddol. Mae dur sylfaenol yn chwarae rôl hanfodol mewn cymaint o rannau o'n heconomi, ac mae cynnal y gallu i'w gynhyrchu yn sail i gymaint o sectorau allweddol. Mae fy etholwyr i'n gwybod hyn yn fwy na'r rhan fwyaf o bobl, gyda chenedlaethau o brofiad a gwybodaeth yn y diwydiant hwn. Er bod y Bil hwn i'w groesawu, ac rwy'n cefnogi argymhelliad y Gweinidog i roi cydsyniad, mae'n rhaid i mi ddweud, o ystyried pwysigrwydd dur i economi Cymru ac o ystyried ein profiad diweddar, mae'n hynod siomedig gweld cyn lleied o amser y mae'r Senedd a Llywodraeth Cymru wedi'i gael o ran deialog wirioneddol gyda Llywodraeth y DU ar oblygiadau'r Bil hwn a'r rhan y byddai Llywodraeth Cymru yn ei chwarae yn y digwyddiad petai'r Bil hwn yn cael ei ddefnyddio yng nghyd-destun Cymru. Rwy'n croesawu'r consesiwn a gafodd ei ennill gan y Gweinidog, ac efallai y byddwn ni'n clywed ychydig mwy am hynny yn nes ymlaen. Fodd bynnag, mae pobl ym Mhort Talbot wedi cael eu siomi gan y Llywodraeth Geidwadol flaenorol a'r Llywodraeth Lafur flaenorol o dan Starmer.  Bydd aelodau'r chweched Senedd yn cofio galwadau Luke Fletcher ar Lywodraeth y DU i ddod â safle Port Talbot o dan berchnogaeth gyhoeddus gan barhau â chynhyrchu dur sylfaenol drwy gydol y cyfnod pontio. Ar y pryd, cafodd y cynigion hynny eu gwawdio a'u diystyru fel mympwy. Eto, dyma ni heddiw, yn trafod goblygiadau Bil Diwydiant Dur y DU (Gwladoli) i Gymru. Mae'n hollol amlwg, pa blaid bynnag sydd mewn grym yn San Steffan, mae'n debyg bod yr hyn a gafodd ei ystyried yn angenrheidiol i Scunthorpe yn ormod i'w ofyn ar gyfer Port Talbot. Pa sicrwydd y gall y Gweinidog ei roi i weithwyr ym Mhort Talbot y bydd y Llywodraeth hon yn parhau i ddadlau’r achos dros fwy o fuddsoddiad ar safle Port Talbot o dan Lywodraeth y DU dan arweiniad Burnham? 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767919 462 En 2026-07-14T19:21:57 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=21119&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=21119&l=cy 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill C 12175 12175 Shav Taj AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12175 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav Thank you for asking me to speak on this really important legislative consent motion this afternoon in relation to the UK Labour Government's steel nationalisation Bill. As a Labour member, as a trade unionist, support for our steel workers is very much in my DNA. My colleagues here today and my predecessors in the Senedd have always strongly supported steel workers in Wales, and we will continue to do so, whatever it takes to stand up for steel and protect thousands of steel-making jobs and communities in Wales. Steel is, of course, as many have said, one of the most important industries in Wales, whether in Port Talbot, known as 'steeltown', or in Llanwern in Newport, where generations of families have built their lives around the steel industry. The steel industry has, of course, been a major employer for decades in the town of Port Talbot, and thanks to the prompt actions of the UK Labour Government in 2024, although, of course, we recognise that, sadly, the last blast furnace was closed down, there was hope, and there still is hope, in the form of a transition period and funding that has saved jobs. With £500 million of UK Labour Government investment, as part of a £1.3 billion deal into steel transition in Port Talbot, we were able to protect 5,000 jobs and ensure that Welsh steel making has a new future with a new electric arc furnace being commissioned, and, importantly, workers have had a seat at the table during the transition period. Working in social partnership with our unions, the Welsh Government and the UK Government invested in helping workers find new opportunities and new careers, with Port Talbot becoming a model for a worker-centred just transition. Instead of leaving people behind to fend for themselves, unions, the Welsh Government and the UK Government invested in helping workers find new opportunities and new careers. Now, as the daughter of a steelworker, I know that when change comes to a steelworks, it affects far more than the payroll. It affects confidence, it affects family life and mental well-being. That's why the support that's been offered to workers throughout this transition has been so important in helping people to actually navigate that uncertain period with dignity and hope. Without the support provided through the community support centre and the wider transition board programme, many workers would have faced redundancy with far fewer options on the table. The success of that model has helped people move into retraining, access advice and find new opportunities while remaining rooted in their community. We've also not seen any increase in unemployment benefits claimed during the transition, which is testament to its success. Now, turning to this LCM, I know there's been extensive engagement with the Department for Business and Trade, the Bill's sponsor, the Wales Office and this Welsh Government, and I understand that this Bill is primarily being brought forward to address the current situation at British Steel Limited in Scunthorpe. The UK Government has no plans to use the powers in this Bill more widely, and I know that concerns have rightly been raised about the powers being used in Wales at a future date. However, I'm reassured that the UK Labour Government has listened to these concerns about any potential impact in Wales and has set out a number of commitments in response. Firstly, DBT has confirmed that the UK Government would consult Welsh Ministers in advance of using the powers of this Bill in any undertaking in Wales. So, it's worth noting that this was accepted, of course, by the Scottish Government as being sufficient assurance to support the LCM in Scotland. Secondly, it goes further by confirming that, should the UK Government ever have to nationalise a Welsh steelworks, the UK Government would identify and ensure an appropriate role for the Welsh Government in the oversight of the works, and it would do this while recognising the statutory role of the board and the Secretary of State in those circumstances. And it also reflects the established practice of the UK Labour Government in terms of steel projects in Wales. For example, the Port Talbot transition board established to administer more than £100 million of UK Government funding to the steelworks and businesses affected by the transition is deputy chaired by a Welsh Government Minister—now, obviously, the Minister, Adam Price. So, I am satisfied that the UK Government has now addressed the Welsh Government's requests, and I now urge Senedd Members to support the LCM on this Bill. I support this LCM today because it's not about 'if' and it's not about 'when' these powers are ever going to be needed in Wales, because of the assurances I have set out above and, actually, many of the comments as well that have been made in the Chamber so far. Diolch am ofyn i mi siarad ar y cynnig cydsyniad deddfwriaethol pwysig iawn hwn y prynhawn yma o ran Bil gwladoli dur Llywodraeth Lafur y DU. Fel aelod o Lafur, fel undebwr llafur, mae cefnogaeth i'n gweithwyr dur yn fy DNA. Mae fy nghyd-Aelodau yma heddiw a fy rhagflaenwyr yn y Senedd bob amser wedi cefnogi gweithwyr dur yng Nghymru yn frwd, a byddwn ni'n parhau i wneud hynny, beth bynnag sydd ei angen arnon ni i sefyll dros ddur a diogelu miloedd o swyddi a chymunedau cynhyrchu dur yng Nghymru. Dur yw, wrth gwrs, fel y mae llawer wedi'i ddweud, un o'r diwydiannau pwysicaf yng Nghymru, p'un ai ym Mhort Talbot, sy'n cael ei galw'n 'steeltown', neu yn Llanwern yng Nghasnewydd, lle mae cenedlaethau o deuluoedd wedi datblygu eu bywydau o amgylch y diwydiant dur. Mae'r diwydiant dur, wrth gwrs, wedi bod yn gyflogwr pwysig ers degawdau yn nhref Port Talbot, a diolch i weithredoedd prydlon Llywodraeth Lafur y DU yn 2024, er, wrth gwrs, rydyn ni'n cydnabod bod y ffwrnais chwyth ddiwethaf wedi'i chau, roedd gobaith, ac mae gobaith o hyd, ar ffurf cyfnod pontio a chyllid sydd wedi achub swyddi. Gyda £500 miliwn o fuddsoddiad Llywodraeth Lafur y DU, fel rhan o gytundeb gwerth £1.3 biliwn i drawsnewid dur ym Mhort Talbot, fe wnaethon ni allu diogelu 5,000 o swyddi a sicrhau bod gan gynhyrchu dur Cymru ddyfodol newydd gyda ffwrnais arc drydan newydd yn cael ei chomisiynu, ac, yn bwysig, mae gweithwyr wedi cael sedd wrth y bwrdd yn ystod y cyfnod pontio. Gan weithio mewn partneriaeth gymdeithasol â'n hundebau, buddsoddodd Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU mewn helpu gweithwyr i ddod o hyd i gyfleoedd newydd a gyrfaoedd newydd, gyda Phort Talbot yn dod yn esiampl ar gyfer pontio cyfiawn sy'n canolbwyntio ar weithwyr. Yn hytrach na gadael pobl ar ôl i ofalu amdanyn nhw eu hunain, buddsoddodd undebau, Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU mewn helpu gweithwyr i ddod o hyd i gyfleoedd newydd a gyrfaoedd newydd. Nawr, gan fy mod yn ferch i weithiwr dur, rwy'n gwybod, pan ddaw newid i waith dur, mae'n effeithio ar lawer mwy na'r gyflogres. Mae'n effeithio ar hyder, mae'n effeithio ar fywyd teuluol a lles meddyliol. Dyna pam mae'r gefnogaeth sydd wedi'i chynnig i weithwyr trwy gydol y cyfnod pontio hwn wedi bod mor bwysig wrth helpu pobl i lywio'r cyfnod ansicr hwnnw gydag urddas a gobaith. Heb y gefnogaeth sy'n cael ei darparu trwy'r ganolfan cymorth cymunedol a'r rhaglen bwrdd pontio ehangach, byddai llawer o weithwyr wedi wynebu diswyddiad gyda llawer llai o ddewisiadau ar y bwrdd. Mae llwyddiant y model hwnnw wedi helpu pobl i symud i ailhyfforddi, cael cyngor a dod o hyd i gyfleoedd newydd wrth barhau i fod wedi'u gwreiddio yn eu cymuned. Nid ydyn ni chwaith wedi gweld unrhyw gynnydd mewn budd-daliadau diweithdra yn cael eu hawlio yn ystod y cyfnod pontio, sy'n dyst i'w lwyddiant. Nawr, gan droi at y memorandwm cydsyniad deddfwriaethol hwn, gwn fod ymgysylltu helaeth wedi bod â'r Adran Busnes a Masnach, noddwr y Bil, Swyddfa Cymru a Llywodraeth Cymru hon, ac rwy'n deall bod y Bil hwn yn cael ei gyflwyno'n bennaf i fynd i'r afael â'r sefyllfa bresennol yn British Steel Limited yn Scunthorpe. Nid oes gan Lywodraeth y DU unrhyw gynlluniau i ddefnyddio'r pwerau yn y Bil hwn yn ehangach, ac rwy'n gwybod bod pryderon a godwyd yn ddilys ynglŷn â'r pwerau yn cael eu defnyddio yng Nghymru yn y dyfodol. Fodd bynnag, mae'n rhoi tawelwch meddwl i mi fod Llywodraeth Lafur y DU wedi gwrando ar y pryderon hyn ynghylch unrhyw effaith bosibl yng Nghymru ac wedi nodi nifer o ymrwymiadau mewn ymateb. Yn gyntaf, mae'r Adran Fusnes a Masnach wedi cadarnhau y byddai Llywodraeth y DU yn ymgynghori â Gweinidogion Cymru cyn defnyddio pwerau'r Bil hwn mewn unrhyw fenter yng Nghymru. Felly, mae'n werth nodi bod hyn wedi'i dderbyn, wrth gwrs, gan Lywodraeth yr Alban fel sicrwydd digonol i gefnogi'r memorandwm cydsyniad deddfwriaethol yn yr Alban. Yn ail, mae'n mynd ymhellach drwy gadarnhau, pe bai Llywodraeth y DU byth yn gorfod gwladoli gwaith dur Cymru, y byddai Llywodraeth y DU yn nodi ac yn sicrhau rhan briodol i Lywodraeth Cymru wrth oruchwylio'r gwaith, a byddai'n gwneud hyn wrth gydnabod rôl statudol y bwrdd a'r Ysgrifennydd Gwladol o dan yr amgylchiadau hynny. Ac mae hefyd yn adlewyrchu arfer sefydledig Llywodraeth Lafur y DU o ran prosiectau dur yng Nghymru. Er enghraifft, mae gan fwrdd pontio Port Talbot, a gafodd ei sefydlu i weinyddu mwy na £100 miliwn o gyllid Llywodraeth y DU i'r gwaith dur a'r busnesau y mae'r cyfnod pontio yn effeithio arnyn nhw, ddirprwy gadeirydd sy'n Weinidog Llywodraeth Cymru—ar hyn o bryd, yn amlwg, y Gweinidog, Adam Price. Felly, rwy'n fodlon bod Llywodraeth y DU erbyn hyn wedi mynd i'r afael â cheisiadau Llywodraeth Cymru, ac rydw i nawr yn annog Aelodau'r Senedd i gefnogi'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol ar y Bil hwn. Rwy'n cefnogi'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol hwn heddiw oherwydd nid yw'n ymwneud â 'petai' ac nid yw'n ymwneud â 'pryd' y bydd angen y pwerau hyn yng Nghymru, oherwydd y sicrwydd yr wyf i i wedi'u nodi uchod ac, mewn gwirionedd, llawer o'r sylwadau hefyd sydd wedi'u gwneud yn y Siambr hyd yn hyn. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767879 463 En 2026-07-14T19:25:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=21302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=21302&l=cy 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767880 464 En 2026-07-14T19:26:31 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=21393&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=21393&l=cy 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet Of course, this Bill does confer powers on the Secretary of State to make regulations to nationalise a steel undertaking in the United Kingdom. While it will not immediately nationalise any steel company, it does give the Secretary of State powers to take action in certain circumstances, which could include steel undertakings in Wales. These are significant powers, and whilst I understand the reasons they are being sought, I believe they should be approached with caution. Before the closure of Tata Steel's blast furnace at Port Talbot, Wales's steel accounted for 60 per cent of total UK crude steel output and primary iron, it employed over 4,000 people—a figure that has now sadly halved—it contributed around £3.2 billion per year to the Welsh economy, and it represented approximately 3 per cent of Wales's total economic output. These figures demonstrate just how important the steel industry is to Wales, not only to our economy, but to thousands of families and communities that have depended on it for generations. Any decisions affecting the future of this sector will have lasting consequences. Of course, the Conservatives have always recognised the vital importance of our Port Talbot Tata Steel site and, to help secure its long-term future, it was, in fact, the UK Conservative Government that agreed a joint investment package with Tata Steel. Rather than taking the company into public ownership, it chose to work in partnership with the private sector to deliver a sustainable future for steel making in south Wales. That package included a £500 million Government grant to help fund a £1.25 billion transformation to a modern, greener electric arc furnace. This was a substantial commitment by the UK Conservative Government, demonstrating that Government can play an active role in supporting strategic industry whilst also encouraging private investment and innovation. Whilst it is important that Governments are able to step in and support our vital steel industry when circumstances demand it, we must never forget the benefits that come from Governments working constructively alongside the private sector. Partnership can deliver investment, safeguard jobs, modernise production, help secure the long-term future of our steel industry, and without making nationalisation the default option. Our focus should actually here remain on creating the conditions that encourage investment, protect skilled jobs, and ensure that Welsh steel continues to have a strong future. Whilst I do understand the intentions behind this Bill, my Welsh Conservative colleagues and I cannot and will not support this LCM. Wrth gwrs, mae'r Bil hwn yn rhoi pwerau i'r Ysgrifennydd Gwladol wneud rheoliadau i wladoli menter dur yn y Deyrnas Unedig. Er na fydd yn gwladoli unrhyw gwmni dur ar unwaith, mae'n rhoi pwerau i'r Ysgrifennydd Gwladol gymryd camau mewn rhai amgylchiadau, a allai gynnwys mentrau dur yng Nghymru. Mae'r rhain yn bwerau sylweddol, ac er fy mod i'n deall y rhesymau am geisio amdanyn nhw, rwy'n credu y dylem ni fynd ati'n ofalus. Cyn cau ffwrnais chwyth Tata Steel ym Mhort Talbot, roedd dur Cymru yn cyfrif am 60 y cant o gyfanswm allbwn dur crai a haearn sylfaenol y DU, roedd yn cyflogi dros 4,000 o bobl—ffigur sydd erbyn hyn wedi'i haneru—cyfrannodd tua £3.2 biliwn y flwyddyn i economi Cymru, ac roedd yn cynrychioli tua 3 y cant o gyfanswm allbwn economaidd Cymru. Mae'r ffigurau hyn yn dangos pa mor bwysig yw'r diwydiant dur i Gymru, nid yn unig i'n heconomi, ond i filoedd o deuluoedd a chymunedau sydd wedi dibynnu arno ers cenedlaethau. Bydd gan unrhyw benderfyniadau sy'n effeithio ar ddyfodol y sector hwn yn ganlyniadau parhaol. Wrth gwrs, mae'r Ceidwadwyr bob amser wedi cydnabod pwysigrwydd hanfodol ein safle Tata Steel ym Mhort Talbot ac, er mwyn helpu i sicrhau ei ddyfodol hirdymor, mewn gwirionedd Llywodraeth Geidwadol y DU a gytunodd ar becyn buddsoddi ar y cyd â Tata Steel. Yn hytrach na chymryd y cwmni o dan berchnogaeth gyhoeddus, dewisodd weithio mewn partneriaeth â'r sector preifat i ddarparu dyfodol cynaliadwy i wneud dur yn ne Cymru. Roedd y pecyn hwnnw'n cynnwys grant o £500 miliwn gan y Llywodraeth i helpu i ariannu cyfnod pontio gwerth £1.25 biliwn i ffwrnais arc trydan fodern, wyrddach. Roedd hwn yn ymrwymiad sylweddol gan Lywodraeth Geidwadol y DU, gan ddangos y gall y Llywodraeth chwarae rhan weithredol wrth gefnogi diwydiant strategol gan hefyd annog buddsoddiad ac arloesedd preifat. Er ei bod yn bwysig bod Llywodraethau'n gallu camu i mewn a chefnogi ein diwydiant dur hanfodol pan fo amgylchiadau yn gofyn amdano, rhaid i ni byth anghofio'r manteision sy'n dod o Lywodraethau sy'n gweithio'n adeiladol ochr yn ochr â'r sector preifat. Gall partneriaeth darparu buddsoddiad, diogelu swyddi, moderneiddio cynhyrchu, helpu i sicrhau dyfodol hirdymor ein diwydiant dur, a heb wneud gwladoli yn ddewis diofyn. Dylai ein ffocws barhau yma ar greu'r amodau sy'n annog buddsoddiad, diogelu swyddi crefftus, a sicrhau bod dal gan ddur Cymru ddyfodol cryf. Er fy mod i'n deall y bwriadau y tu ôl i'r Bil hwn, ni all fy nghyd-Aelodau Ceidwadol Cymreig a minnau gefnogi'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol hwn. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767882 465 En 2026-07-14T19:29:47 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=21589&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=21589&l=cy 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill C 12142 12142 Benjamin Hodge Mckenna AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12142 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12142 Hodge Mckenna, Benjamin I'd like to start by thanking everybody who's contributed to the debate so far. As a Port Talbot boy, I don't think I've ever heard Port Talbot mentioned so much in political discussion; I only wish it was on a more positive note. Before I go any further, I'd like to declare about members of my extended family that some still work in the steelworks and some have been forced to seek alternative employment. I stand today in support of the legislative consent motion for the steel industry Bill. As the Cabinet Minister said, steel remains a vital component of our economy and our communities. I believe that this piece of legislation should be given consent so that steel can play its part in securing Wales's future. However, as has been mentioned, we cannot ignore the timing. For my home town of Port Talbot, this legislation has come too late. The blast furnaces that defined generations of Welsh steel making have already been extinguished, and the loss of those highly skilled jobs and the impact upon families and the local economy have been profound. I support this Bill today because we must do everything possible to protect what's left of our steel industry in Wales and give our workers hope for the future. Steel is not just another economic sector, it is a foundational part of our construction, manufacturing and infrastructure projects across the country. Losing any more steel capacity would be a serious blow to our industrial base in Wales. I am therefore urging the Welsh Government to work with Westminster to ensure that any nationalisation delivers genuine long-term security for the remaining workforce in Wales, invests in modern technology and helps to maintain high-skilled employment in the south Wales Valleys. The people of Port Talbot deserve more than managed decline. They deserve a viable, financially sustainable future in the industry that they helped to build. I'll be supporting this motion today, but I'm doing so with a clear message: we must learn from what happened in my home town. Future decisions regarding strategic industries must put jobs, skills and community stability first. Diolch yn fawr. Hoffwn ddechrau trwy ddiolch i bawb sydd wedi cyfrannu at y ddadl hyd yn hyn. Fel bachgen o Bort Talbot, nid wyf i'n credu fy mod i erioed wedi clywed Port Talbot yn cael ei grybwyll cymaint mewn trafodaeth wleidyddol; byddwn i ond yn dymuno iddo fod ar nodyn mwy cadarnhaol. Cyn i mi fynd ymhellach, hoffwn i ddatgan bod aelodau o fy nheulu yn dal i weithio yn y gwaith dur a bod rhai wedi cael eu gorfodi i chwilio am gyflogaeth arall. Rwy'n sefyll heddiw i gefnogi'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol ar gyfer Bil y diwydiant dur. Fel y dywedodd y Gweinidog Cabinet, mae dur yn parhau i fod yn elfen hanfodol o'n heconomi a'n cymunedau ni. Rwy'n credu y dylai cydsyniad gael ei roi i'r darn hwn o ddeddfwriaeth fel y gall dur chwarae ei ran wrth sicrhau dyfodol Cymru. Fodd bynnag, fel yr oedd sôn amdano, ni allwn ni anwybyddu'r amseru. Ar gyfer fy nhref enedigol, Port Talbot, mae'r ddeddfwriaeth hon wedi dod yn rhy hwyr. Mae'r ffwrneisi chwyth a ddiffiniodd genedlaethau o gynhyrchu dur Cymru eisoes wedi'u dileu, ac mae colli'r swyddi crefftus iawn hynny a'r effaith ar deuluoedd a'r economi leol wedi bod yn ddwfn. Rwy'n cefnogi'r Bil hwn heddiw oherwydd mae'n rhaid i ni wneud popeth posibl i ddiogelu'r hyn sydd ar ôl o'n diwydiant dur yng Nghymru a rhoi gobaith i'n gweithwyr ar gyfer y dyfodol. Nid sector economaidd arall yw dur, mae'n rhan sylfaenol o'n prosiectau adeiladu, gweithgynhyrchu a seilwaith ledled y wlad. Byddai colli mwy o gapasiti dur yn ergyd ddifrifol i'n sylfaen ddiwydiannol yng Nghymru. Felly, rwy'n annog Llywodraeth Cymru i weithio gyda San Steffan i sicrhau bod unrhyw wladoli yn rhoi diogelwch hirdymor gwirioneddol i'r gweithlu sy'n weddill yng Nghymru, gan fuddsoddi mewn technoleg fodern a helpu i gynnal cyflogaeth sgiliau uchel yng Nghymoedd de Cymru. Mae pobl Port Talbot yn haeddu mwy na dirywiad wedi'i reoli. Maen nhw'n haeddu dyfodol hyfyw, ariannol gynaliadwy yn y diwydiant y gwnaethon nhw helpu i'w ddatblygu. Byddaf i'n cefnogi'r cynnig hwn heddiw, ond rwy'n gwneud hynny gyda neges glir: rhaid i ni ddysgu o'r hyn a ddigwyddodd yn fy nhref enedigol. Rhaid i benderfyniadau yn y dyfodol ynghylch diwydiannau strategol roi swyddi, sgiliau a sefydlogrwydd cymunedol yn gyntaf. Diolch yn fawr. