16076 7 2026-06-23T13:30:01 764318 0 Cy 2026-06-23T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=-48598&l=en 260623-0 C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764329 1 Cy 2026-06-23T13:33:09 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=191&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=191&l=en 260623-0 C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764324 2 Cy 2026-06-23T13:30:27 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=29&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=29&l=en 260623-0 C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 765137 3 Cy 260623-0 I Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny. Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant wrth gyflwyno’r busnes. In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches. [R] indicates that the Member has declared an interest when tabling the business. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764319 4 Cy 260623-0 I Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Huw Irranca-Davies) yn y Gadair.  The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Huw Irranca-Davies) in the Chair. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764397 5 Cy 2026-06-23T13:30:01 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3&l=en 260623-1 Datganiad gan y Llywydd Statement by the Llywydd C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Prynhawn da, bawb. Good afternoon, everybody. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764321 6 En 2026-06-23T13:30:03 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=5&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=5&l=cy 260623-1 Datganiad gan y Llywydd Statement by the Llywydd C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Good afternoon, everybody. Before we commence this afternoon's proceedings, I've been approached in the chair and asked whether it is acceptable to remove your jackets in the Chamber. So, bearing in mind the weather we are in, can I say, 'Yes, it is perfectly acceptable to remove your jackets'? Thank you. So, that is my ruling. [Interruption.] Keep away from it.  Prynhawn da, bawb. Cyn i ni ddechrau trafodion y prynhawn yma, mae rhywun wedi dod ataf yn y gadair a gofyn a yw'n dderbyniol tynnu eich siacedi yn y Siambr. Felly, o gofio'r tywydd yr ydym ni ynddo, a gaf i ddweud, 'Ydy, mae'n gwbl dderbyniol tynnu eich siacedi'? Diolch. Felly, dyna fy nyfarniad. [Torri ar draws.] Cadwch i ffwrdd oddi wrtho. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764396 7 Cy 2026-06-23T13:30:27 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=29&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=29&l=en 260623-2 Datganiad gan y Prif Weinidog Statement by the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Nawr, rydym ni'n dechrau gyda datganiad y Prif Weinidog: rhybudd tywydd coch.  We will start with the First Minister's statement: red weather warning.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764323 8 Cy 2026-06-23T13:30:33 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=35&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=35&l=en 260623-2 Datganiad gan y Prif Weinidog Statement by the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Diolch yn fawr iawn. Lywydd, efo'ch cytundeb chi, mi hoffwn i wneud datganiad byr am y rhybudd coch prin yma am wres eithafol, sydd wedi'i gadarnhau ar gyfer rhannau o Gymru yfory a dydd Iau. Mi all bob un ohonom ni yn fan hyn chwarae'n rhan i gadw ein hunain a'n hanwyliaid a'n cymdogion yn ddiogel, yn enwedig yr henoed, babanod, plant ifanc, trwy ddilyn canllawiau iechyd cyhoeddus yn ofalus.  Dwi am annog pobl i osgoi nofio mewn llynnoedd neu afonydd. Mi all sioc dŵr oer fod yn angheuol, fel rydyn ni wedi'i weld mewn achosion trasig yn ystod y cyfnod diwethaf o wres uchel.  Thank you very much. Llywydd, with your agreement, I would like to make a brief statement on the very rare red warning of extreme heat that's been confirmed for parts of Wales for tomorrow and Thursday. Every one of us here can play our part in keeping ourselves, our loved ones and our neighbours safe, particularly the elderly, babies, young children, by following public health guidance carefully.  I want to encourage people to avoid swimming in open water. Cold water shock can be fatal, as we have heard in tragic cases in the recent period of high temperatures.   16076 7 2026-06-23T13:30:01 764327 9 En 2026-06-23T13:31:19 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=81&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=81&l=cy 260623-2 Datganiad gan y Prif Weinidog Statement by the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Llywydd, just a brief statement to Members about this rare red warning of extreme heat. It's been issued for parts of Wales for Wednesday and Thursday. All of us must pay close attention now to this urgent warning and follow public health advice to protect ourselves and others. This is extremely serious. Heat-related illness can affect anyone, regardless of age or health, but the risks are greater for older people, for babies and very young children in particular.  Now, given the seriousness of the warning, we must ensure that vulnerable people are looked after as a priority. Checking in on family, friends and neighbours could be potentially life saving. It is highly likely that we will see the highest temperatures ever recorded in Wales over then next two days. It may be tempting for some to cool off in lakes or in rivers, but I remind again that cold water shock is a real danger when jumping in, and a reminder also that people should never, ever swim in a reservoir.  We have activated the Welsh Government's response co-ordination arrangements to monitor and manage the impacts of the severe heat across the areas we are responsible for. There's likely to be disruption to transport networks, particularly rail, due to the extreme heat. So, people should plan ahead and check the latest travel advice. And my last message is this: it's to urge all Members of the Senedd to use their networks within their constituencies to ensure that information is seen, and that public health advice in particular reaches as many people as possible. Diolch, Lywydd. Lywydd, dim ond datganiad cryno i'r Aelodau ar y rhybudd coch prin hwn o wres eithafol. Mae wedi cael ei gyhoeddi ar gyfer rhannau o Gymru ar gyfer dydd Mercher a dydd Iau. Mae'n rhaid i bob un ohonom ni roi sylw gofalus rŵan i'r rhybudd brys hwn a dilyn cyngor iechyd cyhoeddus i ddiogelu ein hunain ac eraill. Mae hyn yn eithriadol o ddifrifol. Gall salwch sy'n gysylltiedig â gwres effeithio ar unrhyw un, waeth beth fo'u hoedran neu iechyd, ond mae'r risgiau yn fwy i bobl hŷn, i fabanod a phlant ifanc iawn yn arbennig.  Rŵan, o ystyried difrifoldeb y rhybudd, mae'n rhaid i ni sicrhau bod pobl agored i niwed yn cael gofal fel blaenoriaeth. Mae'n bosibl y gallai gwirio fod teulu, ffrindiau a chymdogion yn iawn achub bywyd. Mae'n debygol iawn y byddwn ni'n gweld y tymheredd uchaf a gofnodwyd erioed yng Nghymru dros y ddau ddiwrnod nesaf. Efallai y bydd yn demtasiwn i rai geisio oeri mewn llynnoedd neu mewn afonydd, ond rwy'n atgoffa eto bod sioc dŵr oer yn berygl gwirioneddol wrth neidio i mewn, ac yn atgoffa hefyd na ddylai pobl byth, byth nofio mewn cronfa ddŵr.  Rydym ni wedi rhoi trefniadau cydgysylltu ymateb Llywodraeth Cymru ar waith i fonitro a rheoli effeithiau'r gwres difrifol ar draws yr ardaloedd yr ydym ni'n gyfrifol amdanyn nhw. Mae'n debygol y bydd tarfu ar rwydweithiau trafnidiaeth, yn enwedig rheilffyrdd, oherwydd y gwres eithafol. Felly, dylai pobl gynllunio ymlaen llaw a gwirio'r cyngor teithio diweddaraf. A dyma fy neges olaf: rwy'n annog holl Aelodau'r Senedd i ddefnyddio eu rhwydweithiau yn eu hetholaethau i sicrhau bod gwybodaeth yn cael ei gweld, a bod cyngor iechyd cyhoeddus yn arbennig yn cyrraedd cynifer o bobl â phosibl. Diolch, Lywydd. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764405 10 En 2026-06-23T13:33:10 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=192&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=192&l=cy 260623-2 Datganiad gan y Prif Weinidog Statement by the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Brif Weinidog. That message will have been heard by Members as well. Diolch yn fawr iawn.  Diolch, Brif Weinidog. Bydd y neges honno wedi cael ei chlywed gan yr Aelodau hefyd. Diolch yn fawr iawn.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764330 11 Cy 2026-06-23T13:33:15 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=197&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=197&l=en 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Rydym ni'n symud ymlaen nawr i eitem 1, cwestiynau i'r Prif Weinidog, ac mae'r cwestiwn cyntaf, cwestiwn 1, gan John Davies. We will move on now to item 1, questions to the First Minister, and the first question is from John Davies.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764333 12 Cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Cefnogaeth Economaidd Economic Support 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764334 13 Cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 4650 4650 John Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4650 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4650 Davies, John 1. Pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gefnogi economi Gŵyr Abertawe? OQ64214 1. What steps will the Welsh Government take to support the economy of Gŵyr Abertawe? OQ64214 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764335 14 En 2026-06-23T13:33:36 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=218&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=218&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Strong local economies are the foundation of thriving communities like Gŵyr Abertawe. My Government will focus on building an economy that creates good jobs, develops skills and innovation, and ensures that more wealth is generated and retained locally. That means strengthening regional supply chains, supporting productivity and investment, and ensuring that economic growth delivers lasting benefits for communities across Wales. Economïau lleol cryf yw sylfaen cymunedau sy'n ffynnu fel Gŵyr Abertawe. Bydd fy Llywodraeth i yn canolbwyntio ar ddatblygu economi sy'n creu swyddi da, yn datblygu sgiliau ac arloesedd, ac yn sicrhau bod mwy o gyfoeth yn cael ei gynhyrchu a'i gadw'n lleol. Mae hynny'n golygu cryfhau cadwyni cyflenwi rhanbarthol, cefnogi cynhyrchiant a buddsoddiad, a sicrhau bod twf economaidd yn darparu manteision sy'n para i gymunedau ledled Cymru. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764337 15 En 2026-06-23T13:34:03 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=245&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=245&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 4650 4650 John Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4650 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4650 Davies, John Thank you, First Minister. Swansea faces dire economic circumstances. Last year, Swansea lost 1,349 jobs. That's a 1.3 per cent contraction in the workforce. Since Labour took control in Wales, Swansea's gross value added per capita dropped from 85 per cent in 1999 to 78 per cent in 2023. Meanwhile, Cardiff is at 120 per cent. The differential between Swansea and the UK, and Swansea and Cardiff, is huge. Westminster has announced Pride in Place funding to support communities in Swansea—£20 million to support areas that I know so well. Tackling poverty is essential. However, we need long-term solutions for long-term problems, and we need to tackle the root cause, not just the symptoms. In Swansea, ambition is critical. Swansea Gower needs economic growth. What steps will the Welsh Government take to capitalise on the massive opportunity of the green economy, as suggested by the Skidmore report, and utilising the speciality and specific attributes in Gŵyr Abertawe, including a deep port, specialists in universities and the second highest tidal fall in the world? Diolch, Brif Weinidog. Mae Abertawe yn wynebu amgylchiadau economaidd enbyd. Y llynedd, collodd Abertawe 1,349 o swyddi. Mae hynny'n grebachiad o 1.3 y cant i'r gweithlu. Ers i Lafur ddod i rym yng Nghymru, gostyngodd gwerth ychwanegol gros Abertawe y pen o 85 y cant ym 1999 i 78 y cant yn 2023. Yn y cyfamser, mae Caerdydd ar 120 y cant. Mae'r gwahaniaeth rhwng Abertawe a'r DU, ac Abertawe a Chaerdydd, yn enfawr. Mae San Steffan wedi cyhoeddi cyllid Balchder Bro i gynorthwyo cymunedau yn Abertawe—£20 miliwn i gynorthwyo ardaloedd yr wyf i'n eu hadnabod mor dda. Mae mynd i'r afael â thlodi yn hanfodol. Fodd bynnag, mae angen atebion hirdymor arnom ni ar gyfer problemau hirdymor, ac mae angen i ni fynd i'r afael â'r achos sylfaenol, nid y symptomau yn unig. Yn Abertawe, mae uchelgais yn hanfodol. Mae angen twf economaidd ar Abertawe Gŵyr. Pa gamau wnaiff Llywodraeth Cymru eu cymryd i fanteisio ar gyfle enfawr yr economi werdd, fel yr awgrymir yn adroddiad Skidmore, a chan ddefnyddio'r nodweddion arbenigedd a phenodol yng Ngŵyr Abertawe, gan gynnwys porthladd dwfn, arbenigwyr mewn prifysgolion a'r ail drai llanw uchaf yn y byd? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764325 16 En 2026-06-23T13:35:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=302&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764326 17 En 2026-06-23T13:35:18 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=320&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=320&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Member is right, of course, that ambition most certainly is critical in Gŵyr Abertawe, as in the rest of Wales. Let's be clear that economic impacts of the kinds that we have seen in recent years leave a lasting legacy and affect communities, and they affect families deeply. But I am convinced also that we have real potential as a nation and that we have real opportunities. We're acting now, in the early days of this Government, to unlock that opportunity, bringing forward, for example, that national energy strategy, speeding up planning and consent, and co-ordinating delivery, so that renewable projects in places like Swansea move at pace. That is unlocking the power of the green economy, and meeting our climate change obligations, of course, is an economic opportunity, as well as being an environmental duty. Using this transition period now to drive productivity, reduce inequality and build a stronger, fair economy for Swansea, and beyond, is something my Government is determined to do. Mae'r Aelod yn iawn, wrth gwrs, bod yr uchelgais yn sicr yn hanfodol yng Ngŵyr Abertawe, fel yng ngweddill Cymru. Gadewch i ni fod yn eglur bod effeithiau economaidd o'r mathau yr ydym ni wedi eu gweld yn y blynyddoedd diwethaf yn gadael etifeddiaeth sy'n para ac yn effeithio ar gymunedau, ac maen nhw'n effeithio'n ddwfn ar deuluoedd. Ond rwy'n argyhoeddedig hefyd bod gennym ni botensial gwirioneddol fel cenedl a bod gennym ni gyfleoedd gwirioneddol. Rydym ni'n gweithredu nawr, yn nyddiau cynnar y Llywodraeth hon, i ddatgloi'r cyfleoedd hynny, gan gyflwyno, er enghraifft, y strategaeth ynni genedlaethol honno, cyflymu cynllunio a chydsynio, a chydgysylltu darpariaeth, fel bod prosiectau adnewyddadwy mewn lleoedd fel Abertawe yn symud yn gyflym. Mae hynny'n datgloi grym yr economi werdd, ac mae cyflawni ein rhwymedigaethau newid hinsawdd, wrth gwrs, yn gyfle economaidd, yn ogystal â dyletswydd amgylcheddol. Mae defnyddio'r cyfnod pontio hwn nawr i ysgogi cynhyrchiant, i leihau anghydraddoldeb ac i ddatblygu economi gryfach a theg i Abertawe, a thu hwnt, yn rhywbeth y mae fy Llywodraeth yn benderfynol o'i wneud. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764332 18 En 2026-06-23T13:36:22 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=384&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=384&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12191 12191 Steven Rodaway AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12191 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12191 Rodaway, Steven First Minister, every Government says it's committed to economic growth, but the reality is that economic success depends on stability, clear priorities and measurable delivery rather than general commitments. I welcome your comments on the green economy, but, in Gŵyr Abertawe, key parts of the economy include tourism, small business activity and services linked to Swansea's wider regional economy. The challenge is ensuring those sectors are able to grow, attract investment and create well-paid jobs. Can the First Minister, therefore, set out which sectors, as well as the green economy, he personally prioritises for economic growth in Gŵyr Abertawe and specify what measurable targets he will use over this Senedd term to demonstrate that his Government's approach is actually working? In responding, I would be grateful if you could address the specific questions before us and the position in Gŵyr Abertawe rather than just broad political commentary. Brif Weinidog, mae pob Llywodraeth yn dweud ei bod wedi ymrwymo i dwf economaidd, ond y gwir amdani yw bod llwyddiant economaidd yn dibynnu ar sefydlogrwydd, blaenoriaethau eglur a chyflawni mesuradwy yn hytrach nag ymrwymiadau cyffredinol. Rwy'n croesawu eich sylwadau ar yr economi werdd, ond, yng Ngŵyr Abertawe, mae rhannau allweddol o'r economi yn cynnwys twristiaeth, gweithgarwch busnesau bach a gwasanaethau sy'n gysylltiedig ag economi ranbarthol ehangach Abertawe. Yr her yw sicrhau bod y sectorau hynny'n gallu tyfu, denu buddsoddiad a chreu swyddi â chyflogau da. A all y Prif Weinidog, felly, nodi pa sectorau, yn ogystal â'r economi werdd, y mae'n eu blaenoriaethu'n bersonol ar gyfer twf economaidd yng Ngŵyr Abertawe a nodi pa dargedau mesuradwy y bydd yn eu defnyddio dros y tymor Senedd hwn i ddangos bod dull ei Lywodraeth yn gweithio mewn gwirionedd? Wrth ymateb, byddwn yn ddiolchgar pe gallech chi roi sylw i'r cwestiynau penodol sydd o'n blaenau a'r sefyllfa yng Ngŵyr Abertawe yn hytrach na sylwebaeth wleidyddol gyffredinol yn unig. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764340 19 En 2026-06-23T13:37:19 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=441&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=441&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Well, I mentioned the opportunity that we have in the green economy, and it is very real in the Gŵyr Abertawe constituency. But there are other sectors, too, linked to higher education, for example, that give me cause to be very excited about the future—the work that's being done at Swansea University through life sciences, for example, the leading work that is being done at Swansea University in relation to the advanced semiconductor manufacturing sector in Wales. These are areas of economic growth that specifically relate to the Member's constituency. But 'stability' is an important word that he mentions, and having stability of ambition and stability in the road ahead is going to be key for us in the following years, which is why having the first real economic target in a quarter of a century, announced by the Minister for enterprise recently, on halving the productivity gap with the rest of the UK, is so, so important. We can now follow that path to realising that ambition, with everybody knowing exactly which direction we're moving in. Wel, soniais i am y cyfle sydd gennym ni yn yr economi werdd, ac mae'n real iawn yn etholaeth Gŵyr Abertawe. Ond mae yna sectorau eraill hefyd sy'n gysylltiedig ag addysg uwch, er enghraifft, sy'n rhoi rheswm i mi fod yn llawn cyffro am y dyfodol—y gwaith sy'n cael ei wneud ym Mhrifysgol Abertawe trwy wyddorau bywyd, er enghraifft, y gwaith blaenllaw sy'n cael ei wneud ym Mhrifysgol Abertawe o ran y sector gweithgynhyrchu lled-ddargludyddion uwch yng Nghymru. Mae'r rhain yn feysydd twf economaidd sy'n ymwneud yn benodol ag etholaeth yr Aelod. Ond mae 'sefydlogrwydd' yn air pwysig y mae'n sôn amdano, ac mae bod â sefydlogrwydd o ran uchelgais a sefydlogrwydd ar y ffordd o'n blaenau yn mynd i fod yn allweddol i ni yn y blynyddoedd nesaf, a dyna pam mae bod â'r targed economaidd go iawn cyntaf mewn chwarter canrif, a gyhoeddwyd gan y Gweinidog menter yn ddiweddar, ar haneru'r bwlch cynhyrchiant gyda gweddill y DU, mor, mor bwysig. Gallwn ni ddilyn y llwybr hwnnw rŵan i wireddu'r uchelgais hwnnw, â phawb yn gwybod yn union i ba gyfeiriad yr ydym ni'n symud. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764349 20 En 2026-06-23T13:38:20 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=502&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 332 332 Mike Hedges AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike The economy of Gŵyr Abertawe cannot be looked at in isolation from Carmarthenshire and Neath Port Talbot. What type of economy do you want in the area? I want one based upon life sciences, computing and ICT. These are high-paid and innovative sectors capable of sustaining substantial growth. The strengths of the Swansea economy are the two universities. There has previously been a failure to accept that and provide them with the support they need. What support will the Welsh Government give to those university departments in order to produce high-paid employment? Ni ellir edrych ar economi Gŵyr Abertawe ar wahân i sir Gaerfyrddin a Chastell-nedd Port Talbot. Pa fath o economi ydych chi ei heisiau yn yr ardal? Rwyf i eisiau un sy'n seiliedig ar wyddorau bywyd, cyfrifiadura a TGCh. Mae'r rhain yn sectorau arloesol â chyflogau uchel sydd â'r gallu i gynnal twf sylweddol. Y ddwy brifysgol yw cryfderau economi Abertawe. Bu methiant yn flaenorol i dderbyn hynny a darparu'r cymorth iddyn nhw sydd ei angen arnyn nhw. Pa gymorth fydd Llywodraeth Cymru yn ei roi i'r adrannau prifysgol hynny er mwyn cynhyrchu swyddi â chyflogau uchel? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764354 21 En 2026-06-23T13:38:55 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=537&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=537&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I agree entirely with the Member that previous Governments have failed to support higher education in the way that they should. That's why I'm determined that we find a new kind of relationship between Government, the population, business and universities, and find new models for sustainability in the long term. I didn't ignore, as the Member heard, the impact that good research and higher education spending and funding can have on economic opportunities; I specifically named things in Swansea that are sources of real potential. But I agree with the first point that the Member made too. These aren't isolated economies. The way, for example, the agri-food sector in more rural parts of the south-west of Wales feeds into the wider economic activity of that area is very, very important, which is why that new development agency that we are already setting up will make sure that there is real geographic spread of prosperity when it comes to building the kind of economic future that we want for Wales. Rwy'n cytuno'n llwyr â'r Aelod bod Llywodraethau blaenorol wedi methu â chefnogi addysg uwch yn y ffordd y dylen nhw. Dyna pam rwy'n benderfynol ein bod ni'n dod o hyd i fath newydd o berthynas rhwng y Llywodraeth, y boblogaeth, busnesau a phrifysgolion, ac yn dod o hyd i fodelau newydd ar gyfer cynaliadwyedd yn yr hirdymor. Nid wyf i'n anwybyddu, fel y clywodd yr Aelod, yr effaith y gall ymchwil da a gwariant a chyllid addysg uwch ei chael ar gyfleoedd economaidd; fe wnes i enwi pethau yn Abertawe yn benodol sy'n ffynonellau o botensial gwirioneddol. Ond rwy'n cytuno â'r pwynt cyntaf a wnaeth yr Aelod hefyd. Nid economïau ar wahân yw'r rhain. Mae'r ffordd, er enghraifft, y mae'r sector bwyd-amaeth mewn rhannau mwy gwledig o'r de-orllewin yn cyfrannu at weithgarwch economaidd ehangach yr ardal honno yn bwysig dros ben, a dyna pam y bydd yr asiantaeth ddatblygu newydd honno yr ydym ni eisoes yn ei sefydlu yn gwneud yn siŵr bod lledaeniad daearyddol gwirioneddol o ffyniant o ran datblygu'r math o ddyfodol economaidd yr ydym ni ei eisiau i Gymru. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764342 22 En 2026-06-23T13:40:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=602&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764343 23 Cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Cefnogi Busnesau Twristiaeth Supporting Tourism Businesses 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764344 24 Cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet 2. Pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei gynnig i fusnesau twristiaeth ym Mangor Conwy Môn? OQ64199 2. What support is the Welsh Government offering tourism businesses in Bangor Conwy Môn? OQ64199 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764345 25 En 2026-06-23T13:40:08 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=610&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=610&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Welsh Government supports tourism businesses in Bangor Conwy Môn through Visit Wales activity, but my Government is determined to make the most of opportunities that arise from tourism and to do so in a way that is sustainable both for the sector itself and for Welsh communities. Mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi busnesau twristiaeth ym Mangor Conwy Môn drwy weithgareddau Croeso Cymru, ond mae fy Llywodraeth yn benderfynol o fanteisio i'r eithaf ar gyfleoedd sy'n deillio o dwristiaeth ac o wneud hynny mewn ffordd sy'n gynaliadwy i'r sector ei hun ac i gymunedau yng Nghymru. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764350 26 En 2026-06-23T13:40:24 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=626&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=626&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet Diolch. Of course, up to 20 per cent of the workforce in Bangor Conwy Môn is in tourism and hospitality. North Wales tourism generates around £1.58 billion annually from around 9.39 million visitors. And of course, some of the best tourism and hospitality can be found in this constituency. The World Economic Forum's travel and tourism index ranks Britain as a whole one hundred and thirteenth out of 119 countries for price competitiveness. We know, I know, that the tourism and hospitality businesses in my constituency have been dealt blow-by-blow poor policy decisions, not least the tourism tax. The industry itself now is looking at a way to safeguard itself and have raised with me numerous times the rate of VAT. First Minister, will you consider working with the UK Government and look to bring a lifeline in for those valuable tourism businesses by looking to introduce a VAT rate of 10 per cent on tourism and hospitality? Diolch yn fawr. Diolch. Wrth gwrs, mae hyd at 20 y cant o'r gweithlu ym Mangor Conwy Môn ym maes twristiaeth a lletygarwch. Mae twristiaeth y gogledd yn cynhyrchu tua £1.58 biliwn bob blwyddyn o oddeutu 9.39 miliwn o ymwelwyr. Ac wrth gwrs, gellir canfod rhywfaint o'r twristiaeth a lletygarwch gorau yn yr etholaeth hon. Mae mynegai teithio a thwristiaeth Fforwm Economaidd y Byd yn rhoi Prydain yn ei chyfanrwydd yn safle cant a thrydydd ar ddeg o 119 o wledydd ar gyfer cystadleurwydd prisiau. Rydym ni'n gwybod, gwn, bod y busnesau twristiaeth a lletygarwch yn y fy etholaeth wedi dioddef ergyd ar ôl ergyd o ran penderfyniadau polisi gwael, yn enwedig o ran y dreth dwristiaeth. Mae'r diwydiant ei hun bellach yn edrych ar ffordd o ddiogelu ei hun ac wedi codi gyda mi sawl gwaith y gyfradd TAW. Brif Weinidog, a wnewch chi ystyried gweithio gyda Llywodraeth y DU a cheisio cyflwyno achubiaeth i'r busnesau twristiaeth gwerthfawr hynny drwy geisio cyflwyno cyfradd TAW o 10 y cant ar dwristiaeth a lletygarwch? Diolch yn fawr. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764357 27 En 2026-06-23T13:41:36 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=698&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=698&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Very happy to agree with the Member. My party has long called for action to be taken through VAT to help tourism. It is an argument that we made from opposition, and it's a case that we will still make from Government. This is a sustainable sector that we seek, and there are powers that are not in our gift, that being one of them. On VAT, we will try to use the ones that we have in our gift to build sustainability for the tourism sector, as I say, in a way that is in synergy with the interests of the communities in which tourism happens. Rwy'n hapus iawn i gytuno â'r Aelod. Mae fy mhlaid wedi galw ers amser maith i gamau gael eu cymryd drwy TAW i helpu twristiaeth. Mae'n ddadl a wnaed gennym ni fel gwrthblaid, ac mae'n ddadl y byddwn ni'n dal i'w gwneud fel Llywodraeth. Mae hwn yn sector cynaliadwy yr ydym ni ei eisiau, a cheir pwerau nad ydyn nhw yn ein rheolaeth, ac mae hwnnw'n un ohonyn nhw. O ran TAW, byddwn yn ceisio defnyddio'r rhai sydd gennym ni yn ein rheolaeth i ddatblygu cynaliadwyedd ar gyfer y sector twristiaeth, fel y dywedais i, mewn ffordd sy'n gyson â buddiannau'r cymunedau lle mae twristiaeth yn digwydd. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764360 28 Cy 2026-06-23T13:42:37 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=759&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=759&l=en 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5084 5084 Mair Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5084 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5084 Rowlands, Mair Un o'r prif atynfeydd i ymwelwyr ym Mangor Conwy Môn yw’n traethau a’n moroedd godidog, ac mae nifer o gwmnïau twristiaeth yn yr etholaeth hefyd yn dibynnu arnynt er mwyn denu busnes. Mae’n bryderus, felly, derbyn gohebiaeth gan nifer o etholwyr a rhai busnesau sy'n tynnu sylw at gyflwr ein moroedd ac afonydd, ac yn benodol faint o garthion sy’n cael eu rhyddhau i’r dŵr yn rheolaidd. Dwi’n croesawu addewid y Llywodraeth hon i sefydlu rheoleiddiwr dŵr newydd i Gymru a fydd yn goruchwylio buddsoddiad cyfalaf er mwyn lleihau gollyngiadau carthion. A wnaiff y Prif Weinidog gadarnhau pryd fydd yr addewid hwnnw'n cael ei roi ar waith, fel bod trigolion lleol yn gallu mwynhau’r moroedd sydd ar garreg eu drws heb bryder ac fel bod y sector dwristiaeth yn gallu parhau i chwarae ei rhan mewn economi leol gynaliadwy? One of the main attractions for visitors to Bangor Conwy Môn is our magnificent beaches and seas, and a number of tourism companies in the constituency also rely on these to attract business. It is therefore worrying to receive correspondence from a number of constituents and some businesses highlighting the state of our seas and rivers, and in particular how much sewage is regularly released into the water. I welcome this Government's promise to establish a new water regulator for Wales, which would oversee capital investment in order to reduce sewage discharges. Will the First Minister confirm when that promise will be implemented, so that local residents can enjoy the seas that are on their doorsteps without concern, and so that the tourism sector can continue to play its part in a sustainable local economy? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764364 29 Cy 2026-06-23T13:43:03 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=785&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=785&l=en 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Yn syml iawn, mae'r Llywodraeth yn bwrw ymlaen ar unwaith. Rydyn ni'n cymryd camau ar unwaith i sicrhau datganoli llawn y pwerau dros ddŵr, a hynny'n cynnwys y pwerau i sefydlu rheoleiddiwr dŵr newydd i Gymru. Pam ydyn ni'n gwneud hyn? Er mwyn gwella perfformiad, er mwyn cefnogi gwytnwch hirdymor ac, ie, er mwyn lleihau llygredd. Rydyn ni'n gweithio'n agos efo Llywodraeth y Deyrnas Unedig ar y Bil dŵr glân, sydd i'w ddisgwyl yn ddiweddarach eleni, a fydd yn datganoli pwerau i'r Senedd, neu'n hwyluso'r ffordd ar gyfer gwneud hynny, er mwyn galluogi Cymru i sefydlu y rheoleiddiwr newydd hwnnw. Mae o'n addewid pwysig iawn i'r Llywodraeth yma. Quite simply, the Government is progressing immediately. We're taking immediate steps to ensure full devolution of powers over water, and this includes the powers to establish a new Welsh water regulator for Wales. Why are we doing this? To improve performance, to support long-term resilience and, yes, to reduce pollution. We are working closely with the UK Government on the clean water Bill, which is expected later this year and which will devolve powers to the Senedd, or will facilitate that process, in order to enable Wales to establish the new regulator. It's a very important pledge for this Government. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764368 30 En 2026-06-23T13:43:42 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=824&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=824&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen The economy of Bangor Conwy Môn depends on tourism, as we've heard. Many small and family-run visitor accommodations are already struggling to comply with the arbitrary 180-day rule on letting introduced by the Plaid-Labour co-operation agreement in the last Senedd term. As Plaid-led Ynys Môn council is currently in consultation over introducing a tourism tax, many feel that the pressure on them is only increasing. So, will the First Minister listen to the concerns of my constituents and announce an immediate review of the 182-day rule on visitor accommodation, with a view to reducing the threshold so that it reflects the seasonal nature of Welsh hospitality, and send a clear message that hospitality providers will be supported and not punished? Diolch yn fawr. Mae economi Bangor Conwy Môn yn dibynnu ar dwristiaeth, fel yr ydym ni wedi clywed. Mae llawer o lety ymwelwyr bach a theuluol eisoes yn cael trafferth cydymffurfio â'r rheol 180 diwrnod fympwyol ar osod a gyflwynwyd gan gytundeb cydweithio Plaid Cymru-Llafur yn nhymor diwethaf y Senedd. Gan fod cyngor Ynys Môn dan arweiniad Plaid Cymru wrthi'n ymgynghori ar hyn o bryd ar gyflwyno treth dwristiaeth, mae llawer yn teimlo mai dim ond cynyddu y mae'r pwysau arnyn nhw. Felly, a wnaiff y Prif Weinidog wrando ar bryderon fy etholwyr a chyhoeddi adolygiad ar unwaith o'r rheol 182 diwrnod ar lety ymwelwyr, gyda'r bwriad o leihau'r trothwy fel ei fod yn adlewyrchu natur dymhorol lletygarwch Cymru, ac anfon neges eglur y bydd darparwyr lletygarwch yn cael eu cynorthwyo ac nid eu cosbi? Diolch yn fawr. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764372 31 En 2026-06-23T13:44:25 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=867&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=867&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I'm afraid the Member should be aware that we have already said that we are keeping the 182-day threshold under review. We will be setting out details of the specific proposals in due course. But let's remember why these measures were brought in: I remind the Member that, yes, she represents tourism operators, which is an important part of the economy, but she also represents people who are struggling to find a home in their communities, she also represents people who are struggling because of the impact that tourism has on the housing market. What we're trying to do is find that balance; this is what it's all about. And should Government be learning at all times to see if there is mitigation or little changes that need to be brought in? Absolutely. And the Government is committed to doing that.  Rwy'n ofni y dylai'r Aelod fod yn ymwybodol ein bod ni eisoes wedi dweud ein bod ni'n adolygu'r trothwy 182 diwrnod yn barhaus. Byddwn yn nodi manylion y cynigion penodol maes o law. Ond gadewch i ni gofio pam y cyflwynwyd y mesurau hyn: rwy'n atgoffa'r Aelod ei bod, yn wir, yn cynrychioli gweithredwyr twristiaeth, sy'n rhan bwysig o'r economi, ond mae hefyd yn cynrychioli pobl sy'n cael trafferth dod o hyd i gartref yn eu cymunedau, mae hefyd yn cynrychioli pobl sydd mewn trafferthion oherwydd yr effaith y mae twristiaeth yn ei chael ar y farchnad dai. Yr hyn yr ydym ni'n ceisio ei wneud yw dod o hyd i'r cydbwysedd hwnnw; dyna'r nod. Ac a ddylai'r Llywodraeth fod yn dysgu bob amser i weld a oes camau lliniaru neu fân newidiadau y mae angen eu cyflwyno? Yn sicr. Ac mae'r Llywodraeth wedi ymrwymo i wneud hynny. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764331 32 En 2026-06-23T13:45:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=902&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764338 33 Cy 2026-06-23T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=-48598&l=en 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764339 34 Cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau Questions Without Notice from the Party Leaders 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764336 35 Cy 2026-06-23T13:45:12 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=914&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=914&l=en 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf nawr ar arweinwyr y pleidiau i holi'r Prif Weinidog. Yn gyntaf, galwaf ar Dan Thomas, arweinydd Reform UK.  I now call on the party leaders to question the First Minister. First of all, I call Dan Thomas, leader of Reform UK.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764341 36 En 2026-06-23T13:45:20 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=922&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=922&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12147 12147 Dan Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12147 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12147 Leader of the Opposition Arweinydd yr Wrthblaid Thomas, Dan Diolch, Lywydd. First Minister, you were on the radio this morning, talking about the devolution wish list that you'll be presenting to the new Prime Minister. But let's look at the track record of devolution in Wales and at the areas that are already devolved: one in four people on an NHS waiting list; two-year waits at 42 per cent, significantly higher than in England; education outcomes, the worst in the UK; and unemployment, highest in the UK. First Minister, devolution is a distraction. We need a Welsh Government that is focused on the biggest issues that Wales face. Now, on the campaign trail, nobody said to me they wanted rail or the Crown Estate or justice devolved. They were concerned about the NHS, education and transport. So, why are the First Minister's priorities so out of touch with the Welsh public? Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, roeddech chi ar y radio y bore yma, yn siarad am y rhestr dymuniadau datganoli y byddwch chi'n ei chyflwyno i Brif Weinidog newydd y DU. Ond gadewch i ni edrych ar hanes datganoli yng Nghymru ac ar y meysydd sydd eisoes wedi'u datganoli: un o bob pedwar o bobl ar restr aros GIG; arosiadau dwy flynedd ar 42 y cant, yn sylweddol uwch nag yn Lloegr; canlyniadau addysg, y gwaethaf yn y DU; a diweithdra, yr uchaf yn y DU. Brif Weinidog, mae datganoli yn wrthdyniad. Mae angen Llywodraeth Cymru arnom ni sy'n canolbwyntio ar y problemau mwyaf sy'n wynebu Cymru. Nawr, wrth ymgyrchu, ni ddywedodd neb wrthyf i eu bod nhw eisiau i reilffyrdd neu Ystâd y Goron neu gyfiawnder gael eu datganoli. Roedden nhw'n poeni am y GIG, addysg a thrafnidiaeth. Felly, pam mae blaenoriaethau'r Prif Weinidog mor allan o gysylltiad â'r cyhoedd yng Nghymru? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764352 37 En 2026-06-23T13:46:10 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=972&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=972&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Well, I'm rather surprised that this party that was meant now to embrace devolution and want to make it work for Wales is now openly coming out and saying that they are effectively against devolution. Did people call for the devolution of powers over rail, for example? No. Are people telling me, young people in particular, that they absolutely understand the injustice of the high speed 2 line, and that if we had devolution of rail and the funding that comes with it, we could build infrastructure that could give our young people a future here in Wales, because we're investing in the things that matter to them? My party is sometimes accused by the Members of being somehow obsessed with the constitution. We are obsessed with doing the right thing for Wales and that means having the tools to do the job. What the Member is making clear is that he wants to undo that, and rather than giving Wales the tools to do the job better for the people of Wales, on health, on transport and education, he wants to take those tools away. And I remind him it's not devolution at fault; it's the fact that we have had Governments that haven't made the right decisions. We now have a change of Government. Look to this one to see how we change direction for Wales. Wel, rwy'n synnu braidd bod y blaid hon a oedd i fod i groesawu datganoli bellach ac eisiau gwneud iddo weithio i Gymru bellach yn dod allan yn agored ac yn dweud eu bod nhw yn erbyn datganoli i bob pwrpas. A wnaeth pobl alw am ddatganoli pwerau dros reilffyrdd, er enghraifft? Naddo. A yw pobl yn dweud wrthyf i, pobl ifanc yn arbennig, eu bod nhw'n deall yn llwyr anghyfiawnder y rheilffordd cyflymder uchel 2, a phe bai rheilffyrdd a'r cyllid sy'n dod gyda nhw yn cael eu datganoli, y gallem ni adeiladu seilwaith a allai roi dyfodol i'n pobl ifanc yma yng Nghymru, oherwydd ein bod ni'n buddsoddi yn y pethau sy'n bwysig iddyn nhw? Mae fy mhlaid yn cael ei chyhuddo weithiau gan yr Aelodau o fod ag obsesiwn â'r cyfansoddiad rywsut. Mae gennym ni obsesiwn â gwneud y peth iawn i Gymru ac mae hynny'n golygu bod â'r arfau i wneud y gwaith. Yr hyn y mae'r Aelod yn ei wneud yn eglur yw ei fod eisiau dadwneud hynny, ac yn hytrach na rhoi'r arfau i Gymru wneud y gwaith yn well i bobl Cymru, ar iechyd, ar drafnidiaeth ac addysg, mae eisiau cymryd yr arfau hynny oddi arnom. Ac rwy'n ei atgoffa nad datganoli sydd ar fai, ond y ffaith ein bod wedi cael Llywodraethau nad ydyn nhw wedi gwneud y penderfyniadau cywir. Mae gennym ni newid Llywodraeth bellach. Edrychwch ar yr un hon i weld sut rydym ni'n newid cyfeiriad i Gymru. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764359 38 En 2026-06-23T13:47:23 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=1045&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=1045&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12147 12147 Dan Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12147 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12147 Thomas, Dan Diolch. Another devolved area where the Welsh Government is completely out of touch is the road network. Now, in Wales, car travel for many is a necessity; it is not a luxury. And although it's used to get from A to B, for many it is a symbol of independence and personal freedom. But Welsh drivers have felt victimised over the last few decades. Whether it's arbitrary speed limits, whether it's cancelling a much-needed relief road or councils pursuing anti-car and anti-traffic schemes, Wales is seen as an anti-car country. So, what will the First Minister do to support drivers across Wales? And will he confirm that Labour's ban on building new roads is now over? Diolch. Maes datganoledig arall lle mae Llywodraeth Cymru allan o gysylltiad yn llwyr yw'r rhwydwaith ffyrdd. Nawr, yng Nghymru, mae teithio mewn car yn rheidrwydd i lawer; nid yw'n foethusrwydd. Ac er ei fod yn cael ei ddefnyddio i fynd o A i B, i lawer mae'n symbol o annibyniaeth a rhyddid personol. Ond mae gyrwyr Cymru wedi teimlo eu bod yn cael eu herlid dros y degawdau diwethaf. Pa un a yw'n derfynau cyflymder mympwyol, yn ganslo ffordd liniaru y mae wir ei hangen neu gynghorau yn mynd ar drywydd cynlluniau gwrth-geir a gwrth-draffig, mae Cymru yn cael ei gweld fel gwlad gwrth-geir. Felly, beth fydd y Prif Weinidog yn ei wneud i gefnogi gyrwyr ledled Cymru? Ac a wnaiff gadarnhau bod gwaharddiad Llafur ar adeiladu ffyrdd newydd drosodd bellach? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764361 39 En 2026-06-23T13:48:08 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=1090&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=1090&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I thought he was going to go on about independence there. That was a different kind of independence. Listen, I want infrastructure that works for Wales. I want infrastructure that's fit for the twenty-second century, and that means building all those different elements of infrastructure that build a joined-up economy, that join up communities. There are very good societal and economic reasons why we need a big shift of people away from using cars in a traditional way, which is why we need investment in trains and in buses and in modal shift and active travel. But the Member's right that the car will still be a part for some time of the way that we connect to each other. And that is why I have already, in the just six weeks since coming into office, made it clear that where there is investment that needs to be made in strengthening our road network too we will look at that. Roeddwn i'n meddwl ei fod yn mynd i barhau am annibyniaeth yn y fan yna. Roedd hwnna'n wahanol fath o annibyniaeth. Gwrandewch, rwyf i eisiau seilwaith sy'n gweithio i Gymru. Rwyf i eisiau seilwaith sy'n addas ar gyfer yr ail ganrif ar hugain, ac mae hynny'n golygu adeiladu'r holl wahanol elfennau hynny o seilwaith sy'n datblygu economi gydgysylltiedig, sy'n uno cymunedau. Ceir rhesymau cymdeithasol ac economaidd da iawn pam mae angen newid mawr arnom ni o bobl yn defnyddio ceir mewn ffordd draddodiadol, a dyna pam mae angen buddsoddiad arnom ni mewn trenau ac mewn bysiau ac mewn newid dulliau teithio a theithio llesol. Ond mae'r Aelod yn iawn y bydd y car yn dal i fod yn rhan o'r ffordd yr ydym ni'n cysylltu â'n gilydd am gryn amser. A dyna pam rwyf i eisoes wedi ei gwneud hi'n eglur, yn y chwe wythnos yn unig ers i mi ddechrau'r swydd, lle mae buddsoddiad y mae angen ei wneud mewn cryfhau ein rhwydwaith ffyrdd hefyd, byddwn yn ystyried hynny. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764366 40 En 2026-06-23T13:49:08 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=1150&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=1150&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12147 12147 Dan Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12147 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12147 Thomas, Dan Energy, quite rightly, isn't devolved, but the planning and infrastructure to support energy projects is very much in the gift of the Welsh Government. The nuclear energy sector has provided thousands of well-paid jobs in Wales and there is the real possibility of enhancing those jobs across Wales, especially in areas where there were previously nuclear energy plants and, indeed, in other sites across Wales where we could host small modular reactors. This is an area where co-operation between the Welsh and the UK Governments could create economic growth, it could help bring energy costs down and it could help the UK with its energy security. So, will the First Minister offer the new Prime Minister his full co-operation on growing the nuclear energy sector across Wales?  Nid yw ynni, yn gwbl gywir, wedi'i ddatganoli, ond mae'r cynllunio a'r seilwaith i gefnogi prosiectau ynni yn sicr o fewn rheolaeth Llywodraeth Cymru. Mae'r sector ynni niwclear wedi darparu miloedd o swyddi â chyflogau da yng Nghymru a cheir y posibilrwydd gwirioneddol o wella'r swyddi hynny ledled Cymru, yn enwedig mewn ardaloedd lle'r oedd gorsafoedd ynni niwclear gynt ac, yn wir, mewn safleoedd eraill ledled Cymru lle gallem ni ddatblygu adweithyddion modiwlaidd bach. Mae hwn yn faes lle gallai cydweithredu rhwng Llywodraethau Cymru a'r DU greu twf economaidd, gallai helpu i ostwng costau ynni a gallai helpu'r DU gyda diogelu ffynonellau ynni. Felly, a wnaiff y Prif Weinidog gynnig ei gydweithrediad llawn i Brif Weinidog newydd y DU ar dyfu'r sector ynni niwclear ledled Cymru? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764370 41 En 2026-06-23T13:49:56 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=1198&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=1198&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I realise that the Member might be new to the Welsh Parliament, but if he wasn't, he would have heard me for 13 years, now, talking about the economic benefits that can arise from making an investment in nuclear in the right way, and looking at it in terms of what works for Wales. That's been, in a constituency Member role, my job in years past. My focus is exactly the same as First Minister now: it's to look at our energy needs, it's to look at our environmental obligations and the economic opportunities that can flow from investment, including in nuclear. There's nothing new in my saying that. I've been very consistent for many years on this.  Rwy'n sylweddoli efallai fod yr Aelod yn newydd i Senedd Cymru, ond pe na bai, byddai wedi fy nghlywed ers 13 mlynedd, bellach, yn sôn am y manteision economaidd a all ddeillio o fuddsoddi mewn ynni niwclear yn y ffordd gywir, ac edrych arno o ran yr hyn sy'n gweithio i Gymru. Dyna fu, mewn swyddogaeth Aelod etholaethol, fy ngwaith mewn blynyddoedd blaenorol. Mae fy mhwyslais i yn union yr un fath fel Prif Weinidog rŵan: mae'n fater o edrych ar ein hanghenion ynni, yn fater o edrych ar ein rhwymedigaethau amgylcheddol a'r cyfleoedd economaidd a all lifo o fuddsoddiad, gan gynnwys mewn ynni niwclear. Nid yw fi'n dweud hynny yn ddim byd newydd. Rwyf i wedi bod yn gyson iawn ers blynyddoedd lawer ar hyn. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764346 42 En 2026-06-23T13:50:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=1202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=1202&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764351 43 Cy 2026-06-23T13:50:35 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=1237&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=1237&l=en 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Arweinydd Llafur Cymru, Ken Skates. The leader of Welsh Labour, Ken Skates.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764353 44 En 2026-06-23T13:50:38 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=1240&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=1240&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Leader of Welsh Labour Arweinydd Llafur Cymru Skates, Ken Diolch, Lywydd. I'd like to pay tribute to Keir Starmer, if I may. He was one of the most decent and dignified of all politicians that I've known. On behalf of my group, I'd like to express my deepest thanks to the Prime Minister for his service to the nation.  First Minister, this week, of course, is Armed Forces Week, and we'll be paying tribute to and respecting our armed forces community. On Saturday, of course, it is Armed Forces Day itself. Could you clarify: do you believe that, in or out of the UK, you would like to see Wales as a full member of NATO? Diolch, Lywydd. Hoffwn dalu teyrnged i Keir Starmer, os caf i. Roedd yn un o'r gwleidyddion mwyaf parchus ac urddasol yr wyf i wedi eu hadnabod. Ar ran fy ngrŵp, hoffwn ddiolch o galon i Brif Weinidog y DU am ei wasanaeth i'r genedl.  Brif Weinidog, mae'n Wythnos y Lluoedd Arfog yr wythnos hon, wrth gwrs, a byddwn yn talu teyrnged i'n cymuned lluoedd arfog ac yn dangos parch atyn nhw. Ddydd Sadwrn, wrth gwrs, mae'n Ddiwrnod y Lluoedd Arfog ei hun. A allech chi egluro: a ydych chi'n credu, yn rhan o'r DU neu ar wahân i'r DU, yr hoffech chi weld Cymru fel aelod llawn o NATO? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764356 45 En 2026-06-23T13:51:13 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=1275&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=1275&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Neither I nor my party has ever advocated or suggested that the UK should pull out of NATO. It's never been the position of my party nor of my Government now, whatever some people may wish to represent. I believe in the principle and the practice of close integration when it comes to seeking peace. I believe that NATO, at this time of heightened tensions internationally, plays an important role. It would of course be for an independent Wales, in years to come, to decide on what kind of association or membership it would have with NATO. But, in terms of my position, it's as clear as that: NATO plays a very important role, and there's never been a suggestion that we would somehow call for the UK to withdraw from it.  Nid wyf i na fy mhlaid erioed wedi hyrwyddo nac awgrymu y dylai'r DU dynnu allan o NATO. Nid dyna fu safbwynt fy mhlaid erioed na safbwynt fy Llywodraeth rŵan, beth bynnag yr hoffai rhai pobl ei gyfleu. Rwy'n credu yn yr egwyddor a'r arfer o integreiddiad agos o ran ceisio sicrhau heddwch. Rwy'n credu bod NATO, ar yr adeg hon o densiynau uchel yn rhyngwladol, yn cyflawni swyddogaeth bwysig. Wrth gwrs, mater i Gymru annibynnol, yn y blynyddoedd i ddod, fyddai penderfynu ar ba fath o gysylltiad neu aelodaeth fyddai ganddi o ran NATO. Ond, o ran fy safbwynt i, mae mor eglur â hynny: mae NATO yn cyflawni swyddogaeth bwysig iawn, ac ni fu awgrym erioed y byddem ni rywsut yn galw ar y DU i dynnu'n ôl ohono. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764381 46 En 2026-06-23T13:52:02 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=1324&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=1324&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Skates, Ken First Minister, just on another point of clarity, in the past, you’ve said, and I quote, 'I don't reckon the population of Wales would feel inclined to spend on aircraft carriers.' Now, as you said, we now live in one of the most volatile periods any of us has ever experienced, and you're calling, and consistently calling, for drastic cuts in defence spending. Is that still your position? And do you believe that drastic cuts in defence should include cuts in cyber security, which keeps our democracy here in Wales safe from hostile threats from abroad? Brif Weinidog, dim ond ar bwynt arall o eglurder, yn y gorffennol, rydych chi wedi dweud, ac rwy'n dyfynnu, 'Dydw i ddim yn meddwl y byddai poblogaeth Cymru yn dueddol o fod eisiau gwario ar gludwyr cerbydau awyr.' Nawr, fel y gwnaethoch hi ddweud, rydym ni'n byw ar hyn o bryd yn un o'r cyfnodau mwyaf ymfflamychol y mae unrhyw un ohonom ni wedi ei weld erioed, ac rydych chi'n galw, ac yn galw yn gyson, am doriadau eithafol i wariant amddiffyn. Ai dyna eich safbwynt o hyd? Ac a ydych chi'n credu y dylai toriadau eithafol i amddiffyn gynnwys toriadau i seiberddiogelwch, sy'n cadw ein democratiaeth yma yng Nghymru yn ddiogel rhag bygythiadau gelyniaethus o dramor? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764386 47 En 2026-06-23T13:52:37 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=1359&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=1359&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The aircraft carriers—I will address the aircraft carriers issue, actually. That's the title of a book, isn't it, The Phenomenon of Welshness—or, 'How many aircraft carriers would an independent Wales need?' Answer: zero. That's rather different to what the Member is implying. Listen, I recognise, and my Government recognises, that we face changing threats, that we face very real threats, and that at those times there needs to be recognition of the need to invest properly in conventional defence. And nowadays, that very much includes cyber warfare, which, in a hybrid way, is already happening around us. So, in those terms, yes, I recognise the need to invest. But I do not recognise that it is up to UK Government, without discussion, to make decisions that impact the ability of Governments—be it in Wales or other parts of these islands—to invest in public services, as decisions are made unilaterally on defence. I think that these are very important principles that all of us in this Chamber should have strong opinions on. Y cludwyr cerbydau awyr—fe wnaf i roi sylw i fater y cludwyr cerbydau awyr, mewn gwirionedd. Mae hwnna'n deitl llyfr, onid yw, The Phenomenon of Welshness—or, 'How many aircraft carriers would an independent Wales need?' Ateb: sero. Mae hynny'n eithaf gwahanol i'r hyn y mae'r Aelod yn ei awgrymu. Gwrandewch, rwy'n cydnabod, ac mae fy Llywodraeth yn cydnabod, ein bod ni'n wynebu bygythiadau newidiol, ein bod ni'n wynebu bygythiadau real iawn, a bod angen cydnabod yr angen i fuddsoddi'n briodol mewn amddiffyn confensiynol ar yr adegau hynny. Ac y dyddiau yma, mae hynny'n sicr yn cynnwys seiber-ryfela, sydd, mewn ffordd hybrid, eisoes yn digwydd o'n cwmpas. Felly, yn y termau hynny, ydw, rwy'n cydnabod yr angen i fuddsoddi. Ond nid wyf i'n cydnabod ei fod yn fater i Lywodraeth y DU, heb drafodaeth, wneud penderfyniadau sy'n effeithio ar allu Llywodraethau—boed hynny yng Nghymru neu rannau eraill o'r ynysoedd hyn—i fuddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus, oherwydd mae penderfyniadau'n cael eu gwneud yn unochrog am amddiffyn. Rwy'n credu bod y rhain yn egwyddorion pwysig iawn y dylai pob un ohonom ni yn y Siambr hon fod â safbwyntiau cryf arnyn nhw. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764390 48 Cy 2026-06-23T13:53:53 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=1435&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=1435&l=en 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Darren Millar.  The leader of the Welsh Conservatives, Darren Millar. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764392 49 En 2026-06-23T13:53:55 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=1437&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=1437&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Leader of the Welsh Conservatives Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig Millar, Darren Diolch, Lywydd. First Minister, today your minority Government laid its very first supplementary budget. It included £145 million of extra funding for the Welsh NHS. You've heavily spun those figures to suggest that they will solve the problem with waiting lists, which do need to be addressed, of course, because as we all know they went up by 13,000 in the most recently published figures. And there are over 680,000 people now on waiting lists across Wales. But what patients don't need is just a sticking-plaster approach to getting to grips with this crisis. Can you honestly look those 680,000 patients in the eye today and really guarantee that this allocation will permanently reduce waiting times in Wales, or are you really adopting—and this is what I think is taking place—the same sticking-plaster approach of the previous Welsh Labour Government that failed to invest in the infrastructure to keep waiting times permanently down? Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, heddiw, fe wnaeth eich Llywodraeth leiafrifol osod ei chyllideb atodol gyntaf un. Roedd yn cynnwys £145 miliwn o gyllid ychwanegol ar gyfer GIG Cymru. Rydych chi wedi sbinio’r ffigurau hynny yn drwm i awgrymu y byddan nhw'n datrys y broblem gyda rhestrau aros, y mae angen mynd i'r afael â nhw, wrth gwrs, oherwydd fel yr ydym ni i gyd yn ei wybod, maen nhw wedi cynyddu 13,000 yn y ffigurau diweddaraf a gyhoeddwyd. Ac mae dros 680,000 o bobl bellach ar restrau aros ledled Cymru. Ond yr hyn nad oes ei angen ar gleifion yw dull plaster glynu yn unig o fynd i'r afael â'r argyfwng hwn. A allwch chi edrych yn onest ar y 680,000 o gleifion hynny yn eu llygaid heddiw a wir sicrhau y bydd y dyraniad hwn yn lleihau amseroedd aros yng Nghymru yn barhaol, neu a ydych chi mewn gwirionedd yn mabwysiadu—a dyma sy'n digwydd rwy'n credu—yr un dull plaster glynu â Llywodraeth Lafur flaenorol Cymru a fethodd â buddsoddi yn y seilwaith i gadw amseroedd aros i lawr yn barhaol? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764347 50 En 2026-06-23T13:55:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=1502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=1502&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764348 51 En 2026-06-23T13:55:05 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=1507&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=1507&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I welcome the question as a way for me to explain my firm belief that that is not what's going on, and I genuinely ask him to arrange a meeting quickly with my Cabinet Minister for Health and Care, so that he can talk the Member through what exactly is going on here. I think what we have seen in recent years is exactly what the Member describes: sticking-plaster solutions in order to get the statistics to a better place, when actually we need to build for the long term. I have made it clear—we made this a priority through the election campaign, and we're doing it now in Government—that it's not just about bringing down waiting times and saying, 'Phew, right, what next?' This is about making sure that we put the steps in place now that bring down the waiting times in a way that builds capacity in order to stop the waiting times from increasing again. Now, do I give concrete guarantees? Well, how far do we go in politics? But I tell you that that is exactly what we are aiming to do and what my Minister is spending every waking hour and, I'm sure, some sleeping hours thinking about too.  Rwy'n croesawu'r cwestiwn fel ffordd i mi esbonio fy nghred gadarn nad dyna beth sy'n digwydd, ac rwy'n gofyn iddo'n ddiffuant i drefnu cyfarfod yn gyflym gyda fy Ngweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal, fel y gall egluro i'r Aelod beth yn union sy'n digwydd yma. Rwy'n credu mai'r hyn yr ydym ni wedi ei weld yn ystod y blynyddoedd diwethaf yw'r union beth y mae'r Aelod yn ei ddisgrifio: atebion plaster glynu er mwyn cael yr ystadegau i le gwell, pan fo angen i ni adeiladu ar gyfer yr hirdymor mewn gwirionedd. Rwyf i wedi ei gwneud hi'n eglur—fe wnaethon ni hyn yn flaenoriaeth drwy'r ymgyrch etholiadol, ac rydym ni'n ei wneud rŵan mewn Llywodraeth—nad yw'n fater o leihau amseroedd aros yn unig a dweud, 'Diolch byth, iawn, beth nesaf?' Mae hyn yn fater o wneud yn siŵr ein bod ni'n rhoi'r camau ar waith rŵan sy'n lleihau'r amseroedd aros mewn ffordd sy'n cynyddu capasiti er mwyn atal yr amseroedd aros rhag cynyddu eto. Rŵan, a ydw i'n rhoi sicrwydd pendant? Wel, pa mor bell ydym ni'n mynd mewn gwleidyddiaeth? Ond rwy'n dweud wrthych chi mai dyna'n union yr ydym ni'n bwriadu ei wneud a'r hyn y mae fy Ngweinidog yn treulio bob awr yn effro ac, rwy'n siŵr, rhai oriau yn cysgu yn meddwl amdano hefyd.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764363 52 En 2026-06-23T13:56:11 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=1573&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=1573&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren Well, look, I'll believe it when I see it, frankly, because, let's face it, four out of the five last budgets agreed in this place, in the Senedd, were between you and the Labour Party agreeing on the investment going into the NHS, which has delivered the poor performance that has now come home to roost, I'm afraid, in terms of the longest waiting times in Britain, in terms of the poor performance of the ambulance service and in terms of the crumbling NHS estate. And it's not just, of course, the health service that's in dire need. I think lots of people were very disappointed to see, in the supplementary budget, not a single penny of additional support going to support businesses in Wales that are having to contend with the worst business rates regime in Britain; not a single extra penny going to support our farmers, who are having to contend with the dreadfully unsustainable farming scheme, hatched together between Plaid and Labour in the previous term; and, dreadfully, in spite of the fact that hundreds of millions of pounds have come to Wales as a direct consequence of spending on special educational needs in England, not a single extra penny being allocated to support additional learning needs pupils here in Wales. Why aren't you going to wake up and realise that they are as much of a priority as some of the other things that you are allocating cash to? Wel, edrychwch, fe wnaf i ei gredu pan fyddaf i'n ei weld, i fod yn onest, oherwydd, gadewch i ni ei wynebu, roedd pedair o'r pum cyllideb ddiwethaf y cytunwyd arnyn nhw yn y lle hwn, yn y Senedd, rhyngoch chi a'r Blaid Lafur yn cytuno ar y buddsoddiad sy'n mynd i'r GIG, sydd wedi cyflawni'r perfformiad gwael sydd bellach wedi dod yn ôl ar eich pen, rwy'n ofni, o ran yr amseroedd aros hiraf ym Mhrydain, o ran perfformiad gwael y gwasanaeth ambiwlans ac o ran ystad y GIG sydd ar chwâl. Ac nid y gwasanaeth iechyd yn unig, wrth gwrs, sydd mewn angen taer. Rwy'n credu bod llawer o bobl yn siomedig iawn o weld, yn y gyllideb atodol, dim un geiniog o gymorth ychwanegol yn mynd i gynorthwyo busnesau yng Nghymru sy'n gorfod ymdopi â'r gyfundrefn ardrethi busnes waethaf ym Mhrydain; dim un geiniog ychwanegol yn mynd i gefnogi ein ffermwyr, sy'n gorfod ymdopi â'r cynllun ffermio ofnadwy o anghynaliadwy, a luniwyd ar y cyd rhwng Plaid Cymru a Llafur yn y tymor blaenorol; ac, yn ofnadwy, er gwaethaf y ffaith fod cannoedd o filiynau o bunnoedd wedi dod i Gymru o ganlyniad uniongyrchol i wariant ar anghenion addysgol arbennig yn Lloegr, dim un geiniog ychwanegol yn cael ei dyrannu i gynorthwyo disgyblion anghenion dysgu ychwanegol yma yng Nghymru. Pam nad ydych chi'n mynd i ddeffro a sylweddoli eu bod nhw'n gymaint o flaenoriaeth â rhai o'r pethau eraill yr ydych chi'n dyrannu arian parod iddyn nhw? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764369 53 En 2026-06-23T13:57:37 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=1659&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=1659&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun It's a very, very long and multilevelled question. I'll try to address some elements of it, if I can. There's an element of contradiction there in asking us to throw money, for example, at the economy and at farming, when actually what we're saying is—and we've taken this action already in the first 37 days of Government—it's tackling bureaucracy, working in a different way with farmers, that can make a difference. It's the review of business rates; that will make a difference to businesses, for example. So, it's not just about throwing money, in the same way as he said himself that just giving money to health doesn't resolve the problem. He said that the investment has failed. It's not the money that was problematic in recent years, it's the fact that it wasn't used properly. That is exactly what we are aiming to do: to build sustainability into health and care. Finally, on the ALN issue, I absolutely recognise the seriousness of the challenge that we face, but, on that, it certainly isn't the case that a one-off payment will resolve the problems. This has to be a sustainable solution, building up over the next few years to have a system that works for families, that works for local authorities, and the education Minister is already working on that sustainable solution, which is really what we want, rather than quick fixes, which the Member said wasn't what he wanted either. Mae'n gwestiwn hir iawn, iawn ac aml-lefel. Fe wnaf i geisio rhoi sylw i rai elfennau ohono, os gallaf. Ceir elfen o wrthgyferbyniad yno wrth ofyn i ni daflu arian, er enghraifft, at yr economi ac at ffermio, pan mai'r hyn yr ydym ni'n ei ddweud mewn gwirionedd yw—ac rydym ni wedi cymryd y camau hyn eisoes yn y 37 diwrnod cyntaf o Lywodraeth—ei fod yn fater o fynd i'r afael â biwrocratiaeth, gweithio mewn gwahanol ffordd gyda ffermwyr, sy'n gallu gwneud gwahaniaeth. Mae'n fater o adolygu ardrethi busnes; bydd hynny'n gwneud gwahaniaeth i fusnesau, er enghraifft. Felly, nid yw'n fater o daflu arian yn unig, yn yr un ffordd ag y dywedodd ei hun nad yw rhoi arian i faes iechyd yn unig yn datrys y broblem. Dywedodd fod y buddsoddiad wedi methu. Nid yr arian oedd yn broblem yn ystod y blynyddoedd diwethaf, ond y ffaith na chafodd ei ddefnyddio yn iawn. Dyna'n union yr ydym ni'n bwriadu ei wneud: ymgorffori cynaliadwyedd ym maes iechyd a gofal. Yn olaf, ar fater ADY, rwy'n cydnabod yn llwyr ddifrifoldeb yr her sy'n ein hwynebu, ond, ar hynny, yn sicr nid yw'n wir y bydd taliad untro yn datrys y problemau. Mae'n rhaid i hwn fod yn ateb cynaliadwy, gan adeiladu dros y blynyddoedd nesaf i gael system sy'n gweithio i deuluoedd, sy'n gweithio i awdurdodau lleol, ac mae'r Gweinidog addysg eisoes yn gweithio ar yr ateb cynaliadwy hwnnw, a dyna beth rydym ni ei eisiau mewn gwirionedd, yn hytrach nag atebion cyflym, y dywedodd yr Aelod nad dyna y mae ef ei eisiau chwaith. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764374 54 Cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Cymdeithasau Tai a Landlordiaid Cymdeithasol Housing Associations and Registered Social Landlords 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764375 55 Cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12183 12183 Tom Montgomery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12183 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12183 Montomery, Tom 3. Beth fydd Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wella goruchwyliaeth o gymdeithasau tai a landlordiaid cymdeithasol cofrestredig? OQ64198 3. What will the Welsh Government do to improve the oversight of housing associations and registered social landlords? OQ64198 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764376 56 En 2026-06-23T13:59:11 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=1753&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=1753&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Llywydd, if I may firstly refer to my declaration of Members' interests, which states that a close family member sits on the board of a housing association. In answer to the question, we are committed to having well-regulated social housing, recognising that a safe and secure home underpins people's health, well-being and ability to build stable lives. The regulatory framework for registered social landlords in Wales has been revised to strengthen oversight, transparency and accountability, with a clear focus on outcomes for tenants. This framework is currently being rolled out across all RSLs. Lywydd, os caf i gyfeirio yn gyntaf at fy natganiad o fuddiannau Aelodau, sy'n nodi bod aelod agos o'r teulu yn aelod o fwrdd cymdeithas dai. I ateb y cwestiwn, rydym ni wedi ymrwymo i gael tai cymdeithasol wedi'u rheoleiddio'n dda, gan gydnabod bod cartref diogel yn sail i iechyd a llesiant pobl a'u gallu i adeiladu bywydau sefydlog. Mae'r fframwaith rheoleiddio ar gyfer landlordiaid cymdeithasol cofrestredig yng Nghymru wedi cael ei ddiwygio i gryfhau trosolwg, tryloywder ac atebolrwydd, â phwyslais eglur ar ganlyniadau i denantiaid. Mae'r fframwaith hwn wrthi'n cael ei gyflwyno ar hyn o bryd ar draws pob landlord cymdeithasol cofrestredig. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764378 57 En 2026-06-23T13:59:44 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=1786&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=1786&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12183 12183 Tom Montgomery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12183 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12183 Montomery, Tom Thank you, First Minister. Many registered social landlords have been partly or entirely born out of the transfer of housing stock from local authorities. However, RSLs are more than just landlords, with housing waiting lists, waste management and anti-social behaviour, to name just some of the areas in which RSLs are key stakeholders. Despite the important role that they play in our towns and villages and the huge sums of public money that RSLs receive, these bodies do not directly report to the councils or the areas that they serve. First Minister, will you commit to reviewing this, with the aim of making RSLs more directly accountable to the local authorities they operate within? Diolch, Brif Weinidog. Mae llawer o landlordiaid cymdeithasol cofrestredig wedi deillio'n rhannol neu'n llwyr o drosglwyddo stoc tai o awdurdodau lleol. Fodd bynnag, mae landlordiaid cymdeithasol cofrestredig yn fwy na landlordiaid yn unig, â rhestrau aros am dai, rheoli gwastraff ac ymddygiad gwrthgymdeithasol, i enwi dim ond rhai o'r meysydd lle mae landlordiaid cymdeithasol cofrestredig yn rhanddeiliaid allweddol. Er gwaethaf y rhan bwysig y maen nhw'n ei chwarae yn ein trefi a'n pentrefi a'r symiau enfawr o arian cyhoeddus y mae landlordiaid cymdeithasol cofrestredig yn eu derbyn, nid yw'r cyrff hyn yn adrodd yn uniongyrchol i'r cynghorau na'r ardaloedd y maen nhw'n eu gwasanaethu. Brif Weinidog, a wnewch chi ymrwymo i adolygu hyn, gyda'r nod o wneud landlordiaid cymdeithasol cofrestredig yn fwy atebol yn uniongyrchol i'r awdurdodau lleol y maen nhw'n gweithredu ynddyn nhw? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764355 58 En 2026-06-23T14:00:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=1802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=1802&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764365 59 Cy 2026-06-23T14:01:44 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=1906&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=1906&l=en 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764358 60 En 2026-06-23T14:00:27 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=1829&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=1829&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun RSLs do have very close relationships within the local authority areas in which they operate. Many of them operate across multiple local authority areas. That is why it's so important that central regulation is in place, overseen by the Welsh Government and reviewed regularly to make sure that it is effective and that it's delivering the kind of social housing that we need. All social housing tenants have the right to a safe and secure home. I think that's so important. We work closely with registered social landlords and stock-holding local authorities to ensure this. The regulatory framework, which is central, is designed in that way to protect tenants and to protect public investment too, through effective oversight. And remember that each RSL will receive an annual regulatory judgment in order to give people assurance that we are upholding the standards that people deserve and expect within the social landlord sector. Mae gan landlordiaid cymdeithasol cofrestredig berthynas agos iawn o fewn yr ardaloedd awdurdod lleol lle maen nhw'n gweithredu. Mae llawer ohonyn nhw'n gweithredu ar draws sawl ardal awdurdod lleol. Dyna pam mae hi mor bwysig bod rheoleiddio canolog yn weithredol, wedi'i oruchwylio gan Lywodraeth Cymru a'i adolygu'n rheolaidd i wneud yn siŵr ei fod yn effeithiol a'i fod yn darparu'r math o dai cymdeithasol sydd eu hangen arnom ni. Mae gan bob tenant tai cymdeithasol yr hawl i gartref diogel. Rwy'n credu bod hynny mor bwysig. Rydym ni'n gweithio'n agos gyda landlordiaid cymdeithasol cofrestredig ac awdurdodau lleol sy'n dal stoc dai i sicrhau hyn. Mae'r fframwaith rheoleiddio, sy'n ganolog, wedi'i ddylunio yn y modd hwnnw i ddiogelu tenantiaid ac i ddiogelu buddsoddiad cyhoeddus hefyd, trwy oruchwyliaeth effeithiol. A chofiwch y bydd pob landlord cymdeithasol cofrestredig yn derbyn dyfarniad rheoleiddiol blynyddol er mwyn rhoi sicrwydd i bobl ein bod ni'n cynnal y safonau y mae pobl yn eu haeddu ac yn eu disgwyl yn y sector landlordiaid cymdeithasol. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764367 61 En 2026-06-23T14:01:49 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=1911&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=1911&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw First Minister, could you elaborate further on the current position of housing associations in Wales in terms of their number and their interaction with local authorities? In particular, the experience that is common amongst stock-holding local authorities is that housing associations are able to offer better payment for development managers and are therefore poaching staff from councils and, in turn, making it harder for councils to build housing. This issue could be compounded, I suspect, by your creation of Unnos. How will you resolve the current issue and ensure that the creation of Unnos doesn't exacerbate the problem further? Brif Weinidog, a allech chi ymhelaethu ymhellach ar sefyllfa bresennol cymdeithasau tai yng Nghymru o ran eu nifer a'u rhyngweithio ag awdurdodau lleol? Yn benodol, y profiad sy'n gyffredin ymhlith awdurdodau lleol sy'n dal stoc dai yw bod cymdeithasau tai yn gallu cynnig gwell taliad i reolwyr datblygu ac maen nhw felly'n dwyn staff o gynghorau a thrwy hynny yn ei gwneud hi'n anoddach i gynghorau adeiladu tai. Gallai'r mater hwn gael ei waethygu, rwy'n amau, gan eich penderfyniad i greu Unnos. Sut wnewch chi ddatrys y broblem bresennol a sicrhau nad yw creu Unnos yn gwaethygu'r broblem ymhellach? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764371 62 En 2026-06-23T14:02:30 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=1952&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=1952&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The establishment of Unnos is all about freeing up the building of social housing; it's about finding new and innovative ways of delivering. We have a sector that works in different ways. We have the housing stock retained within some local authorities and we have the plethora of registered social landlords too. We are clear that we want to streamline and make more effective the process of delivering social housing. We've committed to delivering at least 20,000 new social homes by 2030 and that is what the Minister is already setting out to do. Diben llwyr sefydlu Unnos yw rhyddhau'r gwaith o adeiladu tai cymdeithasol; mae'n fater o ddod o hyd i ffyrdd newydd ac arloesol o gyflawni. Mae gennym ni sector sy'n gweithio mewn gwahanol ffyrdd. Mae gennym ni'r stoc dai a gedwir o fewn rhai awdurdodau lleol ac mae gennym ni'r llu o landlordiaid cymdeithasol cofrestredig hefyd. Rydym ni'n eglur ein bod ni eisiau symleiddio'r broses o ddarparu tai cymdeithasol a'i gwneud yn fwy effeithiol. Rydym ni wedi ymrwymo i ddarparu o leiaf 20,000 o gartrefi cymdeithasol newydd erbyn 2030 a dyna'r hyn y mae'r Gweinidog eisoes yn mynd ati i'w wneud. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764377 63 En 2026-06-23T14:03:59 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2041&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2041&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 4787 4787 Peter Fox AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4787 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4787 Fox, Peter First Minister, as you'll know, there is no longer a requirement for RSLs to have elected representatives on their boards. Indeed, many of them are already divesting themselves, or have done already, of local representatives. How can you, the Welsh Government, be confident that these organisations are acting in the best interests of local communities, without that direct democratic oversight? Are you satisfied that RSLs are being held to account effectively in the absence of elected representation? Brif Weinidog, fel y byddwch chi'n gwybod, nid oes gofyniad mwyach i landlordiaid cymdeithasol cofrestredig fod â chynrychiolwyr etholedig ar eu byrddau. Yn wir, mae llawer ohonyn nhw eisoes yn gwaredu eu hunain, neu wedi gwneud eisoes, o gynrychiolwyr lleol. Sut allwch chi, Llywodraeth Cymru, fod yn hyderus bod y sefydliadau hyn yn gweithredu er budd pennaf cymunedau lleol, heb y trosolwg democrataidd uniongyrchol hwnnw? A ydych chi'n fodlon bod landlordiaid cymdeithasol cofrestredig yn cael eu dwyn i gyfrif yn effeithiol yn absenoldeb cynrychiolaeth etholedig? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764379 64 En 2026-06-23T14:03:42 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2024&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2024&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Member raises perfectly valid questions. As with so many things, we keep these things under review. But it was in August last year that the previous Government introduced a revised regulatory framework. Every time there is a revision of the regulatory framework, it is about making sure that the system works well and that there is accountability within it. Keeping abreast of any challenges or weaknesses in that accountability is something that my Minister will be eager to do. Mae'r Aelod yn codi cwestiynau cwbl ddilys. Fel gyda chynifer o bethau, rydym ni'n adolygu'r pethau hyn yn barhaus. Ond ym mis Awst y llynedd y cyflwynodd y Llywodraeth flaenorol fframwaith rheoleiddio diwygiedig. Bob tro y bydd diwygiad i'r fframwaith rheoleiddio, ei ddiben yw gwneud yn siŵr bod y system yn gweithio'n dda a bod atebolrwydd ynddi. Mae cadw i fyny ag unrhyw heriau neu wendidau yn yr atebolrwydd hwnnw yn rhywbeth y bydd fy Ngweinidog yn awyddus i'w wneud. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764383 65 Cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Cyllid ar gyfer Cludiant i'r Ysgol Funding for School Transport 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764384 66 Cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 11971 11971 Llŷr Powell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=11971 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr 4. Pa asesiad y mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o ddigonolrwydd cyllid ar gyfer cludiant i'r ysgol? OQ64228 4. What assessment has the First Minister made of the adequacy of funding for school transport? OQ64228 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764385 67 En 2026-06-23T14:04:21 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2063&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2063&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Local authorities have responsibility for school transport, and we work closely with them to support access to education. I recognise the importance of ensuring that learners can travel safely and can travel affordably. As part of this, we're extending the £1 bus fare scheme for young people, to reduce costs and widen access to education. We will work with partners across Government to consider how the system can best meet learners’ needs. Awdurdodau lleol sy'n gyfrifol am gludiant i'r ysgol, ac rydym ni'n gweithio'n agos â nhw i gefnogi mynediad at addysg. Rwy'n cydnabod pwysigrwydd sicrhau y gall dysgwyr deithio'n ddiogel ac y gallan nhw deithio'n fforddiadwy. Yn rhan o hyn, rydym ni'n ymestyn y cynllun tocynnau bws am £1 i bobl ifanc, i leihau costau ac i ehangu mynediad at addysg. Byddwn yn gweithio gyda phartneriaid ar draws y Llywodraeth i ystyried sut y gall y system ddiwallu anghenion dysgwyr orau. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764387 68 En 2026-06-23T14:04:45 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2087&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2087&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=11971 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Thank you for that answer. First Minister, hundreds of pupils are facing cuts to essential school transport in the Caerphilly County Borough Council area. I joined with protesters a few weeks ago, and I've walked the potential new route myself. Though it falls within the statutory distance, the incline for those pupils makes it quite an extensive walk to school. Given the budget is coming forward today, will he now commit to the £300,000 that Caerphilly County Borough Council is trying to save and give those parents the assurance their children won't be having a difficult walk to school in all sorts of weather? Diolch am yr ateb yna. Brif Weinidog, mae cannoedd o ddisgyblion yn wynebu toriadau i gludiant hanfodol i'r ysgol yn ardal Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili. Ymunais â phrotestwyr ychydig wythnosau yn ôl, ac rwyf i wedi cerdded y llwybr newydd posibl fy hun. Er ei fod o fewn y pellter statudol, mae'r llethr i'r disgyblion hynny yn ei gwneud hi'n daith gerdded estynedig i'r ysgol. O gofio bod y gyllideb yn cael ei chyflwyno heddiw, a wnaiff ef ymrwymo nawr i'r £300,000 y mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili yn ceisio ei arbed a rhoi'r sicrwydd i'r rhieni hynny na fydd gan eu plant daith gerdded anodd i'r ysgol ym mhob math o dywydd? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764362 69 En 2026-06-23T14:05:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2102&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764373 70 En 2026-06-23T14:05:27 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2129&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2129&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun We as Members representing constituencies in all parts of Wales, I can guarantee you, will receive correspondence from parents at times that have concerns, quite rightly, about the provision of school transport. This is a matter of concern for them, but these are local decisions to be made by local authorities. I understand, as the Member alluded to, that the Caerphilly offer is actually more generous than the statutory offer. It's challenging. I note the Reform leader of Warwickshire council took a fair bit of flak when he proposed extending the statutory walking distance for school pupils potentially up to 5 miles. These are decisions that are challenging for local authorities everywhere, but my Government will continue working with local authorities to try to find more long-term solutions for what is clearly an issue of concern. Byddwn ni fel Aelodau sy'n cynrychioli etholaethau ym mhob rhan o Gymru, gallaf eich sicrhau chi, yn derbyn gohebiaeth gan rieni ar adegau sydd â phryderon, yn gwbl briodol, am y ddarpariaeth o gludiant i'r ysgol. Mae hyn yn destun pryder iddyn nhw, ond mae'r rhain yn benderfyniadau lleol i'w gwneud gan awdurdodau lleol. Rwy'n deall, fel y soniodd yr Aelod, bod cynnig Caerffili mewn gwirionedd yn fwy hael na'r cynnig statudol. Mae'n heriol. Rwy'n sylwi bod arweinydd Reform cyngor Swydd Warwick wedi cael cryn dipyn o feirniadaeth pan gynigiodd ymestyn y pellter cerdded statudol i ddisgyblion ysgol o bosibl hyd at 5 milltir. Mae'r rhain yn benderfyniadau sy'n heriol i awdurdodau lleol ym mhobman, ond bydd fy Llywodraeth yn parhau i weithio gydag awdurdodau lleol i geisio dod o hyd i atebion mwy hirdymor ar gyfer yr hyn sy'n amlwg yn fater sy'n peri pryder. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764394 71 Cy 2026-06-23T14:06:24 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2186&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2186&l=en 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12149 12149 Lis McLean AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12149 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12149 McLean, Lis Mae hwn yn rhywbeth sydd gyda fi yn gyffredin â Llŷr fan hyn, a dyw hwn ddim yn mynd i ddigwydd yn aml, so mae'n werth sôn amdano. Fe wnes i gerdded hefyd gyda'r plant a phobl ifanc yn ein hardal ni a chario ymlaen â'r gwaith arbennig mae Heledd Fychan wedi ei wneud yn ei rôl flaenorol i gefnogi'r grŵp yna, Save the School Transport, sydd yn weithredol iawn yn Rhondda Cynon Taf. Ro'n i jest eisiau gofyn cwestiwn. Mae angen adolygiad llawn o'r Mesur Teithio gan Ddysgwyr (Cymru) 2008, ond rwy'n gwerthfawrogi y bydd hwn yn cymryd amser. Felly a wnaiff y Llywodraeth weithio'n agos gyda'r awdurdodau lleol i sicrhau gwelliannau uniongyrchol ac ymarferol? This is something that I have in common with Llŷr, and this isn't going to happen often, so it's worth mentioning. I also walked with the children and young people in our area, continuing the excellent work that Heledd Fychan had done in her previous role in supporting that group, Save the School Transport, which is very active in Rhondda Cynon Taf. I just wanted to ask a question. We need a full review of the Learner Travel (Wales) Measure 2008, but I do appreciate that this will take time. Therefore, will the Government work closely with local authorities to ensure direct and practical improvements? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764401 72 Cy 2026-06-23T14:07:11 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2233&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2233&l=en 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae hwn yn un o'r materion yna, fel y dywedodd yr Aelod, lle bydd yna gydweithio yn lleol, dwi'n gobeithio, ar faterion sydd o bryder i rieni. Yr ateb byr i'r cwestiwn yna ydy y byddwn ni yn sicr yn gweithio efo awdurdodau lleol i chwilio am ffyrdd o wella. Does yna ddim atebion syml yn fan hyn, ond mi ydyn ni wedi ymrwymo i weithio efo partneriaid—ac nid yn unig llywodraeth leol, ond rhieni a dysgwyr eu hunain—er mwyn sicrhau newid yn yr hirdymor. This is one of those issues, as the Member said, where there will be local collaboration, I would hope, on issues that are of concern to parents. The short answer to that question is that we will certainly be working with local authorities to seek ways of improving things. There are no simple answers on this issue, but we have committed to working with partners—and not just local government, but parents as well, and the learners themselves—in order to ensure change in the long term. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764406 73 En 2026-06-23T14:07:45 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2267&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2267&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5038 5038 Jayne Bryant AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5038 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne Home-to-school transport is essential for many families across Wales, not only to make sure young people get to school or college, but to enable parents to get to work. As you alluded to, Prif Weinidog, Caerphilly County Borough Council has the most generous home-to-school transport offer in Wales. What plans does the Welsh Government have to highlight Caerphilly County Borough Council's good work in this area? Does the First Minister agree that any improvements to access under the learner travel Measure must be accompanied by additional funding from the Welsh Government to local authorities? Mae cludiant o'r cartref i'r ysgol yn hanfodol i lawer o deuluoedd ledled Cymru, nid yn unig i wneud yn siŵr bod pobl ifanc yn cyrraedd yr ysgol neu'r coleg, ond i alluogi rhieni i fynd i'r gwaith. Fel gwnaethoch chi sôn, Brif Weinidog, Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili sydd â'r cynnig cludiant o'r cartref i'r ysgol mwyaf hael yng Nghymru. Pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i dynnu sylw at waith da Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili yn y maes hwn? A yw'r Prif Weinidog yn cytuno bod yn rhaid i unrhyw welliannau i fynediad o dan y Mesur teithio gan ddysgwyr gael eu hategu gan gyllid ychwanegol gan Lywodraeth Cymru i awdurdodau lleol? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764408 74 Cy 2026-06-23T14:08:24 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2306&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2306&l=en 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Heb amheuaeth, mae yna enghreifftiau o arfer da ar draws Cymru, ac mi wnes i gyfeirio at y sefyllfa yng Nghaerffili. Mi fydd yr un peth yn wir mewn awdurdodau lleol hefyd. Ond mae hi'n amlwg yn wir fod yna heriau yn wynebu pob awdurdod lleol, yn cynnwys Caerffili, fel mae'r cwestiynwr wedi ei godi heddiw. Mae hwn yn fater sydd yn effeithio ar gyfleon pobl ifanc. Mae sicrhau mynediad i gyfleon dysgu yn bwysig iawn. Mae yna adolygiad yn barod yn digwydd o gwmpas sicrhau bod mynediad i addysg Gymraeg yn rhywbeth sydd ddim yn cael ei effeithio gan broblemau mynediad. Mae'r Llywodraeth, fel dwi'n dweud, tra'n wynebu, fel llywodraeth leol, cyfyngiadau ar faint o adnoddau sydd ar gael, yn benderfynol o weithio efo partneriaid i weld lle mae modd gwneud penderfyniadau sydd yn hwyluso trafnidiaeth i'n plant a'n pobl ifanc ni. Without doubt, there are examples of good practice across Wales, and I referred to the situation in Caerphilly. The same will be true in other local authorities too. But it's clearly true that there are challenges facing all local authorities, including Caerphilly, as the Member mentioned today. This is an issue that impacts on the opportunities available to young people. Securing access to learning opportunities is very important. There is already a review ongoing in terms of ensuring that access to Welsh-medium education is something that isn't impacted by access issues. As I said, the Government, whilst facing limitations in terms of the resources available, as do local authorities, is determined to work with partners to see where it is possible to make decisions that facilitate transport for children and young people.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764420 75 En 2026-06-23T14:09:26 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2368&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2368&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 145 145 Paul Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=145 Davies, Paul First Minister, people in Ceredigion Penfro are concerned that the actual 3-mile statutory walking distance rule is outdated and doesn't work for pupils living in rural communities. In areas like Rhydyfelin in Ceredigion, pupils living under 3 miles from Aberystwyth secondary schools are not eligible for free transport and are instead sometimes dropped off in Llanfarian, the nearest village over 3 miles away. There's no pavement between these villages, and the busy trunk road poses serious safety risks. While many pupils use the cycle path, it's unlit, hazardous in winter, and there have been multiple incidents. Therefore, First Minister, will you commit to undertaking a review of the Welsh Government's school transport policy, so that it can better respond to the needs of pupils living in rural areas, and can you tell us what additional support you will provide to authorities to help them improve safety and access for pupils in these communities? Brif Weinidog, mae pobl yng Ngheredigion Penfro yn bryderus fod y rheol pellter cerdded statudol 3 milltir yn hen ffasiwn ac nad yw'n gweithio i ddisgyblion sy'n byw mewn cymunedau gwledig. Mewn ardaloedd fel Rhydyfelin yng Ngheredigion, nid yw disgyblion sy'n byw llai na 3 milltir o ysgolion uwchradd Aberystwyth yn gymwys i gael cludiant am ddim ac yn hytrach maen nhw weithiau'n cael eu gollwng yn Llanfarian, y pentref agosaf dros 3 milltir i ffwrdd. Nid oes palmant rhwng y pentrefi hyn, ac mae'r gefnffordd brysur yn peri risgiau diogelwch difrifol. Er bod llawer o ddisgyblion yn defnyddio'r llwybr beicio, nid yw wedi'i oleuo, mae'n beryglus yn y gaeaf, a bu sawl digwyddiad. Felly, Brif Weinidog, a wnewch chi ymrwymo i gynnal adolygiad o bolisi cludiant i'r ysgol Llywodraeth Cymru, fel y gall ymateb yn well i anghenion disgyblion sy'n byw mewn ardaloedd gwledig, ac a allwch chi ddweud wrthym ni pa gymorth ychwanegol y byddwch chi'n ei ddarparu i awdurdodau i'w helpu i wella diogelwch a mynediad i ddisgyblion yn y cymunedau hyn? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764380 76 En 2026-06-23T14:10:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2402&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764388 77 En 2026-06-23T14:11:25 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2487&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2487&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764389 78 En 2026-06-23T14:11:28 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2490&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2490&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764391 79 En 2026-06-23T14:11:36 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2498&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2498&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764382 80 Cy 2026-06-23T14:10:28 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2430&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2430&l=en 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Unwaith eto, mae'r rhain yn enghreifftiau lleol, fel y bydd gan bob Aelod. Dwi'n atgoffa eto mai penderfyniadau i awdurdodau lleol ydy'r rhain yn y pen draw. Mae yna gwestiynau yn codi o ran llwybrau teithio llesol yn y cwestiwn yna. Mae hwnnw, o bosib, yn fater gwahanol, ond sydd ag impact ar deithio i'r ysgol. Dwi'n atgoffa'r Senedd am y trafod fu rhwng Plaid Cymru mewn gwrthblaid a'r Llywodraeth ddiwethaf er mwyn sicrhau setliad cadarn ar gyfer 2026-27, sy'n sicrhau £112 miliwn er mwyn cryfhau'r grant cymorth refeniw gymaint ag y gallwn ni, er mwyn rhoi gwaelodlin mor gadarn ag y gallwn ni i lywodraeth leol. Mae'r rhain yn benderfyniadau anodd. Ydw i'n credu bod angen i ni fod yn adolygu drwy'r amser sut mae prosesau'n gweithio? Dwi'n gobeithio fy mod i wedi gwneud yn glir heddiw fy mod i.  Once again, these are local examples, as all Members will have. I remind us all once again that these are decisions for local authorities at the end of the day. There are questions raised about active travel routes in that question. That is possibly a different issue, but an issue that does have an impact on travel to school. I remind the Senedd about the discussions that went on between Plaid Cymru in opposition and the last Government in order to ensure a robust settlement for 2026-27, ensuring £112 million in order to strengthen the revenue support grant as much as we possibly could in order to give us as robust a baseline as we could for local government. These are difficult decisions. Do I believe we need to be reviewing constantly how processes are working? I think I've made it clear that that is the case. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764410 81 Cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Adfywio'r Stryd Fawr Regenerating High Streets 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764411 82 Cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12152 12152 Carmelo Colasanto AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12152 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12152 Colasanto, Carmelo 5. Beth yw strategaeth Llywodraeth Cymru ar gyfer adfywio'r stryd fawr a chynyddu nifer yr ymwelwyr i fusnesau lleol? OQ64232 5. What is the Welsh Government's strategy for regenerating high streets and increasing footfall for local businesses? OQ64232 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764412 83 En 2026-06-23T14:11:36 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2498&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2498&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun We are revitalising the approach to high streets, including establishing a town-centre taskforce to identify practical measures, such as non-domestic rates and planning reforms, to support high streets and local businesses. We want our high streets to thrive and to play a strong role in local economies for the future. Rydym ni'n adfywio'r dull o ymdrin â strydoedd mawr, gan gynnwys sefydlu tasglu canol trefi i nodi mesurau ymarferol, fel ardrethi annomestig a diwygiadau cynllunio, i gefnogi strydoedd mawr a busnesau lleol. Rydym ni eisiau i'n strydoedd mawr ffynnu a chwarae rhan gref mewn economïau lleol ar gyfer y dyfodol. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764393 84 En 2026-06-23T14:11:52 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2514&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2514&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12152 12152 Carmelo Colasanto AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12152 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12152 Colasanto, Carmelo Thank you, First Minister. As you know, I'm an MS for Carmarthenshire. I've witnessed the long-term decline of Llanelli town centre, driven by a combination of socioeconomic and retail challenges. The loss of traditional industries in the town has reduced local employment opportunities and weakened the spending power within the community. At the same time, the growth of out-of-town retail parks has exacerbated the problem, offering free parking and larger stores, which have drawn shoppers away from the town centre. Several retailers have also closed their town-centre branches. This is compounded by antisocial behaviour and crime, which have further affected the town's attractiveness to residents, businesses and visitors. Changing consumer habits have also played a vital role, with people choosing online shopping over the high street. As a result, vacancy rates in the town have risen sharply. A retail survey conducted in 2023 found 83 of Llanelli's 214 stores or retail units vacant, representing a vacancy rate of 38 per cent. While regeneration projects are under way, progress has been very slow. Therefore, my question to you, First Minister, is this: what will this Government do to address these challenges, strengthen its current strategy and deliver safer, stronger and more economically viable town centres for communities such as Llanelli, given that the county council is a Plaid-led council? Diolch, Brif Weinidog. Fel y gwyddoch chi, rwy'n AS dros Sir Gaerfyrddin. Rwyf i wedi gweld dirywiad hirdymor canol tref Llanelli, wedi'i ysgogi gan gyfuniad o heriau economaidd-gymdeithasol a manwerthu. Mae colli diwydiannau traddodiadol yn y dref wedi lleihau cyfleoedd gwaith lleol ac wedi gwanhau'r grym gwario yn y gymuned. Ar yr un pryd, mae twf parciau manwerthu y tu allan i'r dref wedi gwaethygu'r broblem, gan gynnig lleoedd parcio am ddim a siopau mwy, sydd wedi tynnu siopwyr oddi wrth ganol y dref. Mae sawl manwerthwr hefyd wedi cau eu canghennau yng nghanol y dref. Mae hyn yn cael ei waethygu gan ymddygiad gwrthgymdeithasol a throseddu, sydd wedi effeithio ymhellach ar atyniad y dref i drigolion, busnesau ac ymwelwyr. Mae newid i arferion defnyddwyr hefyd wedi chwarae rhan hanfodol, â phobl yn dewis siopa ar-lein dros y stryd fawr. O ganlyniad, mae cyfraddau adeiladau gwag yn y dref wedi codi'n sydyn. Canfu arolwg manwerthu a gynhaliwyd yn 2023 fod 83 o 214 o siopau neu unedau manwerthu Llanelli yn wag, sy'n cyfateb i gyfradd swyddi gwag o 38 y cant. Er bod prosiectau adfywio ar y gweill, mae cynnydd wedi bod yn araf iawn. Felly, fy nghwestiwn i chi, Brif Weinidog, yw hwn: beth fydd y Llywodraeth hon yn ei wneud i fynd i'r afael â'r heriau hyn, i gryfhau ei strategaeth bresennol ac i ddarparu canol trefi mwy diogel, cryfach ac economaidd hyfyw i gymunedau fel Llanelli, o gofio bod y cyngor sir yn gyngor dan arweiniad Plaid Cymru? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764395 85 En 2026-06-23T14:13:12 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2594&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2594&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I agree with the frustration that is voiced by the Member. This is a matter of real concern to me—that when people see their town centre, they often think it's their town centre that is the bad one. I took part in an inquiry by the British-Irish Parliamentary Assembly a few years ago, where we visited high streets across Wales, Northern Ireland and England. The truth is that the high street has been decimated in so many areas. That sense that it's your own area that is falling apart leads to a breakdown in social cohesion too. So, there's good reason why we need to address this. That is why establishing that town centres taskforce is so important. It's why the work on that is getting under way now. It's building, actually, on work that has been in place in recent years on the 'town centre first' policy. I hope this is an area that we might be able to co-operate on, because my Government's policy also is very much built around the need to redress the balance that has seen the proliferation of out-of-town at the cost, it seems, of our town centres. That will be very much the thrust of the work of the town centres taskforce, looking at all those tools at its disposal around business rates and so on, to see if we can really energise our town centres in a way that we haven't seen for a long time.  Rwy'n cytuno â'r rhwystredigaeth sy'n cael ei leisio gan yr Aelod. Mae hwn yn fater sy'n destun pryder gwirioneddol i mi—sef pan fydd pobl yn gweld canol eu tref, maen nhw'n aml yn meddwl mai canol eu tref nhw yw'r un gwael. Cymerais ran mewn ymchwiliad gan y Cynulliad Seneddol Prydeinig-Gwyddelig ychydig flynyddoedd yn ôl, lle gwnaethom ni ymweld â strydoedd mawr ledled Cymru, Gogledd Iwerddon a Lloegr. Y gwir yw bod y stryd fawr wedi cael ei anrheithio mewn cynifer o ardaloedd. Mae'r teimlad hwnnw mai eich ardal eich hun sy'n syrthio'n ddarnau yn arwain at chwalfa o ran cydlyniant cymdeithasol hefyd. Felly, ceir rheswm da pam mae angen i ni fynd i'r afael â hyn. Dyna pam mae sefydlu'r tasglu canol trefi hwnnw mor bwysig. Dyna pam mae'r gwaith ar hynny yn cychwyn nawr. Mae'n adeiladu, a dweud y gwir, ar waith sydd wedi bod yn weithredol yn ystod y blynyddoedd diwethaf ar y polisi 'canol trefi yn gyntaf'. Rwy'n gobeithio bod hwn yn faes efallai y gallwn ni gydweithio arno, oherwydd mae polisi fy Llywodraeth hefyd wedi'i adeiladu yn sicr ar yr angen i wella'r cydbwysedd sydd wedi arwain at ledaeniad darpariaethau y tu allan i'r dref ar draul, mae'n ymddangos, canol ein trefi. Dyna'n sicr fydd byrdwn gwaith y tasglu canol trefi, gan edrych ar yr holl arfau hynny sydd ar gael iddo o ran ardrethi busnes ac yn y blaen, i weld a allwn ni wir danio canol ein trefi mewn ffordd nad ydym ni wedi ei weld ers amser maith.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764398 86 En 2026-06-23T14:14:41 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2683&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2683&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12151 12151 Matthew Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12151 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12151 Jones, Matthew Pontypool has suffered severely from shop closures over many years. Unfortunately, empty units have become a feature, with many absentee landlords sadly uninterested in the town's future. Many top-down regeneration efforts haven't succeeded either, despite best efforts. But there are reasons to be optimistic. Pontypool’s indoor market has unique and locally owned businesses at the heart of the town, and there are tireless volunteers, like Friends of Pontypool Town, who you met recently, Prif Weinidog, working to develop and improve facilities and support local entrepreneurs. Does the First Minister agree that local voices need to be central to the regeneration efforts of towns like Pontypool? And does he agree that compulsory purchase orders should be used to bring long-empty spaces back into use? Diolch. Mae Pont-y-pŵl wedi dioddef yn ddifrifol o gau siopau dros flynyddoedd lawer. Yn anffodus, mae unedau gwag wedi dod yn nodwedd, â llawer o landlordiaid absennol yn anffodus heb unrhyw ddiddordeb yn nyfodol y dref. Nid yw llawer o ymdrechion adfywio o'r brig i lawr wedi llwyddo chwaith, er gwaethaf yr ymdrechion gorau. Ond ceir rhesymau i fod yn optimistaidd. Mae gan farchnad dan do Pont-y-pŵl fusnesau unigryw a lleol yng nghanol y dref, ac mae gwirfoddolwyr diflino, fel Cyfeillion Tref Pont-y-pŵl, y gwnaethoch chi gyfarfod â nhw yn ddiweddar, Brif Weinidog, yn gweithio i ddatblygu a gwella cyfleusterau a chefnogi entrepreneuriaid lleol. A yw'r Prif Weinidog yn cytuno bod angen i leisiau lleol fod yn ganolog i ymdrechion adfywio trefi fel Pont-y-pŵl? Ac a yw'n cytuno y dylid defnyddio gorchmynion prynu gorfodol i ddod â mannau sydd wedi bod yn wag ers amser maith yn ôl i ddefnydd? Diolch. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764400 87 En 2026-06-23T14:15:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2702&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764407 88 En 2026-06-23T14:15:38 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2740&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2740&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I very much enjoyed my visit to Pontypool with the Member recently and, yes, we visited High Street and the market then. There's a real sense of community and wanting to inject new life, and a real sign of that new life. Should local voices be heard? Absolutely. We want to build our local economies for the people that live in them, and they should be able to map the kind of communities that they want. On compulsory purchase, yes, it's a tool in the toolbox, one that is usually a tool of last resort. But, maybe just segueing from compulsory purchase to enforcement, certainly on enforcement we are supporting local authorities to take enforcement action, where appropriate, with the empty property enforcement fund, helping de-risk action on some problematic properties—part of a breadth of ways that we hope to act, again guided by the work of the town centres taskforce. Fe wnes i fwynhau fy ymweliad yn ddiweddar â Phont-y-pŵl gyda'r Aelod a, do, fe wnaethom ni ymweld â'r Stryd Fawr a'r farchnad bryd hynny. Mae yna ymdeimlad gwirioneddol o gymuned a dyhead i greu bywyd newydd yno, ac mae yna arwyddion gwirioneddol o'r bywyd newydd hwnnw. A ddylid clywed lleisiau lleol? Yn sicr. Rydym ni'n awyddus i feithrin ein heconomïau lleol ar gyfer y bobl sy'n byw ynddyn nhw, ac fe ddylen nhw allu dylunio'r fath o gymunedau y maen nhw'n dymuno eu cael. O ran prynu gorfodol, ydy, mae hwnnw'n arf yn y gist arfau, un sy'n cael ei ddefnyddio fel arfer pan nad oes dewis arall ar ôl. Ond, efallai dim ond i droi oddi wrth brynu gorfodol ac at orfodi, yn sicr, o ran gorfodi rydym ni'n cefnogi awdurdodau lleol i gymryd camau gorfodi, lle bo hynny'n briodol, gyda'r gronfa gorfodi eiddo gwag, gan gynorthwyo gyda chamau dadrisgio eiddo lle ceir problemau—rhan o ystod o ffyrdd yr ydym ni'n gobeithio gweithio ynddyn nhw, a gaiff eu harwain unwaith eto gan waith y tasglu canol trefi. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764415 89 En 2026-06-23T14:16:43 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2805&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2805&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12175 12175 Shav Taj AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12175 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav We all think of lots of different cafes and bars and restaurants, and lots of local shops that we all often frequent. La Mina on Albany Road is one of my personal favourites, of course. And we always think that they're going to always be there, but in reality, of course, they rely on local people to come out and shop there. So, I'm really glad that the Government wants to encourage people to shop local and to do all of the right things. But, ultimately, it is also about accessibility, and transport is a big part of that. So, what steps are the Government going to now be taking to ensure that public transport, including accessible buses and taxis, and accessible trains, including the new stations planned for Cardiff East, Cardiff parkway, are then fully integrated into regeneration plans, particularly, of course, the importance of bus franchising, so that we can actually help people to shop local and not hinder them with travel problems? Rydym ni i gyd yn meddwl am lawer o wahanol gaffis a bariau a bwytai, a llawer o siopau lleol yr ydym ni i gyd yn mynd iddyn nhw'n aml. La Mina ar Ffordd Albany yw un o fy ffefrynnau personol i, wrth gwrs. Ac rydym ni bob amser yn credu y byddan nhw yno am byth, ond mewn gwirionedd, wrth gwrs, maen nhw'n dibynnu ar bobl leol i fynd allan i siopa yno. Felly, rwy'n falch iawn fod y Llywodraeth yn awyddus i annog pobl i siopa yn lleol a gwneud y pethau iawn i gyd. Ond, yn y pen draw, mae hyn yn ymwneud â hygyrchedd hefyd, ac mae trafnidiaeth yn rhan fawr o hynny. Felly, pa gamau y bydd y Llywodraeth eu cymryd nawr i sicrhau y bydd trafnidiaeth gyhoeddus, gan gynnwys bysiau a thacsis hygyrch, a threnau hygyrch, gan gynnwys y gorsafoedd newydd sydd wedi eu cynllunio ar gyfer Dwyrain Caerdydd, yn cael eu hintegreiddio yn llawn mewn cynlluniau adfywio, yn enwedig felly, wrth gwrs, o ran pwysigrwydd masnachfreinio bysiau, er mwyn inni allu helpu pobl i siopa yn lleol a pheidio â'u rhwystro nhw oherwydd problemau teithio? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764422 90 En 2026-06-23T14:17:38 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2860&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2860&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun We are clearly on the same page on this. We can see good work that's been done recently around the development of the metro in south Wales and how it's transformed the way that people travel within their communities and from community to community. I am excited about what we can achieve through the re-regulation of buses, which is so, so important. Again, a product of co-operation in the last Senedd. Well, let's carry on co-operating on that because these are issues that all of us should be signed up to promoting, because it's in the interests of vibrant communities, and accessibility clearly has to be at the heart of that also. Rydym ni'n amlwg yn gytûn yn hyn o beth. Rydym ni'n gallu gweld gwaith da a wnaed yn ddiweddar ynghylch datblygu'r metro yn y de a sut mae hynny wedi trawsnewid y ffordd y mae pobl yn teithio yn eu cymunedau eu hunain ac o un gymuned i'r llall. Rwy'n llawn cyffro ynghylch yr hyn y gallwn ni ei gyflawni trwy ail-reoleiddio bysiau, sy'n beth hynod bwysig. Unwaith eto, cynnyrch cydweithio yn y Senedd ddiwethaf. Wel, gadewch i ni ddal ati i gydweithio ar hynny oherwydd mae'r rhain yn faterion y dylai bob un ohonom fod yn barod iawn i'w hyrwyddo, am fod hynny er budd cymunedau bywiog, ac mae'n amlwg bod yn rhaid i hygyrchedd fod wrth hanfod hynny hefyd. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764428 91 En 2026-06-23T14:18:23 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2905&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2905&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. First Minister, I've been here now for nearly 20 years, and I've never heard a Member put down their local high street, for obvious reasons. It's electoral suicide. But what we've seen over those 20 years, regrettably, is a decline in every high street across Wales, and that's because there hasn't been a joined-up approach from Government here. There is a recipe that can be endorsed by Government: reform the planning system so there's a more 24-hour look at the high street to introduce residential, shopping and amenity space within that high street; get the transport options right, and in particular free car parking; work with local authorities to reduce business rates; and make sure that town-centre managers are put in place to co-ordinate that redevelopment opportunity across the whole of the high-street complexes in local authority areas. Regrettably, that co-ordination hasn't come from Government here. You're a new Government—will you commit to breaking down the silos that sit within the portfolio areas, to use the planning system, use the finance department to drive down business rates and make sure that local authorities buy into the desire, which is expressed within this Chamber, of a rejuvenated high street that is the centre of civic pride? Brif Weinidog, rwyf i wedi bod yma ers bron i 20 mlynedd, ac nid wyf i erioed wedi clywed Aelod yn lladd ar ei stryd fawr leol, am resymau amlwg. Tranc etholiadol yw gwneud hynny. Ond yr hyn a welsom ni dros yr 20 mlynedd hynny, yn anffodus, yw dirywiad ar bob stryd fawr ledled Cymru, a hynny oherwydd nad oes dull cydgysylltiedig gan y Llywodraeth yn y fan hon. Mae yna ddull y gall y Llywodraeth ei gymeradwyo: diwygio'r system gynllunio fel bod golwg fwy eang dros 24 awr y stryd fawr er mwyn darparu lleoedd preswyl, siopa ac amwynder ar y stryd fawr honno; bod â dewisiadau trafnidiaeth priodol, ac yn enwedig parcio am ddim; gweithio gyda'r awdurdodau lleol i leihau ardrethi busnes; a sicrhau bod rheolwyr canol trefi yn cael eu rhoi ar waith i gydlynu'r cyfle o ran y cyfle hwnnw i ailddatblygu ar draws pob un o gyfadeiladau stryd fawr yn ardaloedd yr awdurdodau lleol. Yn anffodus, nid yw'r cydlyniad hwnnw wedi dod oddi wrth y Llywodraeth yn y fan hon. Rydych chi'n Llywodraeth newydd—a fyddwch chi'n ymrwymo i chwalu'r seilos sy'n aros o fewn yr ardaloedd portffolio, i ddefnyddio'r system gynllunio, defnyddio'r adran gyllid i ostwng ardrethi busnes a sicrhau bod yr awdurdodau lleol yn cefnogi'r dyhead, sy'n cael ei fynegi yn y Siambr hon, o adfywio'r stryd fawr sy'n ganolbwynt i falchder dinesig? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764435 92 En 2026-06-23T14:19:38 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=2980&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=2980&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I take the Member's question as encouragement to carry on doing and doubling down on what we've started to do in these early days of the Government. On breaking down silos, I should say that work is already well under way within Government to have formal structures to break down silos, so that inter-ministerial comings together happen, so that decisions aren't made over there by one Minister in a way that could have been done in a better way with the contribution of another. So, that cross-Government working is something that's important to me as a principle, and we're getting to grips with it. You've been here for 20 years. The Member's been here for 20 years. We're already, aren't we, in these four First Minister's questions sessions, hearing from Members across the Chamber about their concerns about their high streets. That tells me that there are contributions to be made by everyone here to the work being done by the town centres taskforce. Everybody can feed into that because these aren't problems that are isolated in the high streets in the constituencies of one group of Members here. These affect all of us, and it should be incumbent on all of us to try to contribute to the solutions. The Government's door is very, very much open to those ideas, and the Member listed a number of the things that the taskforce will be getting to grips with on rates, on planning and so on. It's about creating that new vibrancy. Let's all get involved. Rwy'n cymryd mai rhoi anogaeth y mae cwestiwn yr Aelod i barhau â'r hyn yr ydym ni wedi dechrau ei wneud yn nyddiau cynnar y Llywodraeth hon, a chynyddu ein hymdrechion. O ran chwalu seilos, fe ddylwn i ddweud bod gwaith ar y gweill eisoes yn y Llywodraeth i greu strwythurau ffurfiol ar gyfer chwalu seilos, fel y bydd cyfarfodydd rhyngweinidogol yn digwydd, fel nad yw penderfyniadau yn cael eu gwneud yno gan un Gweinidog mewn ffordd y gellid bod wedi gwneud pethau mewn ffordd amgen gyda chyfraniad oddi wrth un arall. Felly, mae'r gwaith trawslywodraethol hwnnw'n rhywbeth sy'n bwysig i mi yn ei egwyddor, ac rydym ni'n mynd i'r afael ag ef. Rydych chi wedi bod yma ers 20 mlynedd. Mae'r Aelod wedi bod yma ers 20 mlynedd. Rydym ni eisoes, onid ydym ni, yn y pedair sesiwn hyn o gwestiynau i'r Prif Weinidog, wedi clywed oddi wrth Aelodau ar draws y Siambr am eu pryderon ynglŷn â'u strydoedd mawr lleol. Mae hynny'n dweud wrthyf i fod gan bawb sydd yma gyfraniad i'w wneud at waith y tasglu canol trefi. Fe all pawb fwydo i mewn i hwnnw oherwydd nid problemau ynysig yw'r rhai sydd ar strydoedd mawr etholaethau un grŵp o Aelodau yn y fan hon. Mae'r rhain yn effeithio ar bob un ohonom ni, ac fe ddylai hi fod yn ddyletswydd ar bob un ohonom i geisio cyfrannu at y datrysiadau. Mae drws y Llywodraeth yn agored iawn, iawn i'r syniadau hynny, ac mae'r Aelod wedi rhestru nifer o'r pethau y bydd y tasglu yn mynd i'r afael â nhw o ran ardrethi, o ran cynllunio ac yn y blaen. Mae'n ymwneud â chreu'r bywiogrwydd newydd hwnnw. Gadewch i ni i gyd fod â rhan yn hynny. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764399 93 En 2026-06-23T14:20:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3002&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764402 94 Cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Cysylltiadau Economaidd Economic Ties 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764403 95 Cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12181 12181 Adrian Mason AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12181 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12181 Mason, Adrian 6. Sut y bydd y Llywodraeth yn cefnogi cysylltiadau economaidd gogledd Cymru â gogledd-orllewin Lloegr? OQ64204 6. How will the Government support north Wales's economic ties with north-west England? OQ64204 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764404 96 En 2026-06-23T14:21:26 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3088&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3088&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The north of Wales clearly is a key part of our economic ambitions as a Government. We will strengthen north Wales's economic ties with the north-west of England through better transport links, through practical cross-border collaboration, through support for key sectors such as manufacturing and energy. And we do this, of course, with a clear focus on increased productivity, greater investment and long-term economic benefit for north Wales. Mae'r gogledd yn amlwg yn rhan allweddol o'n huchelgeisiau economaidd ni yn y Llywodraeth. Fe fyddwn ni'n cryfhau cysylltiadau economaidd gogledd Cymru â gogledd-orllewin Lloegr drwy well cysylltiadau trafnidiaeth, drwy gydweithio trawsffiniol ymarferol, drwy gefnogi sectorau allweddol fel gweithgynhyrchu ac ynni. Ac rydym ni'n gwneud hyn, wrth gwrs, gyda phwyslais clir ar gynyddu cynhyrchiant, mwy o fuddsoddiad a budd economaidd hirdymor i'r gogledd. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764414 97 En 2026-06-23T14:21:52 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3114&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3114&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12181 12181 Adrian Mason AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12181 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12181 Mason, Adrian Thank you, First Minister. As someone from Anglesey, Ynys Môn, you'll know that this is not an abstract point for north Wales. Unless Plaid Cymru has bought you a helicopter to go with your new job, then basically even you, First Minister, will take 4.5 hours to get to Cardiff Bay. So, for many communities, our practical economic links run east to Chester, Liverpool and Manchester. Indeed, from north-west Wales, our closest capital city is Dublin, not Cardiff. That says something important about geography, transport and economic reality, doesn't it? So, will the First Minister accept that north Wales needs an economic policy shaped by how this part of Wales actually works, with strong links to north-west England and the Irish sea economy, not just by how it looks from Cardiff Bay? Diolch, Brif Weinidog. A chithau o Ynys Môn, fe wyddoch chi nad pwynt haniaethol mo hwn i'r gogledd. Oni bai bod Plaid Cymru wedi prynu hofrennydd i chi i allu mynd i'ch swydd newydd, yn ei hanfod, felly, fe fydd hi'n cymryd 4 awr a hanner i chi, hyd yn oed, gyrraedd Bae Caerdydd, Brif Weinidog. Felly, i lawer o gymunedau, mae ein cysylltiadau economaidd ymarferol yn rhedeg i'r dwyrain tua Chaer, Lerpwl a Manceinion. Yn wir, o'r gogledd-orllewin, y brifddinas agosaf yw Dulyn ac nid Caerdydd. Mae hynny'n mynegi rhywbeth pwysig am ddaearyddiaeth, trafnidiaeth a realiti economaidd, onid ydyw? Felly, a wnaiff y Prif Weinidog dderbyn bod angen polisi economaidd ar y gogledd sydd wedi ei lywio gan sut y mae'r rhan hon o Gymru yn gweithio mewn gwirionedd, gyda chysylltiadau cryf â gogledd-orllewin Lloegr ac economi môr Iwerddon, nid drwy edrych arno o safbwynt Bae Caerdydd? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764418 98 En 2026-06-23T14:22:43 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3165&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3165&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun There are a few points I could make here. I believe in uniting the Welsh nation, and I believe that our capital is the capital for everybody, whether they're in Hawarden or Holyhead or in Merthyr Tydfil. We build an economy that works for us. Yes, Dublin is the nearest capital from Ynys Môn, but Edinburgh is the closest capital for people living in Newcastle. I'm not sure what the point the Member is trying to make there. But one of the things that I have made clear is that when we come to economic planning for Wales, every part of our nation has to feel a part of that. I don't look and my Ministers don't look at things from a Cardiff Bay or a Cathays Park perspective. We look at things from a Wales-wide perspective. Every Minister in this Government is a Wales-wide Minister with the interests of all of Wales at heart, and that will be as true in economic development as in anything else, and I say that as the son of a Scouser. [Laughter.] Mae yna sawl pwynt y gallwn ni ei wneud yma. Rwy'n credu y dylid uno cenedl Cymru, ac rwy'n credu mai ein prifddinas ni yw'r brifddinas i bawb, boed i bobl Penarlâg neu bobl Caergybi neu bobl Merthyr Tudful. Rydym ni'n adeiladu economi sy'n gweithio i ni. Ie, Dulyn yw'r brifddinas agosaf i Ynys Môn, ond Caeredin yw'r brifddinas agosaf i bobl sy'n byw yn Newcastle. Nid wyf i'n siŵr beth yw'r pwynt y mae'r Aelod yn ceisio ei wneud yn hynny o beth. Ond un o'r pethau a eglurais i yw'r angen i bob cwr o'n cenedl ni deimlo ei fod yn rhan o gynllunio economaidd ar gyfer Cymru i gyd. Nid wyf i ac nid yw fy Ngweinidogion yn edrych ar bopeth o safbwynt Bae Caerdydd neu Barc Cathays. Rydym ni'n edrych ar bethau o safbwynt Cymru gyfan. Mae pob Gweinidog yn y Llywodraeth hon yn Weinidog i Gymru gyfan gyda buddiannau Cymru gyfan yn ganolog, ac fe fydd hynny mor wir o ran datblygiad economaidd ag o ran unrhyw beth arall, ac rwy'n dweud hynny fel mab i Sgowsar. [Chwerthin.] 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764421 99 En 2026-06-23T14:23:45 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3227&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3227&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 8734 8734 Sam Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam First Minister, you'll be aware that my constituency of Flint Wrexham is probably most affected by those economic relationships with north-west England, and businesses there tell me of the importance of a road network, in particular those artery routes of the A55, A483 and the A494. To be fair to the previous Government in this place, towards the end of the last term they made some significant commitments to improving those roads in Flint Wrexham. Will your Government continue to support those improvements, and will you look at further investments on those roads in my constituency of Flint Wrexham? Brif Weinidog, rydych chi'n siŵr o fod yn ymwybodol mai fy etholaeth i Fflint Wrecsam sy'n debygol o gael ei heffeithio fwyaf gan y berthynas economaidd honno â gogledd-orllewin Lloegr, ac mae busnesau'r etholaeth yn sôn wrthyf i am bwysigrwydd y rhwydwaith ffyrdd, yn enwedig llwybrau priffyrdd yr A55, yr A483 a'r A494. I fod yn deg i'r Llywodraeth flaenorol yn y lle hwn, tua diwedd y tymor Seneddol diwethaf fe wnaethon nhw rai ymrwymiadau sylweddol i wella'r ffyrdd hynny yn Fflint Wrecsam. A fydd eich Llywodraeth chi'n parhau i gefnogi'r gwelliannau hynny, ac a fyddwch chi'n ystyried buddsoddiadau pellach ar y ffyrdd hynny yn fy etholaeth i, Fflint Wrecsam? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764423 100 En 2026-06-23T14:24:20 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3262&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3262&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun As I referred to earlier, my Government is committed, through the work of the enterprise, connectivity and energy Minister and the Deputy Minister for Transport, to making sure that we have infrastructure that really works for us in terms of creating economic and societal opportunities. That includes making sure that we have the robust road network that we need and making the necessary investments there, and driving, at the same time, that modal shift for the sake of the economy and connectivity that we all need to see happening. Fel y cyfeiriais ato yn gynharach, mae fy Llywodraeth i wedi ymrwymo, trwy waith y Gweinidog menter, cysylltedd ac ynni a'r Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth, i sicrhau y bydd seilwaith gennym ni sy'n gweithio i ni o ran estyn cyfleoedd economaidd a chymdeithasol. Mae hynny'n cynnwys sicrhau bod y rhwydwaith ffyrdd cadarn a'r buddsoddiadau angenrheidiol yno, a fydd yn ysgogi, ar yr un pryd, y newid moddol hwnnw er mwyn yr economi a'r cysylltedd y mae angen i ni i gyd eu gweld yn digwydd. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764430 101 Cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Gwella Mynediad at Ofal Iechyd Improving Access to Healthcare 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764431 102 Cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 8585 8585 James Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James 7. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn gwella mynediad at ofal iechyd ym Mrycheiniog Tawe Nedd? OQ64233 7. How is the Welsh Government improving access to healthcare in Brycheiniog Tawe Nedd? OQ64233 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764432 103 En 2026-06-23T14:24:54 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3296&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3296&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Cabinet Minister for Health and Care set out priorities for healthcare in Wales, including Brycheiniog Tawe Nedd, in his oral statement on 2 June. These focus on improving access, strengthening local services, providing more care closer to home, reducing waiting times, supporting staff and ensuring long-term sustainability. We are also considering patient experience of cross-border healthcare as part of ongoing work. Roedd Gweinidog y Cabinet dros Iechyd a Gofal yn nodi blaenoriaethau ar gyfer gofal iechyd yng Nghymru, gan gynnwys ym Mrycheiniog Tawe Nedd, yn ei ddatganiad llafar ar 2 Mehefin. Mae'r rhain yn canolbwyntio ar wella mynediad, cryfhau gwasanaethau lleol, darparu mwy o ofal yn nes at adref, byrhau amseroedd aros, cefnogi staff a sicrhau cynaliadwyedd hirdymor. Rydym ni'n ystyried profiad cleifion o ofal iechyd trawsffiniol yn rhan o'r gwaith parhaus hefyd. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764413 104 En 2026-06-23T14:25:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3302&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764416 105 En 2026-06-23T14:25:18 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3320&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3320&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 8585 8585 James Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James I thank you, First Minister, for your answer. You mentioned there cross-border healthcare. You’ve announced £140 million to address waiting lists, but the previous Welsh Government brought forward £120 million to address waiting lists, and only £115,000 of that ended up in Powys Teaching Health Board, which was 0.1 per cent of the overall funding allocation. So, I want some sort of assurance from you today that Powys Teaching Health Board will receive more than what it did last time, so we can actually address the cross-border issue. As you know, my constituents are forced to have their care delayed in England due to decisions that the health board take to actually balance their budget, so I'd like to hear from you today that more money will be going to Powys Teaching Health Board so my constituents do not have to wait longer for healthcare when there is capacity over the border in England. Rwy'n diolch i chi, Brif Weinidog, am eich ateb. Roeddech chi'n sôn nawr am ofal iechyd trawsffiniol. Rydych chi wedi cyhoeddi £140 miliwn i fynd i'r afael â rhestrau aros, ond fe gyflwynodd Llywodraeth flaenorol Cymru £120 miliwn i fynd i'r afael â rhestrau aros, a dim ond £115,000 o hwnnw gyrhaeddodd Bwrdd Iechyd Addysgu Powys, sef 0.1 y cant o'r dyraniad cyllid cyffredinol. Felly, fe hoffwn i ryw fath o sicrwydd oddi wrthych chi heddiw y bydd Bwrdd Iechyd Addysgu Powys yn cael mwy na'r hyn a gafodd y tro diwethaf, er mwyn i ni fynd i'r afael â'r mater trawsffiniol mewn gwirionedd. Fel y gwyddoch chi, mae fy etholwyr yn cael eu gorfodi i ohirio eu gofal yn Lloegr oherwydd penderfyniadau y mae'r bwrdd iechyd yn eu gwneud i gydbwyso ei gyllideb, felly fe hoffwn i glywed gennych chi heddiw y bydd mwy o arian yn mynd i Fwrdd Iechyd Addysgu Powys fel nad oes yn rhaid i fy etholwyr i aros am fwy o amser i gael gofal iechyd pan fo capasiti dros y ffin yn Lloegr. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764503 106 Cy 2026-06-23T14:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3302&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3302&l=en 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764504 107 Cy 2026-06-23T14:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3302&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3302&l=en 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764460 108 Cy 2026-06-23T14:29:06 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3548&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3548&l=en 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764436 109 En 2026-06-23T14:26:02 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3364&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3364&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I'm going to throw it back at the Member if I can, and suggest that what his constituents want is better outcomes rather than more money. Now, it may be that money—[Interruption.] Well, he doesn't seem convinced about that. I can assure you that it's better outcomes that his constituents would want, because that is always what we should ensure. [Interruption.] Rwy'n mynd i daflu hynny'n ôl at yr Aelod os caf i, gan awgrymu mai'r hyn y mae ei etholwyr ef yn ei eisiau yw canlyniadau gwell yn hytrach na mwy o arian. Rŵan, efallai y bydd arian—[Torri ar draws.] Wel, nid yw hi'n ymddangos ei fod yn argyhoeddedig o hynny. Fe allaf i eich sicrhau chi mai canlyniadau gwell y byddai ei etholwyr ef yn dymuno eu gweld, oherwydd dyna y dylem ni ei sicrhau bob amser. [Torri ar draws.] 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764439 110 En 2026-06-23T14:26:22 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3384&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3384&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Let's hear the answer. Gadewch inni glywed yr ateb. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764440 111 En 2026-06-23T14:26:24 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3386&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3386&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Already the Government has made significant investment in the first major stage of creating sustainability within health and care in Wales. That very much includes patients in Powys that we know, from debates here in the Senedd in recent months and years, feel that somehow they haven't had a good deal. My Minister's focus will be as much on the people of Powys as anywhere else, and it will always be focused on outcomes. A number of Members have raised today the question of what we get for money. It is better healthcare that we seek. It's not the bottom line financially, it's the bottom line in terms of people's health, and that is very, very important to people. Mae'r Llywodraeth wedi gwneud buddsoddiad sylweddol eisoes yn y cam mawr cyntaf o greu cynaliadwyedd ym maes iechyd a gofal yng Nghymru. Mae hynny'n cynnwys cleifion ym Mhowys y gwyddom ni, yn sgil dadleuon yma yn y Senedd yn ystod y misoedd a'r blynyddoedd diwethaf, sy'n teimlo nad ydyn nhw wedi cael bargen dda. Fe fydd fy Ngweinidog i'n canolbwyntio cymaint ar bobl Powys ag unrhyw le arall, ac fe fydd y canolbwyntio bob amser ar ganlyniadau. Mae nifer o Aelodau wedi codi heddiw y cwestiwn ynglŷn â pha werth a gawn am arian. Gofal iechyd gwell yr ydym ni ei eisiau. Nid yr elw yn ariannol, yr elw o ran iechyd pobl ac mae hynny'n bwysig dros ben i bobl. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764441 112 En 2026-06-23T14:27:09 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3431&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3431&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Good afternoon, First Minister. Following on from James's issue, there are many of us here in the Senedd who represent Powys, and Powys is unusual because it has no general hospital. It's the only health board in Wales with no general hospital, so those on the east of Powys have to go to English hospitals. And we have patients in English hospitals who are waiting longer next to beds where there are English patients who have not waited as long as those Welsh patients. That is surely a matter of equality for those patients. So, like many in the Senedd here today, and those who have gone before—and I do pay credit to many who have raised it; since July 2024 we have had this issue—we need a better deal for Powys, for definite. We know that Powys Teaching Health Board is £44 million in deficit, so there is an issue around how much funding they get, and we want to make the appeal once again that Powys is looked at differently to other health boards. Diolch yn fawr iawn.  Prynhawn da, Brif Weinidog. Yn dilyn ymlaen o fater James, mae llawer ohonom ni yma yn y Senedd sy'n cynrychioli Powys, ac mae Powys yn anarferol oherwydd nad oes ysbyty cyffredinol yn y sir. Dyma'r unig fwrdd iechyd yng Nghymru nad oes ganddo ysbyty cyffredinol, felly mae'n rhaid i'r rhai sydd ar ochr ddwyreiniol Powys fynd i ysbytai yn Lloegr. Ac mae gennym ni gleifion mewn ysbytai yn Lloegr sy'n aros am fwy o amser wrth ymyl gwelyau lle mae cleifion o Loegr yn gorwedd nad ydyn nhw wedi bod yn aros cyhyd â'r cleifion hynny o Gymru. Mae hynny'n sicr yn fater o gydraddoldeb i'r cleifion hynny. Felly, fel llawer yn y Senedd yma heddiw, a'r rhai sydd wedi mynd o'r blaen—ac rwy'n rhoi clod i'r nifer lawer sydd wedi ei godi; ers mis Gorffennaf 2024 rydym wedi cael y mater hwn—mae angen bargen well arnom ni i Bowys, yn bendant. Rydym ni'n gwybod bod Bwrdd Iechyd Addysgu Powys â diffyg o £44 miliwn, felly mae yna broblem ynglŷn â faint o gyllid y maen nhw'n ei gael, ac rydym ni'n dymuno apelio unwaith eto i fwrdd Powys gael ei ystyried yn wahanol i fyrddau iechyd eraill. Diolch yn fawr iawn.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764449 113 En 2026-06-23T14:28:13 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3495&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3495&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Again, we know of the pressures in Powys, absolutely, and the health Minister and the finance Minister, I can assure you, are very aware of the pressures across the whole of the health system in Wales. Changes, of course, to commissioning arrangements between Powys Teaching Health Board and NHS providers in England and Wales came into effect from July last year, and have seen some patients experience longer waits for planned care. Now, it’s no surprise, is it, that people think that this is an equity issue? Why should people on one side of the border feel that they are receiving substandard care? It is an issue that my Minister is very, very aware of, and in making sure that we build those robust agreements between the NHS in Wales and England, we will have the interests of the people of Powys at heart. Unwaith eto, fe wyddom ni am y pwysau ym Mhowys, yn sicr, ac mae'r Gweinidog iechyd a'r Gweinidog cyllid, rwy'n gallu eich sicrhau chi, yn ymwybodol iawn o'r pwysau ar draws y system iechyd gyfan yng Nghymru. Fe aeth newidiadau, wrth gwrs, i drefniadau comisiynu rhwng Bwrdd Iechyd Addysgu Powys a darparwyr y GIG yng Nghymru a Lloegr i rym ym mis Gorffennaf y llynedd, ac maen nhw wedi gweld rhai cleifion yn gweld eu bod yn aros am fwy o amser ar gyfer gofal a gynlluniwyd. Rŵan, nid yw hi'n fawr o syndod fod pobl o'r farn mai mater o ran tegwch yw hwn, nac ydyw? Pam ddylai pobl ar un ochr i'r ffin deimlo eu bod nhw'n cael gofal sy'n is na'r safon? Mae hwn yn fater y mae fy Ngweinidog yn ymwybodol iawn, iawn ohono, ac wrth sicrhau ein bod ni'n creu y cytundebau cadarn hynny rhwng y GIG yng Nghymru a Lloegr, fe fyddwn ni'n sicrhau bod buddiannau pobl Powys wrth eu gwraidd. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764502 114 Cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Hyfforddiant a Chyflogaeth i Bobl Ifanc Training and Employment for Young People 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764462 115 Cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12143 12143 Niamh Salkeld AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12143 Salkeld, Niamh 8. Sut y bydd y Llywodraeth yn cynyddu cyfleoedd hyfforddi a chyflogaeth i bobl ifanc ym Mlaenau Gwent Caerffili Rhymni? OQ64213 8. How will the Government increase training and employment opportunities for young people in Blaenau Gwent Caerffili Rhymni? OQ64213 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764463 116 Cy 2026-06-23T14:29:18 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3560&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3560&l=en 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mi fyddwn ni'n defnyddio dull cydweithredol, effeithiol, sy'n seiliedig ar lefydd i helpu pobl ifanc ym Mlaenau Gwent Caerffili Rhymni i gael hyfforddiant a chyflogaeth. Gan ddefnyddio'n dulliau cymorth ar gyfer cyflogadwyedd a sgiliau, mi wnawn ni ddarparu cefnogaeth wedi'i theilwra i anghenion pobl ifanc. Mewn partneriaeth â Medr, darparwyr hyfforddiant, cyflogwyr ac eraill, mi fyddwn ni'n darparu prentisiaethau o ansawdd uchel, gan hybu twf busnesau hefyd i greu cyfleoedd cyflogaeth newydd a chynaliadwy. We will take a joined-up, place-based and effective approach to support young people in Blaenau Gwent Caerffili Rhymni into training and employment. Using our employability and skills interventions, we will provide tailored support to young people. In partnership with Medr, training providers, employers and others, we will develop high-quality apprenticeships, whilst also supporting business growth to create new and sustainable employment opportunities. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764470 117 En 2026-06-23T14:29:48 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3590&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3590&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12143 12143 Niamh Salkeld AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12143 Salkeld, Niamh Diolch, Brif Weinidog. We know that the number of young people not in employment, education or training across Wales is far too high, with nearly 57,000 young people classified as such. At 17 per cent, this is the highest proportion among the nations of the UK, and young people are quickly losing hope. Blaenau Gwent in my constituency has the highest proportion of residents 16-years-old or above with no qualifications, at 27.9 per cent. And Caerphilly is fourth out of all local authorities in Wales. It's evident that we need to improve the opportunities for young people to get decent jobs on decent wages, be that through educational or training opportunities and direct employment. So, what steps is the Government taking to improve education and vocational opportunities, such as through apprenticeships, for young people in constituencies like mine? Diolch, Brif Weinidog. Fe wyddom ni fod nifer y bobl ifanc nad ydyn nhw mewn cyflogaeth, addysg na hyfforddiant yn llawer rhy fawr ledled Cymru, gyda bron i 57,000 o bobl ifanc yn cael eu dosbarthu fel yna. Ar raddfa o 17 y cant, dyma'r gyfran uchaf ymhlith cenhedloedd y DU, ac mae pobl ifanc yn colli ffydd yn gyflym iawn. Blaenau Gwent yn fy etholaeth i sydd â'r gyfran uchaf o breswylwyr 16 oed neu hŷn heb unrhyw gymwysterau, sef 27.9 y cant. Ac mae Caerffili yn bedwerydd ymhlith awdurdodau lleol Cymru i gyd. Mae'n amlwg bod angen i ni wella'r cyfleoedd sydd i bobl ifanc fod â swyddi go lew ar gyflogau go lew, boed hynny trwy gyfleoedd addysg neu hyfforddiant a chyflogaeth uniongyrchol. Felly, pa gamau mae'r Llywodraeth yn eu cymryd i wella addysg a chyfleoedd galwedigaethol, er enghraifft drwy brentisiaethau, i bobl ifanc mewn etholaethau fel fy un i? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764409 118 En 2026-06-23T14:30:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3602&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764419 119 En 2026-06-23T14:30:51 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3653&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3653&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Milburn review came up with some frightening results, and we should all be very, very worried at the high level of NEETs that we are seeing, and the Member reflects on the particularly acute situation in her constituency. At the end of the day, this is about trying to provide for our young people the skills that they need—life skills and skills for employment. Our first 100 days commitment includes convening that future skills summit, bringing together representatives from across society to agree a shared vision, to put together a strategy for the future of our skills system, one that doesn't accept NEETs as just an inevitable part of the landscape. We're increasing training and employment opportunities for young people through sustained investment in apprenticeships—that's the proposal—and by strengthening how provision is delivered across Wales, and exploring how the junior apprenticeships programme can be expanded further to reach more learners. We can't continue to let our young people down.  Fe ddaeth rhai canlyniadau brawychus i'r golwg o ganlyniad i adolygiad Milburn, ac fe ddylem ni i gyd fod yn bryderus iawn am y gyfradd uchel a welwn ni o NEETs, ac mae'r Aelod yn myfyrio ar y sefyllfa arbennig o ddyrys yn ei hetholaeth hi. Yn y pen draw, mae hyn yn ymwneud â cheisio darparu'r sgiliau angenrheidiol i'n pobl ifanc ni—sgiliau bywyd a sgiliau ar gyfer cyflogaeth. Mae ein hymrwymiad 100 diwrnod cyntaf ni'n cynnwys cynnull yr uwchgynhadledd sgiliau yn y dyfodol, a fydd yn dod â chynrychiolwyr o bob rhan o'r gymdeithas at ei gilydd i gytuno ar weledigaeth gyffredin, i lunio strategaeth ar gyfer dyfodol ein system sgiliau, un nad yw'n derbyn NEETs fel rhan anochel o'r dirwedd. Rydym ni'n cynyddu cyfleoedd ar gyfer hyfforddiant a chyflogaeth i bobl ifanc drwy fuddsoddiad parhaus mewn prentisiaethau—dyna yw'r cynnig—a thrwy atgyfnerthu'r ffordd y caiff y ddarpariaeth honno ei chyflawni ledled Cymru, yn ogystal ag archwilio sut y gellir ehangu'r rhaglen prentisiaethau iau ymhellach i fwy o ddysgwyr allu manteisio arni. Ni ddylem barhau i siomi ein pobl ifanc.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764424 120 Cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Prosiectau Ynni Adnewyddadwy Renewable Energy Projects 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764425 121 Cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 518 518 Lindsay Whittle AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=518 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=518 Whittle, Lindsay 9. Pa fesurau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau y bydd prosiectau ynni adnewyddadwy yn cael effaith gadarnhaol ar gymunedau lleol? OQ64193 9. What measures is the Welsh Government taking to ensure renewable energy projects will have a positive impact on local communities? OQ64193 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764488 122 En 2026-06-23T14:32:15 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3737&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3737&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 518 518 Lindsay Whittle AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=518 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=518 Whittle, Lindsay As opposed to just being a burden and an eyesore. Yn hytrach na dim ond bod yn faich ac yn ddolur llygad. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764426 123 En 2026-06-23T14:32:19 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3741&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3741&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Our national energy strategy will ensure renewable energy projects in Wales benefit Wales. We will move beyond voluntary community benefits to creating opportunities for communities to own projects. We've good examples across Wales, and, through our strategy, these will be the norm, not the exception. And we'll also create one Welsh public energy company, owned by the people of Wales for the people of Wales. Fe fydd ein strategaeth ynni genedlaethol yn sicrhau bod prosiectau ynni adnewyddadwy yng Nghymru o fudd i Gymru. Fe fyddwn ni'n symud y tu hwnt i fuddion cymunedol gwirfoddol tuag at greu cyfleoedd i gymunedau fod yn berchen ar brosiectau. Mae gennym ni enghreifftiau da o hynny ledled Cymru a thrwy ein strategaeth ni, y rhain fydd y norm ac nid yr eithriad. Ac fe fyddwn ni'n creu un cwmni ynni cyhoeddus yng Nghymru hefyd a fydd yn eiddo i bobl Cymru er mwyn pobl Cymru. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764429 124 Cy 2026-06-23T14:32:43 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3765&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3765&l=en 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 518 518 Lindsay Whittle AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=518 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=518 Whittle, Lindsay Diolch am eich ateb, Brif Weinidog.  Thank you for your response, First Minister.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764433 125 En 2026-06-23T14:32:45 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3767&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3767&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 518 518 Lindsay Whittle AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=518 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=518 Whittle, Lindsay First Minister, the decision by the Labour-run Caerphilly county council to privatise the Cwm Ifor solar farm project has actually stripped the public of what was meant to be our flagship green asset. Local residents were promised a long-term income stream to enhance local facilities and support community groups, but instead they got a secret deal with a private firm and it has been sold. The family silver has now gone. What guidance can the Welsh Government offer to prevent councils from mismanagement of green developments and bypassing the community's right to know? Brif Weinidog, mae'r penderfyniad gan gyngor sir Caerffili a gaiff ei redeg gan y Blaid Lafur i breifateiddio prosiect fferm solar Cwm Ifor wedi amddifadu'r cyhoedd mewn gwirionedd o'r hyn a oedd o fod yn ased gwyrdd blaenllaw. Addawyd ffrwd incwm hirdymor i drigolion lleol i wella cyfleusterau lleol a chefnogi grwpiau cymunedol ond, yn hytrach na hynny, fe gafwyd cytundeb cyfrinachol gyda chwmni preifat ac fe gafodd ei werthu. Mae'r trysor teuluol wedi cael ei werthu erbyn hyn. Pa arweiniad y gall Llywodraeth Cymru ei gynnig i atal cynghorau rhag camreoli datblygiadau gwyrdd ac osgoi'r hawl sydd gan y gymuned i gael gwybod? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764437 126 En 2026-06-23T14:33:24 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3806&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3806&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I am aware and I note the concern about that specific project. Of course, on specific projects, they're decisions for the local authority to take. I also recognise, of course, the wider points that the Member is making on ensuring local communities are involved in projects and get the opportunity to either own or have a sense of ownership of projects in Wales. And, for too long, Wales has hosted energy projects without keeping enough of the wealth they create, and that is now set to be reversed. If Welsh land, if Welsh wind, water, sea bed create wealth, this Government believes that the people of Wales should see more of that wealth, so that we can invest it for the future. And, at project level, we will expand larger schemes to make a genuine community ownership offer, with an equivalent local benefit model, a wealth fund payment, or another clear mechanism only where equity is genuinely impracticable. But this is something that we have to see changing.  Rwy'n ymwybodol ac rwy'n nodi'r pryder am y prosiect penodol hwnnw. Wrth gwrs, o ran prosiectau penodol, penderfyniadau i'r awdurdodau lleol eu gwneud ydyn nhw. Rwy'n cydnabod hefyd, wrth gwrs, y pwyntiau ehangach y mae'r Aelod yn eu gwneud o ran sicrhau bod cymunedau lleol yn cyfranogi yn y prosiectau ac yn cael y cyfle naill ai i fod yn berchen ar brosiectau yng Nghymru neu i fod ag ymdeimlad o berchnogaeth arnyn nhw. Ac am yn rhy hir, mae Cymru wedi cynnal prosiectau ynni heb gadw digon o'r elw y maen nhw yn ei greu, ac mae hynny ar fin cael ei wrthdroi erbyn hyn. Os yw tir Cymru, os yw'r gwynt, dŵr, gwely'r môr yn creu cyfoeth, mae'r Llywodraeth hon o'r farn y dylai pobl Cymru weld mwy o'r cyfoeth hwnnw, er mwyn ei fuddsoddi ar gyfer y dyfodol. Ac ar lefel prosiectau, fe fyddwn ni'n ehangu cynlluniau mwy i wneud cynnig perchnogaeth gymunedol wirioneddol, gyda model budd lleol cyfatebol, taliad cronfa gyfoeth, neu fecanwaith eglur arall dim ond pe byddai ecwiti yn wirioneddol anymarferol. Ond mae hyn yn rhywbeth y mae'n rhaid i ni ei weld yn newid.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764450 127 Cy 2026-06-23T14:34:23 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3865&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3865&l=en 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Ac yn olaf, cwestiwn 10, Kiera Marshall.  And finally, question 10, Kiera Marshall.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764454 128 Cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Camwybodaeth a Thwyllwybodaeth Misinformation and Disinformation 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764455 129 Cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera 10. Sut mae'r Llywodraeth yn mynd i'r afael â chamwybodaeth a thwyllwybodaeth am geiswyr lloches, ffoaduriaid ac ymfudwyr? OQ64226 10. How is the Government combating misinformation and disinformation about asylum seekers, refugees and migrants? OQ64226 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764456 130 En 2026-06-23T14:34:35 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3877&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3877&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun We are committed to combating misinformation and disinformation on asylum seekers, refugees and migrants, to support fair, safe and united communities. There is a growing problem of misinformation about asylum seekers, refugees and migrants being exploited to sow division. We are developing tools to ensure that people can separate fact from fiction, enabling inclusive and thriving communities. Rydym ni wedi ymrwymo i frwydro yn erbyn camwybodaeth a thwyllwybodaeth am geiswyr lloches, ffoaduriaid ac ymfudwyr, i gefnogi cymunedau teg, diogel a chytûn. Mae yna broblem gynyddol o ran defnyddio camwybodaeth ynglŷn â cheiswyr lloches, ffoaduriaid ac ymfudwyr i hau ymraniad. Rydym ni'n datblygu offer i sicrhau y bydd pobl yn gallu gwahaniaethu rhwng ffeithiau a ffuglen, a fydd yn caniatáu i gymunedau fod yn gynhwysol ac yn ffyniannus. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764459 131 En 2026-06-23T14:34:58 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3900&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3900&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera Last week was Refugee Week, a chance to celebrate the contributions refugees make to our communities across Wales. I was really lucky on Sunday to attend a seven-a-side football match hosted by the Ely Rangers, with teams from Ukraine, Afghanistan, Iraq, Eritrea, Kurdistan and more—communities coming together as one for an amazing day of sport. Last week, I also attended the Nation of Sanctuary Awards, where I heard about some of the amazing things that refugees and asylum seekers are doing in our communities in Wales. Despite this, there's often a gap between public perception and the reality when it comes to the asylum system. So, I wonder if the First Minister could answer what role the Welsh Government sees in ensuring public debate about the asylum system is informed by accurate information and supports strong and cohesive communities? And does the First Minister agree that all elected representatives and public figures have a responsibility to challenge misinformation and ensure debate is grounded in fact and evidence? Diolch. Roedd hi'n Wythnos y Ffoaduriaid wythnos diwethaf, cyfle i ddathlu'r cyfraniadau y mae ffoaduriaid yn eu gwneud i'n cymunedau ni ledled Cymru. Roeddwn i'n ffodus iawn i weld gêm bêl-droed saith bob ochr a drefnwyd gan yr Ely Rangers ddydd Sul, gyda thimau o Wcráin, Afghanistan, Irac, Eritrea, Kurdistan ac eraill—cymunedau yn dod at ei gilydd yn gytûn ar gyfer diwrnod anhygoel o chwaraeon. Roeddwn i'n bresennol yng Ngwobrau'r Genedl Noddfa wythnos diwethaf hefyd, pryd cefais i glywed am rai o'r pethau anhygoel y mae ffoaduriaid a cheiswyr lloches yn eu gwneud yn ein cymunedau ni yng Nghymru. Er gwaethaf hyn i gyd, yn aml mae yna fwlch rhwng canfyddiad y cyhoedd a'r sefyllfa wirioneddol o ran y system lloches. Felly, tybed wnaiff y Prif Weinidog egluro pa swyddogaeth y mae Llywodraeth Cymru yn ei gweld i sicrhau y bydd dadl gyhoeddus am y system lloches yn cael ei llywio gan wybodaeth gywir ac yn cefnogi cymunedau gwydn a chydlynol? Ac a yw'r Prif Weinidog yn cytuno bod gan bob cynrychiolydd etholedig a ffigyrau cyhoeddus gyfrifoldeb i herio camwybodaeth a sicrhau bod y ddadl ar sail ffeithiau a thystiolaeth? Diolch. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764417 132 En 2026-06-23T14:35:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3902&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764489 133 Cy 2026-06-23T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=-48598&l=en 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764427 134 En 2026-06-23T14:35:51 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=3953&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=3953&l=cy 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun In practical terms, my officials work closely with local authorities and the Home Office to ensure misinformation around asylum accommodation, for example, is quickly spotted, and the Home Office is asked to rectify anything that is harmful and misleading. While immigration policy is reserved to the UK Government, cohesion policy is not. We are committed to doing all that we can to foster cohesion within our communities to support fair, safe and united communities. All of us, as leaders, bear a responsibility to ensure discourse is based on fact and not on encouraging the breakdown of cohesion within our communities. Yn ymarferol, mae fy swyddogion i'n gweithio'n agos gyda'r awdurdodau lleol a'r Swyddfa Gartref i sicrhau bod camwybodaeth ynghylch llety lloches, er enghraifft, yn cael ei nodi yn gyflym, ac fe ofynnir i'r Swyddfa Gartref gywiro unrhyw beth sy'n niweidiol ac yn gamarweiniol. Er mai mater a gedwir yn ôl gan Lywodraeth y DU yw polisi mewnfudo, nid felly y mae hi gyda pholisi cydlyniant. Rydym ni wedi ymrwymo i wneud popeth y gallwn ni i feithrin cydlyniant yn ein cymunedau er mwyn cefnogi cymunedau teg, diogel a chytûn. Mae pob un ohonom ni, sy'n arweinwyr, yn gyfrifol am sicrhau bod y drafodaeth yn seiliedig ar y ffeithiau ac nid yn annog chwalu cydlyniant yn ein cymunedau ni. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764443 135 Cy 2026-06-23T14:36:38 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4000&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4000&l=en 260623-3 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Brif Weinidog. Thank you, First Minister. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764447 136 Cy 2026-06-23T14:36:39 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4001&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4001&l=en 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Eitem 2 nawr, datganiad a chyhoeddiad busnes. Galwaf ar y Trefnydd, Heledd Fychan. Item 2 is next, the business statement and announcement. I call on the Trefnydd, Heledd Fychan. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764453 137 Cy 2026-06-23T14:36:45 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4007&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4007&l=en 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport Trefnydd, Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon Fychan, Heledd Diolch, Lywydd, a diolch hefyd am eich caniatâd i wneud un datganiad byr ar ddechrau'r sesiwn hwn. Thank you, Llywydd, and thank you also for your permission to make a brief statement at the beginning of this session. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764457 138 En 2026-06-23T14:36:52 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4014&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4014&l=cy 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd I want to make Members aware of a major incident in Kidwelly following a report of a collision involving a bus on the A484 near the Kidwelly roundabout. Emergency services are on the scene and members of the public are asked to stay away from the area until further notice. The Deputy Minister for Transport will update Senedd Members accordingly once further information is available. Rwy'n dymuno rhoi gwybod i'r Aelodau am ddigwyddiad mawr yng Nghydweli yn dilyn adroddiad o wrthdrawiad yn ymwneud â bws ar yr A484 ger cylchfan Cydweli. Mae'r gwasanaethau brys yn y fan a'r lle ac fe ofynnir i'r cyhoedd aros draw o'r safle hyd nes y daw gwybodaeth bellach. Fe fydd y Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i Aelodau'r Senedd yn unol â hynny pan fydd rhagor o wybodaeth ar gael. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764464 139 Cy 2026-06-23T14:37:16 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4038&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4038&l=en 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Os caf i symud at fusnes Senedd yr wythnos hon, mae datganiad llafar wedi ei ychwanegu at agenda heddiw ar gyflawni ein blaenoriaethau, lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol. Mae busnes drafft y tair wythnos nesaf wedi ei nodi yn y datganiad busnes, sydd ar gael i'r Aelodau yn electronig. If I may move to this week's Senedd business, an oral statement has been added to today's agenda on delivering our priorities, reducing waiting times and strengthening primary care. Draft business for the next three weeks is set out on the business statement, which is available to Members electronically. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764469 140 En 2026-06-23T14:37:38 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4060&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4060&l=cy 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 8579 8579 Peredur Owen Griffiths AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8579 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8579 Griffiths, Peredur Owen Trefnydd, one of the areas I focused on in the last Senedd concerned dangerous dogs and the promotion of responsible dog ownership. This followed on from some extremely distressing attacks and fatalities involving out-of-control dogs in the region I represented. As well as raising the issue on numerous occasions with the then First Minister and Minister for rural affairs, I also put forward a Member's legislative proposal that puts the focus on responsible dog ownership. This followed the principle that pretty much any dog can be dangerous in the wrong hands, and this is how many other countries approach the matter, with great results. There is some good practice in Wales through initiatives like the Local Environmental Awareness on Dogs, LEAD, scheme, which shares intelligence among authorities and deploys measures such as warning letters, and enforcement action where appropriate. This type of provision can be patchy across Wales. Can we have a statement from the Government about how they plan to pursue an issue that saw the last Labour Government do much talking but little in the way of concrete action? It is imperative that we promote community safety and ensure that our approach to dangerous dogs and responsible ownership is consistent throughout the country. Diolch. Drefnydd, un o'r meysydd yr oeddwn i'n canolbwyntio arno yn y Senedd ddiwethaf oedd yn ymwneud â chŵn peryglus a hyrwyddo perchnogaeth cŵn gyfrifol. Roedd hyn yn dilyn rhai ymosodiadau a marwolaethau trallodus iawn yn ymwneud â chŵn a oedd allan o reolaeth yn y rhanbarth yr oeddwn i'n ei gynrychioli. Yn ogystal â chodi'r mater ar sawl achlysur gyda'r Prif Weinidog a'r Gweinidog materion gwledig ar y pryd, rwy'n cyflwyno cynnig deddfwriaethol Aelod sy'n canolbwyntio ar berchnogaeth cŵn gyfrifol. Roedd hyn yn dilyn yr egwyddor y gall unrhyw gi bron iawn fod yn beryglus yn y dwylo anghywir, a dyma sut mae llawer o wledydd eraill yn mynd i'r afael â'r mater, gyda chanlyniadau gwych. Mae rhywfaint o arfer da yng Nghymru drwy fentrau fel y cynllun Ymwybyddiaeth Amgylcheddol Leol ar Gŵn, cynllun LEAD, sy'n rhannu gwybodaeth ymhlith awdurdodau ac yn defnyddio mesurau fel llythyrau rhybuddio, a chamau gorfodi lle bo hynny'n briodol. Fe all darpariaethau fel hyn fod yn dameidiog ledled Cymru. A gawn ni ddatganiad gan y Llywodraeth ynglŷn â sut maen nhw'n bwriadu mynd ar drywydd mater a welodd y Llywodraeth Lafur ddiwethaf yn siarad llawer ond yn gwneud ychydig iawn o ran camau diriaethol? Mae'n hollbwysig ein bod yn hyrwyddo diogelwch cymunedol a sicrhau bod ein hagwedd ni at gŵn peryglus a pherchnogaeth gyfrifol yn gyson ledled y wlad. Diolch. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764481 141 Cy 2026-06-23T14:38:52 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4134&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4134&l=en 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Gaf fi ddiolch i'r Aelod am godi'r mater hynod o bwysig yna, gan barhau i ymgyrchu ar fater sydd o bwys i nifer? Dwi'n siŵr ein bod ni i gyd wedi ein heffeithio'n arw pan welwn ni'r penawdau pan mae pethau difrifol yn mynd o'u lle a phobl yn colli eu bywydau yn ddiangen o ran hyn. Mi oedd gan Blaid Cymru ymrwymiad cryf yn ei maniffesto o ran hyrwyddo perchnogaeth a bridio anifeiliaid anwes cyfrifol, gan archwilio cosbau cryfach am berchnogaeth anghyfrifol, hysbysiadau rheoli cŵn, pwerau gorfodi sy'n seiliedig ar dystiolaeth a chynllun cofrestru neu drwyddedu cŵn. Mi wnaf i ofyn i'r Gweinidog Cabinet perthnasol am ddiweddariad i'r Senedd wrth i'r gwaith hwnnw fynd rhagddo. Can I thank the Member for raising that very important issue and continuing to campaign on an issue that is important to many people? I'm sure that we've all been greatly affected when we see headlines where things go wrong and people lose their lives needlessly because of this. Plaid Cymru had a strong commitment in its manifesto in terms of promoting responsible pet ownership and breeding, examining stronger penalties for irresponsible ownership, dog control orders, evidence-based enforcement powers and a dog registration or licensing scheme. I will ask the relevant Cabinet Minister for an update to the Senedd as that work proceeds. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764486 142 En 2026-06-23T14:39:33 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4175&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4175&l=cy 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=11971 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Trefnydd, last week, I received a written question response from the Cabinet Minister for health. I was a bit concerned that the Welsh Government doesn't currently hold data of the number of patients dumped from waiting lists in Wales. Now, I'd be grateful if the Trefnydd could ask the Cabinet Minister to come forward to update the Chamber on how this could happen. Patients being removed from waiting lists isn't actually treating them; it's just eliminating them to fiddle the figures. I'd be grateful if the new Government could right this wrong and bring something forward so we can really see what's going on with the health numbers. Thank you. Drefnydd, wythnos diwethaf, fe gefais i ymateb i gwestiwn ysgrifenedig oddi wrth Weinidog Iechyd y Cabinet. Roeddwn i ychydig yn bryderus am nad oes gan Lywodraeth Cymru ddata ar hyn o bryd ynghylch nifer y cleifion sy'n cael eu tynnu oddi ar restrau aros yng Nghymru. Nawr, fe fyddwn i'n ddiolchgar pe byddai'r Trefnydd yn gofyn i'r Gweinidog Cabinet ddod ymlaen i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Siambr o ran sut y gallai hynny ddigwydd. Nid yw cleifion sy'n cael eu tynnu oddi ar restrau aros yn cael eu trin mewn gwirionedd; dim ond eu dileu i addasu'r ffigurau. Fe fyddwn i'n ddiolchgar pe bai'r Llywodraeth newydd yn gallu cywiro hyn a chyflwyno rhywbeth er mwyn inni gael golwg go iawn ar yr hyn sy'n digwydd gyda niferoedd cleifion. Diolch i chi. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764438 143 En 2026-06-23T14:40:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4202&l=cy 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764442 144 Cy 2026-06-23T14:40:11 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4213&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4213&l=en 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwnnw. Yn amlwg, mi ydych chi mewn cyfathrebiad efo'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal, a byddwn i'n gofyn eich bod chi'n parhau efo'r ddeialog honno. Yn amlwg, mae gennych chi hawl i ymateb hefyd i gwestiwn ac ymateb ysgrifenedig. Mae'r Gweinidog hefyd yn gwneud datganiad yn hwyrach heddiw, sydd yn benodol o ran lleihau amseroedd aros, ac efallai y byddwch yn dymuno codi cwestiwn o'r fath iddo fo bryd hynny. I thank the Member for raising that issue. Clearly, you are in communication with the Cabinet Minister for Health and Care, and I would ask you to continue with that dialogue. Clearly, you have a right to a response to a question and a written response. The Minister will also be making a statement later today that specifically covers reducing waiting times, and perhaps you would like to raise such a question at that point. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764451 145 Cy 2026-06-23T14:40:45 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4247&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4247&l=en 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera Drefnydd, mae'n fater sydd wedi codi eisoes heddiw, ond, os gwelwch yn dda, hoffwn ofyn am ddatganiad gan y Llywodraeth ar yr amserlen ddisgwyliedig ar gyfer adolygu'r Mesur teithio gan ddysgwyr. Mae'r ymrwymiad i adolygu'r Mesur ac i weithio gydag awdurdodau lleol o ran cludiant ysgol i'w groesawu, ac mae'n dod ar ôl cyfnod hir o'r Llywodraeth Llafur flaenorol yn llusgo'u traed ar y mater. Mewn ymateb i ymgynghoriad y Llywodraeth flaenorol ar ganllawiau gweithredol, daeth 74 y cant o'r ymatebion o ardal Rhondda Cynon Taf, fel y gwyddoch chi, sy'n tanlinellu cryfder y teimladau ar y mater hwn mewn rhannau o'm hetholaeth. Mae hwn yn fater yr oedd Aelodau wedi'i godi ar ddechrau tymor blaenorol y Senedd yn 2021. Yn y cyfamser, mae llawer o ddysgwyr mewn sefyllfaoedd lle mae'n rhaid iddynt gerdded am dros awr ym mhob tywydd, yn aml ar hyd llwybrau nad ydynt yn gwbl ddiogel, er mwyn cael mynediad at eu haddysg. Rwy'n gwybod bod cynnydd ar y gweill, ond byddai llawer o etholwyr, serch hynny, yn croesawu mwy o eglurder ar yr amserlen ddisgwyliedig ar gyfer cwblhau'r adolygiad a pha mor gyflym y gellir gweithredu unrhyw newidiadau sy'n deillio o hynny. Diolch. Trefnydd, it's an issue that's already been raised today, but I would like to ask for a statement from the Government on the expected timetable for the review of the learner travel Measure. The commitment to review the Measure and to work with local authorities in terms of school transport is to be welcomed, and it comes after a lengthy period of the previous Labour Government dragging its feet on this issue. In response to Government consultation on operational guidance, 74 per cent of respondents were from the RCT area, as you will know, which underlines the strength of feeling on this issue in parts of my constituency. This is an issue that Members had raised at the start of the previous Senedd term in 2021. In the meantime, many learners are in a position where they have to walk for over an hour in all weathers, often along routes that are not entirely safe, in order to access their education. Now, I know that progress is in the pipeline, but many constituents, however, would like greater clarity on the expected timetable for completing the review and how swiftly any changes emerging from that can be implemented. Thank you. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764461 146 Cy 2026-06-23T14:42:06 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4328&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4328&l=en 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwnnw. Mi fydd o'n wybyddus i nifer a oedd yma yn y chweched Senedd fod hwn yn bwnc y gwnes i ymgyrchu yn sylweddol arno fo, ond hefyd nifer o Aelodau yn drawsbleidiol, felly, oherwydd y teimlad cryf yna sydd o fewn ein cymunedau ni a'r heriau gwirioneddol, fel yr amlinellwyd gan y Prif Weinidog yn gynharach, o ran yr heriau sydd gan awdurdodau lleol efo'r cyllidebau sydd ganddyn nhw a'r toriadau sydd wedi bod i ddiwallu'r anghenion hynny. Yn sicr, mi oedd gennym ni ymrwymiad yn ein maniffesto i fod yn edrych ar y mater hwn. Rwy'n gwybod bod y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth eisoes wedi bod mewn cyswllt efo nifer o'r grwpiau ymgyrchu hynny er mwyn sicrhau bod y ddeialog honno yn parhau. Yn sicr, yr hyn y mae angen ei weld ydy'r amserlen honno, a phan fydd honno ar gael mi fyddwn ni yn ei rhannu hi efo'r Senedd yn ehangach. Dwi'n gwybod, o glywed yr holl gyfraniadau yn gynharach heddiw, y teimlad cryf trawsbleidiol sydd o ran hyn, a'r angen i ni gydweithio i geisio gweld beth ydy'r datrysiadau posib. I thank the Member for raising this issue. Many of those who were in the sixth Senedd will know that this is a subject I campaigned on, and indeed many Members on a cross-party basis, because of that strong feeling within our communities and the genuine challenges, as outlined by the First Minister earlier, in terms of the challenges that local authorities face with the budgets they have and the cuts that there have been in terms of meeting those needs. Certainly, we had a commitment in our manifesto to look at this issue. I know that the Deputy Minister for Transport has already been in contact with a number of the campaign groups in order to ensure that that dialogue continues. Certainly, what needs to be seen is that timetable, and when that is available we will be sharing it with the Senedd more broadly. I know, from hearing all of the contributions made earlier today, the strength of feeling that exists on a cross-party basis, and the need for us to collaborate to see what are the possible solutions. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764467 147 En 2026-06-23T14:43:15 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4397&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4397&l=cy 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Skates, Ken Trefnydd, I believe it takes 30 days to develop a habit, and it seems that this minority Government has already made a habit of avoiding scrutiny by making many serious announcements and significant announcements outside of the Senedd first. And, in so doing, it appears that the Government is ignoring Senedd primacy. Now, can I ask for a statement on when the Government will abide by the procedures that previous Governments have been keen to? Drefnydd, rwy'n credu ei bod yn cymryd 30 diwrnod i ddatblygu arferiad, ac mae'n ymddangos bod y Llywodraeth leiafrifol hon eisoes wedi magu arferiad o osgoi craffu trwy wneud llawer o gyhoeddiadau difrifol a chyhoeddiadau arwyddocaol y tu allan i'r Senedd yn gyntaf. Ac, wrth wneud hynny, mae'n ymddangos bod y Llywodraeth yn anwybyddu goruchafiaeth y Senedd. Nawr, a gaf i ofyn am ddatganiad ar ba bryd y bydd y Llywodraeth yn cydymffurfio â'r gweithdrefnau y mae Llywodraethau blaenorol wedi bod yn awyddus iawn i'w dilyn? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764471 148 Cy 2026-06-23T14:43:44 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4426&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4426&l=en 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Mi fyddaf i yn nodi bod yr Aelod a gododd y mater yn ymwybodol o'r cod gweinidogol, ac mae'r Llywodraeth hon wedi sicrhau, ac yn gweithredu bob amser i sicrhau, fod Aelodau'n ymwybodol o bob cyhoeddiad gan y Llywodraeth yn unol â'r cod hwnnw. Yn sicr, o ran y craffu, dwi'n meddwl bod y ffaith eich bod chi wedi gweld pob Gweinidog yn gwneud datganiadau blaenoriaethau yn rhoi'r cyfle i graffu, a bod nifer o'r cyhoeddiadau a oedd wedi eu gwneud yn bethau sydd wedi cael eu crybwyll, ac y byddai'n bosib craffu bryd hynny. Mi fyddwn ni bob amser yn sicrhau ein bod ni yn gweithredu yn unol â'r cod gweinidogol. I will note that the Member who raised the matter is aware of the ministerial code, and this Government has ensured, and always ensures, that Members are aware of all announcements by the Government in accordance with that code. Certainly, in terms of scrutiny, I think the fact that you have seen all Ministers making statements on priorities provides an opportunity to scrutinise, and a number of the announcements made are things that were mentioned, and it would be possible to scrutinise them at that time. We would always ensure that we do operate in accordance with the ministerial code. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764476 149 En 2026-06-23T14:44:25 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4467&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4467&l=cy 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 145 145 Paul Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=145 Davies, Paul Trefnydd, I'd like to request a statement from the Cabinet Secretary for Health and Care on the delivery of prostate cancer services here in Wales. Prostate cancer remains one of the most common cancers affecting men, yet concerns continue to be raised about early detection, access to treatment, and support for men on this journey. I recently met with Movember to discuss men's health initiatives, and it's clear there is a strong appetite for improved outcomes through early diagnosis and targeted support. As someone living with prostate cancer, I'm very much aware of the ongoing debate around the role of screening and whether current approaches are sufficient to support earlier detection and improving outcomes. There have also been developments and new treatments, such as stereotactic ablative radiotherapy, which may offer more targeted and effective options for patients. Therefore, given the importance of this issue, I would be grateful for a statement outlining the Welsh Government's current position on a national screening programme, its assessment of emerging treatments, such as stereotactic ablative radiotherapy, and what action it's taking to improve outcomes for men with prostate cancer across Wales. Drefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal ar ddarpariaeth gwasanaethau canser y prostad yma yng Nghymru. Mae canser y prostad yn dal i fod yn un o'r canserau mwyaf cyffredin i effeithio ar ddynion, ond mae pryderon yn dal i gael eu codi ynghylch canfyddiad cynnar, mynediad at driniaeth, a chefnogaeth i ddynion ar y daith hon. Yn ddiweddar, fe wnes i gyfarfod â Movember i drafod mentrau iechyd dynion, ac mae'n amlwg bod awydd mawr am ganlyniadau gwell trwy ddiagnosis cynnar a chymorth wedi'i dargedu. A minnau'n un sy'n byw gyda chanser y prostad, rwy'n ymwybodol iawn o'r ddadl barhaus ynghylch swyddogaeth sgrinio ac a yw'r dulliau presennol yn ddigonol i gefnogi canfyddiad cynharach a gwella canlyniadau. Fe fu yna ddatblygiadau a thriniaethau newydd hefyd, fel radiotherapi abladol stereotactig, a allai gynnig dewisiadau sydd wedi eu targedu yn fwy ac effeithiol i gleifion. Felly, o ystyried pwysigrwydd y mater hwn, fe fyddwn i'n ddiolchgar am ddatganiad sy'n amlinellu safbwynt cyfredol Llywodraeth Cymru ar raglen sgrinio genedlaethol, ei hasesiad o driniaethau sy'n dod i'r amlwg, fel radiotherapi abladol stereotactig, a pha gamau y mae'n eu cymryd i wella canlyniadau i ddynion â chanser y prostad ledled Cymru. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764434 150 En 2026-06-23T14:45:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4502&l=cy 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764444 151 Cy 2026-06-23T14:45:39 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4541&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4541&l=en 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Wel, a gaf i ddiolch i'r Aelod am godi'r mater eithriadol o bwysig hwn, a hefyd am fod yn agored yn rhannu profiad personol? Mae hwn, yn amlwg, yn fater y bydd pob un ohonom ni, dwi'n siŵr, wedi dod ar ei draws mewn gwaith achos, a bod yna deimladau cryf o fewn ein cymunedau ni o ran sut ydym ni'n sicrhau bod sgrinio yn digwydd, bod cymaint o bethau yn digwydd, er mwyn dal unrhyw ganser cyn gynted ag y mae'n bosib. O ran cael diweddariad penodol, mi wnaf i godi hyn gyda'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal, a gofyn am ddiweddariad i'w roi i chi ar y materion hyn.   Well, may I thank the Member for raising such an important issue, and for being open in sharing his own personal experience too? This is clearly an issue that each and every one of us will have come across in casework, and that there are strong feelings within our communities in terms of how we do ensure that screening happens, that as much is done as possible in order to catch any cancer at the earliest possible stage. In terms of a specific update, I'll raise this with the Cabinet Secretary for Health and Care, and ask for an update on those issues. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764458 152 En 2026-06-23T14:46:23 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4585&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4585&l=cy 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 12188 12188 Claire Johnson-Wood AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12188 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12188 Johnson-Wood, Claire Llywydd, I'd like to request a statement from the Cabinet Minister for education on additional learning needs funding levels in Wales. It is clear that the additional learning needs system in Wales is under strain, with councils' spending on ALN increasing by a staggering 34 per cent in real terms between 2018-19 and 2025-26. Not only that, but an Audit Wales report concluded that poor data collection and ineffectual public bodies are holding back the entire system. Children with ALN can't wait years and years for a fix. So, will the education Minister make a statement outlining what she will do to improve this failing system that we have? And what guarantees will she give that the Barnett consequentials coming to Wales for ALN are actually spent on ALN? Lywydd, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros addysg ar gyfraddau cyllido anghenion dysgu ychwanegol yng Nghymru. Mae'n amlwg bod y system anghenion dysgu ychwanegol yng Nghymru dan straen, gyda gwariant cynghorau ar ADY yn cynyddu gan 34 y cant mewn termau real rhwng 2018-19 a 2025-26. Nid yn unig hynny, ond fe ddaeth adroddiad Archwilio Cymru i'r casgliad bod casglu data gwael a chyrff cyhoeddus aneffeithiol yn dal y system gyfan yn ei hôl. Ni all plant ag ADY aros blynyddoedd lawer am ddatrysiad. Felly, a wnaiff y Gweinidog addysg ddatganiad yn amlinellu'r hyn y bydd hi'n ei wneud i wella'r system hon sydd gennym ni? A pha warantau y bydd hi'n eu rhoi y bydd canlyniadau Barnett sy'n dod i Gymru ar gyfer ADY yn cael eu gwario ar ADY mewn gwirionedd? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764468 153 Cy 2026-06-23T14:47:21 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4643&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4643&l=en 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd A gaf i ddiolch i'r Aelod am godi'r mater hwnnw? Dwi ddim yn gwybod os oedd yr Aelod yma yn bresennol pan wnaeth y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg ei datganiad ar flaenoriaethau yr wythnos diwethaf, lle roedd yna ymrwymiadau o ran y gwaith pendant y bydd y Llywodraeth hon yn ei wneud o ran anghenion dysgu ychwanegol. Roedd y sylwadau hynny wedi'u hategu gan y Prif Weinidog hefyd yn gynharach heddiw ac yn yr wythnosau diwethaf. Yr ymrwymiad clir ydy bod y Llywodraeth hon wedi ymrwymo i fynd i'r afael â'r heriau a cheisio cael datrysiadau tymor hir i'r heriau gwirioneddol hynny y byddwn ni i gyd yn ymwybodol ohonyn nhw, un ai drwy brofiad personol neu drwy ein gwaith achos. Yn sicr, mi roedd hwn yn fater a godwyd gyda minnau fel Aelod o'r Senedd yn y tymor diwethaf, ac mae'n parhau i'w wneud. Mae'r ymrwymiad yna eisoes wedi ei wneud gan y Gweinidog Cabinet dros Addysg a'r Gymraeg.  Could I thank the Member for raising this issue? I don't know whether the Member was present when the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language made her priorities statement last week, where there were commitments made in terms of the work that this Government will do in terms of ALN. Those comments have been echoed by the First Minister again today and over the recent weeks. And the clear commitment is that this Government has committed to tackle those challenges and wants to find long-term solutions to those challenges that we will all be aware of, either through personal experience or through our casework. Certainly, this was an issue that was raised with me as a Member of the Senedd in the last term, and that continues to be the case, and that commitment has already been made by the Cabinet Minister for Education and the Welsh Language. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764480 154 En 2026-06-23T14:48:18 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4700&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4700&l=cy 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Good afternoon, Trefnydd. I'm going to raise an issue around one of those really awkward constitutional issues. It's about the devolution of rail. I'd like a statement, please, on what the Welsh Government is doing in order to accelerate the real concerns and queries that we have around both the devolution of the rail network and services to Wales, because it makes such a difference to the people here in Wales. I was disappointed, I'll be honest, that the first statement from your transport Minister was about prioritising roads, where we should be actually prioritising the development of our public transport system. But I really hope that this Welsh Government is going to be different to the last Welsh Government and to the Labour Westminster Government as well, who really have treated Wales with such disdain. If we'll just remind ourselves, particularly today, as we see a potential Westminster Labour leader hopeful, Darren Jones—. Let's remind ourselves what Darren Jones actually said to David Chadwick, a Liberal Democrat MP, when he asked about HS2 funding coming to Wales. He said we should be grateful for that money—we should be grateful. That is not the way that we should be treated. So, I'm really hoping you can tell me that you're going to stand up to the Westminster Government and get devolution of the rail system here to Wales. Diolch yn fawr iawn. Prynhawn da, Drefnydd. Rwyf am godi mater ynglŷn ag un o'r materion cyfansoddiadol hynny sy'n anhydrin iawn. Mae'n ymwneud â datganoli rheilffyrdd. Fe hoffwn i ddatganiad, os gwelwch chi'n dda, ar yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gyflymu atebion i'r pryderon a'r cwestiynau gwirioneddol sydd gennym ynglŷn â datganoli'r rhwydwaith rheilffyrdd a'r gwasanaethau i Gymru, oherwydd mae hynny'n gwneud cymaint o wahaniaeth i'r bobl yma yng Nghymru. Roeddwn i'n siomedig, a bod yn onest, mai ymwneud â blaenoriaethau'r ffyrdd yr oedd y datganiad cyntaf a wnaeth eich Gweinidog Trafnidiaeth, pan ddylem ni fod yn blaenoriaethu datblygiad ein system trafnidiaeth gyhoeddus. Ond rwy'n gobeithio y bydd y Llywodraeth hon yn wahanol i'r Llywodraeth ddiwethaf i Gymru a Llywodraeth Lafur San Steffan hefyd, sydd wedi trin Cymru gyda'r fath ddirmyg mewn gwirionedd. Os cawn ni ein hatgoffa ein hunain, heddiw yn arbennig felly, wrth i ni weld arweinydd Llafur posibl yn San Steffan, Darren Jones—. Gadewch i ni atgoffa ein hunain am yr hyn a ddywedodd Darren Jones wrth David Chadwick, AS y Democratiaid Rhyddfrydol, pan ofynnodd hwnnw am gyllid HS2 i Gymru. Fe ddywedodd y dylem ni fod yn ddiolchgar am yr arian hwnnw—y dylem ni fod yn ddiolchgar. Nid dyna'r ffordd y dylem ni fod yn cael ein trin ynddi. Felly, rwy'n gobeithio y gallwch chi ddweud wrthyf i y byddwch chi'n sefyll i fyny i Lywodraeth San Steffan a chael datganoli'r system reilffyrdd yma i Gymru. Diolch yn fawr iawn. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764484 155 Cy 2026-06-23T14:49:37 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4779&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4779&l=en 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Wel, a gaf i ddiolch i'r Aelod am godi hynny?   Well, may I thank the Member for raising the issue? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764485 156 En 2026-06-23T14:49:40 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4782&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4782&l=cy 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd We are certainly not grateful for not having what Wales deserves. Let's be very clear on that. On that, I would hope that we would be united as a Senedd, because Wales has been underfunded. That is common knowledge, it's acknowledged, and yet we are treated with contempt. Let me be very clear as well that when the Deputy Minister for Transport made his statement, that was following a situation that we saw in Anglesey in relation to the closure of the bridge at the time. We were asked to bring forward a statement, and that was the statement. We were also asked to consider the M4 relief road. There are many further things in terms of rail and bus networks that we are also committed to. Securing fairer rail funding, along with a pathway to full devolution, is a key priority for this Welsh Government. The Prif Weinidog has raised rail funding with the Prime Minister and written to the Secretary of State for Transport on the matter. The Deputy Minister for Transport is due to meet the UK rail Minister in the coming months to progress those discussions. Therefore, please feel reassured that this is important to us. We welcome any support across parties for this, but certainly we want to see progress and we need to see progress. Dydyn ni, yn sicr, ddim yn ddiolchgar am inni beidio â chael yr hyn y mae Cymru yn ei haeddu. Gadewch i ni fod yn eglur iawn yn hynny o beth. Ar hynny, fe fyddwn i'n gobeithio y byddem ni'n unedig yn y Senedd, oherwydd mae Cymru wedi cael ei thanariannu. Mae hynny'n gyfarwydd iawn, fe gydnabyddir hynny, ac eto rydym ni'n cael ein trin â dirmyg. Gadewch i mi fod yn eglur iawn hefyd, pan wnaeth y Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth ei ddatganiad, roedd hynny'n dilyn y sefyllfa a welsom ni yn Ynys Môn o ran cau'r bont ar y pryd. Fe ofynnwyd i ni gyflwyno datganiad, a hwnnw oedd y datganiad. Fe ofynnwyd i ni ystyried ffordd liniaru'r M4 hefyd. Mae yna lawer o bethau pellach o ran rhwydweithiau rheilffyrdd a bysiau yr ydym ni wedi ymrwymo iddyn nhw hefyd. Mae sicrhau cyllid rheilffyrdd tecach, ynghyd â llwybr at ddatganoli llawn, yn flaenoriaeth allweddol i'r Llywodraeth hon i Gymru. Mae'r Prif Weinidog wedi codi cyllid rheilffyrdd gyda'r Prif Weinidog ac wedi ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Gwladol dros Drafnidiaeth ynglŷn â'r mater. Mae disgwyl i'r Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth gwrdd â Gweinidog rheilffyrdd y DU yn ystod y misoedd nesaf i fwrw ymlaen â'r trafodaethau hynny. Felly, fe allwch chi fod â sicrwydd fod hyn yn bwysig i ni. Rydym ni'n croesawu unrhyw gefnogaeth i hyn ar draws pleidiau, ond yn sicr rydym ni'n awyddus i weld cynnydd ac mae angen i ni weld cynnydd. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764448 157 En 2026-06-23T14:50:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4802&l=cy 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764465 158 Cy 2026-06-23T14:50:53 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4855&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4855&l=en 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Ac yn olaf, Drefnydd, Laura Anne Jones.  And finally, Trefnydd, Laura Anne Jones.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764466 159 En 2026-06-23T14:50:56 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4858&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4858&l=cy 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 4562 4562 Laura Anne Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4562 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562 Jones, Laura Anne Trefnydd, the law is the law. You say that you respect the Supreme Court judgment, so when will we see you fulfil that obligation and protect the rights of women and girls across Wales? It's time for dates now, and I would like to ask for a statement that reflects that, outlining your immediate planned actions in this regard. Diolch. Drefnydd, y gyfraith yw'r gyfraith. Rydych chi'n dweud eich bod chi'n parchu dyfarniad y Goruchaf Lys, felly pryd fyddwn ni'n eich gweld chi'n cyflawni'r rhwymedigaeth honno ac yn amddiffyn hawliau menywod a merched ledled Cymru? Mae hi'n amser inni gael dyddiadau nawr, ac fe hoffwn i ofyn am ddatganiad sy'n adlewyrchu hynny, sy'n amlinellu eich camau gweithredu arfaethedig ar unwaith yn hyn o beth. Diolch. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764588 160 Cy 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement I Daeth y Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) i’r Gadair. The Deputy Presiding Officer (Kerry Ferguson) took the Chair. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764472 161 En 2026-06-23T14:51:17 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4879&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4879&l=cy 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd I refer the Member to previous comments made, that the commitment of the Welsh Government is clear in terms of following the legal advice, and I would refer her to previous statements.  Rwy'n cyfeirio'r Aelod at sylwadau a wnaed yn flaenorol, sef bod ymrwymiad Llywodraeth Cymru yn eglur o ran dilyn y cyngor cyfreithiol, ac fe fyddwn ni'n ei chyfeirio at ddatganiadau blaenorol.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764473 162 Cy 2026-06-23T14:51:29 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4891&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4891&l=en 260623-4 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch, Drefnydd.  Thank you, Trefnydd.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764474 163 Cy 2026-06-23T14:51:31 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4893&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4893&l=en 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Eitem 3, datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: blaenoriaethau ar gyfer effeithiolrwydd Llywodraeth a’r cyfansoddiad. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad, Dafydd Trystan. Item 3, a statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: priorities for Government effectiveness and the constitution. I call on the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution, Dafydd Trystan. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764479 164 Cy 2026-06-23T14:51:48 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=4910&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=4910&l=en 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution Y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad Trystan Davies, Dafydd Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Erbyn diwedd y Senedd hon, byddwn ni i gyd yn gallu adrodd y teitl hir hwnnw.  