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767930 466 En 2026-07-14T19:30:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=21602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=21602&l=cy 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767940 467 Cy 2026-07-14T19:32:21 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=21743&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=21743&l=en 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch. Galwaf nawr ar y Gweinidog Cabinet i ymateb i'r ddadl. Thank you. I now call on the Cabinet Minister to reply to the debate. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767941 468 En 2026-07-14T19:32:25 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=21747&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=21747&l=cy 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy Y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni Price, Adam Diolch, Lywydd. I'd like to thank all the Members who contributed to this evening's debate. Let me begin with a concern that is widely shared across the Siambr: the way that this Bill was handled, which did curtail our ability to scrutinise it. The preceding legislation that led to the Scunthorpe operations being effectively put into Government control and then nationalised, of course, was an England-only Bill and it was passed, as I said earlier, in a day. This was a four-nation Bill. It relates not just to a potential move in relation to that one site, but it's a piece of legislation that could be applied to steel operations anywhere in the United Kingdom. Given that, I think the approach should have reflected the devolution settlement. There was no prior engagement with the Welsh Government. The reason that has been given, I understand, is one of it being commercially confidential. Well, with something that is as strategically important to the future of the Welsh economy and the UK economy, then I don't think that stands up to scrutiny, to be perfectly frank. We were put in a difficult position, as were the other devolved legislatures. The Northern Ireland Assembly hasn't been able to arrive at a position because there's been simply no time because of the compressed timetable. We, as we always will, will reflect on what we could have done differently, but, in essence, we were put in a very, very difficult position. What we tried to do was, given that suboptimal position, we tried to get the best result for Wales. Yes, the commitments that we sought in relation to Wales's legitimate interests on behalf of our steel communities—we wanted that in statute, that those are our principles. I think they're principles that will, I think, probably be widely shared right across this Siambr. Now, we were able, because we held out, to get those commitments, at least on the record, and we were successful at least in getting a commitment from the current UK Government. But if they were prepared to make that promise at the despatch box, why weren't they prepared to put it in statute? Because the promise doesn't change, the commitment doesn't change, but, of course, a statutory commitment is always better because you can hold not just this Government to account, but, of course, it stands, then, in the legislation governing future administrations as well, and I simply don't understand the resistance to putting it on a statutory basis. People have spoken rightly with feeling about Port Talbot, and I will not add further to what I said in opening, except this: we cannot restore what that community lost, but we can make certain that the option to nationalise is firmly available to future Governments if necessary, and that's what consent today achieves, and it's why, in all conscience, we could not do anything other than recommend to the Senedd that we support it. Of course, any policy in relation to nationalisation or wider steel strategy has to be fair, and we have to have fair competition, and I think we were right and other Members are right to raise that. Public ownership exists to rescue an industry, not to distort a market, and if these powers are used in Scunthorpe or anywhere else, we will measure the consequences against the interests of our Welsh steel industry, our Welsh steel companies and communities that depend on that sector, and we'll not stay silent if Wales is made to pay the price of an intervention elsewhere. But our message today is simple: we consent to this Bill, or we urge the Senedd to do so, because Wales must never again be told that the tools to save our steel do not exist. We consent to this legislation with our eyes open and with our conditions on the record: equal treatment, fair competition and a full Welsh voice whenever these powers touch the interests of our people. Thank you. Diolch, Lywydd. Hoffwn i ddiolch i'r holl Aelodau a gyfrannodd at y ddadl heno. Gadewch i mi ddechrau gyda phryder y mae llawer ar draws y Siambr yn ei rannu: y ffordd y cafodd y Bil hwn ei drin, a oedd yn lleihau ein gallu i graffu arno. Roedd y ddeddfwriaeth flaenorol a arweiniodd at roi gweithrediadau Scunthorpe o dan reolaeth y Llywodraeth ac yna'n eu gwladoli, wrth gwrs, yn Fil Lloegr yn unig a basiwyd, fel y dywedais i'n gynharach, mewn diwrnod. Bil pedair gwlad oedd hwn. Mae'n ymwneud nid yn unig â symudiad posibl o ran yr un safle hwnnw, ond mae'n ddarn o ddeddfwriaeth y byddai'n bosibl ei ddefnyddio ar gyfer gweithrediadau dur yn unrhyw le yn y Deyrnas Unedig. O ystyried hynny, rwy'n credu y dylai'r dull fod wedi adlewyrchu'r setliad datganoli. Nid oedd unrhyw ymgysylltiad blaenorol â Llywodraeth Cymru. Y rheswm sydd wedi'i roi, rwy'n deall, yw ei bod yn fasnachol gyfrinachol. Wel, gyda rhywbeth sydd mor strategol bwysig i ddyfodol economi Cymru ac economi'r DU, yna nid wyf i'n credu bod hynny'n gwrthsefyll craffu, i fod yn berffaith onest. Cawsom ni ein rhoi mewn sefyllfa anodd, fel y deddfwrfeydd datganoledig eraill. Nid yw Cynulliad Gogledd Iwerddon wedi gallu dod i safbwynt oherwydd nid oes amser wedi bod oherwydd yr amserlen gywasgedig. Byddwn ni, fel y byddwn ni bob amser, yn myfyrio ar yr hyn y gallen ni fod wedi'i wneud yn wahanol, ond, yn y bôn, cawson ni ein rhoi mewn sefyllfa hynod anodd. Yr hyn y gwnaethom ni geisio'i wneud oedd, o ystyried y sefyllfa lai na delfrydol honno, oedd fe wnaethon ni geisio cael y canlyniad gorau i Gymru. Oeddem, yr ymrwymiadau y gwnaethon ni geisio amdanyn nhw o ran buddiannau dilys Cymru ar ran ein cymunedau dur—roeddem ni eisiau hynny mewn statud, mai dyna yw ein hegwyddorion. Rwy'n credu eu bod yn egwyddorion y bydd nifer ar draws y Siambr hon yn eu rhannu. Nawr, roeddem ni wedi gallu, oherwydd ein bod ni wedi dal ein tir, cael yr ymrwymiadau hynny, o leiaf wedi'u cofnodi, ac roedden ni o leiaf yn llwyddiannus yn cael ymrwymiad gan Lywodraeth bresennol y DU. Ond os oedden nhw'n barod i wneud yr addewid hwnnw wrth y blwch dogfennau, pam nad oedden nhw'n barod i'w roi mewn statud? Oherwydd nid yw'r addewid yn newid, nid yw'r ymrwymiad yn newid, ond, wrth gwrs, mae ymrwymiad statudol bob amser yn well oherwydd gallwch chi ddal nid yn unig y Llywodraeth hon i gyfrif, ond, wrth gwrs, mae'n sefyll, yna, yn y ddeddfwriaeth sy'n llywodraethu gweinyddiaethau y dyfodol hefyd, ac nid wyf i'n deall y gwrthwynebiad i'w roi ar sail statudol. Mae pobl wedi siarad yn briodol iawn â theimlad am Bort Talbot, ac ni wnaf i ychwanegu ymhellach at yr hyn y dywedais i wrth agor, heblaw am hyn: ni allwn ni adfer yr hyn a gollodd y gymuned honno, ond gallwn ni wneud yn siŵr bod y dewis i wladoli ar gael yn gadarn i Lywodraethau'r dyfodol os oes ei angen arnom, a dyna'r hyn mae cydsyniad heddiw yn ei gyflawni, a dyna pam, yn enw pob rheswm, ni allwn ni wneud unrhyw beth heblaw argymell i'r Senedd ein bod ni'n ei gefnogi. Wrth gwrs, rhaid i unrhyw bolisi ynghylch gwladoli neu strategaeth ddur ehangach fod yn deg, ac mae'n rhaid i ni gael cystadleuaeth deg, ac rwy'n credu ein bod ni'n gywir ac mae Aelodau eraill yn gywir i godi hynny. Mae perchnogaeth gyhoeddus yn bodoli i achub diwydiant, nid i wyrdroi marchnad, ac os caiff y pwerau hyn eu defnyddio yn Scunthorpe neu unrhyw le arall, byddwn ni'n mesur y canlyniadau yn erbyn buddiannau ein diwydiant dur yng Nghymru, ein cwmnïau dur yng Nghymru a'n cymunedau sy'n dibynnu ar y sector hwnnw, ac ni fyddwn ni'n cadw'n dawel os bydd Cymru yn cael ei gorfodi i dalu pris ymyriad rywle arall. Ond mae ein neges heddiw yn syml: rydyn ni'n cydsynio i'r Bil hwn, neu rydyn ni'n annog y Senedd i wneud hynny, oherwydd ni ddylai Cymru glywed byth eto nad yw'r adnoddau ar gael i achub ein dur. Rydyn ni'n cydsynio i'r ddeddfwriaeth hon gyda'n llygaid ar agor a chyda'n hamodau wedi'u cofnodi: triniaeth gyfartal, cystadleuaeth deg a llais llawn Cymru pryd bynnag y mae'r pwerau hyn yn cyffwrdd â buddiannau ein pobl. Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767934 469 En 2026-07-14T19:35:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=21902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=21902&l=cy 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767946 470 Cy 2026-07-14T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=-48598&l=en 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767947 471 Cy 2026-07-14T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=-48598&l=en 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767949 472 Cy 2026-07-14T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=-48598&l=en 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767943 473 Cy 2026-07-14T19:37:04 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=22026&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=22026&l=en 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Weinidog Cabinet. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Gwrthwynebiad. Felly, gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio. Thank you, Cabinet Minister. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? [Objection.] There is objection. I will therefore defer voting under this item until voting time. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767945 474 Cy 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill I Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio. Voting deferred until voting time. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767948 475 En 2026-07-14T19:37:21 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=22043&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=22043&l=cy 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Now, as Members will have noticed, we have some technical issues at the moment. We'll need to suspend proceedings for around 10 minutes to resolve those technical issues. We will provide an update as soon as possible, and we will ring the bell five minutes before we reconvene. So, we'll suspend proceedings now, please. Nawr, fel y bydd yr Aelodau wedi'i sylwi, mae gennym ni rai problemau technegol ar hyn o bryd. Bydd angen i ni atal y trafodion am ryw 10 munud i ddatrys y problemau technegol hynny. Byddwn ni'n rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i chi cyn gynted â phosibl, a byddwn ni'n canu'r gloch bum munud cyn i ni ailymgynnull. Felly, byddwn ni'n atal y trafodion nawr, os gwelwch yn dda. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767909 476 Cy 260714-9 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli) 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill I Ataliwyd y Cyfarfod Llawn am 19:37. Ailymgynullodd y Senedd am 19:47, gyda'r Llywydd (Huw Irranca-Davies) yn y Gadair. Plenary was suspended at 19:37. The Senedd reconvened at 19:47, with the Llywydd (Huw Irranca-Davies) in the Chair. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767937 477 Cy 2026-07-14T19:47:03 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=22625&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=22625&l=en 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Croeso nôl. Rydyn ni'n symud ymlaen nawr at eitem 9, dadl y gyllideb atodol gyntaf 2026-27. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Gyllid i wneud y cynnig—Elin Jones. Welcome back. We now move to item 9, debate on the first supplementary budget 2026-27. I call on the Cabinet Minister for Finance to move the motion—Elin Jones. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767938 478 Cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 I Cynnig NDM9261 Heledd Fychan Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 20.30, yn cymeradwyo'r Gyllideb Atodol Gyntaf ar gyfer y flwyddyn ariannol 2026-27 a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno 23 Mehefin 2026. Motion NDM9261 Heledd Fychan To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 20.30, approves the First Supplementary Budget for the financial year 2026-27 laid in the Table Office on 23 June 2026. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767939 479 Cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 I Cynigiwyd y cynnig. Motion moved. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767932 480 Cy 2026-07-14T19:47:23 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=22645&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=22645&l=en 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Cabinet Minister for Finance Y Gweinidog Cabinet dros Gyllid Jones, Elin Lywydd, dwi'n cyflwyno'r cynnig ac agor y ddadl ar gyllideb atodol gyntaf Llywodraeth Cymru ar gyfer 2026-27. Y gyllideb atodol yma yw ein cyfle cyntaf i gynnig newidiadau i gyllideb lawn y flwyddyn hon a dechrau'r broses bwysig o sicrhau bod y gwariant yn cyd-fynd â'n blaenoriaethau fel Llywodraeth newydd. Rŷn ni'n canolbwyntio, felly, ar gyfres wedi'i thargedu o ddyraniadau adnoddau a chyfalaf ychwanegol. Bydd hyn yn ein galluogi i wneud cynnydd cyflym ar ein blaenoriaethau pwysicaf fel Llywodraeth, gan ddangos hefyd fod arian yn cael ei reoli'n ddarbodus a bod yna sefydlogrwydd i wasanaethau cyhoeddus a phartneriaid. Law yn llaw â hyn, fel sy'n arferol mewn cyllidebau atodol, mae'r gyllideb yn gwneud addasiadau ffurfiol i'r lefel gyffredinol o adnoddau sydd ar gael i Gymru yn sgil datganiad y gwanwyn a phrif amcanion Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol ar gyfer y flwyddyn ariannol yma. Mae hefyd yn cynnwys ail ddatganiad o gyllideb derfynol eleni i adlewyrchu'r portffolios gweinidogol newydd. Mae cynnig cyllideb atodol gyntaf yn fecanwaith cynnar yn y flwyddyn ariannol i osod yn ffurfiol newidiadau i'r gyllideb flynyddol. Yr ail gyllideb atodol yw'r cyfle olaf i ffurfioli yn derfynol y dyraniadau cyllideb tuag at ddiwedd blwyddyn ariannol. Mae'r gyllideb atodol gyntaf yma felly'n gwneud £433 miliwn o ddyraniadau ychwanegol. Mae hyn yn cynnwys £294 miliwn ar gyfer blaenoriaethau Llywodraeth Cymru, a £139 miliwn ar gyfer trosglwyddiadau cyfrifoldeb cyllidebol. Mae balans o £246 miliwn o adnoddau heb eu dyrannu a £29,000 o gyfalaf cyffredinol wedi cael eu cadw wrth gefn yn y gyllideb atodol gyntaf er mwyn rheoli pwysau yn ystod y flwyddyn ac ymateb i flaenoriaethau. Y cyllid hwn heb ei ddyrannu yw ein hamddiffyniad yn erbyn y sefyllfa ariannol rŷn ni wedi ei hetifeddu ac yn erbyn y pwysau ariannol sylweddol sydd heb ei ariannu o fewn y flwyddyn, gan gynnwys cyfanswm o dros £300 miliwn o droswariant y mae'r gwasanaeth iechyd yn ei adrodd ar hyn o bryd. Mae rheoli'r pwysau hyn yn ystod y flwyddyn ariannol yn her sylweddol, ac mae'r her hon yn anoddach fyth oherwydd y fframwaith ariannol caeth ŷn ni'n gweithredu oddi mewn iddo. Mae'r cyllid adnoddau heb eu dyrannu yna fel arian wrth gefn i'w ddyrannu'n ddiweddarach i helpu i reoli'r pwysau presennol yn y system, os oes angen. Allwn ni ddim dyrannu'r cyllid yna'n gyfan mor gynnar yn y flwyddyn ariannol. Fe wnaeth y Llywodraeth flaenorol ddyraniadau tebyg i'r NHS mewn cyllidebau atodol diwedd blwyddyn: £200 miliwn yn 2025-26, £424 miliwn yn 2023-24.  Mae setliad Llywodraeth Cymru wedi ei gysylltu yn uniongyrchol, fel ŷn ni'n gwybod, gyda phenderfyniadau Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol. Mae'n gallu newid, hyd yn oed o fewn blwyddyn, i fyny ac i lawr. Dim ond ychydig ddyddiau ar ôl i fi ymddangos gerbron y Pwyllgor Cyllid, fe wnaeth Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol gyhoeddi ei chynllun buddsoddi mewn amddiffyn. Mae disgwyl i hynny arwain at ganlyniad negyddol uniongyrchol i'n cyllideb gyfalaf eleni. Os bydd y toriad o 1 y cant a ragwelir yn taro pob adran Lywodraeth yn gyfartal, bydd hynny'n golygu colli rhwng £25 miliwn a £30 miliwn yn syth yn ystod y flwyddyn ariannol hon yn unig, ac mae mwy i ddod.  Cyllideb atodol yw hon. Llywydd, I move the motion and open the debate on the Welsh Government's first supplementary budget for 2026-27. This supplementary budget is our first opportunity to propose changes to the full budget this year and to start the important process of ensuring that expenditure aligns with our priorities as a new Government. We are focusing, therefore, on a targeted allocation of resources and additional capital. This will enable us to make swift progress on our most important priorities as a Government, while also demonstrating that money is being managed prudently and that there is stability for public services and partners. Alongside this, as is usual in supplementary budgets, the budget makes formal adaptations to the general level of funds available to Wales in light of the spring statement and the main objectives of the UK Government for this financial year. It also includes a restatement of this year's final budget to reflect the new ministerial portfolios. Moving a first supplementary budget is an early mechanism in the financial year to set out formally changes to the annual budget. The second supplementary budget is the final opportunity to finally formalise the allocations towards the end of a financial year. This first supplementary budget therefore makes £433 million of additional allocations. This includes £294 million for Welsh Government priorities, and £139 million for budgetary responsibility transfers. The balance of £246 million in unallocated resources and £29,000 in general capital has been held in reserves in the first supplementary budget in order to manage in-year pressures and to respond to priorities. This unallocated funding is our protection against the financial position that we have inherited and against the significant financial pressures that are unfunded within the year, including a total of over £300 million of overspend that the health service is currently reporting. Managing these in-year pressures is a significant challenge, and that challenge is made more difficult because of the tight funding framework that we work within. The unallocated resources funding is there as reserves to be allocated later to help us manage the current pressures in the system, if necessary. We cannot allocate that funding in its entirety so early in the financial year. The previous Government made similar allocations to the NHS in supplementary budgets at the end of the financial year: £200 million in 2025-26, £424 million in 2023-24. The Welsh Government's settlement is directly linked, as we know, to decisions made by the UK Government. It can change, even in-year, up and down. Only a few days after I appeared before the Finance Committee, the UK Government announced its defence investment plan. That is expected to lead to a direct negative consequence for our capital budget this year. If the cut of 1 per cent anticipated hits all departments of Government equally, that will mean the loss of between £25 million and £30 million immediately during this financial year alone, and there is more to come. This is a supplementary budget. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767944 481 Cy 2026-07-14T19:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=22802&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=22802&l=en 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767960 482 En 2026-07-14T19:51:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=22862&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=22862&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin The clue's in the name.  Mae'r cliw yn yr enw.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767959 483 Cy 2026-07-14T19:51:01 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=22863&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=22863&l=en 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Mae'n atodol i'r gyllideb a gyflwynwyd a phasiwyd gan y Llywodraeth Lafur flaenorol. Penderfyniad bwriadol y Llywodraeth yma oedd i anrhydeddu ymrwymiadau gwariant y Llywodraeth flaenorol, i beidio â gwneud newidiadau i benderfyniadau cyllidol Llafur. Yn y cyd-destun hwn, rwy'n deall yr hyn mae'r Torïaid wedi'i ddweud wrthyf, fod peidio â newid cyllideb Llafur yn ei gwneud yn amhosib iddyn nhw bleidleisio dros y gyllideb atodol yma heddiw. Dwi'n deall hynny. Yn ychwanegol, ein penderfyniad hefyd oedd i gychwyn gwneud rhai ymrwymiadau gwariant newydd i gyd-fynd â'r mandad gawsom gan bobl Cymru drwy etholiad cenedlaethol. Mae'r gyllideb hon felly yn dyrannu £294 miliwn, sef £164 miliwn o gyllid adnoddau a £130 miliwn o gyllid cyfalaf, i gefnogi blaenoriaethau ymarferol y gall pobl eu gweld a'u teimlo, fel y pleidleisiwyd amdanynt, fel lleihau amseroedd aros yn yr NHS, ehangu gofal plant wedi'i ariannu, sicrhau bod mwy o ddisgyblion yn cael prydau ysgol am ddim, mwy o dai cymdeithasol, cefnogi trafnidiaeth a gwaith cynnal a chadw hanfodol yn ein hysgolion a'n hysbytai. Ar sawl gwedd roedd y rhain yn flaenoriaethau oedd i'w gweld ym maniffestos pleidiau eraill yn ystod y cyfnod etholiadol. Ein bwriad yw buddsoddi £145 miliwn yn ein system iechyd i gyflymu mynediad at driniaeth a gwella canlyniadau i bobl Cymru. Rŷn ni'n rhoi blaenoriaeth i ddarparu arian ychwanegol i daclo tlodi plant a helpu pobl ledled Cymru gyda chostau byw cynyddol, ac yn dyrannu £55 miliwn ychwanegol hefyd i ddechrau gwireddu ein hymrwymiad i drawsnewid gofal plant. Mae'r gyllideb hon hefyd yn darparu £2 filiwn i ddechrau gweithredu'r peilot Cynnal. Mae hynny'n gam pwysig cyntaf yn ein cenhadaeth ehangach i daclo'r broblem ofnadwy tlodi plant. Rŷn ni'n buddsoddi £15 miliwn ychwanegol mewn prydau ysgol am ddim. Bydd hynny'n ein galluogi i ddechrau ymestyn y ddarpariaeth o fis Medi ymlaen i ddisgyblion mewn ysgolion uwchradd. Rŷn ni hefyd yn darparu £40 miliwn o gyfalaf ychwanegol i wella safon adeiladau ein hysgolion, a bydd swm cyfalaf pellach o £5 miliwn yn mynd tuag at y rhaglen cyfleusterau cymunedol. Mae'r gyllideb yn cynnwys £2 filiwn i helpu i gyflwyno'r rhaglen nofio a diogelwch dŵr newydd ar gyfer ysgolion, £8 miliwn ychwanegol i barhau i gynnig teithiau bws am £1 i blant a phobl ifanc, a hefyd £2 filiwn mewn gwasanaeth bysiau rhwng y gogledd a'r de ar hyd coridor y gorllewin, sydd heb linell trên. Mae pawb yng Nghymru yn haeddu cartref diogel y gallan nhw ei fforddio. Dyna pam rŷn ni'n buddsoddi £20 miliwn o gyllid cyfalaf i ddarparu dros 100 o gartrefi ychwanegol ar gyfer rhent cymdeithasol. Mae'r gyllideb atodol gyntaf yma yn rhan rwtîn o'r broses gyllidebol flynyddol. Mae'n rhoi sicrwydd i'n gwasanaethau cyhoeddus. Mae hefyd yn sicrhau bod aelodau pwyllgorau'r Senedd yma yn eu gwaith craffu yn gallu gweld yn glir y newidiadau i benderfyniadau'r Llywodraeth o ran gwariant ac incwm. Hoffwn i ddiolch ar y pwynt yma i'r Pwyllgor Cyllid am ystyried y gyllideb hon yn llawn ac am gyhoeddi ei adroddiad dros nos. Dwi wedi darllen yr adroddiad y bore yma a dwi'n gweld gwerth yn yr argymhellion a byddaf yn ceisio ymateb yn bositif iddyn nhw, ac yn edrych ymlaen at gydweithio gyda'r Pwyllgor Cyllid ar fireinio ein sgrwtini a phroses cyllid dros gyfnod y Senedd yma. It is supplementary to the budget that was presented and passed by the previous Labour Government. It was the deliberate decision of this Government to honour the spending commitments made by the previous Government, not to make changes to funding decisions made by Labour. In that context, I understand what the Conservatives have told me, that not changing the Labour budget makes it impossible for them to vote in favour of this supplementary budget today. I fully understand that. In addition, our decision too was to start to make some new spending commitments to align with the mandate that we received from the people of Wales through a national election. This budget, therefore, allocates £294 million, which is £164 million in resources and £130 million in capital, to support practical priorities that people can see and feel, as was voted for, such as reducing waiting times in the NHS, expanding funded childcare, ensuring that more pupils receive free school meals, more social homes, supporting transport and crucial maintenance work in our schools and hospitals. In many respects, these were priorities that were seen in the manifestos of other parties during the election period. Our intention is to invest £145 million in our health system to speed up access to treatment and to improve outcomes for the people of Wales. We are giving priority to providing additional funding to tackle child poverty and to help people across Wales with increasing costs of living, and are allocating an additional £55 million to start to deliver our commitment to transform childcare. This budget also provides £2 million to start to implement the Cynnal pilot scheme. That's an important first step in our broader mission to tackle the terrible scourge of child poverty. We are investing an additional £15 million in free school meals. That will enable us to start to extend provision from September onwards to pupils in secondary schools. We are also providing £40 million in additional capital to improve the standard of school buildings, and a further capital sum of £5 million will be provided towards the community facilities programme. The budget includes £2 million to help to introduce the new swimming and water safety programme for schools, and another £8 million to continue to provide £1 transport on buses for children and young people, and also £2 million in a bus service between north and south Wales along the western corridor, which doesn't have a train line. Everyone in Wales deserves a safe home that they can afford. That is why we are investing £20 million in capital to provide over 100 additional homes for social rent. The first supplementary budget is a routine part of the annual budgetary process. It provides assurances to our public services. It also ensures that members of Senedd committees in their scrutiny work can see clearly the changes to Government decisions in terms of income and expenditure. At this point, I would like to thank the Finance Committee for considering this supplementary budget in full and for publishing its report overnight. I have read the report this morning and I see value in its recommendations and I will try to respond positively to them, and I look forward to collaborating with the Finance Committee on refining our scrutiny and the budgetary process over the period of this Senedd. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767967 484 En 2026-07-14T19:54:38 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=23080&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=23080&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin As I've said, this is a supplementary budget. It does exactly that: it supplements a budget. This Government has honoured the previous Government's budget to the decimal point in order to provide continuity of delivery for our public sector and other partners. We added to that budget, but took nothing away. As the people of Wales would have expected of us in this supplementary budget, we have sought to allocate funding available to us on the priorities they voted for in May's election—on reducing NHS waiting times, on increasing affordable childcare, on tackling child poverty, on transport initiatives, and on a capital programme to improve school and hospital buildings and build new homes. I understand that Members, during the scrutiny of this budget, have sought to pursue the allocation of £344 million consequential funding for the debt write-off to English local authorities as a result of ALN historical overspends in England. This Government has sought to engage constructively on that issue. Fel rydw i wedi dweud, cyllideb atodol yw hon. Mae'n gwneud yn union hynny: mae'n ategu cyllideb. Mae'r Llywodraeth hon wedi anrhydeddu cyllideb y Llywodraeth flaenorol i'r geiniog fel y gall ein partneriaid yn y sector cyhoeddus a'n partneriaid eraill barhau i gyflawni. Fe wnaethon ni ychwanegu at y gyllideb honno, ond ni chymeron ni unrhyw beth i ffwrdd. Fel y byddai pobl Cymru wedi disgwyl gennym ni yn y gyllideb atodol hon, rydym ni wedi ceisio dyrannu'r cyllid sydd ar gael i ni ar y blaenoriaethau y gwnaethon nhw bleidleisio drostyn nhw yn etholiad mis Mai—ar leihau amseroedd aros y Gwasanaeth Iechyd, ar gynyddu gofal plant fforddiadwy, ar fynd i'r afael â thlodi plant, ar fentrau trafnidiaeth, ac ar raglen gyfalaf i wella adeiladau ysgolion ac ysbytai ac adeiladu cartrefi newydd. Rwy'n deall bod yr Aelodau, wrth graffu ar y gyllideb hon, wedi ceisio mynd ar drywydd dyrannu £344 miliwn o gyllid canlyniadol o ganlyniad i ddileu dyledion awdurdodau lleol Lloegr oherwydd gorwariant hanesyddol ar anghenion dysgu ychwanegol yn Lloegr. Mae'r Llywodraeth hon wedi ceisio ymgysylltu'n adeiladol â'r mater hwnnw. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767974 485 En 2026-07-14T19:55:42 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=23144&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=23144&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin It's not a surprise to me that a new party to this Senedd, Reform, would question why consequential funding is not merely passed on to the equivalent recipient in Wales, that this Senedd is merely a go-between. It suits their politics to neutralise this institution. But those of us who are pro-devolution, pro-standing up for the independence of this Senedd and our democratic right to make our own choices, I would expect us all to agree that it is for Welsh Ministers in this Senedd to decide how the Welsh budget is spent, and nothing should be presumed for Wales from an allocation happening in England to deal with English matters. For Wales, do not see England. From those early days of Edwina Hart as finance Minister and Rhodri Morgan as First Minister until today, this principle has been upheld by all Welsh Ministers and Governments. Now, I accept that some of you here who have called for the allocation of extra money related to ALN in England to be allocated to ALN in Wales may still support the right of this Senedd to take its own decisions. But I do say in response to that: beware of blurring these lines and diluting this principle. It's been well defended up until now, by my predecessors and yours. As a Government, however, we have listened to the genuine calls made by parties in the Senedd, councils and schools to increase the allocation for ALN this year, and have been developing a strategic approach to tackle fundamental challenges, as well as responding to immediate pressures. On the table, in real time, in this Chamber, in this moment is £40 million this financial year of additional funding for additional learning needs, which focuses on activities that are deliverable, including direct funding to schools to stabilise and shore up current provision, and which establishes a coherent national model for local authorities and schools to develop local responses in a consistent way. This allocation will be followed by £40 million next year and the following year to provide some certainty to the sector—a £120 million total package for ALN to ease the pressure on schools and councils and to place ALN on a more sustainable footing for future years. Passing this supplementary budget today will enable us to have assurance over the allocations to the outlined priorities of £294 million. That will enable us as a Government to carry a smaller risk in committing to allocating £40 million additionally to ALN this year. We will regularise this allocation in our second supplementary budget and include the allocations of £80 million to future annual budgets. If Members vote against or abstain on this budget today and it doesn't pass, the Government will be able to press ahead with the majority of our work and spending on our priorities at our own risk. But, due to the inherited in-year pressures, we will be unable to add to it another risk of £40 million spend. We will then only be able to use the funding allocated by the previous Government in its budget to ALN this year, with no £40 million uplift. However, we will continue to prepare for better future provision for ALN as part of our next year's budget planning. I ask Members to think carefully, in casting your vote today, of what can be gained and what can be lost. There's £164 million new spend on the NHS, childcare and travel opportunities for your constituents. There's £130 million additional capital money into schools, hospitals and housing. There's a £120 million package for councils and schools for ALN uplift. And to Labour specifically, we offer all of this and your previous Government's budget inherited by Plaid Cymru, its allocations honoured and wholly untouched. This supplementary budget is a good deal for this Senedd and, more importantly, it's a good deal for the people of Wales. Nid yw'n syndod i mi y byddai plaid newydd i'r Senedd hon, Reform, yn cwestiynu pam nad yw cyllid canlyniadol yn cael ei drosglwyddo i'r derbynnydd cyfatebol yng Nghymru, a bod y Senedd hon yn ddim byd ond canolwr. Mae'n addas i'w gwleidyddiaeth nhw i niwtraleiddio y sefydliad hwn. Ond y rhai ohonom ni sydd o blaid datganoli, o blaid sefyll dros annibyniaeth y Senedd hon a'n hawl ddemocrataidd i wneud ein dewisiadau ein hunain, byddwn ni'n disgwyl i ni i gyd gytuno mai mater i Weinidogion Cymru yn y Senedd hon yw penderfynu sut mae cyllideb Cymru yn cael ei gwario, ac ni ddylid rhagdybio unrhyw beth i Gymru o ddyraniad sy'n digwydd yn Lloegr i ymdrin â materion yn ymwneud â Lloegr. Nid estyniad o Loegr yw Cymru. O'r dyddiau cynnar hynny pan oedd Edwina Hart yn Weinidog cyllid a Rhodri Morgan yn Brif Weinidog hyd heddiw, mae'r egwyddor hon wedi'i chynnal gan holl Weinidogion a Llywodraethau Cymru. Nawr, rwy'n derbyn y gallai rhai ohonoch chi yma sydd wedi galw am ddyrannu arian ychwanegol sy'n gysylltiedig ag anghenion dysgu ychwanegol yn Lloegr i anghenion dysgu ychwanegol yng Nghymru barhau i gefnogi hawl y Senedd hon i wneud ei phenderfyniadau ei hun. Ond rwy'n dweud mewn ymateb i hynny: byddwch yn ofalus rhag drysu'r rhwydi a gwanhau'r egwyddor hon. Mae'r egwyddor hon wedi ei hamddiffyn yn dda hyd yn hyn, gan fy rhagflaenwyr i a'ch rhai chi. Fel Llywodraeth, fodd bynnag, rydym ni wedi gwrando ar y galwadau gwirioneddol a wnaed gan bleidiau yn y Senedd, cynghorau ac ysgolion i gynyddu'r dyraniad ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol eleni, ac rydym ni wedi bod yn datblygu dull strategol i fynd i'r afael â heriau sylfaenol, yn ogystal ag ymateb i bwysau uniongyrchol. Ar gael nawr, yn y Siambr hon, ar hyn o bryd mae £40 miliwn y flwyddyn ariannol hon o gyllid ychwanegol ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol, sy'n canolbwyntio ar weithgareddau y gellir eu cyflawni, gan gynnwys cyllid uniongyrchol i ysgolion i sefydlogi a chefnogi'r ddarpariaeth bresennol, ac sy'n sefydlu model cenedlaethol cydlynol i awdurdodau lleol ac ysgolion ddatblygu ymatebion lleol mewn ffordd gyson. Dilynir y dyraniad hwn gan £40 miliwn y flwyddyn nesaf a'r flwyddyn ganlynol i roi rhywfaint o sicrwydd i'r sector—cyfanswm pecyn o £120 miliwn ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol i leddfu'r pwysau ar ysgolion a chynghorau ac i roi anghenion dysgu ychwanegol ar sail fwy cynaliadwy ar gyfer y blynyddoedd i ddod. Bydd pasio'r gyllideb atodol hon heddiw yn ein galluogi i gael sicrwydd ynghylch y dyraniadau o £294 miliwn i'r blaenoriaethau a amlinellwyd. Bydd hynny'n ein galluogi ni fel Llywodraeth i ysgwyddo llai o risg wrth ymrwymo i ddyrannu £40 miliwn yn ychwanegol i anghenion dysgu ychwanegol eleni. Byddwn yn rheoleiddio'r dyraniad hwn yn ein hail gyllideb atodol ac yn cynnwys y dyraniadau o £80 miliwn i gyllidebau blynyddol yn y dyfodol. Os bydd yr Aelodau yn pleidleisio yn erbyn neu'n ymatal ar y gyllideb hon heddiw ac nad yw'n pasio, bydd y Llywodraeth yn gallu bwrw ymlaen â'r rhan fwyaf o'n gwaith a'n gwariant ar ein blaenoriaethau ar ein menter ein hunain. Ond, oherwydd y pwysau yn y flwyddyn oherwydd amgylchiadau a etifeddwyd gennym ni, ni fyddwn yn gallu mentro ychwanegu gwariant arall o £40 miliwn at hynny. Yna dim ond eleni y byddwn yn gallu defnyddio'r cyllid a ddyrannwyd gan y Llywodraeth flaenorol yn ei chyllideb i anghenion dysgu ychwanegol, heb gynnydd o £40 miliwn. Fodd bynnag, byddwn yn parhau i baratoi ar gyfer gwell darpariaeth ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol yn y dyfodol fel rhan o'n cynllunio ar gyfer cyllideb y flwyddyn nesaf. Gofynnaf i'r Aelodau feddwl yn ofalus, wrth fwrw eich pleidlais heddiw, am yr hyn y gellir ei ennill a'r hyn y gellir ei golli. Mae £164 miliwn o wariant newydd ar y Gwasanaeth Iechyd, gofal plant a chyfleoedd teithio i'ch etholwyr. Mae £130 miliwn o arian cyfalaf ychwanegol i ysgolion, ysbytai a thai. Mae pecyn £120 miliwn ar gyfer cynghorau ac ysgolion ar gyfer gwella anghenion dysgu ychwanegol. Ac i Lafur yn benodol, rydym yn cynnig hyn i gyd a chyllideb eich Llywodraeth flaenorol a etifeddwyd gan Blaid Cymru, ei dyraniadau wedi'u hanrhydeddu a heb eu cyffwrdd o gwbl. Mae'r gyllideb atodol hon yn fargen dda i'r Senedd hon ac, yn bwysicach fyth, mae'n fargen dda i bobl Cymru. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767950 486 En 2026-07-14T20:00:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=23402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=23402&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767952 487 En 2026-07-14T20:00:03 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=23405&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=23405&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Members may note that the electronic clock is not working.  Efallai bod yr Aelodau wedi sylwi nad yw'r cloc electronig yn gweithio.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767983 488 En 2026-07-14T20:00:07 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=23409&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=23409&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin No, I was looking for it. Naddo, roeddwn i'n chwilio amdano. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767984 489 En 2026-07-14T20:00:08 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=23410&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=23410&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw As such, I will helpfully remind Members if they exceed the time. I ask Members to work with me; there are a lot of speakers down for this debate. Felly, byddaf yn atgoffa'r Aelodau os ydyn nhw yn hwy na'r amser. Gofynnaf i'r Aelodau weithio gyda mi; mae yna lawer o siaradwyr wedi eu nodi ar gyfer y ddadl hon. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767955 490 Cy 2026-07-14T20:00:17 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=23419&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=23419&l=en 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf yn awr ar Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid, Sam Rowlands. I call now on the Chair of the Finance Committee, Sam Rowlands. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767956 491 En 2026-07-14T20:00:22 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=23424&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=23424&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 8734 8734 Sam Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam Diolch, Lywydd. I'm pleased to speak in this debate today on behalf of the Finance Committee. We had the privilege of scrutinising the first supplementary budget on 9 July and our report makes 22 recommendations. Today, I will focus on some of our key recommendations.  