Dwi'n falch iawn i fod yma i osod allan fy mlaenoriaethau ar gyfer tymor y Llywodraeth hon. Mae ymddiriedaeth a hyder mewn Llywodraeth yn cymryd llawer o ymdrech i'w meithrin, ond mae'n hawdd iawn eu colli. Mae Llywodraeth Cymru dros y blynyddoedd diweddar wedi colli ymddiriedaeth pobl Cymru. Mae canfyddiad wedi bod fod y Llywodraeth yn bell, yn siarad yn hytrach na gwrando, yn addo yn hytrach na chyflawni ac yn methu adlewyrchu blaenoriaethau'r genedl. Mae'r Llywodraeth hon yn benderfynol o wrthdroi'r duedd honno ac adfer ymddiriedaeth drwy gyflawni'r ymrwymiadau rŷn ni wedi'u gwneud a sicrhau newid y mae pobl ledled Cymru yn gallu ei weld a'i deimlo. Pan safodd y Prif Weinidog yma fis Mai i nodi ein blaenoriaethau ni—yr NHS, costau byw, swyddi da, ysgolion cryf, taclo tlodi a sefyll i fyny dros Gymru—roedd hi'n glir bod rhaid i'r Llywodraeth ganolbwyntio o'r newydd ar effeithiolrwydd a chanlyniadau. Ac yn fy mhortffolio i, mae yna arfau i wireddu hynny, o oruchwylio'r gwaith o gyflawni blaenoriaethau'r Llywodraeth a chefnogi fy nghydweithwyr yn eu portffolios i gryfhau ein gwasanaethau cyhoeddus a sicrhau trefniadau cyfansoddiadol sy'n helpu Cymru i gyflawni ein huchelgais. Ddirprwy Lywydd, dyw gosod y cyfeiriad ddim yn ddigon; rhaid i lywodraeth dda gyflawni newid go iawn. Mae effeithiolrwydd yn golygu troi blaenoriaethau yn ganlyniadau—amcanion clir, ymdrech ar y cyd, data tryloyw ar berfformiad, a gweithredu'n gynnar pan aiff pethau o chwith, fel maen nhw'n bownd o wneud o dro i dro. Mae e hefyd yn golygu sicrhau bod ein hadnoddau yn cyd-fynd â'n blaenoriaethau. Fe fydd y gyllideb atodol heddiw yn dangos y dull hwnnw ar waith—canolbwyntio cyllid ar y blaenoriaethau pwysicaf, gwneud i bob punt weithio'n galetach i Gymru a gosod y sylfeini ar gyfer ad-drefnu mwy cynhwysfawr yn ein cyllideb nesaf. Mae gan bob adran, pob Gweinidog a phob rhan o Lywodraeth Cymru rôl i'w chwarae wrth droi ein blaenoriaethau yn newid go iawn sy'n amlwg i bobl ar hyd a lled Cymru. Er mwyn gwireddu hynny, rhaid i ni sicrhau ymdrech ar y cyd, sy'n cael ei chefnogi a'i harwain yn glir o'r canol. Dyna pam rydyn ni eisoes wedi cymryd camau i gryfhau Swyddfa'r Cabinet ac i greu canol i'r Llywodraeth sy'n fwy pwrpasol ac effeithiol. Gyda'i dulliau digidol,  mae'r Swyddfa Cabinet newydd yn dwyn ynghyd arbenigedd ym meysydd strategaeth, delivery a data, a hynny wrth galon y Llywodraeth. Fel hyn rŷn ni'n mynd i allu symud pethau ymlaen yn glir, yn gyflym ac yn gadarn. Fe fydd Swyddfa'r Cabinet yn ein helpu ni i roi canlyniadau a cherrig milltir clir a mesuradwy ar waith. Yn ogystal, fe fydd dangosfwrdd cyhoeddus yn cael ei gyhoeddi yn ein meysydd blaenoriaeth. Fe fydd hyn yn gwella tryloywder ac yn sicrhau bod llwyddiant yn cael ei ddiffinio gan y gwahaniaeth a wnawn i fywydau pobl. Drwy ein cynllun 100 diwrnod, mae gwaith dwys eisoes yn digwydd ar draws y Llywodraeth, gan gefnogi cyflawni o'r diwrnod cyntaf. Mae hyn yn golygu nodi rhwystrau'n gynnar, dileu heriau'n gyflym a gwneud cynnydd yn gynt, lle bo'n bosib—bwrw i lawr waliau, chwalu seilos, neu efallai, hyd yn oed, gymryd llwybr ychydig yn wahanol er mwyn cyrraedd y nod, ac, wrth gwrs, defnyddio data yn fwy effeithiol nid dim ond i adrodd ar yr hyn sydd wedi bod, ond i ddeall beth sy'n digwydd nawr a gweithredu lle bo angen, fel ein bod ni'n gallu rhagweld ac atal problemau cyn iddyn nhw godi. Fe fyddwn ni hefyd yn cryfhau sut mae Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 yn berthnasol ar draws y Llywodraeth, ac, wrth gydweithio â’r comisiynydd, fe fyddwn ni'n sicrhau bod y Ddeddf yn cyflawni newid ystyrlon a mesuradwy. Mae hyn yn hanfodol, Ddirprwy Lywydd, oherwydd all y Llywodraeth ddim cyflawni ar ei phen ei hun; mae angen dull system gyfan i ddelifro. Fy uchelgais yw i Gymru ddod yn adnabyddus ar draws y byd am ei harloesedd a'i heffeithiolrwydd wrth ddarparu gwasanaethau cyhoeddus, gan newid bywydau pobl er gwell, ac, er mwyn cyflawni hyn, mae’n rhaid inni dynnu gwasanaethau cyhoeddus at ei gilydd yn llawer mwy effeithiol. Mae’n golygu cryfhau gallu a chwalu seilos ar draws adrannau, ar draws sefydliadau ac ar draws pob lefel o Lywodraeth. Mae'r defnydd effeithiol o ddulliau digidol a deallusrwydd artiffisial yn cynnig cyfle sylweddol i feithrin capasiti, cynyddu cynhyrchiant, gwneud gwasanaethau'n fwy ymatebol a chryfhau ein darpariaeth ddwyieithog. A dwi am roi'r seiliau yn eu lle ar gyfer defnydd diogel, moesegol a dwyieithog o ddulliau digidol a deallusrwydd artiffisial ar draws gwasanaethau cyhoeddus Cymru. Mae’r gwaith hefyd wedi dechrau ar ysgol lywodraethu i greu canolfan ragoriaeth ar gyfer arweinyddiaeth gwasanaethau cyhoeddus, gan adeiladu ar waith Academi Wales er mwyn arwain gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru at ddyfodol gwell. Ac wrth wraidd hyn oll mae ethos Gwasanaeth Cyhoeddus Cymru'n Un, sy'n meithrin arweinwyr y presennol a'r dyfodol ac yn rhoi’r sgiliau, yr hyder a'r nod cyffredin iddyn nhw i arwain newidiadau a gwella canlyniadau, oherwydd dyw strwythurau ar eu pennau eu hunain ddim yn sicrhau newid; pobl, sgiliau a diwylliant sy'n cyflawni hynny. Thank you very much, Dirprwy Lywydd. By the end of this Senedd, we'll all be able to repeat that very long title. I'm very pleased to be here today to set out my priorities for this Government term. Trust and confidence in Government is hard-earned but easily lost. The Welsh Government, over recent years, has lost the trust of the people of Wales. There has been a perception that it is distant, talking rather than listening, promising rather than doing and failing to reflect the priorities of the nation. This Government is determined to reverse that trend, restoring trust by delivering on the commitments we have made and ensuring change that people across Wales can see and feel. When the First Minister stood here in May to set out our priorities—the NHS, the cost of living, good jobs, strong schools, tackling poverty and standing up for Wales—he was clear that the Government must put a new focus on effectiveness and outcomes. My portfolio brings together the levers needed to make that happen, from overseeing the delivery of the Government’s priorities and supporting my colleagues in their portfolios to strengthening our public services and ensuring constitutional arrangements that help Wales to achieve its ambitions. Dirprwy Lywydd, setting a direction is not enough; a good government must ensure real change. Effectiveness means turning priorities into outcomes—clear objectives, aligned effort, transparent performance data and early action where delivery goes off track, as is bound to happen from time to time. It also means making sure that our resources follow our priorities. Today’s supplementary budget will reflect that approach in action, in focusing funding on the most important priorities, making every pound work harder for Wales and laying the foundations for fuller realignment in our next budget. Every department, every Minister and every part of the Welsh Government has a role to play in turning our priorities into real change that is visible to people across Wales.  To achieve that, we must ensure that efforts are aligned, which are supported and driven with clarity from the centre. That is why we have already taken action to strengthen the Cabinet Office and to create a more purposeful centre of Government. With its digital approaches, the new Cabinet Office brings together expertise in strategy, delivery and data, and does so at the heart of Government. In that way, we can drive progress with clarity, pace and robustness. The Cabinet Office will support us to put in place clear, measurable outcomes and milestones. Also, a public dashboard will be published for our priority areas. This will improve transparency and ensure that success is defined by the difference that we make to people’s lives. Through our 100-day plan, intensive work is already taking place across Government, supporting delivery from day one. This means identifying barriers early, removing challenges quickly and accelerating progress wherever we can—breaking down walls, destroying silos and maybe taking slightly different routes to achieve the aims, and, of course, using data more effectively not just to report on what has happened, but to understand what is happening now and where we need to act, so that we can anticipate and prevent problems before they arise. We will also strengthen how the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 applies across Government, and, by working in close partnership with the commissioner, we will ensure that the Act delivers meaningful and measurable change. This is essential, Dirprwy Lywydd, because the Government cannot deliver alone; we need a whole-system approach. My ambition is for Wales to become known across the world for its innovation and effectiveness in public service delivery, changing people's lives for the better, and, to do this, we must bring our public services together much more effectively. That means improving capability and breaking down silos between departments, organisations and across all levels of Government. The effective use of digital approaches and AI offers a significant opportunity to build capability, increase productivity, make services more responsive and strengthen bilingual provision. And I want to put the foundations in place for safe, ethical and bilingual use of digital approaches and AI across Welsh public services. Work has also begun on a school of governance to establish a centre of excellence for leadership and capability in public services, and building on the work of Academi Wales to lead public services in Wales to a better future. And at its heart is the ethos of the One Wales Public Service, developing current and future leaders and giving them the skills, confidence and shared purpose to lead change and improve outcomes, because structures in and of themselves don't ensure change; it is people, skills and culture that do that. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764446 165 Cy 2026-06-23T14:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=5102&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=5102&l=en 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764482 166 En 2026-06-23T14:58:34 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=5316&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=5316&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Dirprwy Lywydd, my approach is clear: priorities translated into measurable outcomes, driven from the centre, delivered through our public services and judged by results that people can see in their everyday lives, and grounded in a clear set of principles, a relentless focus on outcomes, clarity of purpose so that every part of Government is aligned to shared priorities, delivery discipline, transparency and openness, because trust depends on people being able to see what we are doing and what we are achieving, and co-operation and collaboration across public services and, I very much hope, across this Senedd. These principles apply not only to how we organise and deliver within Government, but also to the constitutional framework within which Wales operates, because Government effectiveness and constitutional reform are fundamentally connected. Constitutional reform is not an abstract concept; it is about whether we have the powers, the resources and the tools to deliver better outcomes for our people, including on justice, on policing, on rail infrastructure, as we heard earlier, on funding, on energy, on natural resources and the Crown Estate. And we know that there is strong support right across this Senedd—in most parts of the Senedd, at least—for progress in a number of these areas and a clear democratic mandate from the people of Wales. That is why, as part of our first 100 days plan, work will be taken forward to reset the relationship with Westminster, grounded in fairness, partnership and mutual respect, and focused on consistent, meaningful engagement that delivers for Wales. And I look forward very much to my first inter-ministerial standing committee, which takes place in Belfast tomorrow, and positive and productive conversations with colleagues from Governments across these four nations. This Government is also calling for a new Wales Bill, to ensure that our constitutional settlement is clear and fit for purpose, and pressing for a fair, needs-based funding formula, to address historic underfunding and ensure that Wales receives the resources it requires. It is important that this constitutional work is taken forward in an open and collaborative way. This has to be a conversation that belongs to Wales as a whole. So, as part of the 100-day plan, we will also begin work on establishing a standing national commission on the constitution to support informed, inclusive and deliberative engagement on Wales's future. I look forward to keeping Members updated on progress as we take forward work to establish this commission on a broad basis. Dirprwy Lywydd, my ambition is to help to build a Government known for its effectiveness, for doing what it says, for focusing on what matters, and for being transparent about the progress it is making. A Government that stands up for Wales, ensuring that we have the powers, resources and partnerships we need to succeed for the people of Wales. My aim is to turn purpose into progress, progress into better outcomes, and better outcomes into renewed trust in the Government across Wales. Diolch yn fawr. Ddirprwy Lywydd, mae fy ymagwedd i'n eglur: trosi blaenoriaethau yn ganlyniadau mesuradwy, a'u hysgogi nhw o'r canol, a'u cyflwyno nhw trwy gyfrwng ein gwasanaethau cyhoeddus a'u barnu nhw yn ôl canlyniadau y gall pobl eu gweld yn eu bywydau bob dydd, a'u gwreiddio mewn cyfres o egwyddorion eglur, pwyslais di-baid ar ganlyniadau, eglurder pwrpas fel bod pob rhan o'r Llywodraeth yn cyd-fynd â blaenoriaethau a rennir, disgyblaeth o ran cyflawni, tryloywder a bod yn agored, oherwydd mae ymddiriedaeth yn dibynnu ar fod pobl yn gallu gweld yr hyn yr ydym ni'n ei wneud a'r hyn yr ydym ni'n ei gyflawni, a chydweithrediad a chydweithio ar draws y gwasanaethau cyhoeddus ac, rwy'n mawr hyderu, ar draws y Senedd hon. Mae'r egwyddorion hyn yn berthnasol nid yn unig i'r ffordd yr ydym ni'n trefnu ac yn cyflawni yn y Llywodraeth, ond i'r fframwaith cyfansoddiadol y mae Cymru yn gweithredu ynddo hefyd, oherwydd mae cysylltiad sylfaenol rhwng effeithiolrwydd y Llywodraeth a diwygio cyfansoddiadol. Nid cysyniad haniaethol mo diwygio cyfansoddiadol; mae'n ymwneud ag a oes gennym y pwerau, yr adnoddau a'r offer er mwyn cyflawni canlyniadau gwell i'n pobl, gan gynnwys o ran cyfiawnder, o ran plismona, o ran seilwaith rheilffyrdd, fel y clywsom ni'n gynharach, o ran cyllid, o ran ynni, o ran adnoddau naturiol ac Ystad y Goron. Ac fe wyddom ni fod cefnogaeth gadarn ar draws y Senedd hon—yn y rhan fwyaf o'r Senedd, o leiaf—i gynnydd mewn nifer o'r meysydd hyn a mandad democrataidd eglur gan bobl Cymru. Dyna pam, yn rhan o'n cynllun 100 diwrnod cyntaf, y byddwn yn bwrw ymlaen â gwaith i ailosod y berthynas â San Steffan, ar sail tegwch, partneriaeth a pharch ar y ddwy ochr, ac sy'n canolbwyntio ar ymgysylltiad cyson, ystyrlon sy'n cyflawni er mwyn Cymru. Ac rwy'n edrych ymlaen yn fawr at fy mhwyllgor sefydlog rhyngweinidogol cyntaf, a fydd yn cael ei gynnal yn Belfast yfory, a chael sgyrsiau cadarnhaol a chynhyrchiol gyda chydweithwyr o Lywodraethau ar draws y pedair gwlad hyn. Mae'r Llywodraeth hon yn galw hefyd am Fil Cymru newydd, i sicrhau bod ein setliad cyfansoddiadol yn eglur ac yn addas i'r diben, ac yn pwyso am fformiwla ariannu deg, ar sail anghenion, i fynd i'r afael â thanariannu hanesyddol a sicrhau bod Cymru yn cael yr adnoddau y mae eu hangen. Mae'n bwysig bod y gwaith cyfansoddiadol hwn yn cael ei wneud mewn ffordd agored a chydweithredol. Mae'n rhaid i hon fod yn sgwrs sy'n perthyn i Gymru yn ei chyfanrwydd. Felly, yn rhan o'r cynllun 100 diwrnod, fe fyddwn ni'n dechrau gweithio ar sefydlu comisiwn cenedlaethol sefydlog ar y cyfansoddiad i gefnogi ymgysylltiad deallus, cynhwysol a chydgynghorol ar ddyfodol Cymru. Rwy'n edrych ymlaen at roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am y cynnydd wrth i ni fwrw ymlaen â'r gwaith i sefydlu'r comisiwn hwn ar sail eang. Ddirprwy Lywydd, fy uchelgais i yw helpu i adeiladu Llywodraeth sydd ag enw am ei heffeithiolrwydd, am wneud yr hyn y mae'n ei ddweud, am ganolbwyntio ar yr hyn sy'n bwysig, ac am fod yn dryloyw o ran y cynnydd y mae hi'n ei wneud. Llywodraeth sy'n sefyll i fyny dros Gymru, sy'n sicrhau bod y pwerau, yr adnoddau a'r partneriaethau angenrheidiol gennym ni ar gyfer llwyddo er mwyn pobl Cymru. Fy nod i yw troi'r diben yn gynnydd, cynnydd yn ganlyniadau gwell, a chanlyniadau gwell yn ymddiriedaeth newydd yn y Llywodraeth ledled Cymru. Diolch yn fawr. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764452 167 En 2026-06-23T15:00:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=5402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=5402&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764478 168 Cy 2026-06-23T15:02:22 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=5544&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=5544&l=en 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764483 169 En 2026-06-23T15:02:28 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=5550&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=5550&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 12181 12181 Adrian Mason AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12181 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12181 Mason, Adrian Minister, thank you for your statement, which we received just a little bit earlier. Dirprwy Lywydd, I want to begin with some personal context, if I may. My family comes from Penllyn. My ancestors were farmers on Ynys Enlli and in Aberdaron. My grandfather came from Criccieth and worked as a blacksmith in Sarn. My father was born in Pwllheli and his grandfather was a lighthouse keeper on Ynys Enlli. So, the lifeblood of Wales runs in my veins. My father joined the RAF during the second world war and served in Bomber Command, and every time that young man from Pwllheli climbed into his Lancaster bomber, he knew that he might not come home. Not only did he risk his life for his Welsh home, he was fighting for the survival of the United Kingdom; he answered the call of King and country, as so many Welsh men and women did. Like me and like my ancestors, he was a unionist. That's why it amazes me when Plaid Cymru calls itself 'the party for Wales'. What it means, of course, is that it is the party of nationalists, a party of separatists wanting Wales to secede from the United Kingdom—it's in your constitution. But you do not have to be a nationalist to love your country. You do not have to be a nationalist to value Welsh culture. And you do not have to be a nationalist to want better lives for the people of Wales. And you certainly do not have to be a nationalist to be Welsh. That's why today's statement is so concerning.  Plaid Cymru was part of the political consensus that led to 27 years of failure in Wales. Now, instead of focusing on health, education, transport, the economy and other devolved areas where people need delivery, the Government comes to the Chamber asking for more powers. Dirprwy Lywydd, I totally despair. The lesson of the last 27 years is not that Cardiff Bay lacks power; the lesson is that the power has too often been used badly. During the election campaign, people were promised a new type of politics. They were tired of the same old consensus, tired of politicians saying one thing and doing another, tired of being promised change while getting the same results. So, what do we get today? We get a Minister asking the people of Wales to believe that yet more constitutional change will somehow fix the failures of Government. You don't listen, you don't learn, and you don't get it, do you? Keep doing the same thing and we should not be taken aback when we get the same results. Plaid Cymru needs to understand that the people of Wales have had enough of constitutional obsession. They want shorter NHS waiting lists, they want better schools, they want decent transport, safer communities and an economy that works. They do not want public money, civil service time and political attention diverting to yet another stage of the separatist obsession. Everything proposed today comes at a cost, let's not forget it. The money, the time and effort spent on unnecessary constitutional change could be used to help fix our health service, our failing education system and our crumbling infrastructure. Instead, the Government wants to spend taxpayers' money—and it is taxpayers' money, let's never forget—on a path towards independence, however you choose to dress it up. Be assured that every time a Plaid Minister stands up in this Chamber with a new policy, I'll be watching like a hawk to see if it has any implications for our constitution. Putting Plaid Cymru's political aims above the interests of Wales is ideology first and common sense second, and, yes, Dirprwy Lywydd, it makes my Welsh blood boil. We in Reform will oppose these misguided ideological policies at every opportunity. I love Wales, it is my home. It is the home of my father and of my ancestors, and I will not stand idly by while Plaid Cymru attempts to pull Wales out of the United Kingdom. You do not have to choose between being Welsh and being British; you do not have to choose between loving Wales and supporting the union. And this Chamber should be focused not on getting Cardiff Bay more power, but on giving the people of Wales better Government. Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, diolch am eich datganiad, a gawsom ychydig yn gynharach. Ddirprwy Lywydd, rwyf am ddechrau gyda rhywfaint o gyd-destun personol, os caf i. Mae fy nheulu yn dod o Ben Llŷn. Roedd fy hynafiaid yn ffermwyr ar Ynys Enlli ac yn Aberdaron. Roedd fy nhaid yn dod o Gricieth ac yn gweithio fel gof yn Sarn. Ganwyd fy nhad ym Mhwllheli ac roedd ei daid yn geidwad goleudy ar Ynys Enlli. Felly, mae enaid Cymru yn fy ngwythiennau. Ymunodd fy nhad â'r RAF yn ystod yr Ail Ryfel Byd a gwasanaethodd yn y Bomber Command, a phob tro y dringodd y dyn ifanc hwnnw o Bwllheli i'w awyren fomio Lancaster, roedd yn gwybod efallai na fyddai'n dod adref. Nid yn unig yr oedd yn peryglu ei fywyd dros ei gartref yng Nghymru, roedd yn ymladd dros oroesiad y Deyrnas Unedig; atebodd alwad y Brenin a'r wlad, fel y gwnaeth cymaint o ddynion a menywod Cymreig. Fel fi ac fel fy hynafiaid, roedd yn unoliaethwr. Dyna pam mae'n fy synnu pan fydd Plaid Cymru yn galw ei hun yn 'Blaid Cymru'. Yr hyn y mae'n ei olygu, wrth gwrs, yw mai plaid cenedlaetholwyr ydyw, plaid o ymwahanwyr sydd eisiau i Gymru ymwahanu oddi wrth y Deyrnas Unedig—mae yn eich cyfansoddiad. Ond nid oes rhaid i chi fod yn genedlaetholwr i garu eich gwlad. Nid oes rhaid i chi fod yn genedlaetholwr i werthfawrogi diwylliant Cymru. Ac nid oes rhaid i chi fod yn genedlaetholwr i ddymuno bywydau gwell i bobl Cymru. Ac yn sicr nid oes rhaid i chi fod yn genedlaetholwr i fod yn Gymro. Dyna pam y mae'r datganiad heddiw mor bryderus. Roedd Plaid Cymru yn rhan o'r consensws gwleidyddol a arweiniodd at 27 mlynedd o fethiant yng Nghymru. Nawr, yn hytrach na chanolbwyntio ar iechyd, addysg, trafnidiaeth, yr economi a meysydd datganoledig eraill y mae pobl angen eu gweld yn cael eu cyflawni, mae'r Llywodraeth yn dod i'r Siambr yn gofyn am fwy o bwerau. Ddirprwy Lywydd, rwy'n teimlo anobaith llwyr. Nid gwers y 27 mlynedd diwethaf yw nad oes gan Fae Caerdydd bŵer; y wers yw bod y pŵer wedi cael ei ddefnyddio'n wael yn rhy aml. Yn ystod yr ymgyrch etholiadol, cafodd pobl addewid o fath newydd o wleidyddiaeth. Roedden nhw wedi blino ar yr un hen gonsensws, wedi blino ar wleidyddion yn dweud un peth ac yn gwneud rhywbeth arall, wedi blino ar addewidion o newid a chael yr un canlyniadau. Felly, beth ydym ni'n ei gael heddiw? Rydym yn cael Gweinidog yn gofyn i bobl Cymru gredu y bydd mwy o newid cyfansoddiadol rywsut yn trwsio methiannau'r Llywodraeth. Nid ydych chi'n gwrando, nid ydych chi'n dysgu, ac nid ydych chi'n deall, nac ydych? Daliwch ati i wneud yr un peth ac ni ddylem gael ein synnu pan fyddwn yn cael yr un canlyniadau. Mae angen i Blaid Cymru ddeall bod pobl Cymru wedi cael digon o obsesiwn cyfansoddiadol. Maen nhw eisiau rhestrau aros GIG byrrach, maen nhw eisiau ysgolion gwell, maen nhw eisiau trafnidiaeth foddhaol, cymunedau mwy diogel ac economi sy'n gweithio. Nid ydynt eisiau arian cyhoeddus, amser gwasanaeth sifil a sylw gwleidyddol yn cael ei ddargyfeirio i gam arall o'r obsesiwn gydag ymwahanu. Mae cost i bopeth a gynigir heddiw, gadewch i ni beidio ag anghofio hynny. Gallai'r arian, yr amser a'r ymdrech a dreuliwyd ar newid cyfansoddiadol diangen gael eu defnyddio i helpu i drwsio ein gwasanaeth iechyd, ein system addysg sy'n methu a'n seilwaith sy'n chwalu. Yn lle hynny, mae'r Llywodraeth eisiau gwario arian trethdalwyr—ac arian trethdalwyr ydyw, gadewch i ni byth anghofio hynny—ar lwybr tuag at annibyniaeth, beth bynnag yr ydych chi'n dewis ei alw. Byddwch yn sicr, bob tro y bydd Gweinidog Plaid Cymru yn sefyll i fyny yn y Siambr hon gyda pholisi newydd, byddaf yn gwylio â llygaid barcud i weld a oes ganddo unrhyw oblygiadau i'n cyfansoddiad. Mae rhoi nodau gwleidyddol Plaid Cymru uwchben buddiannau Cymru yn golygu ideoleg yn gyntaf a synnwyr cyffredin yn ail, ac ydi, Ddirprwy Lywydd, mae'n gwneud i'm gwaed Cymreig ferwi. Byddwn ni yn Reform yn gwrthwynebu'r polisïau ideolegol camarweiniol hyn ar bob cyfle. Rwy'n caru Cymru, dyma fy nghartref. Mae'n gartref i fy nhad a fy hynafiaid, ac ni fyddaf yn sefyll yn llonydd wrth i Blaid Cymru geisio tynnu Cymru allan o'r Deyrnas Unedig. Does dim rhaid i chi ddewis rhwng bod yn Gymro a bod yn Brydeinig; does dim rhaid i chi ddewis rhwng caru Cymru a chefnogi'r undeb. A dylai'r Siambr hon ganolbwyntio nid ar gael mwy o bŵer i Fae Caerdydd, ond ar roi Llywodraeth well i bobl Cymru. Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764477 170 En 2026-06-23T15:05:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=5702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=5702&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764490 171 En 2026-06-23T15:06:44 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=5806&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=5806&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd The Member can at least be assured that there was a significant chunk of my priorities set out there, which was about precisely better government and doing things differently, because the previous Government did not operate in that way, and we have made clear, definitive changes to the structure of Government so that we may indeed deliver on the NHS, on schools, on the economy, on child poverty, on the cost of living, which my Cabinet colleagues have all outlined to the Chamber, those priorities already. So, I am a little at a loss at those comments. I'll turn to the comments regarding the constitution specifically. What I set out in my questions last week, and I have reiterated today, is that I seek powers not for power's sake, but for a purpose. Where there is a clear and definitive improvement that we can make to the lives of the people of Wales, if it is on water, if it is on railways, if it is on policing, then I will make that case and we will deliver improvements to the lives of the people of Wales. Because if this Senedd is about anything, it is about improving the lives of the people of Wales and that is the focus of this Government. Gall yr Aelod o leiaf fod yn dawel ei feddwl fod darn sylweddol o'm blaenoriaethau wedi'u nodi yna, a oedd yn ymwneud â llywodraeth well a gwneud pethau'n wahanol, oherwydd nid oedd y Llywodraeth flaenorol yn gweithredu yn y modd hwnnw, ac rydym wedi gwneud newidiadau clir, diffiniol i strwythur y Llywodraeth fel y gallwn wir gyflawni o ran y GIG, ysgolion, yr economi, tlodi plant, a chostau byw, y blaenoriaethau mae fy nghyd-Aelodau yn y Cabinet wedi'u hamlinellu i gyd i'r Siambr eisoes. Felly, rydw i ychydig ar goll o ran y sylwadau yna. Rwyf am droi at y sylwadau ynglŷn â'r cyfansoddiad yn benodol. Yr hyn a nodais yn fy nghwestiynau yr wythnos diwethaf, ac yr wyf wedi eu hailadrodd heddiw, yw fy mod yn ceisio pwerau nid er mwyn pŵer, ond at bwrpas. Lle mae gwelliant clir a diffiniol y gallwn ei wneud i fywydau pobl Cymru, os yw ar ddŵr, os yw ar reilffyrdd, os yw'n ymwneud â phlismona, yna byddaf yn gwneud yr achos dros hwnnw a byddwn yn cyflawni gwelliannau i fywydau pobl Cymru. Oherwydd os yw'r Senedd hon yn ymwneud ag unrhyw beth, mae'n ymwneud â gwella bywydau pobl Cymru a dyna yw ffocws y Llywodraeth hon. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764491 172 Cy 2026-06-23T15:08:12 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=5894&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=5894&l=en 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Gaf i longyfarch y Gweinidog, oherwydd yn ystod wythnos gyntaf y Llywodraeth hon, rŷn ni wedi gweld ei bod hi'n effeithiol iawn, yn effeithiol iawn, hynny yw, am gomisiynu adolygiadau, cynlluniau a chyfarfodydd? Yn wir, hynna oedd ffocws llethol eich cynllun 100 diwrnod chi. Yr hyn rydyn ni wedi gweld llai ohono fe yw penderfyniadau, gweithredu, newidiadau gwirioneddol ac ystyrlon, a dyna, yn ein barn ni, ydy'r mesur o Lywodraeth effeithiol. A all y Gweinidog ddweud wrth y Senedd beth yw cyfanswm y gost amcangyfrifedig i'r pwrs cyhoeddus o'r holl adolygiadau, yr holl gynlluniau a'r holl gomisiynau a lansiwyd gan y Llywodraeth ers iddi ddod i rym? Ar rai polisïau allweddol y Llywodraeth hon, mae cwestiynau heb eu hateb ynghylch hanfodion y ddarpariaeth, cwestiynau am sut a phryd y gall pobl Cymru ddisgwyl newid yn eu bywydau beunyddiol. Roeddwn i eisiau rhoi cyfle i'r Gweinidog egluro rhai o'r rhain heddiw. Erbyn pryd fydd y Llywodraeth hon yn dileu arosiadau dwy flynedd yn y gwasanaeth iechyd? Erbyn pryd fydd y cynnig gofal plant ar gael i blant o naw mis oed? Faint o weithwyr gofal plant a lleoliadau gofal plant newydd fydd eu hangen i wneud i hynny ddigwydd? A ble fydd y 10 canolfan lawfeddygol newydd a addawyd ledled Cymru? Erbyn pryd fyddan nhw wedi eu hadeiladu, Weinidog? May I congratulate the Minister, because during the first week of this Government, we have seen that it is very effective, very effective, that is, at commissioning reviews and plans and organising meetings? Indeed, that was the primary focus of your 100 days plan. What we've seen less of is decision making, action, real and meaningful changes, and that, in our view, is the measure of effective Government. Can the Minister tell the Senedd what is the total estimated cost to the public purse of all the reviews, all the plans and all the commissions that have been launched by the Government since it came to power? On some key policies of this Government, there are unanswered questions as to the basics around the provision, questions as to how and when the people of Wales can expect to see changes to their daily lives. I wanted to give the Minister an opportunity to explain some of these today. By when will this Government actually scrap two-year waits in the health service? When will the childcare offer be available for children from nine months old? How many childcare workers and childcare settings will be needed to allow that to happen? And where will the 10 new surgical hubs promised across Wales be located? By when will they have been built, Minister? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764494 173 En 2026-06-23T15:09:50 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=5992&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=5992&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw These are the practical answers that people want.  Now, we welcome the proposals for a public dashboard. That follows from the lead of certain local councils I could mention. Will the Minister commit that this data will be live data, updated regularly, and will he commit that it will include key performance indicators set out and requested by the Senedd's committee? Can I also just pick up on one eyebrow-raising measure of Government efficiency, which I don't think the people of Wales were expecting, and that is his reference to the expansion of the Cabinet Office? Minister, people want better public services; they don't want more civil servants in Cathays Park. So, what is the cost of that expanded Cabinet Office, please? And there are, of course, notable absences from the Minister's priorities. In three weeks' time, school support staff, our teaching assistants, caretakers, catering staff and more, essentially stop being paid until the autumn. That's thousands of working people who we all rely on, day in, day out, who aren't paid all year round. It's the sort of injustice that an effective Government should surely seek to solve. Will the Minister commit to setting up a school support staff negotiating body with year-round pay as a priority? On constitutional matters, the Minister and I will share many views about which powers should transfer from Westminster to Wales. The Independent Commission on the Constitutional Future of Wales has established a robust shared ground, and I welcome the Minister's commitment to a resetting of the relationship with Westminster based on mutual respect, and that respect, of course, goes and needs to go both ways. But for Welsh Labour—and particularly for myself, given my experience of local government—devolution doesn't end, or shouldn't end, in Cardiff Bay. It was never and should never be about replacing one form of centralisation with another; it's about putting power back into people's hands, to give people more of a say and to help us all make the changes we want to see, faster. So, with that in mind, can the Minister set out what powers this Government intends to devolve from the Welsh Government to our corporate joint committees, to our local authorities, to our communities? Can the Minister explain why his Government, rather than trusting democratically elected councillors to deliver economic growth, wants to give the powers to unelected technocrats to run a new Welsh Development Agency quango? Can the Minister explain why, rather than trusting democratically elected councillors to deliver social housing, you want to create a new quango, Unnos, which creates another layer of bureaucracy? I'm going to quote Aneurin Bevan now, probably not for the last time. He said the purpose of getting power is to be able to give it away. He meant to ordinary people and communities. What you are doing, I fear, is taking that power further away from them. Thank you. Dyma'r atebion ymarferol y mae pobl yn dymuno eu cael.  