As we've heard, the supplementary budget that the committee scrutinised included £246 million of unallocated resource funding, which the Cabinet Minister said reflects substantial in-year pressures, particularly within the NHS. We recognise that there is always some uncertainty at this stage of the financial year and that Governments need a degree of flexibility to respond to emerging pressures, but the level of unallocated funding is considerably higher than in recent supplementary budgets. The committee noted that the average over the last four years has been £62 million and it's currently around four times higher than the average of the last four years. We want to better understand what pressures remain across Government and how those pressures differ from the normal challenges of managing a budget through the financial year. Turning to the management of NHS finances, this supplementary budget includes a £100 million allocation to tackle NHS waiting lists. The committee supports the Government's ambition to move beyond short-term interventions and deliver sustained improvement in NHS performance. And we heard the Cabinet Minister wants to focus on longer term outcomes rather than short-term monthly performance measures. We heard that the NHS is currently facing financial pressures of more than £300 million this year and that discussions with health boards are ongoing before further funding decisions are taken. However, what we did not hear in sufficient detail is how the approach of this Government differs from previous approaches that have also relied on significant in-year NHS allocation. That is why we asked the Cabinet Minister to detail the accountability mechanisms and measures in place to ensure the £100 million for reductions in waiting lists is used effectively, and to explain the practical differences between the previous approaches to NHS funding and the new Government's approach. We want to understand how these investments will drive sustainable improvement rather than short-term recovery measures. Moving on to the allocation of funding arising from the one-off special educational needs and disabilities consequential. Firstly, we recognise that the principle that Barnett consequentials do not have to be spent in the same way as funding allocated in England is an important principle. We also recognise the very real pressures facing additional learning needs services across Wales in the here and now. The Cabinet Minister told us that this one-off consequential has been absorbed into wider budget management. That inevitably raises questions about sustainability in other areas. We therefore ask her to explain how allocations enabled by this one-off consequential will be managed in future years, when that funding is no longer available. The Cabinet Minister told us the Government wants to work with local government and develop a more sustainable model for additional learning needs provision, recognising the significant pressure in the system. That is why we're seeking greater clarity on both the scale of the challenge and the Government's plan to manage these pressures. The committee noted the Government's plans to expand funded childcare. The supplementary budget includes £55 million to accelerate the roll-out of funded childcare for two-year-olds and to support the wider expansion of the childcare offer. We asked the Cabinet Minister to confirm how many places the £55 million allocation will support, what outcomes are expected from the funding and how those outcomes will be monitored and reported. We will now turn to capital budgets. The Government has chosen to allocate virtually all available capital funding at this stage of the year. We understand the rationale and recognise the benefits of allocating capital funding early to facilitate delivery and support economic activity, however, that approach also leaves limited flexibility should circumstances change. We're particularly concerned by reports that UK Government decisions associated with defence investment could have implications for Welsh capital budgets. We asked the Cabinet Minister to provide an assessment of the implications of the UK Government's defence investment plan and any consequences for Welsh Government capital budgets. Too often, debate focuses solely on the amounts of money being spent; the Finance Committee understands that what matters most is what that money delivers. We look forward to the Cabinet Minister's response and to continue our scrutiny of these issues as the financial year progresses. Diolch, Lywydd. Diolch, Lywydd. Mae'n bleser gennyf siarad yn y ddadl hon heddiw ar ran y Pwyllgor Cyllid. Fe gawsom ni'r fraint o graffu ar y gyllideb atodol gyntaf ar 9 Gorffennaf ac mae ein hadroddiad yn gwneud 22 o argymhellion. Heddiw, byddaf yn canolbwyntio ar rai o'n hargymhellion allweddol. Fel y clywsom ni, roedd y gyllideb atodol y craffodd y pwyllgor arno yn cynnwys £246 miliwn o gyllid adnoddau heb ei ddyrannu, a dywedodd Gweinidog y Cabinet ei fod yn adlewyrchu pwysau sylweddol yn ystod y flwyddyn, yn enwedig o fewn y Gwasanaeth Iechyd. Rydym ni'n cydnabod bod rhywfaint o ansicrwydd bob amser ar y cam hwn o'r flwyddyn ariannol a bod angen rhywfaint o hyblygrwydd ar Lywodraethau i ymateb i bwysau sy'n dod i'r amlwg, ond mae lefel y cyllid heb ei ddyrannu yn sylweddol uwch nag mewn cyllidebau atodol diweddar. Nododd y pwyllgor y bu'r cyfartaledd dros y pedair blynedd diwethaf yn £62 miliwn ac ar hyn o bryd mae tua phedair gwaith yn uwch na chyfartaledd y pedair blynedd diwethaf. Mae arnom ni eisiau deall yn well pa bwysau sy'n parhau ar draws y Llywodraeth a sut mae'r pwysau hynny'n wahanol i'r heriau arferol o reoli cyllideb trwy gydol y flwyddyn ariannol. Gan droi at reoli cyllid y Gwasanaeth Iechyd, mae'r gyllideb atodol hon yn cynnwys dyraniad o £100 miliwn i fynd i'r afael â rhestrau aros y Gwasanaeth Iechyd. Mae'r pwyllgor yn cefnogi uchelgais y Llywodraeth i symud y tu hwnt i ymyriadau tymor byr a chyflawni gwelliant parhaus ym mherfformiad y Gwasanaeth Iechyd. Ac fe glywsom ni fod ar y Gweinidog Cabinet eisiau canolbwyntio ar ganlyniadau tymor hwy yn hytrach na mesurau perfformiad misol tymor byr. Fe glywsom ni fod y Gwasanaeth Iechyd ar hyn o bryd yn wynebu pwysau ariannol o fwy na £300 miliwn eleni a bod trafodaethau gyda byrddau iechyd yn parhau cyn i benderfyniadau cyllido pellach gael eu gwneud. Fodd bynnag, yr hyn nad ydym ni wedi'i glywed yn ddigon manwl yw sut mae dull y Llywodraeth hon yn wahanol i ddulliau blaenorol sydd hefyd wedi dibynnu ar ddyraniad sylweddol i'r Gwasanaeth Iechyd yn ystod y flwyddyn. Dyna pam y gwnaethom ni ofyn i'r Gweinidog Cabinet fanylu ar y mecanweithiau atebolrwydd a'r mesurau sydd ar waith i sicrhau bod y £100 miliwn ar gyfer lleihau rhestrau aros yn cael ei ddefnyddio'n effeithiol, ac i esbonio'r gwahaniaethau ymarferol rhwng y dulliau blaenorol o ariannu'r Gwasanaeth Iechyd a dull y Llywodraeth newydd. Rydym ni eisiau deall sut y bydd y buddsoddiadau hyn yn arwain at welliant cynaliadwy yn hytrach na mesurau adfer tymor byr. Gan symud ymlaen at ddyrannu cyllid sy'n deillio o'r cyllid canlyniadol untro ar gyfer anghenion addysgol arbennig ac anableddau. Yn gyntaf, rydym ni'n cydnabod bod yr egwyddor nad oes rhaid gwario cyllid canlyniadol Barnett yn yr un modd â chyllid a ddyrannwyd yn Lloegr yn egwyddor bwysig. Rydym ni hefyd yn cydnabod y pwysau gwirioneddol sy'n wynebu gwasanaethau anghenion dysgu ychwanegol ledled Cymru ar hyn o bryd. Dywedodd y Gweinidog Cabinet wrthym ni fod y cyllid canlyniadol untro hwn wedi'i amsugno i reoli cyllideb ehangach. Mae hynny'n anochel yn codi cwestiynau am gynaliadwyedd mewn meysydd eraill. Rydym ni felly yn gofyn iddi esbonio sut y bydd dyraniadau a alluogir gan y cyllid canlyniadol untro hwn yn cael eu rheoli yn y blynyddoedd i ddod, pan nad yw'r cyllid hwnnw ar gael mwyach. Dywedodd y Gweinidog Cabinet wrthym ni fod ar y Llywodraeth eisiau gweithio gyda llywodraeth leol a datblygu model mwy cynaliadwy ar gyfer darparu anghenion dysgu ychwanegol, gan gydnabod y pwysau sylweddol yn y system. Dyna pam rydym ni'n ceisio mwy o eglurder ar raddfa'r her a chynllun y Llywodraeth i reoli'r pwysau hyn. Nododd y pwyllgor gynlluniau'r Llywodraeth i ehangu gofal plant a ariennir. Mae'r gyllideb atodol yn cynnwys £55 miliwn i gyflymu'r broses o gyflwyno gofal plant a ariennir i blant dwy oed ac i gefnogi ehangu'r cynnig gofal plant yn ehangach. Fe ofynnon ni i'r Gweinidog Cabinet gadarnhau faint o leoedd y bydd y dyraniad o £55 miliwn yn eu cefnogi, pa ganlyniadau a ddisgwylir o'r cyllid a sut y bydd y canlyniadau hynny'n cael eu monitro a'u hadrodd. Byddwn ni nawr yn troi at gyllidebau cyfalaf. Mae'r Llywodraeth wedi dewis dyrannu bron yr holl gyllid cyfalaf sydd ar gael ar yr adeg yma o'r flwyddyn. Rydym ni'n deall y rhesymeg ac yn cydnabod manteision dyrannu cyllid cyfalaf yn gynnar i hwyluso cyflawni a chefnogi gweithgarwch economaidd, fodd bynnag, nid yw'r dull hwnnw yn rhoi fawr o hyblygrwydd pe bai amgylchiadau'n newid. Rydym ni'n arbennig o bryderus gan adroddiadau y gallai penderfyniadau Llywodraeth y Deyrnas Unedig sy'n gysylltiedig â buddsoddiad amddiffyn gael goblygiadau i gyllidebau cyfalaf Cymru. Fe ofynnon ni i'r Gweinidog Cabinet ddarparu asesiad o oblygiadau cynllun buddsoddi amddiffyn Llywodraeth y Deyrnas Unedig ac unrhyw ganlyniadau i gyllidebau cyfalaf Llywodraeth Cymru. Yn rhy aml, mae'r ddadl yn canolbwyntio ar y symiau o arian sy'n cael eu gwario yn unig; mae'r Pwyllgor Cyllid yn deall mai'r hyn sy'n bwysicaf yw beth mae'r arian hwnnw'n ei gyflawni. Edrychwn ymlaen at ymateb y Gweinidog Cabinet ac i barhau i graffu ar y materion hyn wrth i'r flwyddyn ariannol fynd rhagddi. Diolch, Lywydd. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767966 492 En 2026-07-14T20:04:49 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=23691&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=23691&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 12174 12174 Cai Parry-Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12174 Parry-Jones, Cai Minister, this is a minority Government and, over the last few weeks, this Senedd has demonstrated that Plaid cannot simply assume that others will just fall into line and vote with them. If the Government wants to secure the support of this Chamber, it must be prepared to build the consensus across political divides and to listen to those who represent different viewpoints. Every one of us in this Chamber has been elected to represent our constituents and to honour the mandate they have given us. Our responsibility is not to make life easier for the Government, but to ensure that the voices of the people we represent are heard in this place. In Reform, our position has been clear from the outset. We have three simple red lines to ensure that we support a budget that actually puts Wales first. I'd like to first say that none of those red lines is directly copying what England are doing with the ALN funding, so I look forward to her apology for the comments she initially made regarding Reform's position. The first red line is we called for international spending to be brought to an end, so that those millions of pounds could instead be invested here in Wales, as they always should have been. The Welsh Government budget was always intended to be spent in Wales. Secondly, we called for greater investment in our home-grown NHS staff. It is unacceptable that newly qualified Welsh nurses are completing their training only to find there are too few opportunities for them to work in the NHS here in Wales. We invested in training these professionals, yet this year, nearly 400 nurses and midwives could not find jobs in the NHS after initial job allocations. Coincidentally, the Welsh Government has hired at least 500 nurses and other medical professionals from India through the Wales in India initiative. Thirdly, we highlighted, as other parties have, the urgent need for greater support for the additional learning needs system. There is no excuse for not being aware of this strain, even before we all highlighted it to you. Concerns have been raised about these financial pressures from Audit Wales to local councils to school leaders. Unfortunately, on the first two priorities, the Government has failed to act. On additional learning needs, while the Government has acknowledged the issue, what has been offered to local councils is only a fraction of what is required for our schools. It falls well short of the level of support that school leaders have been calling for. It is clear that rather than attempting to fix the system, this is an offer designed to secure political support, treating disabled children like a political football, and I know my colleague will touch on this later. Llywydd, at the election, Reform became the largest opposition group in the history of the Senedd. That was not an accident. It reflected the desire of many people across Wales for a different approach and for different voices to be heard in Welsh politics. We were not elected to wave through Government budgets that, in our view, fail to deliver for the people of Wales. We were elected to hold the Government to account and to argue for policies that reflect the mandate we have received. The people who sent us here expect us to stand by our principles, and that is exactly what we're doing today. The majority of people in Wales did not vote for Plaid's manifesto, and the majority of the Members of the Senedd were not elected on its programme. The proportional representation system that Plaid helped to design was always going to result in a minority Government. You knew you needed to seek collaboration. From the very first sitting in this Senedd, Reform has made it clear that we are prepared to work constructively with Members from across the political spectrum where proposals genuinely benefit the people of Wales. That offer still remains on the table, but that offer requires collaboration, not the expectation that an opposition party will sheepishly support a budget that fails to deliver for their voters. And for these reasons, Llywydd, Reform will be voting against the supplementary budget. Weinidog, mae hon yn Llywodraeth leiafrifol a, dros yr wythnosau diwethaf, mae'r Senedd hon wedi dangos na all Plaid Cymru gymryd yn ganiataol y bydd eraill yn ufuddhau ac yn pleidleisio gyda nhw. Os yw'r Llywodraeth eisiau sicrhau cefnogaeth y Siambr hon, rhaid iddi fod yn barod i feithrin y consensws ar draws rhaniadau gwleidyddol ac i wrando ar y rhai sy'n cynrychioli gwahanol safbwyntiau. Mae pob un ohonom ni yn y Siambr hon wedi cael ein hethol i gynrychioli ein hetholwyr ac i anrhydeddu'r mandad maen nhw wedi'i roi i ni. Ein cyfrifoldeb ni yw nid gwneud bywyd yn haws i'r Llywodraeth, ond sicrhau bod lleisiau'r bobl rydym ni'n eu cynrychioli yn cael eu clywed yn y fan yma. Yn Reform, mae ein safbwynt wedi bod yn glir o'r cychwyn. Mae gennym ni dair egwyddor syml i sicrhau ein bod yn cefnogi cyllideb sy'n rhoi Cymru yn gyntaf. Fe hoffwn i ddweud yn gyntaf nad oes unrhyw un o'r egwyddorion hynny yn copïo'n uniongyrchol beth mae Lloegr yn ei wneud gyda'r cyllid anghenion dysgu ychwanegol, felly edrychaf ymlaen at ei hymddiheuriad am y sylwadau a wnaeth i ddechrau ynglŷn â safbwynt Reform. Yr egwyddor gyntaf yw ein bod ni wedi galw am derfynu gwariant rhyngwladol, fel y gellid buddsoddi'r miliynau hynny o bunnoedd yma yng Nghymru, fel y dylid fod wedi gwneud erioed. Bwriad cyllideb Llywodraeth Cymru erioed oedd ei gwario yng Nghymru. Yn ail, fe wnaethom ni alw am fwy o fuddsoddiad yn ein staff Gwasanaeth Iechyd sy'n cael eu meithrin a'u datblygu yma. Mae'n annerbyniol bod nyrsys Cymru sydd newydd gymhwyso yn cwblhau eu hyfforddiant dim ond i ddarganfod bod rhy ychydig o gyfleoedd iddyn nhw weithio yn y Gwasanaeth Iechyd yma yng Nghymru. Fe wnaethom ni fuddsoddi mewn hyfforddi'r gweithwyr proffesiynol hyn, ond eleni, ni allai bron i 400 o nyrsys a bydwragedd ddod o hyd i swyddi yn y Gwasanaeth Iechyd ar ôl dyraniadau swyddi cychwynnol. Ond trwy gyd-ddigwyddiad, mae Llywodraeth Cymru wedi cyflogi o leiaf 500 o nyrsys a gweithwyr meddygol proffesiynol eraill o India drwy'r fenter Cymru yn India. Yn drydydd, fe wnaethom ni dynnu sylw, fel y mae pleidiau eraill wedi gwneud, at yr angen brys am fwy o gefnogaeth i'r system anghenion dysgu ychwanegol. Nid oes unrhyw esgus dros beidio â bod yn ymwybodol o'r straen hwn, hyd yn oed cyn i ni i gyd ei amlygu i chi. Mae pryderon wedi cael eu codi am y pwysau ariannol hyn gan Archwilio Cymru i gynghorau lleol i arweinwyr ysgolion. Yn anffodus, ar y ddwy flaenoriaeth gyntaf, mae'r Llywodraeth wedi methu â gweithredu. O ran anghenion dysgu ychwanegol, er bod y Llywodraeth wedi cydnabod y mater, dim ond ffracsiwn o'r hyn sydd ei angen ar gyfer ein hysgolion yw'r hyn sydd wedi'i gynnig i gynghorau lleol. Mae'n llawer llai na'r gefnogaeth y mae arweinwyr ysgolion wedi bod yn galw amdano. Mae'n amlwg, yn hytrach na cheisio trwsio'r system, mae hwn yn gynnig sydd wedi'i gynllunio i sicrhau cefnogaeth wleidyddol, gan drin plant anabl fel pêl-droed gwleidyddol, ac rwy'n gwybod y bydd fy nghyd-Aelodau yn cyffwrdd â hyn yn nes ymlaen. Llywydd, yn yr etholiad, Reform oedd y grŵp gwrthblaid mwyaf yn hanes y Senedd. Nid damwain oedd hynny. Roedd yn adlewyrchu dymuniad llawer o bobl ledled Cymru am ymagwedd wahanol ac i leisiau gwahanol gael eu clywed yng ngwleidyddiaeth Cymru. Ni chawsom ein hethol i roi sêl bendith i gyllidebau'r Llywodraeth sydd, yn ein barn ni, yn methu â chyflawni i bobl Cymru. Fe gawsom ni ein hethol i ddwyn y Llywodraeth i gyfrif ac i ddadlau dros bolisïau sy'n adlewyrchu'r mandad rydym ni wedi'i dderbyn. Mae'r bobl a'n hanfonodd ni yma yn disgwyl i ni sefyll wrth ein hegwyddorion, a dyna'n union beth rydym ni'n ei wneud heddiw. Ni phleidleisiodd mwyafrif y bobl yng Nghymru o blaid maniffesto Plaid Cymru, ac ni etholwyd mwyafrif Aelodau'r Senedd ar ei rhaglen. Roedd y system gynrychiolaeth gyfrannol y helpodd Plaid i'w dylunio bob amser yn mynd i arwain at Lywodraeth leiafrifol. Roeddech chi'n gwybod bod angen i chi geisio cydweithredu. O gyfarfod cyntaf un y Senedd hon, mae Reform wedi ei gwneud hi'n glir ein bod yn barod i weithio'n adeiladol gydag Aelodau o bob rhan o'r sbectrwm gwleidyddol lle mae cynigion o fudd gwirioneddol i bobl Cymru. Mae'r cynnig hwnnw'n dal i fod, ond mae'r cynnig hwnnw'n gofyn am gydweithio, nid y disgwyliad y bydd gwrthblaid yn cefnogi cyllideb sy'n methu â chyflawni i'w pleidleiswyr. Ac am y rhesymau hyn, Llywydd, bydd Reform yn pleidleisio yn erbyn y gyllideb atodol. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767958 493 En 2026-07-14T20:09:57 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=23999&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=23999&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767942 494 En 2026-07-14T20:05:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=23702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=23702&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767951 495 Cy 2026-07-14T20:09:17 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=23959&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=23959&l=en 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Cyn i fi fynd i fanylion ar safbwynt Llafur Cymru, dwi am ddiolch i Elin Jones am ei hymgysylltiad gyda fi ar y gyllideb atodol, a dwi'n gobeithio ei bod hi'n gwybod am y parch sydd gen i a fy nghyd-Aelodau tuag ati. Rwy'n amau'n fawr pe bai hi wedi cael mwy o ryddid i negodi na fydden ni yn y sefyllfa rŷn ni ynddi heddiw. Yn anffodus, rwy'n ofni bod yna rai eraill ym Mhlaid Cymru nad oedd yn meddwl bod angen iddyn nhw negodi, neu roedd yn well ganddyn nhw wneud hynny drwy fideos ymosodol ar Facebook a briffio i'r cyfryngau. Wrth edrych tuag at broses y gyllideb y flwyddyn nesaf, rwy'n mawr obeithio y bydd y Llywodraeth yn myfyrio ar sut y gellid osgoi'r anrhefn a welwyd dros y tair wythnos diwethaf. Before I go into details on the position of Welsh Labour, I want to thank Elin Jones for her engagement with me on the supplementary budget, and I do hope that she knows of the respect that my colleagues and I have for her. I suspect that if she'd had more freedom to negotiate we wouldn't be in the situation that we're in today. Unfortunately, I fear that there are others in Plaid Cymru who thought that they didn't need to negotiate, or they preferred to do that through attacking videos on Facebook and briefings to the media. In looking to the process for next year's budget, I do hope that the Government will reflect on how to avoid the disorder seen over the last three weeks. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767877 496 En 2026-07-14T20:10:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=24002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=24002&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Welsh Labour's red lines on the supplementary budget have been clear from the outset: a substantial contribution for additional learning needs in our schools, utilising some—not all, some—of the consequential made available by the UK Government spend in this area in England. Plaid Cymru's initial proposals contained not one penny for ALN. This fact is made very clear by the concerns raised in the Finance Committee report. A petition on this issue attracted 11,000 signatures in two weeks. And in the end, seven days ago, Plaid finally put some money on the table. We are clear this is not enough, but this is not our view alone. As has been said before, Welsh councils are united on how the pressures from ALN in schools are real and urgent. Many of us will have received correspondence from school leaders, outlining the immediate difference extra real funding could make, and we are all aware of the concerns felt by teaching unions. Extraordinarily, overnight, the two teaching unions that represent school leaders, the NAHT and ASCL, have written jointly to Welsh Government to state that they are now in formal dispute with the Government over the issue of pay and ALN funding. These aren't militant unions. They're not affiliated with the Labour Party. In fact, one of them used to be led by the education Minister. So, how has it come to this, just 64 days into a new Plaid Cymru Government, where two large, well-respected unions are having to ask for the intervention of an independent conciliation body to mediate its dealing with Welsh Government? It's unprecedented. It's a failure of social partnership, and it says very clearly that the supplementary budget, as proposed, isn't good enough. Not our assessment; the blunt assessment of teachers, school leaders and their representatives. I heard the Trefnydd's response to Lynne Neagle earlier in the business statement. It sounded to me very much like the response of a Government that's stopped listening. Let me spell it out. Forty million pounds in one year is a bad deal. Forty million pounds in the second year, when it's been eroded by inflation and demand growth, is a bad deal. Forty million pounds in the third year, when £200 million of further recurring consequential become available from ALN spend in England, is a ridiculous deal. No financially literate party could sign up to it. Llywydd, this Senedd Labour group is returning to our party's foundational mission, being the political representation of organised labour in the nation and being the voice of the most vulnerable in our society. You will understand, therefore, given the fundamental and formal concerns that unions have regarding these proposals, how we simply cannot support the supplementary budget as it currently stands. There are some on the Plaid benches that are avowed socialists. Here is an early test for you: will you blindly follow your party's whip, or will you vote with our pupils and our teachers? And let's also be clear, Llywydd—[Interruption.] Let's also be clear— Mae egwyddorion Llafur Cymru ar y gyllideb atodol wedi bod yn glir o'r cychwyn cyntaf: cyfraniad sylweddol ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol yn ein hysgolion, gan ddefnyddio rhywfaint o'r gwariant canlyniadol a ddarparwyd gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig yn y maes hwn yn Lloegr. Nid oedd cynigion cychwynnol Plaid Cymru yn cynnwys yr un geiniog ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol. Amlygir y ffaith hon yn glir iawn gan y pryderon a godwyd yn adroddiad y Pwyllgor Cyllid. Denodd deiseb ar y mater hwn 11,000 o lofnodion mewn pythefnos. Ac yn y diwedd, saith diwrnod yn ôl, rhoddodd Plaid Cymru ychydig o arian ar y bwrdd o'r diwedd. Rydym ni'n glir nad yw hyn yn ddigon, ond nid ein barn ni yn unig mo hyn. Fel y dywedwyd o'r blaen, mae cynghorau Cymru yn unedig ar sut mae'r pwysau gan anghenion dysgu ychwanegol mewn ysgolion yn real ac angen sylw brys. Bydd llawer ohonom ni wedi derbyn gohebiaeth gan arweinwyr ysgolion, sy'n amlinellu'r gwahaniaeth uniongyrchol y gallai cyllid real ychwanegol ei wneud, ac rydym ni i gyd yn ymwybodol o'r pryderon a deimlir gan undebau addysgu. Yn rhyfeddol, dros nos, mae'r ddau undeb addysgu sy'n cynrychioli arweinwyr ysgolion, yr NAHT a'r ASCL, wedi ysgrifennu ar y cyd at Lywodraeth Cymru i ddatgan eu bod bellach mewn anghydfod ffurfiol gyda'r Llywodraeth ynghylch y mater o gyflog a chyllid anghenion dysgu ychwanegol. Nid undebau milwriaethus yw'r rhain. Dydyn nhw ddim yn gysylltiedig â'r Blaid Lafur. Mewn gwirionedd, arferai un ohonyn nhw gael ei arwain gan y Gweinidog Addysg. Felly, sut mae hi wedi dod i hyn, dim ond 64 diwrnod i mewn i Lywodraeth newydd Plaid Cymru, lle mae dau undeb mawr, uchel eu parch yn gorfod gofyn am ymyrraeth corff cymodi annibynnol yn gyfryngwr yn ei ymwneud â Llywodraeth Cymru? Mae'n ddigynsail. Mae'n fethiant partneriaeth gymdeithasol, ac mae'n ddatganiad clir iawn nad yw'r gyllideb atodol, fel y'i cynigir, yn ddigon da. Nid ein hasesiad ni; asesiad plaen athrawon, arweinwyr ysgolion a'u cynrychiolwyr. Clywais ymateb y Trefnydd i Lynne Neagle yn gynharach yn y datganiad busnes. Roedd yn swnio i mi yn debyg iawn i ymateb Llywodraeth sydd wedi rhoi'r gorau i wrando. Gadewch i mi amlinellau pethau. Mae deugain miliwn o bunnoedd mewn blwyddyn yn fargen wael. Mae deugain miliwn o bunnoedd yn yr ail flwyddyn, pan fo hynny wedi ei erydu gan chwyddiant a chynnydd yn y galw, yn fargen wael. Mae deugain miliwn o bunnoedd yn y drydedd flwyddyn, pan fydd £200 miliwn o gyllid canlyniadol cylchol pellach ar gael o wariant anghenion dysgu ychwanegol yn Lloegr, yn fargen chwerthinllyd. Ni allai unrhyw blaid sy'n ariannol lythrennog gefnogi hynny. Lywydd, mae'r grŵp Llafur yn y Senedd hon yn dychwelyd at genhadaeth sylfaenol ein plaid, sef cynrychioli llafur trefnedig yn ein gwlad yn wleidyddol a bod yn llais y rhai mwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas. Byddwch yn deall, felly, o ystyried y pryderon sylfaenol a ffurfiol sydd gan undebau ynglŷn â'r cynigion hyn, sut na allwn ni gefnogi'r gyllideb atodol fel y mae hi ar hyn o bryd. Mae rhai ar feinciau'r Blaid sy'n sosialwyr o argyhoeddiad. Dyma brawf cynnar i chi: a fyddwch chi'n dilyn chwip eich plaid yn ddall, neu a fyddwch chi'n pleidleisio gyda'n disgyblion a'n hathrawon? A gadewch i ni fod yn glir hefyd, Lywydd—[Torri ar draws.] Gadewch i ni hefyd fod yn glir— 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767894 497 En 2026-07-14T20:13:08 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=24190&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=24190&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Huw, my apologies. My apologies. It is sometimes challenging to hear contributions in the Chamber. Please if you can keep the noise down so we can hear.  Huw, ymddiheuriadau. Ymddiheuriadau. Weithiau mae'n anodd clywed cyfraniadau yn y Siambr. Os gwelwch yn dda os gallwch chi fod yn dawel er mwyn i ni allu clywed.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767897 498 En 2026-07-14T20:13:19 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=24201&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=24201&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw I will raise my voice, Llywydd. Let's be clear on the implications for additional spending on NHS waiting lists. We support these proposals. They are, after all, the continuation of the successful policy that the last Welsh Government adopted. You do not need a supplementary budget in place to spend in this area. You can carry on the investment now and regularise that spend later in the year. Fearmongering that this money is at risk simply does not bear informed scrutiny. And as to the suggestion that if the supplementary budget failed, there would be no money given to ALN at a later date, if that's accurate then it's pernicious, it's vindictive and it's going to lead to widespread industrial action. The supplementary budget before us has £0.25 billion of unallocated financial resources. I've outlined before, the Chair of the Finance Committee has repeated it: that's not normal. You could use £100 million, as we've requested for ALN, and still have a substantial cushion to manage in-year spending pressures. Llywydd, we genuinely tried to warn the Government that they were headed for the rocks. My advice now is just as genuine: withdraw the supplementary budget today, negotiate with the teaching unions to resolve this dispute you've blundered into, and then bring back a supplementary budget that actually starts to meet the asks of pupils and teachers. When you do, we'll be here waiting, ready to vote for it. Diolch yn fawr. Byddaf yn codi fy llais, Lywydd. Gadewch i ni fod yn glir ynghylch y goblygiadau ar gyfer gwariant ychwanegol ar restrau aros y Gwasanaeth Iechyd. Rydym ni'n cefnogi'r cynigion hyn. Wedi'r cyfan, maen nhw'n barhad o'r polisi llwyddiannus a fabwysiadwyd gan Lywodraeth ddiwethaf Cymru. Nid oes angen cyllideb atodol i wario yn y maes hwn. Fe allwch chi barhau â'r buddsoddiad nawr a rheoleiddio'r gwariant hwnnw yn ddiweddarach yn y flwyddyn. Nid yw codi bwganod bod yr arian hwn mewn perygl yn dal dŵr yn wyneb craffu gwybodus. Ac o ran yr awgrym pe bai'r gyllideb atodol yn methu, ni fyddai arian yn cael ei roi i anghenion dysgu ychwanegol yn ddiweddarach, os yw hynny'n gywir yna mae'n niweidiol, mae'n ddialgar ac mae'n mynd i arwain at weithredu diwydiannol eang. Yn y gyllideb atodol sydd o'n blaenau mae yna £0.25 biliwn o adnoddau ariannol heb eu dyrannu. Rwyf wedi amlinellu o'r blaen, mae Cadeirydd y Pwyllgor Cyllid wedi ei ailadrodd: nid yw hynny'n normal. Fe allech chi ddefnyddio £100 miliwn, fel rydym ni wedi gofyn ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol, a bod â digon wrth gefn o hyd i reoli pwysau gwariant yn ystod y flwyddyn. Lywydd, fe wnaethon ni geisio rhybuddio'r Llywodraeth yn ddidwyll eu bod nhw'n hwylio at y creigiau. Mae fy nghyngor nawr yr un mor ddilys: tynnwch y gyllideb atodol yn ôl heddiw, trafodwch gyda'r undebau addysgu i ddatrys yr anghydfod hwn rydych chi wedi baglu iddo, ac yna dychwelyd gyda chyllideb atodol sy'n dechrau bodloni gofynion disgyblion ac athrawon. Pan wnewch chi hynny, byddwn ni yma yn aros, yn barod i bleidleisio drosti. Diolch yn fawr. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767906 499 En 2026-07-14T20:14:46 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=24288&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=24288&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren Well, Llywydd, former US President Lyndon B. Johnson once said that the first rule of politics is to be able to count. It's a simple rule, but it's one that the Cabinet Minister for Finance clearly didn't think about when she was putting her supplementary budget together. We were, of course, expecting Labour to capitulate, but the feud between the two left-wing parties in the Senedd appears to be continuing. But the political reality is this: the arithmetic—[Interruption.] I'll happily take an intervention. Give me one second. The political reality is this: the arithmetic in this Senedd means that Welsh Government budgets and Welsh Government legislation cannot be agreed without cross-party agreement. You have to secure a majority of the votes cast. That agreement has not been secured, and it's bonkers to bring something to the Senedd for a vote without securing it. Wel, Lywydd, dywedodd cyn-Arlywydd yr Unol Daleithiau Lyndon B. Johnson unwaith mai rheol gyntaf gwleidyddiaeth yw gallu cyfrif. Mae'n rheol syml, ond mae'n un nad oedd Gweinidog Cyllid y Cabinet yn amlwg yn meddwl amdano pan oedd hi'n rhoi ei chyllideb atodol at ei gilydd. Roedden ni, wrth gwrs, yn disgwyl i Lafur ildio, ond mae'n ymddangos bod y ffrae rhwng y ddwy blaid adain chwith yn y Senedd yn parhau. Ond y gwirionedd gwleidyddol yw hyn: y rhifyddeg—[Torri ar draws.] Byddaf yn hapus i dderbyn ymyriad. Rhowch un eiliad i mi. Y gwirionedd gwleidyddol yw hyn: mae'r rhifyddeg yn y Senedd hon yn golygu na ellir cytuno ar gyllidebau Llywodraeth Cymru a deddfwriaeth Llywodraeth Cymru heb gytundeb trawsbleidiol. Mae'n rhaid i chi sicrhau mwyafrif o'r pleidleisiau a fwriwyd. Nid yw'r cytundeb hwnnw wedi'i sicrhau, ac mae'n wallgofrwydd cyflwyno rhywbeth i'r Senedd am bleidlais heb sicrhau hynny. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767892 500 En 2026-07-14T20:15:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=24302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=24302&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767895 501 En 2026-07-14T20:15:41 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=24343&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=24343&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 332 332 Mike Hedges AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike I agree with your last point, Darren. What I don't agree with is describing Plaid Cymru as a left-wing party.  Rwy'n cytuno â'ch sylw olaf, Darren. Yr hyn nad wyf yn cytuno ag ef yw disgrifio Plaid Cymru fel plaid adain chwith.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767896 502 En 2026-07-14T20:15:56 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=24358&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=24358&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren Mike, your comments are noted. So, that agreement—[Interruption.] Mike, nodir eich sylwadau. Felly, y cytundeb hwnnw—[Torri ar draws.] 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767898 503 En 2026-07-14T20:16:12 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=24374&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=24374&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Could I just remind Members—? I understand that people want to contribute. We also want to hear the speakers, and people outside this Chamber are watching proceedings. We need to hear what the speakers are saying. Darren Millar. Gaf i atgoffa'r Aelodau—? Rwy'n deall bod ar bobl eisiau cyfrannu. Mae arnom ni hefyd eisiau clywed y siaradwyr, ac mae pobl y tu allan i'r Siambr hon yn gwylio'r trafodion. Mae angen i ni glywed beth mae'r siaradwyr yn ei ddweud. Darren Millar. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767899 504 En 2026-07-14T20:16:29 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=24391&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=24391&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren Budgets are about priorities, they're about choices, and I'm afraid that this supplementary budget gets those things wrong. As the Cabinet Minister herself said, this budget honours the previous Welsh budget to the decimal point. And that's the point. That's why we disagree with it, because we disagreed with the previous Welsh Government's budget as well, for the same fundamental reasons that we disagree with this one. You bleated on yet again today about the £300 million in-year pressures that you are facing as a Welsh Government. Well, that's because of the budget that you signed up to as a party in the last Senedd earlier this year. So you can't bleat about it when you fixed this previous budget from which you and the Welsh public and our Welsh public services are now facing the consequences. And I'm sorry, but it really does make me irate when I hear people complaining about decisions to invest in our defence industry to keep our country safe, which is what you implied earlier on about the decision being taken by the UK Government. I'm no friend of the UK Government, but I support investment in our defence industry because we need to make sure that we keep our country safe. And what we really need to do to pay for that is to cut welfare bills, get people back into work, and people off the benefits system. We all know that you've got over £400 million to spend, £327 million-worth of that is due to additional learning needs spend in England, yet not a single penny in your supplementary budget was being allocated to that spending line today. And I know there's been some discussion between you and the Labour Party, but not a single penny in your original supplementary budget proposals was being allocated to additional learning needs. I think that is appalling. I really do think that's appalling, especially when all of us in this Chamber, especially those who've been here for a long time, know full well the pressures that those schools are facing, know full well the pressures that parents are facing not getting the support for their children. It's not good enough, and we need to shift the dial. Patients need the dial shifting too, and we need some honesty from the Minister about the funding for the NHS. You've talked about the additional resources that are available for health in the supplementary budget, but the reality of this budget before us today is that the NHS budget is still being cut in real terms. That is shameful. You're cutting the NHS budget at a time when demand is rising and pressures are growing when compared to the previous financial year. It's a statement of fact, First Minister. Would you like to get your calculator out? I'm happy to lend you mine if you want. People in Wales want to be treated in a hospital bed, not a corridor. They want an ambulance to come on time if they pick up the phone and it's an emergency. They want to get an NHS dentist. They want to be able to get an appointment the same day that they phone their local GP. They can't at the moment, and that's why we need to invest in our NHS, not cut the NHS budget, which is what your supplementary budget is still allowing for, even though there's extra cash available that you could be allocating. There's also very little in this budget to help people with the rising cost of living. Where's the action to help people keep their council tax bills down, which have been spiralling out of control year in, year out? Where's the support for businesses in Wales, who are struggling with those sharp increases in their business rates? Where's the support for pubs? Where's the support for our high streets? Where's the extra finance for our hospice and palliative sector, which is crying out for sustainable funding? And where's the support for our farming industry as well? We need to make sure that supplementary budgets reflect the views and the wills of the people of Wales. But most of all, you've got that fundamental problem with the original budget, which you signed up to earlier in the year and you're now carping on about. We'll be voting against this supplementary budget today.  Mae cyllidebau yn ymwneud â blaenoriaethau, maen nhw'n ymwneud â dewisiadau, ac rwy'n ofni bod y gyllideb atodol hon yn anghywir o ran y pethau hynny. Fel y dywedodd y Gweinidog Cabinet ei hun, mae'r gyllideb hon yn anrhydeddu cyllideb flaenorol Cymru i'r geiniog. A dyna'r pwynt. Dyna pam rydym ni'n anghytuno â hi, oherwydd ein bod ni'n anghytuno â chyllideb flaenorol Llywodraeth Cymru  hefyd, am yr un rhesymau sylfaenol ag yr ydym ni'n anghytuno â'r un hon. Fe wnaethoch chi rygnu ymlaen unwaith eto heddiw am y pwysau o £300 miliwn rydych chi, Lywodraeth Cymru, yn ei wynebu yn ystod y flwyddyn. Wel, mae hynny oherwydd y gyllideb y gwnaethoch chi gytuno iddi fel plaid yn y Senedd ddiwethaf yn gynharach eleni. Felly ni allwch chi rygnu ymlaen am y peth pan wnaethoch chi gymeradwyo'r gyllideb flaenorol hon rydych chi a'r cyhoedd yng Nghymru a'n gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru bellach yn wynebu ei chanlyniadau. Ac mae'n ddrwg gennyf, ond mae'n wirioneddol yn fy ngwneud i'n flin pan fyddaf yn clywed pobl yn cwyno am benderfyniadau i fuddsoddi yn ein diwydiant amddiffyn i gadw ein gwlad yn ddiogel, a dyna beth wnaethoch chi awgrymu yn gynharach am y penderfyniad sy'n cael ei wneud gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig. Nid wyf yn gyfaill i Lywodraeth y Deyrnas Unedig, ond rwy'n cefnogi buddsoddi yn ein diwydiant amddiffyn oherwydd mae angen i ni wneud yn siŵr ein bod yn cadw ein gwlad yn ddiogel. A beth sydd angen i ni ei wneud i dalu am hynny yw torri biliau lles, cael pobl yn ôl i waith, a phobl oddi ar y system fudd-daliadau. Rydym ni i gyd yn gwybod bod gennych chi dros £400 miliwn i'w wario, gwerth £327 miliwn o hynny oherwydd gwariant ar anghenion dysgu ychwanegol yn Lloegr, ond nid oedd un geiniog yn eich cyllideb atodol yn cael ei dyrannu i'r llinell wariant honno heddiw. Ac rwy'n gwybod y bu rhywfaint o drafodaeth rhyngoch chi a'r Blaid Lafur, ond nid oedd un geiniog yn eich cynigion ar y gyllideb atodol wreiddiol yn cael ei dyrannu i anghenion dysgu ychwanegol. Rwy'n credu bod hynny'n ofnadwy. Rwy'n credu bod hynny'n wirioneddol ofnadwy, yn enwedig pan fydd pob un ohonom ni yn y Siambr hon, yn enwedig y rhai sydd wedi bod yma ers amser maith, yn gwybod yn iawn y pwysau y mae'r ysgolion hynny'n eu hwynebu, yn gwybod yn iawn y pwysau y mae rhieni yn eu hwynebu heb gael y gefnogaeth i'w plant. Nid yw'n ddigon da, ac mae angen i ni drawsnewid pethau. Mae angen y trawsnewidiad ar gleifion hefyd, ac mae angen rhywfaint o onestrwydd gan y Gweinidog ynglŷn â'r cyllid ar gyfer y Gwasanaeth Iechyd. Rydych chi wedi siarad am yr adnoddau ychwanegol sydd ar gael ar gyfer iechyd yn y gyllideb atodol, ond realiti'r gyllideb hon sydd o'n blaenau ni heddiw yw bod cyllideb y Gwasanaeth Iechyd yn dal i gael ei thorri mewn termau real. Mae hynny'n gywilyddus. Rydych chi'n torri cyllideb y Gwasanaeth Iechyd ar adeg pan mae'r galw yn cynyddu a phwysau yn cynyddu o'i gymharu â'r flwyddyn ariannol flaenorol. Mae'n ffaith, Brif Weinidog. Hoffech chi imi estyn fy nghyfrifiannell? Rwy'n hapus i roi benthyg fy un i i chi os hoffech chi. Mae pobl yng Nghymru eisiau cael eu trin mewn gwely ysbyty, nid coridor. Maen nhw eisiau ambiwlans i ddod ar amser os ydyn nhw'n codi'r ffôn ac mae'n argyfwng. Maen nhw eisiau cael deintydd ar y Gwasanaeth Iechyd. Maen nhw eisiau gallu cael apwyntiad yr un diwrnod ag y maen nhw'n ffonio eu meddyg teulu lleol. Ni allan nhw ar hyn o bryd, a dyna pam mae angen i ni fuddsoddi yn ein Gwasanaeth Iechyd, nid torri cyllideb y Gwasanaeth Iechyd, a dyna beth mae eich cyllideb atodol yn dal i'w ganiatáu, er bod arian ychwanegol ar gael y gallech chi fod yn ei ddyrannu. Ychydig iawn sydd hefyd yn y gyllideb hon i helpu pobl gyda'r costau byw cynyddol. Ble mae'r camau i helpu pobl i gadw eu biliau treth gyngor i lawr, sydd wedi bod yn cynyddu y tu hwnt i reolaeth flwyddyn ar ôl blwyddyn? Ble mae'r gefnogaeth i fusnesau yng Nghymru, sy'n ei chael hi'n anodd gyda'r cynnydd sydyn hynny yn eu cyfraddau busnes? Ble mae'r gefnogaeth i dafarndai? Ble mae'r gefnogaeth i'n strydoedd mawr? Ble mae'r cyllid ychwanegol ar gyfer ein sector gofal hosbis a lliniarol, sy'n crefu am gyllid cynaliadwy? A ble mae'r gefnogaeth i'n diwydiant ffermio hefyd? Mae angen i ni sicrhau bod cyllidebau atodol yn adlewyrchu barn ac ewyllys pobl Cymru. Ond yn bennaf oll, mae gennych chi'r broblem sylfaenol honno gyda'r gyllideb wreiddiol, y gwnaethoch chi ei chymeradwyo yn gynharach yn y flwyddyn ac rydych chi nawr yn cwyno amdani. Byddwn yn pleidleisio yn erbyn y gyllideb atodol hon heddiw.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767902 505 En 2026-07-14T20:20:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=24602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=24602&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767904 506 Cy 2026-07-14T20:20:52 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=24654&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=24654&l=en 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 12165 12165 Elfed Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12165 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12165 Williams, Elfed Fel cynghorydd sir tan yn ddiweddar, gallaf ardystio mor bwysig yw pasio'r gyllideb atodol yma heddiw er mwyn mynd i'r afael â'r heriau sy'n wynebu llywodraeth leol. Mae Llafur wedi gwneud chwarae mawr dros yr wythnosau diwethaf ar yr angen i weld buddsoddiad brys mewn gwasanaethau anghenion dysgu ychwanegol, ac mae pawb yn cydnabod hynny. Rhyfedd, felly, i'w clywed eu bwriad heddiw i bleidleisio yn erbyn y gyllideb, er gwaetha'r ffaith bod mwy o arian ar gyfer gwasanaethau ADY yn y gyllideb hon nag oedden nhw eu hunain yn galw amdano yn wreiddiol. Rwy'n siŵr y bydd teuluoedd, yr athrawon a'r disgyblion, sydd yn galw am yr un buddsoddiad, yn ei gweld hi'n rhyfedd ac yn rhwystredig hefyd. Tu hwnt i'r arian ar gyfer gwasanaethau ADY, mae'r gyllideb atodol hefyd yn sicrhau buddsoddiad ychwanegol ar gyfer ehangu prydau ysgol am ddim a gwella cyflwr ein hysgolion. Rwy'n siŵr ei bod ni i gyd ar draws y Siambr yn rhannu'r un dyhead o weld disgyblion gyda boliau llawn yn dysgu mewn ysgolion addas i bwrpas. Ond, wrth bleidleisio yn erbyn y gyllideb heddiw, rydym yn atal y buddsoddiad rhag cyrraedd ein hysgolion mor fuan â phosib, a'r disgyblion a'r athrawon fydd ar eu colled. Lywydd, nid yr arian uniongyrchol ychwanegol yn unig sydd yn hanfodol ar gyfer cynaliadwyedd ein hawdurdodau lleol. Mae'r buddsoddiad ychwanegol o £145 miliwn yn y gwasanaeth iechyd yn cymryd pwysau oedd ar wasanaethau gofal. Mae'r £55 miliwn ar gyfer gofal plant yn creu swyddi lleol ac yn helpu rhieni yn ôl i'r gwaith er mwyn cryfhau ein heconomi lleol. Ac mae'r £8 miliwn ar gyfer y cynllun teithio bws i bobl ifanc yn gwella cysylltedd ac yn galluogi pobl ifanc i gymdeithasu a gwneud defnydd o adnoddau lleol. I gloi, Lywydd, mae'r bleidlais o'n blaenau heno yn gofyn cwestiynau reit syml mewn gwirionedd: ydyn ni am weld gwasanaeth iechyd cynaliadwy? Ydyn ni am roi'r dechrau gorau i bob plentyn ar draws Cymru? Ac ydyn ni am gefnogi pob disgybl i wireddu ei botensial a phob athro i fwynhau ei waith? Dim ond drwy basio'r gyllideb o'n blaenau y gallwn ni wneud hynny, ac rwy'n annog pob Aelod i'w gefnogi. Diolch. As someone who was a county councillor until recently, I can attest to how important it is to pass this supplementary budget today in order to address the challenges facing local government. Labour has made much over the last few weeks of the need to see urgent investment in ALN services, and everyone recognises that. It is therefore strange to hear today that they intend to vote against the budget, despite the fact that there is more money for ALN services in this budget than they themselves had originally called for. I'm sure that the families, teachers and pupils, who are calling for the same investment, will find that strange and frustrating too. Beyond the funding for ALN services, the supplementary budget also ensures additional investment for expanding free school meals and improving the condition of our schools. I am sure that everyone across the Chamber shares the same desire to see pupils with full stomachs learning in schools that are fit for purpose. But, by voting against the budget today, we are preventing that investment from reaching our schools as soon as possible, and it is the pupils and teachers who will miss out. Llywydd, it is not just the additional direct funding that is essential for the sustainability of our local authorities. The additional investment of £145 million in the health service takes pressure off care services. The £55 million for childcare creates local jobs and helps parents back into work in order to strengthen our local economy. And the £8 million for the bus travel scheme for young people improves connectivity and enables our young people to socialise and make use of local resources. In conclusion, Llywydd, the vote before us tonight asks a relatively simple question, really: do we want to see a sustainable health service? Do we want to give every child across Wales the best start? And do we want to support all pupils to realise their potential and all teachers to enjoy their work? We can only do that by passing the budget before us, and I encourage all Members to support it. Thank you. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767905 507 En 2026-07-14T20:23:50 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=24832&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=24832&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 12147 12147 Dan Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12147 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12147 Thomas, Dan How on earth, as a party that talks about consensus, mature politics and compromise, has it managed to unite most of this Chamber against it? It doesn't bode well for the future. It's going to be a very long Senedd if this is how Plaid Cymru do Government. This supplementary budget could have been an opportunity to right the wrongs of the past Labour Government, to safeguard jobs for student nurses and student midwives. It could have been an opportunity to offer ALN a lot more funding than Plaid Cymru is offering right now. On page 39 of Plaid's manifesto, it says that: 'A Plaid Cymru government will address key challenges in the Additional Learning Needs (ALN) system in Wales'. But today, Plaid are asking us to vote for a budget that rejects an opportunity to give a huge boost to ALN children, and that is what this Chamber is asking for. It's about time that ALN and education had a significant boost given the educational outcomes in Wales. They are way behind the rest of the UK. Education, quite frankly, has always been a poor relation to the NHS, the budget of which now takes up half the Welsh Government's expenditure, so this would've been an opportunity to rebalance the funding across services in the two main spending areas in Wales. But the truth is that Plaid are using a windfall of consequential funding to plug a financial black hole hidden in its manifesto. It's being used to help fund the first phases of implementation, and without this windfall, Plaid would've been lost. We aren't expecting the entire Government budget to be rewritten, although it is not unusual for new UK Governments—indeed, Governments across the world—to issue wide-ranging budgets a few months after they've been elected and taken office. But to limit this supplementary budget to the lines table demonstrates a very low appetite to do things differently. Plaid will say that the allocation of moneys reflects their manifesto priorities, but funding their commitments largely from a one-off windfall is not sustainable, and there is a significant lack of detail as to how that funding will make a real impact on the day-to-day lives of the Welsh people. How will it make a difference? What improvements will we see and when? Llywydd, it is not just the budget numbers that don't add up; the votes are not adding up for Plaid either this evening. The Tories and Labour have said they'll oppose this budget, so assuming that there's not a secret deal struck at the eleventh hour, this budget will fall. And it will fall because Plaid are being incredibly stubborn over an amount of money that its First Minister has previously labelled 'small change'. Reform is willing to offer Plaid Cymru a lifeline, and it will only cost you some small change, as you call it—the small change needed to guarantee student nurses a job; some small change taken back from overseas ventures and ploughed back into Welsh public services; and some serious small change to make a huge investment into ALN, which is badly needed. And after all, that is why we have this consequential funding coming to Wales. If Plaid can commit to those commonsense priorities, priorities that have a huge amount of support across Wales, I'm sure that we can go into recess on a high note. But if you lose this vote, you will have tripped at the very first, very low hurdle. We will be heading into the summer questioning whether this Government has the ability and the support to continue leading Wales. Plaid will need to have a long, hard think over the summer and come back willing to compromise. Diolch. Sut ar y ddaear, fel plaid sy'n siarad am gonsensws, gwleidyddiaeth aeddfed a chyfaddawdu, mae hi wedi llwyddo i uno'r rhan fwyaf o'r Siambr hon yn ei herbyn? Nid yw'n argoeli'n dda ar gyfer y dyfodol. Bydd hi'n Senedd hir iawn os mai dyma sut mae Plaid Cymru yn llywodraethu. Gallai'r gyllideb atodol hon fod wedi bod yn gyfle i gywiro camgymeriadau'r Llywodraeth Lafur flaenorol, i ddiogelu swyddi i nyrsys dan hyfforddiant a bydwragedd dan hyfforddiant. Gallai fod wedi bod yn gyfle i gynnig llawer mwy o gyllid i anghenion dysgu ychwanegol nag y mae Plaid Cymru yn ei gynnig ar hyn o bryd. Ar dudalen 39 o faniffesto'r Blaid, mae'n dweud: 'Bydd llywodraeth Plaid Cymru yn mynd i’r afael â heriau allweddol yn y system Anghenion Dysgu Ychwanegol yng Nghymru'. Ond heddiw, mae Plaid Cymru yn gofyn i ni bleidleisio dros gyllideb sy'n gwrthod cyfle i roi hwb enfawr i blant ag anghenion dysgu ychwanegol, a dyna beth mae'r Siambr hon yn gofyn amdano. Mae'n bryd i anghenion dysgu ychwanegol ac addysg gael hwb sylweddol o ystyried y canlyniadau addysgol yng Nghymru. Maen nhw ymhell y tu ôl i weddill y Deyrnas Unedig. Mae addysg, yn hollol onest, wastad wedi cael bargen wael o'i gymharu â'r Gwasanaeth Iechyd, y mae'r gyllideb bellach yn cyfrif am hanner gwariant Llywodraeth Cymru, felly byddai hwn wedi bod yn gyfle i ail-gydbwyso'r cyllid ar draws gwasanaethau yn y ddau brif faes gwariant yng Nghymru. Ond y gwir amdani yw bod Plaid yn defnyddio arian ar hap o gyllid canlyniadol i lenwi twll du ariannol sydd wedi'i guddio yn ei maniffesto. Mae'n cael ei ddefnyddio i helpu i ariannu'r camau cyntaf o weithredu, a heb yr arian ar hap, byddai Plaid Cymru yn y diffeithwch. Nid ydym yn disgwyl i gyllideb gyfan y Llywodraeth gael ei hailysgrifennu, er nad yw'n anarferol i Lywodraethau newydd y Deyrnas Unedig—yn wir, Llywodraethau ledled y byd—gyhoeddi cyllidebau eang ychydig fisoedd ar ôl iddyn nhw gael eu hethol a dechrau ar eu gwaith. Ond mae cyfyngu'r gyllideb atodol hon i'r un meysydd gwariant yn dangos ychydig iawn o awydd i wneud pethau'n wahanol. Bydd Plaid Cymru yn dweud bod dyrannu arian yn adlewyrchu  blaenoriaethau eu maniffesto, ond nid yw ariannu eu hymrwymiadau yn bennaf o gyllid untro yn gynaliadwy, ac mae diffyg manylder sylweddol ynglŷn â sut y bydd y cyllid hwnnw'n cael effaith wirioneddol ar fywydau beunyddiol pobl Cymru. Sut bydd yn gwneud gwahaniaeth? Pa welliannau fyddwn ni'n eu gweld a phryd? Lywydd, nid rhifau'r gyllideb yn unig sy'n annigonol; nid yw'r pleidleisiau yn ddigonol i Blaid Cymru heno. Mae'r Torïaid a Llafur wedi dweud y byddan nhw'n gwrthwynebu'r gyllideb hon, felly gan dybio na ddaethpwyd i gytundeb cyfrinachol ar yr unfed awr ar ddeg, bydd y gyllideb hon yn methu. A bydd yn methu oherwydd bod Plaid Cymru yn hynod ystyfnig dros swm o arian y mae ei Phrif Weinidog wedi ei alw o'r blaen yn 'newid bach'. Mae Reform yn fodlon cynnig achubiaeth i Blaid Cymru, a dim ond rhywfaint o newid bach y bydd yn ei gostio i chi, fel rydych chi'n ei alw—y newid bach sydd ei angen i warantu swydd i nyrsys dan hyfforddiant; rhywfaint o newid bach o ran ariannu mentrau tramor a'i gyfeirio yn ôl i wasanaethau cyhoeddus Cymru; a rhywfaint o newid bach difrifol i wneud buddsoddiad enfawr i anghenion dysgu ychwanegol, sydd ei ddirfawr angen. Ac wedi'r cyfan, dyna pam mae gennym ni'r cyllid canlyniadol hwn yn dod i Gymru. Os gall Plaid Cymru ymrwymo i'r blaenoriaethau synnwyr cyffredin hynny, blaenoriaethau sydd â llawer iawn o gefnogaeth iddyn nhw ledled Cymru, rwy'n siŵr y gallwn ni ddechrau ein cyfnod o egwyl yn gadarnhaol. Ond os byddwch chi'n colli'r bleidlais hon, byddwch chi wedi baglu ar y glwyd gyntaf, isel iawn. Byddwn yn treulio dechrau'r haf yn cwestiynu a oes gan y Llywodraeth hon y gallu a'r gefnogaeth i barhau i arwain Cymru. Bydd angen i'r Blaid feddwl yn hir, ac yn ddwys iawn dros yr haf a dod yn ôl yn barod i gyfaddawdu. Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767891 508 En 2026-07-14T20:25:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=24902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=24902&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767900 509 En 2026-07-14T20:27:52 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=25074&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=25074&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 174 174 Lynne Neagle AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=174 Neagle, Lynne As my colleague Huw Thomas said, the Labour Members will be voting against the supplementary budget today. I want to be clear that I take absolutely no pleasure in this situation. This has always been and will always be about getting more funding for children and young people with ALN in Wales. I respectfully remind all the Plaid Cymru backbenchers who have made videos and statements over the weekend attacking Labour for our stance that there was not one single penny for additional learning needs in the supplementary budget until we in the Labour group started pushing for it. Not a single penny. As a result of the discussions this week, the Plaid Cymru minority Government has offered just £40 million for ALN this year, just 12 per cent of the consequential received as a result of the SEND announcement in England. Our view is that that is not enough. Yes, we need to invest in the transformation of ALN. That was one of the main findings of the ALN legislative review I commissioned and was something I was working on before the election. But we cannot do that without acknowledging and addressing the massive pressures that are in the system now, today. It is disingenuous of the Trefnydd, the First Minister and other Plaid Cymru Members to say that this was more than the money we put on the table, because the ALN consequentials were only announced in March, after the final budget was passed. So, it could not be allocated without a supplementary budget. Notwithstanding that, I've already told the Chamber that I asked for £100 million to be earmarked for ALN. That was the advice received from officials, the amount that we could spend in year. It's not just Welsh Labour who don't think £40 million is enough; every local authority of every political colour has called for more funding for ALN. And now we've heard from our trade union partners. The National Education Union has said they welcome the additional funding, but, based on their evidence from members, this doesn't go far enough and more money needs to be spent. As I highlighted earlier, the National Association of Head Teachers and the Association of School and College Leaders have taken the unprecedented step of declaring a trade dispute with Welsh Government, citing ALN investment as one of the reasons. They are well aware of the latest offer from the Welsh Government. It is shocking that so early in this Senedd term the Government are in dispute with school leaders in Wales. Now, I recognise that Plaid Cymru won the election and are the biggest party, but you are still a minority party, and the way you have conducted some of the negotiations with my party does not bode well for the rest of this Senedd term. There have been some constructive discussions, but there have also been ultimata and negotiations conducted through the media and social media. I really wanted to get to a position where we could support your budget. Just this afternoon, we have asked the Government to withdraw the budget so we can continue negotiations and enable the Government to address the concerns of the teaching unions. If this budget does not pass today, it will be because of your intransigence. The finance Minister—[Interruption.] The finance Minister has told the Chamber today that even if the budget doesn't pass, you will still be able to spend the money on your priorities, but that you won't spend money on ALN. Now, that will be your choice and, if I can say so, it will be an act of supreme spite. I have heard the heckles all afternoon from this Government that we are voting with Reform. That is beneath you on an issue of this importance, and it's a sign that you cannot win the argument. So, I want to be clear: we are not voting with Reform, we are not voting with the Welsh Conservatives; we are voting with children and young people with additional learning needs, and we are voting for the school staff who support them, in the belief that those children and those school staff deserve more from this Plaid Cymru Government. Fel y dywedodd fy nghyd-Aelod Huw Thomas, bydd yr Aelodau Llafur yn pleidleisio yn erbyn y gyllideb atodol heddiw. Fe hoffwn i fod yn glir nad yw'r sefyllfa hon yn rhoi unrhyw foddhad imi. Bu hyn wastad a bydd hyn wastad ynglŷn â chael mwy o gyllid i blant a phobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol yng Nghymru. Rwy'n atgoffa'n barchus holl feinciau cefn Plaid Cymru sydd wedi gwneud fideos a datganiadau dros y penwythnos yn ymosod ar Lafur am ein safbwynt nad oedd un geiniog ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol yn y gyllideb atodol nes i ni yn y grŵp Llafur ddechrau gwthio amdano. Dim un geiniog. O ganlyniad i'r trafodaethau yr wythnos hon, mae Llywodraeth leiafrifol Plaid Cymru wedi cynnig dim ond £40 miliwn ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol eleni, dim ond 12 y cant o'r cyllid canlyniadol a dderbyniwyd o ganlyniad i'r cyhoeddiad yn Lloegr ynghylch anghenion addysgol arbennig ac anabledd. Ein barn ni yw nad yw hynny'n ddigon. Oes, mae angen i ni fuddsoddi mewn trawsnewid anghenion dysgu ychwanegol. Dyna oedd un o brif ganfyddiadau'r adolygiad deddfwriaethol ar anghenion dysgu ychwanegol a gomisiynais ac roedd yn rhywbeth roeddwn i'n gweithio arno cyn yr etholiad. Ond ni allwn ni wneud hynny heb gydnabod a mynd i'r afael â'r pwysau enfawr sydd yn y system nawr, heddiw. Mae'n annidwyll i'r Trefnydd, y Prif Weinidog ac Aelodau eraill Plaid Cymru i ddweud bod hyn yn fwy na'r arian a gynigiwyd gennym ni, oherwydd dim ond ym mis Mawrth y cyhoeddwyd y cyllid canlyniadol ynglŷn ag anghenion dysgu ychwanegol, ar ôl pasio'r gyllideb derfynol. Felly, ni ellid ei ddyrannu heb gyllideb atodol. Er gwaethaf hynny, rwyf eisoes wedi dweud wrth y Siambr fy mod i wedi gofyn am glustnodi £100 miliwn ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol. Dyna oedd y cyngor a gafwyd gan swyddogion, y swm y gallem ni ei wario mewn blwyddyn. Nid Llafur Cymru yn unig sy'n credu nad yw £40 miliwn yn ddigon; mae pob awdurdod lleol o bob lliw gwleidyddol wedi galw am fwy o gyllid i anghenion dysgu ychwanegol. A nawr rydym ni wedi clywed gan ein partneriaid yn yr undebau llafur. Mae'r Undeb Addysg Cenedlaethol wedi dweud eu bod yn croesawu'r cyllid ychwanegol, ond, yn seiliedig ar eu tystiolaeth gan aelodau, nid yw hyn yn mynd yn ddigon pell ac mae angen gwario mwy o arian. Fel y nodais i yn gynharach, mae Cymdeithas Genedlaethol y Penaethiaid a Chymdeithas Arweinwyr Ysgolion a Cholegau wedi cymryd y cam digynsail o ddatgan anghydfod masnach gyda Llywodraeth Cymru, gan nodi buddsoddiad mewn anghenion dysgu ychwanegol fel un o'r rhesymau. Maen nhw'n ymwybodol iawn o'r cynnig diweddaraf gan Lywodraeth Cymru. Mae'n syfrdanol bod y Llywodraeth mor gynnar yn nhymor y Senedd yn anghydfod gydag arweinwyr ysgolion yng Nghymru. Nawr, rwy'n cydnabod mai Plaid Cymru enillodd yr etholiad a hi yw'r blaid fwyaf, ond rydych chi'n dal i fod yn blaid leiafrifol, ac nid yw'r ffordd rydych chi wedi cynnal rhai o'r trafodaethau gyda fy mhlaid yn argoeli'n dda am weddill y tymor hwn yn y Senedd. Bu rhai trafodaethau adeiladol, ond bu sawl wltimatwm a thrafodaethau hefyd trwy'r cyfryngau a'r cyfryngau cymdeithasol. Roedd arnaf i mewn difrif eisiau dod i sefyllfa lle gallem ni gefnogi eich cyllideb. Dim ond y prynhawn yma, rydym ni wedi gofyn i'r Llywodraeth dynnu'r gyllideb yn ôl fel y gallwn ni barhau i drafod a galluogi'r Llywodraeth i fynd i'r afael â phryderon yr undebau addysgu. Os nad yw'r gyllideb hon yn pasio heddiw, bydd oherwydd eich styfnigrwydd chi. Mae'r Gweinidog cyllid—[Torri ar draws.] Mae'r Gweinidog cyllid wedi dweud wrth y Siambr heddiw, hyd yn oed os nad yw'r gyllideb yn pasio, byddwch yn dal i allu gwario'r arian ar eich blaenoriaethau, ond na fyddwch yn gwario arian ar anghenion dysgu ychwanegol. Nawr, eich dewis chi fydd hynny, ac os caf i ddweud, bydd yn weithred fileinig iawn. Rwyf wedi clywed y gwawdio trwy'r prynhawn gan y Llywodraeth hon ein bod yn pleidleisio gyda Reform. Mae hynny islaw chi ar fater o'r pwysigrwydd hwn, ac mae'n arwydd na allwch chi ennill y ddadl. Felly, fe hoffwn i fod yn glir: nid ydym ni'n pleidleisio gyda Reform, nid ydym ni'n pleidleisio gyda'r Ceidwadwyr Cymreig; rydym ni'n pleidleisio gyda phlant a phobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol, ac rydym ni'n pleidleisio dros y staff ysgol sy'n eu cefnogi, yn y gred bod y plant hynny a'r staff ysgol hynny yn haeddu mwy gan y Llywodraeth Plaid Cymru hon. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767957 510 En 2026-07-14T20:30:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=25202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=25202&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767962 511 Cy 2026-07-14T20:33:03 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=25385&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=25385&l=en 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Sera Evans, fel Cadeirydd Pwyllgor y Blynyddoedd Cynnar, Plant, Pobl Ifanc ac Addysg. Sera. Sera Evans, as Chair of the Early Years, Children, Young People and Education Committee. Sera. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767964 512 Cy 2026-07-14T20:33:09 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=25391&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=25391&l=en 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera Diolch, Lywydd. Fel y nodwyd, dyma'r tro cyntaf i mi siarad mewn dadl yn y Cyfarfod Llawn yn rhinwedd fy rôl fel Cadeirydd Pwyllgor y Blynyddoedd Cynnar, Plant, Pobl Ifanc ac Addysg. Trafododd y pwyllgor y gyllideb atodol fel mae'n ymwneud â'n cylch gorchwyl yn ei gyfarfod cyntaf ar 8 Gorffennaf. Cytunodd y pwyllgor i ysgrifennu at y Gweinidog cyllid, a chafodd y llythyr hwnnw ei gyhoeddi ddydd Llun. Yn ystod ein trafodaethau o ran ein rhaglen waith, daeth yn amlwg bod anghenion dysgu ychwanegol yn flaenoriaeth allweddol i'r pwyllgor. Nododd y pwyllgor ei siom nad oedd dim o'r arian sy'n cael ei ddyrannu fel rhan o'r gyllideb atodol yn mynd tuag at anghenion dysgu ychwanegol fel y bu ar y pryd. Nodwyd gan aelodau'r pwyllgor bod ysgolion ac awdurdodau lleol yn wynebu pwysau ariannu sylweddol o ran anghenion dysgu ychwanegol ac mae angen mynd i'r afael â'r pwysau hynny. Gofynnodd y pwyllgor hefyd am amserlen ar gyfer y cynllun ariannu cynaliadwy tymor hwy ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol. Hoffai'r pwyllgor fwy o eglurder ynglŷn â meysydd allweddol eraill, megis prydau ysgol am ddim, gofal plant ac iechyd plant. O ran prydau ysgol am ddim, rydym am gael eglurder ynghylch y rhagdybiaethau sy'n sail i'r niferoedd disgyblion, y gyfradd uned sy'n gysylltiedig ag ehangu'r rhaglen prydau ysgol am ddim hefyd, os gwelwch yn dda. O ran gofal plant, hoffai'r pwyllgor ddata cliriach ar y cynnydd sy'n cael ei wneud o ran cyflwyno'r 12.5 awr bresennol o ofal plant o dan raglen Dechrau'n Deg ar gyfer pob plentyn dwy oed ledled Cymru, fel y gallwn weld beth sydd eto i ddod a beth fydd y gost o'i ddarparu. Mae'r pwyllgor hefyd yn awyddus i graffu ar effaith gwariant iechyd ar blant a phobl ifanc yn benodol. Fel rhan o hyn, mae angen sicrwydd y bydd plant yn cael budd o'r cyllid ychwanegol ar gyfer yr NHS a ddyrannwyd yn y gyllideb atodol. Roedd y pwyllgor yn lled gefnogol o'r dyraniad o ran iechyd, ond hoffai ddeall effaith y buddsoddiadau ar blant yn benodol. Yn ogystal, hoffem eglurder ynghylch yr effaith a ddisgwylir ar wasanaethau ac amseroedd aros pediatrig yn sgil y buddsoddiad. Diolch. Thank you, Llywydd. As noted, this is the first time that I have spoken in a Plenary debate in my capacity as Chair of the Early Years, Children, Young People and Education Committee. The committee discussed the supplementary budget as it relates to its remit at its first meeting on 8 July. The committee agreed to write to the Minister for finance, and that letter was published on Monday. During our discussions regarding our programme of work, it became clear that additional learning needs are a key priority for the committee. The committee noted its disappointment that none of the money allocated as part of the supplementary budget was allocated for ALN, as was the case at the time. Members of the committee noted that schools and local authorities are facing significant funding pressures in terms of ALN, and there is a need to address those pressures. The committee also asked for a timetable for the sustainable longer term funding plan for ALN. The committee would like more clarity regarding other key areas, such as free school meals, childcare and children's health. Regarding free school meals, we are seeking clarity regarding the assumptions that underpin pupil numbers and the unit rate associated with the expansion of the free school meals programme as well, please. Regarding childcare, the committee would like clearer data on the progress being made in terms of delivering the current 12.5 hours of childcare under the Flying Start programme for all two-year-olds throughout Wales, so that we can see what is left to deliver and how much this will cost. The committee is also eager to scrutinise the impact of health expenditure on children and young people specifically. As part of this, we need assurance that children will benefit from the additional funding for the NHS allocated in the supplementary budget. The committee was relatively supportive of the allocation in terms of health, but it would like to understand the impact of the investments on children specifically. In addition, we would like some clarity regarding the expected impact on paediatric services and waiting times as a result of the investment. Thank you. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767954 513 Cy 2026-07-14T20:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=25502&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=25502&l=en 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767968 514 Cy 2026-07-14T20:35:39 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=25541&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=25541&l=en 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch. James Evans, fel Cadeirydd y Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd, Cynaliadwyedd a Materion Gwledig. James Evans. Thank you. James Evans, as Chair of the Climate Change, Environment, Sustainability and Rural Affairs Committee. James Evans. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767969 515 En 2026-07-14T20:35:50 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=25552&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=25552&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 8585 8585 James Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James Diolch, Lywydd. I'm pleased to make my first contribution in this Chamber in my capacity as Chair of the Climate Change, Environment, Sustainability and Rural Affairs Committee. Financial scrutiny is an important function carried out by policy committees, alongside our work on policy and legislation. It is essential that we examine how public money is allocated and whether spending decisions support the delivery of Welsh Government priorities within our remit. The committee's role is not simply to note budget changes, but to seek transparency and ensure accountability for the Welsh Government expenditure. We therefore decided at the committee's first formal meeting on 8 July to consider the first supplementary budget as part of that work. We also noted the relevance of the Welsh Government's 100-day priorities in areas within our remit. We are particularly interested in understanding how commitments related to nature recovery, flood resilience, coal-tip safety, the sustainable farming scheme, rural-proofing and the national food strategy will be funded and delivered in practice. These are substantial policy commitments and they raise important questions for financial scrutiny. Will they be delivered from existing budgets or will they require additional expenditure? As no additional money has been provided in the supplementary budget, are we going to have further allocations expected in the draft budget for 2027-28? We have also written to the Cabinet Minister for Finance seeking answers to these questions and clarification on a number of issues. For example, we would welcome further information on the Welsh Government's energy service budget line and the decision to retain it within the rural resilience and sustainability main expenditure group. Despite responsibility for energy policy and strategy sitting elsewhere, it's important that budget structures and ministerial responsibilities are clear and transparent. We have also raised why there are no major changes to the rural resilience and sustainability MEG, apart from the funding linked to Great British Energy, and whether the relevant Government department saw any additional resources during the supplementary budget process, and if not, why not? We further asked the Welsh Government to explain why there is no additional funding for biodiversity within the supplementary budget. Our predecessor committee raised concerns that Wales is currently not on track to meet the 30x30 target and recommended increases in allocations in this area in light of nature decline. Against that backdrop, the fact that there is no change to biodiversity allocations raises questions about whether existing funding is enough to deliver meaningful progress on whether actions will be needed to avoid Wales missing these targets. As Chair, and I know the committee will agree with me, we look forward to continuing the committee's scrutiny of these issues and to considering the Government's response to our questions. While the supplementary budget contains limited changes in the areas within the committee's remit, it also provides an important opportunity to question how the Welsh Government's commitments will be funded and delivered, and to ensure that resources are directed effectively towards climate, environmental sustainability and rural challenges facing Wales. Diolch yn fawr. Diolch, Lywydd. Rwy'n falch o wneud fy nghyfraniad cyntaf yn y Siambr hon yn rhinwedd fy swydd yn Gadeirydd y Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd, Cynaliadwyedd a Materion Gwledig. Mae craffu ariannol yn swyddogaeth bwysig a gyflawnir gan bwyllgorau polisi, ochr yn ochr â'n gwaith ar bolisi a deddfwriaeth. Mae'n hanfodol ein bod yn archwilio sut mae arian cyhoeddus yn cael ei ddyrannu ac a yw penderfyniadau gwariant yn cefnogi cyflawni blaenoriaethau Llywodraeth Cymru o fewn ein cylch gorchwyl. Swyddogaeth y pwyllgor yw nid yn unig nodi newidiadau i'r gyllideb, ond ceisio tryloywder a sicrhau bod Llywodraeth Cymru yn atebol am ei gwariant. Felly, fe wnaethom ni benderfynu yng nghyfarfod ffurfiol cyntaf y pwyllgor ar 8 Gorffennaf i ystyried y gyllideb atodol gyntaf fel rhan o'r gwaith hwnnw. Fe wnaethom ni hefyd nodi perthnasedd blaenoriaethau 100 diwrnod Llywodraeth Cymru mewn meysydd o fewn ein cylch gorchwyl. Mae gennym ni ddiddordeb arbennig deall sut y bydd ymrwymiadau sy'n gysylltiedig ag adferiad natur, y gallu i wrthsefyll llifogydd, diogelwch tipiau glo, y cynllun ffermio cynaliadwy, diogelu gwledig a'r strategaeth fwyd genedlaethol yn cael eu hariannu a'u cyflawni yn ymarferol. Mae'r rhain yn ymrwymiadau polisi sylweddol ac maen nhw'n codi cwestiynau pwysig o ran craffu ariannol. A fyddan nhw'n cael eu cyflawni o'r cyllidebau presennol neu a fydd angen gwariant ychwanegol arnyn nhw? Gan nad oes unrhyw arian ychwanegol wedi'i ddarparu yn y gyllideb atodol, a fydd disgwyl dyraniadau pellach yn y gyllideb ddrafft ar gyfer 2027-28? Rydym ni hefyd wedi ysgrifennu at Weinidog Cyllid y Cabinet yn gofyn am atebion i'r cwestiynau hyn ac eglurhad ar nifer o faterion. Er enghraifft, byddem yn croesawu rhagor o wybodaeth am linell gyllideb gwasanaeth ynni Llywodraeth Cymru a'r penderfyniad i'w chadw o fewn y prif grŵp gwariant gwydnwch gwledig a chynaliadwyedd. Er gwaethaf cyfrifoldeb am bolisi a strategaeth ynni mewn mannau eraill, mae'n bwysig bod strwythurau'r gyllideb a'r cyfrifoldebau gweinidogol yn glir ac yn dryloyw. Rydym ni hefyd wedi holi pam nad oes unrhyw newidiadau mawr i'r Prif Grŵp Gwariant gwytnwch gwledig a chynaliadwyedd, ar wahân i'r cyllid sy'n gysylltiedig â Great British Energy, ac a welodd adran berthnasol y Llywodraeth unrhyw adnoddau ychwanegol yn ystod proses y gyllideb atodol, ac os nad, yna pam? Fe wnaethom ni ofyn ymhellach i Lywodraeth Cymru esbonio pam nad oes cyllid ychwanegol ar gyfer bioamrywiaeth o fewn y gyllideb atodol. Cododd y pwyllgor a'n rhagflaenodd bryderon nad yw Cymru ar y trywydd iawn ar hyn o bryd i gyrraedd y targed 30x30 ac argymhellodd gynyddu dyraniadau yn y maes hwn yng ngoleuni'r dirywiad mewn natur. Gyda hynny mewn golwg, mae'r ffaith nad oes unrhyw newid i ddyraniadau bioamrywiaeth yn codi cwestiynau ynghylch a yw'r cyllid presennol yn ddigon i sicrhau cynnydd ystyrlon ynghylch a fydd angen camau gweithredu fel nad yw Cymru yn methu'r targedau hyn. Fel Cadeirydd, ac rwy'n gwybod y bydd y pwyllgor yn cytuno â mi, edrychwn ymlaen at barhau i graffu fel pwyllgor ar y materion hyn ac i ystyried ymateb y Llywodraeth i'n cwestiynau. Er bod y gyllideb atodol yn cynnwys newidiadau cyfyngedig yn y meysydd o fewn cylch gorchwyl y pwyllgor, mae hefyd yn gyfle pwysig i gwestiynu sut y bydd ymrwymiadau Llywodraeth Cymru yn cael eu hariannu a'u cyflawni, ac i sicrhau bod adnoddau'n cael eu cyfeirio'n effeithiol at yr hinsawdd, cynaliadwyedd amgylcheddol a heriau gwledig sy'n wynebu Cymru. Diolch yn fawr. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767972 516 En 2026-07-14T20:38:43 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=25725&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=25725&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 5025 5025 Anthony Slaughter AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5025 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5025 Slaughter, Anthony Firstly, we acknowledge and appreciate that a supplementary budget like this is not the ideal time to make substantial changes. Also, we're aware of the tightening fiscal environment and an inherited budget legacy. We have an ongoing shortfall in educational funding; that much is obvious. Whilst the £120 million allocation of additional funding for additional learning needs won't solve all the challenges it faces, to reject it as part of the supplementary budget would be to play politics with school funding. Unlike others in the Chamber, we won't be using this as a political football to gain some illusion of control. There is strong consensus among many in this Chamber about what we could do and what we can work to deliver for the people of Wales. It is time we genuinely worked together collaboratively and co-operatively to deliver these. Additional healthcare funding and the shift towards primary care is a step in the right direction, as is the £20 million capital funding for social housing. The housing crisis is a health crisis, and we know, as does the Government, that collective solutions will be more cost-effective, helping those who need it most, where they need it most, in their homes. This is something we will expect to see prominently feature in the next budget. Likewise, noting the £1 bus fare provision, we want to see investment in public transport go further, with cleaner, integrated, sustainable travel putting money back into people's pockets as well as addressing the urgent need to transition away from fossil fuels. On climate, I'd like now to move to the most glaring omission in this supplementary budget. There is a small, but welcome, uplift in both resource and capital allowances to develop and implement climate change policy, green growth and environmental protection. But this funding is apparently ring-fenced for the Welsh Government energy service, not to address the climate change mitigation and adaptation. The Met Office yesterday released data showing that more than 2,700 people are thought to have died from heat-related causes during the May and June heatwaves in England and Wales. Of those, almost half died as a result of the extra heat caused by human-induced warming. The authors of this report said: 'It's time we woke up to the fact that we now live in a country with dangerously hot summers. To protect people during future extremes, we must urgently adapt'. Our summers are 3-4 degrees Celsius hotter than they would have been without human-induced climate change. Last month, 35.9 degrees Celsius was recorded at Bute Park in Cardiff, breaking the previous June record of 33.7 degrees Celsius, set in 2000. That week, children were sent home from school. As a country, we are incredibly underprepared. The UK Climate Change Committee's recent climate risk assessment found that critical action was needed in Wales to address health risks from heat. It estimates that UK-wide heat deaths could increase from around 1,400 to between 3,000 and 10,000 in the 2050s without further adaptation. The health toll is rising and it's costing lives. This week, as was mentioned earlier today, North Wales Fire and Rescue Service have been tackling a major incident with the outbreak of wildfires near Conwy mountain. Families are having to flee their homes to safety. This is a frightening situation for all involved, and our thoughts are with anyone impacted by this devastating situation. Having declared a climate emergency all those years ago, where is the action to treat the situation as the genuine crisis that it is? For the people of Wales, these issues cannot wait until the next budget, or the next one. The climate change action fund has not changed but the reality of the situation has. Where will the money come from to address this unfolding crisis? The Government must provide assurances that climate mitigation and adaptation will be given the necessary prominence it needs, going forward, and within the next budget. Finally, I'd like to say, as a Member of a party that never whips its Members in any Parliament, we will be voting to support this budget. I believe that to do otherwise would be an irresponsible dereliction of duty. Diolch. Yn gyntaf, rydym ni'n cydnabod ac yn sylweddoli nad cyllideb atodol fel hon yw'r amser delfrydol i wneud newidiadau sylweddol. Hefyd, rydym ni'n ymwybodol o'r amgylchedd cyllidol sy'n tynhau a gwaddol y gyllideb a etifeddwyd. Mae gennym ni ddiffyg parhaus mewn cyllid addysgol; mae hynny'n amlwg. Er na fydd y dyraniad o £120 miliwn o gyllid ychwanegol ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol yn datrys yr holl heriau y mae'n eu hwynebu, byddai ei wrthod fel rhan o'r gyllideb atodol yn golygu chwarae gwleidyddiaeth gyda chyllid ysgolion. Yn wahanol i eraill yn y Siambr, ni fyddwn yn defnyddio hyn fel pêl-droed wleidyddol i ennill rhywfaint o reolaeth ymddangosiadol. Mae consensws cryf ymhlith llawer yn y Siambr hon ynglŷn â'r hyn y gallem ni ei wneud a'r hyn y gallwn ni weithio i'w gyflawni i bobl Cymru. Mae'n bryd i ni mewn difri weithio gyda'n gilydd ar y cyd ac yn gydweithredol i gyflawni'r rhain. Mae cyllid gofal iechyd ychwanegol a'r newid tuag at ofal sylfaenol yn gam i'r cyfeiriad cywir, yn ogystal â'r cyllid cyfalaf o £20 miliwn ar gyfer tai cymdeithasol. Mae'r argyfwng tai yn argyfwng iechyd, ac rydym ni'n gwybod, fel y gŵyr y Llywodraeth, y bydd atebion ar y cyd yn fwy cost-effeithiol, gan helpu'r rhai sydd ei angen fwyaf, lle mae ei angen fwyaf, yn eu cartrefi. Mae hyn yn rhywbeth y byddwn yn disgwyl ei weld yn amlwg yn y gyllideb nesaf. Yn yr un modd, gan nodi'r ddarpariaeth tocynnau bws o £1, mae arnom ni eisiau gweld buddsoddiad pellach mewn trafnidiaeth gyhoeddus, gyda theithio glanach, integredig a chynaliadwy yn rhoi arian yn ôl i bocedi pobl yn ogystal â mynd i'r afael â'r angen brys i drosglwyddo o danwydd ffosil. O ran hinsawdd, fe hoffwn i nawr symud i'r elfen amlycaf sydd wedi ei hepgor yn y gyllideb atodol hon. Mae cynnydd bach, ond i'w groesawu, mewn lwfansau adnoddau a chyfalaf i ddatblygu a gweithredu polisi newid hinsawdd, twf gwyrdd a diogelu'r amgylchedd. Ond mae'n debyg bod y cyllid hwn wedi'i neilltuo ar gyfer gwasanaeth ynni Llywodraeth Cymru, nid i fynd i'r afael â lliniaru newid hinsawdd nac addasu ar ei gyfer. Ddoe rhyddhaodd y Swyddfa Dywydd ddata sy'n dangos bod mwy na 2,700 o bobl wedi marw o achosion sy'n gysylltiedig â gwres yn ystod gwres mawr Mai a Mehefin yng Nghymru a Lloegr. O'r rheini, bu farw bron i hanner o ganlyniad i'r gwres ychwanegol a achoswyd gan gynhesu a achosir gan bobl. Dywedodd awduron yr adroddiad hwn: 'Mae'n bryd i ni ddeffro i'r ffaith ein bod ni bellach yn byw mewn gwlad gyda hafau peryglus o boeth. Er mwyn amddiffyn pobl yn ystod eithafion yn y dyfodol, mae'n rhaid i ni addasu ar frys'. Mae ein hafau 3-4 gradd Celsius yn boethach nag y bydden nhw wedi bod heb newid hinsawdd a achosir gan bobl. Fis diwethaf, cofnodwyd 35.9 gradd Celsius ym Mharc Bute yng Nghaerdydd, gan dorri'r record flaenorol ym mis Mehefin o 33.7 gradd Celsius, a gofnodwyd yn 2000. Yr wythnos honno, anfonwyd plant adref o'r ysgol. Fel gwlad, rydym ni ymhell o fod yn barod. Canfu asesiad risg hinsawdd diweddar Pwyllgor Newid Hinsawdd y Deyrnas Unedig fod angen gweithredu hanfodol yng Nghymru i fynd i'r afael â'r peryglon mae gwres yn ei beri i iechyd. Mae'n amcangyfrif y gallai marwolaethau ledled y Deyrnas Unedig oherwydd gwres gynyddu o tua 1,400 i rhwng 3,000 a 10,000 ym mhumdegau'r ganrif hon heb addasu pellach. Mae'r effaith ar iechyd yn cynyddu ac mae'n costio bywydau. Yr wythnos hon, fel y soniwyd yn gynharach heddiw, mae Gwasanaeth Tân ac Achub Gogledd Cymru wedi bod yn mynd i'r afael â digwyddiad mawr gyda'r achosion o danau gwyllt ger Mynydd y Dref, ger Conwy. Mae teuluoedd yn gorfod ffoi o'u cartrefi i ddiogelwch. Mae hon yn sefyllfa frawychus i bawb sy'n rhan ohoni, ac mae ein meddyliau gydag unrhyw un sy'n cael ei effeithio gan y sefyllfa ofnadwy hon. Ar ôl datgan argyfwng hinsawdd yr holl flynyddoedd hynny yn ôl, ble mae'r camau i ymdrin â'r sefyllfa fel yr argyfwng gwirioneddol yw hi? I bobl Cymru, ni all y materion hyn aros tan y gyllideb nesaf, neu'r un nesaf. Nid yw'r gronfa gweithredu newid hinsawdd wedi newid ond mae realiti'r sefyllfa wedi newid. O ble fydd yr arian yn dod i fynd i'r afael â'r argyfwng hwn sy'n datblygu? Rhaid i'r Llywodraeth ddarparu sicrwydd y bydd lliniaru ac addasu o ran yr hinsawdd yn cael yr amlygrwydd angenrheidiol sydd ei angen, yn y dyfodol, ac o fewn y gyllideb nesaf. Yn olaf, fe hoffwn i ddweud, fel Aelod o blaid nad yw byth yn chwipio ei haelodau mewn unrhyw Senedd, byddwn yn pleidleisio i gefnogi'r gyllideb hon. Credaf y byddai gwneud fel arall yn esgeuluso'n dyletswydd. Diolch. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767998 517 En 2026-07-14T20:40:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=25802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=25802&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 768006 518 En 2026-07-14T20:43:25 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=26007&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=26007&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch. We've had many Members put in to speak in this debate, but, unfortunately, we will not be able to call everybody. We're up against time. Diolch. Mae llawer o Aelodau wedi dweud yr hoffen nhw siarad yn y ddadl hon, ond, yn anffodus, ni fyddwn yn gallu galw pawb. Mae amser yn ein herbyn. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 768007 519 Cy 2026-07-14T20:43:35 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=26017&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=26017&l=en 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf ar y Gweinidog Cabinet nawr i ymateb i'r ddadl. I call on the Cabinet Minister to reply to the debate. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 768008 520 En 2026-07-14T20:43:42 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=26024&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=26024&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Cabinet Minister for Finance Y Gweinidog Cabinet dros Gyllid Jones, Elin Diolch, Lywydd. Thank you for the range of views on this supplementary budget from across the political parties, Members, and also for the questions and contributions from committee Chairs and committee members as well. To Reform, thank you for outlining your three red lines. We don't agree with your first red line, but we are working on your other two red lines. Part of that is in this budget and part of that is in the work that the health Minister is doing.  To the Conservatives, I can, as I said, see the logic to part of your reasoning in opposing the previous Government's budget, as restated in this budget. And just to Darren, I can count; a good state school education made sure of that.  I thank the Green Party for your support, unwhipped as it is, and your challenge to us in that contribution to do more on climate change.  To Labour—and I'll start by saying that you're lucky, Huw, that I'm old enough to pass over a slightly condescending comment on my influence in Government—however, I'm totally flabbergasted by Labour. Today, you have had the opportunity to support a £120 million ALN support package for our schools and councils. [Interruption.] You could have—[Interruption.] Did you put your name forward to speak in the debate? Go on, then, you're the leader of your group. Diolch, Lywydd. Diolch am yr ystod o safbwyntiau ar y gyllideb atodol hon o bob rhan o'r pleidiau gwleidyddol, Aelodau, a hefyd am y cwestiynau a'r cyfraniadau gan Gadeiryddion pwyllgorau ac aelodau pwyllgorau hefyd. I Reform, diolch am amlinellu eich tair egwyddor. Nid ydym ni'n cytuno â'ch egwyddor gyntaf, ond rydym yn gweithio ar eich dwy egwyddor arall. Mae rhan o hynny yn y gyllideb hon a rhan o hynny yn y gwaith y mae'r Gweinidog iechyd yn ei wneud.  I'r Ceidwadwyr, gallaf, fel y dywedais i, weld y rhesymeg yn rhan o'ch syniadaeth wrth wrthwynebu cyllideb y Llywodraeth flaenorol, fel y'i hailddatganwyd yn y gyllideb hon. A dim ond i Darren, fe allaf i gyfrif; gwnaeth addysg dda mewn ysgol wladwriaethol yn siŵr o hynny.  Diolchaf i'r Blaid Werdd am eich cefnogaeth, cwbl ddidwyll, a'ch her i ni yn y cyfraniad hwnnw i wneud mwy ynghylch newid hinsawdd.  I'r Blaid Lafur—ac fe wnaf i ddechrau drwy ddweud eich bod chi'n ffodus, Huw, fy mod i'n ddigon hen i anwybyddu sylw nawddoglyd braidd am fy nylanwad yn y Llywodraeth—fodd bynnag, rwyf wedi fy synnu'n llwyr gan y Blaid Lafur. Heddiw, fe gawsoch chi'r cyfle i gefnogi pecyn cymorth anghenion dysgu ychwanegol gwerth £120 miliwn i'n hysgolion a'n cynghorau. [Torri ar draws.] Fe allech chi fod—[Torri ar draws.] A wnaethoch chi roi eich enw i siarad yn y ddadl? Ewch ymlaen, felly, chi yw arweinydd eich grŵp. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767980 521 En 2026-07-14T20:45:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=26102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=26102&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767996 522 Cy 2026-07-14T20:46:23 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=26185&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=26185&l=en 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767985 523 En 2026-07-14T20:45:25 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=26127&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=26127&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Skates, Ken I can predict what you're going to say now, but just let me read what your leader said in March 2025 in response to the then finance Minister, Mark Drakeford. 'The Cabinet Secretary is suggesting that by voting against a flawed budget as a whole, Plaid Cymru is voting against individual spending decisions.' 'this is a spurious argument.' 'What we're saying today is that whilst we can agree with elements of the budget...this is a flawed Labour budget and that is why we'll vote against it today.' Gallaf ragweld beth fyddwch chi'n ei ddweud nawr, ond gadewch i mi ddarllen yr hyn a ddywedodd eich arweinydd chi ym mis Mawrth 2025 mewn ymateb i'r Gweinidog cyllid ar y pryd, Mark Drakeford. 'Mae'r Ysgrifennydd Cabinet yn awgrymu, drwy bleidleisio yn erbyn cyllideb ddiffygiol yn ei chyfanrwydd, fod Plaid Cymru yn pleidleisio yn erbyn penderfyniadau gwariant unigol.' 'mae hon yn ddadl gyfeiliornus.' 'Yr hyn rydyn ni'n ei ddweud heddiw yw, er y gallwn ni gytuno ag elfennau o'r gyllideb...mae hon yn gyllideb Lafur ddiffygiol a dyna pam y byddwn ni'n pleidleisio yn ei herbyn heddiw.' 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767994 524 En 2026-07-14T20:45:53 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=26155&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=26155&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin But you are rejecting the deal that would have secured £120 million additional spending on additional learning needs, as you brought to the table. So, I remain, despite that contribution, totally flabbergasted. Ond rydych chi'n gwrthod y cytundeb a fyddai wedi sicrhau gwariant ychwanegol o £120 miliwn ar anghenion dysgu ychwanegol, fel y daethoch chi ag ef i'r bwrdd. Felly, rwy'n dal i fod, er gwaethaf y cyfraniad hwnnw, wedi fy syfrdanu'n llwyr. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767995 525 En 2026-07-14T20:46:12 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=26174&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=26174&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 332 332 Mike Hedges AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike If you offer £120 million this year, I can guarantee Labour will vote for it. Os cynigiwch chi £120 miliwn eleni, gallaf warantu y bydd Llafur yn pleidleisio drosto. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767997 526 En 2026-07-14T20:46:25 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=26187&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=26187&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin The ALN budget ask was brought to the negotiating table by Labour. I accept and respect that, Lynne. That's what a three-week scrutiny process allows to happen. Between a draft budget and the final vote on the budget, it can be improved. And we have moved and engaged on the detail of the proposal with you. And our education Minister was, as you know, keen to have your support to commence this additional budget for ALN as soon as possible. Schools would have returned in September with this new ALN funding ready to be rolled out—£40 million this year, followed by at least another £80 million over the next two years. Defeating this supplementary budget today will mean that this Government will continue without an early supplementary budget. We will carry on to spend in line with the annual budget passed in January. We will be able to continue to roll out the work on NHS waiting lists, increasing free childcare, free school meals and swimming lessons and £1 bus fares, and to boost capital spend on schools, hospitals, social housing and community facilities, all within the spending profiles already passed by this Senedd in the budget in January. But we will not be able to do that and add an in-year additional allocation of £40 million for additional learning needs, because we will not have an assurance of a supplementary budget. That's not spite, Lynne—that is prudent budget management within this financial year. But this Government is keen to improve on the previous Government's allocation to ALN and to work with schools and councils on a long-term stabilisation plan for ALN. We will now move on to this work in the context of our first annual budget. Somehow—[Interruption.] Ah, you're timing me now. You didn't time me in the first contribution, so I have no idea how much time I took. Cafodd y gofyniad cyllideb ADY ei gyflwyno i'r bwrdd trafod gan Lafur. Rwy'n derbyn ac yn parchu hynny, Lynne. Dyna beth mae proses graffu tair wythnos yn caniatáu iddo ddigwydd. Rhwng cyllideb ddrafft a'r bleidlais derfynol ar y gyllideb, gellir ei gwella. Ac rydym wedi symud ac ymgysylltu â manylion y cynnig gyda chi. Ac roedd ein Gweinidog addysg, fel y gwyddoch chi, yn awyddus i gael eich cefnogaeth i ddechrau'r gyllideb ychwanegol hon ar gyfer ADY cyn gynted â phosibl. Byddai ysgolion wedi dychwelyd ym mis Medi gyda'r cyllid ADY newydd hwn yn barod i'w gyflwyno—£40 miliwn eleni, ac yna o leiaf £80 miliwn arall dros y ddwy flynedd nesaf. Bydd trechu'r gyllideb atodol hon heddiw yn golygu y bydd y Llywodraeth hon yn parhau heb gyllideb atodol gynnar. Byddwn yn parhau i wario yn unol â'r gyllideb flynyddol a basiwyd ym mis Ionawr. Byddwn yn gallu parhau i gyflwyno'r gwaith ar restrau aros y GIG, cynyddu gofal plant am ddim, prydau ysgol am ddim a gwersi nofio a thocynnau bws am £1, ac i roi hwb i wariant cyfalaf ar ysgolion, ysbytai, tai cymdeithasol a chyfleusterau cymunedol, hyn i gyd o fewn y proffiliau gwariant sydd eisoes wedi'u pasio gan y Senedd hon yn y gyllideb ym mis Ionawr. Ond ni fyddwn yn gallu gwneud hynny ac ychwanegu dyraniad ychwanegol o £40 miliwn yn ystod y flwyddyn ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol, oherwydd ni fydd gennym sicrwydd o gyllideb atodol. Nid sbeit yw hynny, Lynne—rheoli cyllideb yn ddarbodus o fewn y flwyddyn ariannol hon yw hynny. Ond mae'r Llywodraeth hon yn awyddus i wella dyraniad y Llywodraeth flaenorol i ADY ac i weithio gydag ysgolion a chynghorau ar gynllun sefydlogi hirdymor ar gyfer ADY. Byddwn nawr yn symud ymlaen at y gwaith hwn yng nghyd-destun ein cyllideb flynyddol gyntaf. Rhywsut—[Torri ar draws.] A, rydych chi'n amseru fi nawr. Wnaethoch chi ddim fy amseru i yn y cyfraniad cyntaf, felly does gen i ddim syniad faint o amser gymerais i. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767999 527 En 2026-07-14T20:48:22 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=26304&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=26304&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Well, I do, indeed, and I'm giving you some latitude. Wel, ydw, rwy'n gwneud hynny, ac rwy'n rhoi rhywfaint o ryddid i chi. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 768000 528 En 2026-07-14T20:48:28 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=26310&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=26310&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Yes, you've got to give me time. Ie, mae'n rhaid i chi roi amser i mi. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 768001 529 Cy 2026-07-14T20:48:29 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=26311&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=26311&l=en 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Ewch ymlaen. Go on. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 768002 530 En 2026-07-14T20:48:30 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=26312&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=26312&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Irranca-Davies, Huw You took a couple of interventions. Fe wnaethoch chi dderbyn cwpl o ymyriadau. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 768003 531 En 2026-07-14T20:48:31 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=26313&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=26313&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin I didn't know—. The clock wasn't running in my original contribution. Doeddwn i ddim yn gwybod—. Doedd y cloc ddim yn rhedeg yn fy nghyfraniad gwreiddiol. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 768004 532 En 2026-07-14T20:48:33 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=26315&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=26315&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Away you go, you're fine. Bant â chi, rydych chi'n iawn. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 768005 533 En 2026-07-14T20:48:36 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=26318&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=26318&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin To Labour Members, old and new, I know that you have recently been badly defeated in an election. I know it's painful and confusing. I have been there. But, ultimately, you will not be defined by that loss, but how you respond to it. It can make a party or break it. You've been lately quite keen, in this Chamber, to point us in Plaid Cymru to Scotland. Well, I point you to Scotland, too. Look at your sister party in permanent opposition since 2007. Today, you will not only vote against the retention, intact, of your own Welsh Labour Government budget, but also against new money to reduce NHS waiting lists, to provide more free childcare, to extend £1 bus travel for young people, to spend more on backlog maintenance for schools and hospitals. Last week, Labour, you voted with Reform to ensure that this Senedd voted against fair funding for Wales. Labour voted against fair funding for Wales. I shudder to think how successive successful previous Labour First Ministers would have viewed that. Today, you vote against £120 million for ALN provision in Wales, with Reform. You will be voting with parties of the right, who will welcome you. [Interruption.] Hear them. Hear them. They will welcome you with open arms, because you will give them their majority today. And you are doing so against a progressive budget that provides more support for those most in need in Wales. The fine statue of Rhodri Morgan is tonight watching its first vote in this Senedd since it was unveiled. I served as a Minister in his Government. He reflected the progressive co-operative values of the Labour Party in Wales. Today, Labour have abandoned those values. And in these final few moments before the vote, there is still time for you to reclaim them. Reclaim them. I Aelodau Llafur, hen a newydd, rwy'n gwybod eich bod chi wedi cael eich trechu'n wael yn ddiweddar mewn etholiad. Rwy'n gwybod ei fod yn boenus ac yn ddryslyd. Rwyf wedi bod yno. Ond, yn y pen draw, fyddwch chi ddim yn cael eich diffinio gan y golled honno, ond sut rydych chi'n ymateb iddi. Gall greu plaid neu ei chwalu. Yn ddiweddar, rydych chi wedi bod yn eithaf awyddus, yn y Siambr hon, i'n cyfeirio ni ym Mhlaid Cymru i'r Alban. Wel, rwyf innau yn eich cyfeirio chi at yr Alban hefyd. Edrychwch ar eich chwaer blaid mewn gwrthblaid barhaol ers 2007. Heddiw, byddwch chi nid yn unig yn pleidleisio yn erbyn cadw cyllideb Llywodraeth Lafur Cymru eich hun, ond hefyd yn erbyn arian newydd i leihau rhestrau aros y GIG, i ddarparu mwy o ofal plant am ddim, i ymestyn teithio ar fws am £1 i bobl ifanc, i wario mwy ar yr ôl-groniad cynnal a chadw ar gyfer ysgolion ac ysbytai. Yr wythnos diwethaf, Llafur, fe wnaethoch chi bleidleisio gyda Reform i sicrhau bod y Senedd hon yn pleidleisio yn erbyn cyllid teg i Gymru. Pleidleisiodd Llafur yn erbyn cyllid teg i Gymru. Mae'n gas gennyf feddwl sut y byddai Prif Weinidogion Llafur llwyddiannus blaenorol wedi gweld hynny. Heddiw, rydych chi'n pleidleisio yn erbyn £120 miliwn ar gyfer darpariaeth ADY yng Nghymru, gyda Reform. Byddwch yn pleidleisio gyda phleidiau y dde, a fydd yn eich croesawu. [Torri ar draws.] Gwrandewch arnyn nhw. Gwrandewch arnyn nhw. Byddan nhw'n eich croesawu â breichiau agored, oherwydd byddwch chi'n rhoi eu mwyafrif nhw iddyn nhw heddiw. Ac rydych chi'n gwneud hynny yn erbyn cyllideb flaengar sy'n darparu mwy o gymorth i'r rhai sydd â'r angen mwyaf yng Nghymru. Mae'r cerflun gwych o Rhodri Morgan heno yn gwylio ei bleidlais gyntaf yn y Senedd hon ers iddo gael ei ddadorchuddio. Gwasanaethais fel Gweinidog yn ei Lywodraeth. Roedd yn adlewyrchu gwerthoedd cydweithredol blaengar y Blaid Lafur yng Nghymru. Heddiw, mae Llafur wedi rhoi'r gorau i'r gwerthoedd hynny. Ac yn yr ychydig eiliadau olaf hyn cyn y bleidlais, mae amser o hyd i chi eu hadennill. Dylech eu hadennill nhw. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767975 534 En 2026-07-14T20:50:00 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=26402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=26402&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767977 535 En 2026-07-14T20:50:34 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=26436&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=26436&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Skates, Ken This is beneath you, finance Minister, it truly is. It truly is. And I wish that you would focus more on negotiations than attacks, I really do, because you may be more successful in getting future budgets through this Senedd. Dydy hyn ddim yn deilwng ohonoch chi, Weinidog cyllid, nac ydy wir. Nac ydy wir. A hoffen i pe baech chi'n canolbwyntio mwy ar drafodaethau nag ymosodiadau, bydden wir, oherwydd efallai y byddwch chi'n fwy llwyddiannus wrth gael cyllidebau trwy'r Senedd hon yn y dyfodol. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767978 536 En 2026-07-14T20:50:51 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=26453&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=26453&l=cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin I ask Members to vote for this budget motion, to lift our collective heads above tribal party politics. Because this is a progressive budget for progressive parties. And even more importantly, it puts the priorities of the people of Wales first. Gofynnaf i'r Aelodau bleidleisio dros y cynnig cyllidebol hwn, i godi ein pennau ar y cyd uwchben gwleidyddiaeth bleidiol llwythol. Oherwydd mae hon yn gyllideb flaengar ar gyfer pleidiau blaengar. Ac yn bwysicach byth, mae'n rhoi blaenoriaethau pobl Cymru yn gyntaf. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767979 537 Cy 2026-07-14T20:51:16 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=26478&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=26478&l=en 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.  The proposal is to agree the motion. Does any Member object? [Objection.] I will defer voting under this item until voting time.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 768009 538 Cy 260714-10 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27 I Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio. Voting deferred until voting time. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767982 539 Cy 2026-07-14T20:52:33 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=26555&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=26555&l=en 260714-11 10. Cyfnod Pleidleisio 10. Voting Time C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn i'r cyfnod pleidleisio nawr. Oni bai bod pum Aelod yn dymuno imi ganu'r gloch, symudaf yn syth i'r cyfnod pleidleisio. Eitem 8 yn gyntaf, cynnig cydsyniad deddfwriaethol—Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli). Galwaf am bleidlais ar y cynnig, a gyflwynwyd yn enw Adam Price. Agorwch y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 86, yn ymatal neb, yn erbyn saith. Mae'r cynnig wedi ei dderbyn. We will now move to voting time. Unless five Members wish for the bell to be rung, I will proceed directly to voting time. The first vote is on item 8, the legislative consent motion on the Steel Industry (Nationalisation) Bill. I call for a vote on the motion, tabled in the name of Adam Price. Open the vote. Close the vote. In favour 86, no abstentions and seven against. The motion is therefore agreed. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767986 540 Cy 260714-11 10. Cyfnod Pleidleisio 10. Voting Time V Eitem 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Bil y Diwydiant Dur (Gwladoli): O blaid: 86, Yn erbyn: 7, Ymatal: 0 Derbyniwyd y cynnig<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16085/?#V7454">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div> Item 8. Legislative Consent Motion: Steel Industry (Nationalisation) Bill: For: 86, Against: 7, Abstain: 0 Motion has been agreed<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16085/?#V7454">Click to see vote results</a></div> 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767987 541 Cy 2026-07-14T20:52:55 http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=26577&l=cy http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=26577&l=en 260714-11 10. Cyfnod Pleidleisio 10. Voting Time C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Nesaf, eitem 9, dadl ar y gyllideb atodol gyntaf 2026-27. Galwaf am bleidlais ar y cynnig, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan. Agorwch y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 44, neb yn ymatal, yn erbyn 49. Mae'r cynnig wedi ei wrthod. Next, a vote on item 9, the debate on the first supplementary budget for 2026-27. I call for a vote on the motion, tabled in the name of Heledd Fychan. Open the vote. Close the vote. In favour 44, no abstentions and 49 against. The motion is therefore not agreed. 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767988 542 Cy 260714-11 10. Cyfnod Pleidleisio 10. Voting Time V Eitem 9. Dadl: Y Gyllideb Atodol Gyntaf 2026-27: O blaid: 44, Yn erbyn: 49, Ymatal: 0 Gwrthodwyd y cynnig<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16085/?#V7455">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div> Item 9. Debate: The First Supplementary Budget 2026-27: For: 44, Against: 49, Abstain: 0 Motion has been rejected<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16085/?#V7455">Click to see vote results</a></div> 16085 7 2026-07-14T13:30:01 767989 543 En 2026-07-14T20:54:07 http://www.senedd.tv/en/16085?startPos=26649&l=en http://www.senedd.tv/cy/16085?startPos=26649&l=cy 260714-11 10. Cyfnod Pleidleisio 10. Voting Time C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw That brings today's proceedings to a close. Diolch, bawb.  Mae hynny'n dod â'r trafodion heddiw i ben. Diolch, bawb.  16085 7 2026-07-14T13:30:01 767990 544 Cy 260714-11 10. Cyfnod Pleidleisio 10. Voting Time I Daeth y cyfarfod i ben am 20:54. The meeting ended at 20:54.