Nawr, rydym yn croesawu'r cynigion ar gyfer dangosfwrdd cyhoeddus. Mae hynny'n dilyn arweiniad rhai cynghorau lleol y gallwn eu crybwyll. A wnaiff y Gweinidog ymrwymo y bydd y data hwn yn ddata byw, yn cael ei ddiweddaru'n rheolaidd, ac a fydd yn ymrwymo y bydd yn cynnwys dangosyddion perfformiad allweddol a nodwyd ac y gofynnwyd amdanynt gan bwyllgor y Senedd? A gaf i hefyd godi un mesuriad syfrdanol o effeithlonrwydd y Llywodraeth, nad wyf yn credu bod pobl Cymru yn ei ddisgwyl, a hynny yw ei gyfeiriad at ehangu Swyddfa'r Cabinet? Weinidog, mae pobl eisiau gwasanaethau cyhoeddus gwell; dydyn nhw ddim eisiau mwy o weision sifil ym Mharc Cathays. Felly, beth yw cost Swyddfa'r Cabinet estynedig honno, os gwelwch yn dda? Ac wrth gwrs, mae absenoldeb nodedig o flaenoriaethau'r Gweinidog. Ymhen tair wythnos, bydd staff cymorth ysgolion, ein cynorthwywyr addysgu, gofalwyr, staff arlwyo a mwy, yn y bôn yn gweld eu cyflog yn dod i ben tan yr hydref. Dyna filoedd o bobl sy'n gweithio yr ydym i gyd yn dibynnu arnyn nhw, o ddydd i ddydd, nad ydynt yn cael eu talu trwy gydol y flwyddyn. Dyma'r math o anghyfiawnder y dylai Llywodraeth effeithiol yn sicr geisio ei ddatrys. A wnaiff y Gweinidog ymrwymo i sefydlu corff negodi staff cymorth ysgolion gyda chyflog drwy gydol y flwyddyn yn flaenoriaeth? Ar faterion cyfansoddiadol, bydd y Gweinidog a minnau yn rhannu llawer o safbwyntiau ynghylch pa bwerau ddylai gael eu trosglwyddo o San Steffan i Gymru. Mae'r Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru wedi sefydlu tir cadarn a rennir, ac rwy'n croesawu ymrwymiad y Gweinidog i ailddodi'r berthynas â San Steffan yn seiliedig ar barch gan y naill at y llall. Ond i Lafur Cymru—ac yn enwedig i mi, o ystyried fy mhrofiad o lywodraeth leol—nid yw datganoli yn dod i ben, ac ni ddylai ddod i ben, ym Mae Caerdydd. Nid oedd erioed ac ni ddylai byth fod yn ymwneud â disodli un math o ganoli gydag un arall; mae'n ymwneud â rhoi pŵer yn ôl yn nwylo pobl, rhoi mwy o lais i bobl ac i'n helpu ni i gyd i wneud y newidiadau rydym ni eisiau eu gweld, yn gyflymach. Felly, gyda hynny mewn golwg, a all y Gweinidog nodi pa bwerau y mae'r Llywodraeth hon yn bwriadu eu datganoli o Lywodraeth Cymru i'n cyd-bwyllgorau corfforedig, i'n hawdurdodau lleol, i'n cymunedau? A all y Gweinidog esbonio pam y mae ei Lywodraeth, yn hytrach nag ymddiried mewn cynghorwyr a etholwyd yn ddemocrataidd i gyflawni twf economaidd, eisiau rhoi'r pwerau i dechnocratiaid anetholedig i redeg cwango newydd Asiantaeth Ddatblygu Genedlaethol i Gymru? A all y Gweinidog esbonio pam, yn hytrach nag ymddiried mewn cynghorwyr a etholwyd yn ddemocrataidd i ddarparu tai cymdeithasol, rydych chi am greu cwango newydd, Unnos, sy'n creu haen arall o fiwrocratiaeth? Rwyf am ddyfynnu Aneurin Bevan nawr, mae'n debyg nid am y tro olaf. Dywedodd mai pwrpas cael pŵer yw gallu ei roi i ffwrdd. Roedd yn golygu i bobl gyffredin a chymunedau. Yr hyn rydych chi'n ei wneud, rwy'n ofni, yw mynd â'r pŵer hwnnw ymhellach oddi wrthyn nhw. Diolch. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764487 174 En 2026-06-23T15:10:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=6002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=6002&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764497 175 Cy 2026-06-23T15:12:50 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=6172&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=6172&l=en 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch yn fawr i'r llefarydd. Tra bod y cyfraniad blaenorol, dwi ddim yn siŵr, wedi holi unrhyw gwestiynau, dwi'n credu bod y llefarydd wedi llwyddo i ofyn dwsinau o gwestiynau yn fanna, ac felly mi wnaf i fy ngorau i wneud cyfiawnder â'r rheini. Cychwyn gydag a oes angen adolygiadau neu gomisiynau neu gynlluniau, fe fydd y llefarydd yn gyfarwydd gyda'r adnodd sy'n sôn am adeiladu tŷ ar y graig, nid ar y tywod, ac mae yna wirionedd yn hynny, onid oes? Mae angen seiliau cadarn; er mwyn symud gyda phwrpas, mae angen sicrhau ein bod ni'n symud i'r cyfeiriad cywir. Mae angen adeiladu tŷ ar y graig, nid ar y tywod. Felly, dwi ddim yn ymddiheuro mai dyna ran o dasg gyntaf Llywodraeth Plaid Cymru, ond dwi yn gobeithio eich bod chi'n glir, trwy gydol y datganiad yma, ein bod ni'n sôn am gyflawni ac am ddelifro, ac ymhen rhai misoedd, dwi'n siŵr y byddwn ni'n cael ein holi am y cynnydd sydd wedi'i wneud ar yr ymrwymiadau maniffesto dros y pedair blynedd nesaf. Mi fuoch chi'n holi am y cyfansoddiad a'r berthynas adeiladol gyda Llywodraeth San Steffan. Mi fues i yn y bwrdd gwrthderfysgaeth gweinidogol yn y Swyddfa Gartref yr wythnos diwethaf, a chael croeso cynnes, a chael trafodaethau adeiladol iawn gyda chyd-Weinidogion o Lywodraeth Prydain yn fanna. Ddiwedd yr wythnos diwethaf, ges i lythyr hyfryd iawn o gyfarch gan y Prif Ysgrifennydd i'r Prif Weinidog, Darren Jones, oedd yn dweud bod e'n edrych ymlaen at fy nghwrdd yn Belfast. Dwi ddim yn siŵr a fydd e yn Belfast yfory, ond mae'r ymroddiad yna at fod yn adeiladol ac yn gydweithredol yn sicr yno gan Lywodraeth Cymru, a dwi'n gobeithio y bydd e yna gan Lywodraeth Prydain hefyd. Mi fuoch chi'n sôn am y dashfyrddau. Dwi'n awyddus bod y dashfyrddau yma yn rhai cenedlaethol sydd o ddefnydd i'r Llywodraeth ac i'r Senedd ac i bobl Cymru. Mae hynny, wrth gwrs, yn golygu wedyn bod y data mor fyw â phosib a'i fod e'n cael ei ddiweddaru yn rheolaidd. Dwi'n hapus iawn i wneud yr ymrwymiadau yna. Dwi'n hapus hefyd i ymrwymo i gydweithio a chyd-drafod gydag unigolion, yn y Senedd hon a thu hwnt, er mwyn sicrhau bod y dashfyrddau yna yn ffit i bwrpas ac yn addas. Dwi'n credu bod hynny'n addas iawn. Aethoch chi ymlaen wedyn i drafod y gwasanaeth sifil. Dwi o'r farn bod angen carfan o weision sifil er mwyn delifro blaenoriaethau Llywodraeth Cymru. Mae'r newidiadau sydd wedi'u gwneud wedi'u gwneud o fewn ffrâm gyllideb y gwasanaeth sifil yng Nghymru. Dwi hefyd o'r farn, fel sosialydd datganoledig, bod datganoli i lefelau is yn rhywbeth yr ydym ni, fel plaid ac fel Llywodraeth, yn cytuno ag ef. Ond mae'n rhaid i mi ddadlau gyda'r syniad nad yw creu asiantaeth hyd braich—sydd wedi'i arwain gan bobl ddynamig, arloesol, sydd wedi llwyddo ym myd busnes—i ddatblygu economi Cymru yn ateb gwell i broblem economaidd Cymru na'r hyn sydd gyda ni ar hyn o bryd. Dwi'n gefnogol iawn i gynllun y Llywodraeth hon i greu asiantaeth ddatblygu newydd. Mae dirfawr angen datblygu ein heconomi ni. Dyw'r hyn sy'n digwydd ar hyn o bryd heb weithio, ac mae angen datblygiadau felly i symud pethau yn eu blaenau. Diolch. I thank the spokesperson. While the previous contribution, I'm not sure, didn't ask any questions, I think that the spokesperson managed to ask dozens of questions there, and so I'll do my best to do justice to those. To start with whether we need new plans or commissions or reviews, the spokesperson will be familiar with the verse that talks about building a house on rock rather than on sand, and there is truth in that, isn't there? You need firm foundations; in order to move along with purpose, we need to ensure that we are moving in the right direction. We need to build the house on rock, not on sand. So, I don't apologise that that's part of the first task of the Plaid Cymru Government, but I do hope that you are clear that, throughout this statement, we talk about delivery, and in a few months' time, I'm sure we will be scrutinised on the progress that's been made on the manifesto commitments for the next four years. You asked about the constitution and the constructive relationship with the Westminster Government. I was at the ministerial anti-terrorism board at the Home Office last week, and I had a warm welcome, and I had very constructive discussions with fellow Ministers from the UK Government there. At the end of last week, I had a lovely letter of welcome from the Chief Secretary to the Prime Minister, Darren Jones, who said he was looking forward to meeting me in Belfast. I'm not sure whether he will be in Belfast tomorrow, but that commitment to being constructive and collaborative is certainly there from the Welsh Government, and I hope that it will be there from the UK Government as well. You talked about the dashboards. I'm eager to see these dashboards being national ones that would be of use to the Government and the Senedd and the people of Wales. Of course, that means that the data is as live as possible and that it's updated regularly. I am very pleased to make those commitments. I'm also pleased to make a commitment to collaborate and discuss with individuals, within this Senedd and beyond, in order to ensure that those dashboards are fit for purpose. I think that's very appropriate. You went on to talk about the civil service. I think that we do need a cohort of civil servants to deliver the priorities of the Welsh Government. The changes that have been made have been made within the budget framework of the civil service in Wales. As a devolved socialist, I think that devolving power to lower levels is something that we, as a party and as a Government, agree with. But I have to contest the idea that creating an arm's-length agency—led by dynamic and innovative people that have succeeded in the world of business—to develop the economy in Wales isn't a better solution to the Welsh economy than what we have at present. I'm very supportive of the Welsh Government's plans to create a new development agency. We greatly need to develop our economy. What's happening now hasn't worked, and we need further developments to progress that issue. Thank you. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764493 176 Cy 2026-06-23T15:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=6302&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=6302&l=en 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764496 177 En 2026-06-23T15:17:04 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=6426&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=6426&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren I have to say I was very disappointed by your statement. You're supposed to be the Government Minister for efficiency. I wish you were more efficient in the words that you use, because you didn't actually say or commit to a great deal. You made lots of woolly statements about a school for government, whatever that means, and a public dashboard, which I assume means a website. You talked as well about strengthening the influence of the future generations commissioner on the Welsh Government. You didn't refer to any of the other commissioners that we have. And, of course, they're all unelected people. You should be held to account by this Chamber. This is where your primary purpose and focus should be. And, of course, you talked about the use of AI. I think AI might do a better job than some people in Government. I don't want to be rude, but it's entirely possible that it would come out with some better decisions. The main focus of a third of your statement was the constitution. It doesn't surprise me, because we know that that's your obsession. It's not the obsession of the people of Wales. They want to make sure that they can see a GP on time, that an ambulance turns up on time, that they can get their treatment on time in a hospital. They want to make sure that the next generation have high-quality education, and then the opportunity to get into a decent, well-paid job. They want to see people off welfare benefits and back into work. And they want to make sure that they can live in a country that is clean, that also is a powerhouse as far as the economy is concerned. You didn't make a single commitment on the economy, by the way. No reference to the economy in any way, shape or form. Because that's a blind spot with some of you people on the left, particularly in Plaid Cymru. You were cheering yourself on for being a socialist in your response to the Labour spokesperson. I think what people here really want to see are some clear targets. We want to see clear targets, clear milestones on the way to delivering the elimination of two-year waits in the NHS, then one-year waits in the NHS. We want to make sure that there are clear targets for people to be able to get in touch with a GP and have an appointment with a doctor when we need them. We want clear targets for our young people in terms of them being able to read, write and have the opportunity to get the education that they deserve with an indication as to where you want this country to be in the next set of Programme for International Student Assessment results. Not the ones published later this year, which of course were on the watch of the previous Government, but in three years' time. We want to be able to measure this progress, because without the ability to do that, nobody is going to be able to hold you to account, even the AI digital assistants that you want in the Welsh Government and seem to think that might be the answer to everything. You didn't answer a single question that was put to you just now about the cost of these measures that you are putting in place. How many additional civil servants are going to be in your department? I haven't seen any reference to this standing commission on the constitution in the supplementary budget. Where's the money for that coming from? Who are the members of that body going to be? I suspect it doesn't really matter, because you'll have written the reports beforehand anyway, and every one of them, I can tell you now, will say, 'We need more powers because we haven't got the tools to do the job', because it's the stock answer of every commission that's ever been set up in Wales that looks at the constitution. The reason for that is because you appoint people, and the previous Government appointed people, and they paid those people, and those people play to the tune of the people that pay them, because that's the way these commissions and these other organisations that are so-called independent are set up. Who on earth is going to constitute this commission? Who are they going to engage with? What's their budget going to be? Because it's going to be a waste of money that could be spent on our NHS, could be spent on our schools, could be spent on our roads, could be spent on fixing those problems that other people have listed. Why are you only engaging with this one commissioner, rather than other commissioners? What about our veterans' commissioner? Shouldn't the veterans' commissioner have a say in what goes on in the lives of veterans in Wales and the decisions that you make about them? Shouldn't the children's commissioner have a say on additional learning needs support and have their words ringing in your ears? Why is it just the future generations commissioner? What about the older people's commissioner, all those other people in Wales who are over 50? I'm joining that club later this year. I want to make sure that that commissioner has got a say in the decisions that you make. Why are you listening to one commissioner more than others? Why don't you set some targets and tell us what on earth this nonsense is going to cost?  Mae'n rhaid i mi ddweud fy mod yn siomedig iawn ynghylch eich datganiad. Rydych chi i fod yn Weinidog y Llywodraeth dros effeithlonrwydd. Fe fyddwn yn dymuno i chi fod yn fwy effeithlon o ran y geiriau rydych chi'n eu defnyddio, oherwydd nid ydych chi mewn gwirionedd yn dweud nac yn ymrwymo i lawer. Fe wnaethoch chi lawer o ddatganiadau gwlanog am ysgol ar gyfer llywodraeth, beth bynnag mae hynny'n ei olygu, a dangosfwrdd cyhoeddus, sy'n golygu, rwy'n tybio, gwefan. Fe wnaethoch chi sôn hefyd am gryfhau dylanwad comisiynydd cenedlaethau'r dyfodol ar Lywodraeth Cymru. Wnaethoch chi ddim cyfeirio at unrhyw un o'r comisiynwyr eraill sydd gennym. Ac, wrth gwrs, maen nhw i gyd yn bobl anetholedig. Dylech chi gael eich dwyn i gyfrif gan y Siambr hon. Dyma lle dylai eich prif bwrpas a'ch ffocws fod. Ac, wrth gwrs, fe wnaethoch chi sôn am y defnydd o AI. Rwy'n credu y gallai AI wneud gwaith gwell na rhai pobl yn y Llywodraeth. Dydw i ddim eisiau bod yn anghwrtais, ond mae'n hollol bosibl y byddai'n gwneud rhai penderfyniadau gwell. Prif bwyslais traean o'ch datganiad oedd y cyfansoddiad. Nid yw'n fy synnu, oherwydd rydym ni'n gwybod mai dyna yw eich obsesiwn. Nid obsesiwn pobl Cymru ydyw. Maen nhw eisiau gwneud yn siŵr eu bod yn gallu gweld meddyg teulu mewn pryd, bod ambiwlans yn cyrraedd ar amser, y gallan nhw gael eu triniaeth ar amser mewn ysbyty. Maen nhw eisiau gwneud yn siŵr bod y genhedlaeth nesaf yn cael addysg o ansawdd uchel, ac yna'r cyfle i fynd i mewn i swydd foddhaol â chyflog da. Maen nhw eisiau gweld pobl yn dod oddi ar fudd-daliadau lles ac yn mynd yn ôl i'r gwaith. Ac maen nhw eisiau gwneud yn siŵr eu bod nhw'n gallu byw mewn gwlad sy'n lân, sydd hefyd yn bwerdy o ran yr economi. Ni wnaethoch chi wneud un ymrwymiad ar yr economi, gyda llaw. Dim cyfeiriad at yr economi o gwbl. Oherwydd dyma fan dall i rai ohonoch chi ar y chwith, yn enwedig ym Mhlaid Cymru. Roeddech chi'n cymeradwyo'ch hun am fod yn sosialydd yn eich ymateb i'r llefarydd Llafur. Rwy'n credu mai'r hyn y mae pobl yma eisiau ei weld yw rhai targedau clir. Rydym ni eisiau gweld targedau clir, cerrig milltir clir ar y ffordd i ddileu arosiadau dwy flynedd yn y GIG, yna arosiadau blwyddyn yn y GIG. Rydym eisiau sicrhau bod targedau clir i bobl allu cysylltu â meddyg teulu a chael apwyntiad gyda meddyg pan fydd ei angen arnom. Rydym eisiau targedau clir i'n pobl ifanc o ran eu bod yn gallu darllen, ysgrifennu a chael y cyfle i gael yr addysg y maent yn ei haeddu gydag arwydd o ble rydych chi eisiau i'r wlad hon fod o ran y set nesaf o ganlyniadau'r Rhaglen Ryngwladol Asesu Myfyrwyr. Nid y rhai a gyhoeddwyd yn ddiweddarach eleni, a oedd wrth gwrs pan oedd y Llywodraeth flaenorol mewn grym, ond mewn tair blynedd. Rydym ni eisiau gallu mesur y cynnydd hwn, oherwydd heb y gallu i wneud hynny, does neb yn mynd i allu eich dal i gyfrif, hyd yn oed y cynorthwywyr digidol AI rydych chi eu heisiau yn Llywodraeth Cymru ac mae'n ymddangos eich bod yn credu y gallai hynny fod yr ateb i bopeth. Wnaethoch chi ddim ateb yr un cwestiwn a ofynnwyd i chi nawr am gost y mesurau hyn rydych chi'n eu rhoi ar waith. Faint o weision sifil ychwanegol sy'n mynd i fod yn eich adran? Nid wyf wedi gweld unrhyw gyfeiriad at y comisiwn sefydlog hwn ar y cyfansoddiad yn y gyllideb atodol. O ble mae'r arian ar gyfer hwnnw'n dod? Pwy fydd aelodau'r corff hwnnw? Rwy'n amau nad oes ots mewn gwirionedd, oherwydd byddwch wedi ysgrifennu'r adroddiadau ymlaen llaw beth bynnag, a bydd pob un ohonynt, gallaf ddweud wrthych nawr, yn dweud, 'Mae angen mwy o bwerau arnom oherwydd nad oes gennym yr offer i wneud y gwaith', oherwydd mae'n ateb cyffredin gan bob un comisiwn sydd erioed wedi'i sefydlu yng Nghymru sy'n edrych ar y cyfansoddiad. Y rheswm am hynny yw oherwydd eich bod chi'n penodi pobl, ac mae'r Llywodraeth flaenorol wedi penodi pobl, ac maen nhw'n talu'r bobl hynny, ac mae'r bobl hynny'n ufuddhau i'r bobl sy'n eu talu, oherwydd dyna'r ffordd y mae'r comisiynau hyn a'r sefydliadau eraill hyn sy'n annibynnol fel y'u gelwir yn cael eu sefydlu. Pwy ar y ddaear sy'n mynd i ffurfio'r comisiwn hwn? Gyda phwy maen nhw'n mynd i ymgysylltu? Beth fydd eu cyllideb? Oherwydd mae'n mynd i fod yn wastraff arian y gellid ei wario ar ein GIG, gellid ei wario ar ein hysgolion, gellid ei wario ar ein ffyrdd, gellid ei wario ar ddatrys y problemau hynny y mae pobl eraill wedi'u rhestru. Pam ydych chi'n ymgysylltu â'r un comisiynydd hwn yn unig, yn hytrach na chomisiynwyr eraill? Beth am ein comisiynydd cyn-filwyr? Oni ddylai'r comisiynydd cyn-filwyr gael dweud ei ddweud ar yr hyn sy'n digwydd ym mywydau cyn-filwyr yng Nghymru a'r penderfyniadau rydych chi'n eu gwneud yn eu cylch? Oni ddylai'r comisiynydd plant gael dweud ei ddweud ar gymorth anghenion dysgu ychwanegol a chithau wedyn yn gwrando ar yr hyn a ddywedir? Pam mai dim ond comisiynydd cenedlaethau'r dyfodol ydyw? Beth am y comisiynydd pobl hŷn, yr holl bobl eraill hynny yng Nghymru sydd dros 50 oed? Rwy'n ymuno â'r clwb hwnnw yn ddiweddarach eleni. Rwyf eisiau gwneud yn siŵr bod gan y comisiynydd hwnnw lais yn y penderfyniadau rydych chi'n eu gwneud. Pam ydych chi'n gwrando ar un comisiynydd yn fwy nag eraill? Pam nad ydych chi'n gosod rhai targedau a dweud wrthym beth ar y ddaear fydd cost y nonsens hwn?  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764492 178 En 2026-06-23T15:20:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=6602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=6602&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764501 179 En 2026-06-23T15:22:11 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=6733&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=6733&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Thank you for those questions and comments. I think you do a disservice to members of the independent commission. I don't know how much time you've spent with the former archbishop, Rowan Williams, but the suggestion that he would come to a view because he was being paid by a particular Government I think does the commission a disservice, and those members of the commission. Anyone who has ever met Rowan Williams would know that that is a suggestion that is probably beneath the Member. He raises the question of the membership of the commission. I, in my questions, made a commitment to the Senedd that we would seek a broad-based membership to the commission. I reiterate that commitment today. I should like to engage with colleagues right across the Senedd to see if there are individuals who might contribute constructively and effectively to that commission from a whole range of perspectives. The dashboards are about measurable data and being able to track measurable progress. That's what we want to do. That's how we can be held to account, but also the whole system can be held to account, and I'd be very keen to make progress on that. You ask why I talked about the future generations Act, which is an underpinning piece of legislation that deals with public bodies across Wales. Of course, I will be engaging with every one of the commissioners appointed with this Government. When we say we are seeking to bring together the public services as one to deliver on our priorities, we mean it, and that is what I shall be doing as a Minister. Diolch. Diolch am y cwestiynau a'r sylwadau yna. Rwy'n credu eich bod chi'n gwneud anghymwynas ag aelodau'r comisiwn annibynnol. Dydw i ddim yn gwybod faint o amser rydych chi wedi'i dreulio gyda'r cyn-archesgob, Rowan Williams, ond mae'r awgrym y byddai'n rhoi ei farn oherwydd ei fod yn cael ei dalu gan Lywodraeth benodol rwy'n credu yn gwneud anghymwynas â'r comisiwn, a'r aelodau hynny o'r comisiwn. Byddai unrhyw un sydd erioed wedi cwrdd â Rowan Williams yn gwybod bod hynny'n awgrym sy'n debygol o fod islaw urddas yr Aelod. Mae'n codi'r cwestiwn o aelodaeth y comisiwn. Fe wnes i, yn fy nghwestiynau, ymrwymo i'r Senedd y byddem yn ceisio aelodaeth eang i'r comisiwn. Rwy'n ailadrodd yr ymrwymiad hwnnw heddiw. Hoffwn ymgysylltu â chyd-Aelodau ledled y Senedd i weld a oes unigolion a allai gyfrannu'n adeiladol ac yn effeithiol at y comisiwn hwnnw o ystod eang o safbwyntiau. Mae'r dangosfyrddau yn ymwneud â data mesuradwy a'r gallu i olrhain cynnydd mesuradwy. Dyna beth rydym ni eisiau ei wneud. Dyna sut y gallwn ni gael ein dwyn i gyfrif, ond hefyd gellir dwyn y system gyfan i gyfrif, a byddwn yn awyddus iawn i wneud cynnydd ar hynny. Rydych chi'n gofyn pam y soniais am Ddeddf cenedlaethau'r dyfodol, sy'n ddarn sylfaenol o ddeddfwriaeth sy'n ymdrin â chyrff cyhoeddus ledled Cymru. Wrth gwrs, byddaf yn ymgysylltu â phob un o'r comisiynwyr a benodwyd gan y Llywodraeth hon. Pan fyddwn yn dweud ein bod yn ceisio dod â'r gwasanaethau cyhoeddus at ei gilydd fel un i gyflawni ein blaenoriaethau, rydym yn golygu hynny, a dyna fyddaf yn ei wneud fel Gweinidog. Diolch. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764507 180 En 2026-06-23T15:24:10 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=6852&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=6852&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 278 278 Carrie Harper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=278 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=278 Harper, Carrie I welcome the Cabinet Minister's commitment to devolving justice and policing for Wales as an immediate priority, and for opening dialogue with the UK Government early on this issue. We know that policing and justice aren't delivering the outcomes needed in Wales and this is, in large part, due to the interrelation between devolved and reserved matters. We know that fragmentation isn't conducive to effective governance—the fact that justice and policing are reserved while supporting services like healthcare, housing and education are devolved. As my colleague Alun Cox noted last week, this jagged edge causes the Welsh Government to operate in reserved areas, with around 40 per cent of the total funding for the justice system being contributed in Wales. Given the current political developments, it also seems apt to remind people that Greater Manchester currently has more powers on policing than we do here in Wales. Does the Cabinet Minister agree that the devolution of policing and justice will support pressures on the Welsh Government budget as well as improving outcomes for those in our justice system and society more broadly? Rwy'n croesawu ymrwymiad y Gweinidog Cabinet i ddatganoli cyfiawnder a phlismona i Gymru fel blaenoriaeth ar unwaith, ac i ddechrau sgwrs gyda Llywodraeth y DU yn gynnar ar y mater hwn. Gwyddom nad yw plismona a chyfiawnder yn cyflawni'r canlyniadau sydd eu hangen yng Nghymru ac mae hyn, i raddau helaeth, oherwydd y rhyngberthynas rhwng materion datganoledig a materion a gedwir yn ôl. Gwyddom nad yw darnio yn fuddiol i lywodraethu effeithiol—mae'r ffaith bod cyfiawnder a phlismona yn faterion a gedwir yn ôl tra bod gwasanaethau cefnogi fel gofal iechyd, tai ac addysg wedi'u datganoli. Fel y nododd fy nghyd-Aelod Alun Cox yr wythnos diwethaf, mae'r ymyl ysgythrog hwn yn peri i Lywodraeth Cymru weithredu mewn meysydd a gedwir yn ôl, gyda thua 40 y cant o gyfanswm y cyllid ar gyfer y system gyfiawnder yn gyfraniad gan Gymru. O ystyried y datblygiadau gwleidyddol presennol, mae'n ymddangos hefyd yn addas i atgoffa pobl bod gan Fanceinion Fwyaf fwy o bwerau o ran plismona ar hyn o bryd nag sydd gennym yma yng Nghymru. A yw'r Gweinidog Cabinet yn cytuno y bydd datganoli plismona a chyfiawnder yn lleddfu'r pwysau ar gyllideb Llywodraeth Cymru yn ogystal â gwella canlyniadau i'r rhai sydd yn ein system gyfiawnder ac i'n cymdeithas yn ehangach? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764495 181 En 2026-06-23T15:25:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=6902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=6902&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764510 182 Cy 2026-06-23T15:27:16 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=7038&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=7038&l=en 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764498 183 En 2026-06-23T15:25:19 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=6921&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=6921&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch yn fawr. The case for devolution of justice and policing has been made powerfully and independently by the Thomas commission, the Silk commission, and the Independent Commission on the Constitutional Future of Wales, so that Wales could be in the same position as both Scotland and Northern Ireland. I look forward to meeting with colleagues from both of those Governments over the next week to discuss some of these issues. But it surely cannot be right that we have fewer powers than the Manchester area. That is clearly unconscionable. There is also an opportunity, with the police reforms currently progressing at a UK level, for that case to be advanced in a co-operative, collaborative and productive manner. Diolch yn fawr. Mae'r achos dros ddatganoli cyfiawnder a phlismona wedi cael ei wneud yn bwerus ac yn annibynnol gan gomisiwn Thomas, comisiwn Silk, a'r Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru, fel y gallai Cymru fod yn yr un sefyllfa â'r Alban a Gogledd Iwerddon. Edrychaf ymlaen at gwrdd â swyddogion cyfatebol o'r ddwy Lywodraeth hynny dros yr wythnos nesaf i drafod rhai o'r materion hyn. Ond yn sicr nid yw'n iawn fod gennym lai o bwerau nag ardal Manceinion. Mae hynny'n amlwg yn afresymol. Mae cyfle hefyd, gyda'r diwygiadau heddlu sy'n digwydd ar hyn o bryd ar lefel y DU, i'r achos hwnnw gael ei ddatblygu mewn modd cydweithredol a chynhyrchiol. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764505 184 En 2026-06-23T15:26:15 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=6977&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=6977&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=11971 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Minister, I think I've heard the Labour spokesperson and the Conservative spokesperson ask you clearly for a costing, and I don't believe in all of your answers I’ve heard a single costing on how much this new commission is going to cost. On a day when you're laying a budget forward that's going to be taking money potentially away from what was allocated for additional learning needs, I think the people of Wales deserve an answer on how much this commission is going to cost the people of Wales. Secondly, I looked in this statement and I'm quite surprised I haven't yet heard you mention one of the remits in your job, that is the COVID review. I was wondering if you could update the Chamber on when you're going to come forward, when that review will start, and how much it will cost. And thirdly, in your discussions with the UK Government, have you had any discussions regarding the police and crime commissioners? Because in England they seem to be moving those powers into elected mayors, and I was interested if that's come across your desk at all. Thank you. Weinidog, rwy'n credu fy mod i wedi clywed llefarydd Llafur a llefarydd y Ceidwadwyr yn gofyn i chi yn glir am gost, ac nid wyf yn credu yn eich holl atebion fy mod wedi clywed un gost yn ymwneud â faint mae'r comisiwn newydd hwn yn mynd i gostio. Ar ddiwrnod pan fyddwch chi'n gosod cyllideb sy'n mynd i gymryd arian o bosibl oddi wrth yr hyn a ddyrannwyd ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol, rwy'n credu bod pobl Cymru yn haeddu ateb o ran faint mae'r comisiwn hwn yn mynd i'w gostio i bobl Cymru. Yn ail, edrychais ar y datganiad hwn ac rwy'n synnu'n fawr nad wyf eto wedi eich clywed yn sôn am un o'r cylchoedd gwaith yn eich swydd, sef yr adolygiad COVID. Roeddwn i'n meddwl tybed a allech chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Siambr ynghylch pryd rydych chi'n mynd i gyflwyno, pryd y bydd yr adolygiad hwnnw'n dechrau, a faint y bydd yn ei gostio. Ac yn drydydd, yn eich trafodaethau gyda Llywodraeth y DU, ydych chi wedi cael unrhyw drafodaethau ynglŷn â'r comisiynwyr heddlu a throseddu? Oherwydd yn Lloegr mae'n ymddangos eu bod yn symud y pwerau hynny i feiri etholedig, ac roedd gen i ddiddordeb i glywed a yw hynny'n rhywbeth yr ydych yn ei ystyried. Diolch. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764511 185 En 2026-06-23T15:27:15 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=7037&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=7037&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch. We will be updating the Senedd in terms of the COVID review in due course. As you'll be aware, there is the UK COVID inquiry, which is an enormous piece of work. What I am keen to do is to understand fully which aspects that inquiry has focused on in the Welsh context, and build upon that, so that when we come forward with proposals, they are suitable for this Senedd and reflect the views already expressed in the previous Senedd about the importance of looking at our experience through COVID. The Member is absolutely right to highlight the potential changes to police and crime commissioners. That forms part of the package of changes to policing in the England and Wales context. Therefore, that will be part of the discussions with Ministers at the UK level, and I look forward to those productive discussions with them. The independent commission on the constitution, I am informed by officials, cost £1.5 million last time, and there is a budget that has been part of the budget line of the previous Government on that. As Members will be aware, I've committed to look at the effectiveness of all Government spending, and therefore that will clearly be part of our progress. Diolch. Byddwn ni'n rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd o ran yr adolygiad COVID maes o law. Fel y gwyddoch chi, mae yna ymchwiliad COVID y DU, sy'n ddarn enfawr o waith. Yr hyn yr wyf yn awyddus i'w wneud yw deall yn llawn pa agweddau y mae'r ymchwiliad hwnnw wedi canolbwyntio arnynt yng nghyd-destun Cymru, ac adeiladu ar hynny, fel, pan fyddwn yn cyflwyno cynigion, y byddant yn addas ar gyfer y Senedd hon ac yn adlewyrchu'r safbwyntiau a fynegwyd eisoes yn y Senedd flaenorol am bwysigrwydd edrych ar ein profiad drwy COVID. Mae'r Aelod yn hollol gywir i dynnu sylw at y newidiadau posibl i gomisiynwyr heddlu a throseddu. Mae hynny'n rhan o'r pecyn o newidiadau i blismona yng nghyd-destun Cymru a Lloegr. Felly, bydd hynny'n rhan o'r trafodaethau gyda Gweinidogion ar lefel y DU, ac edrychaf ymlaen at y trafodaethau cynhyrchiol hynny gyda nhw. Mae'r comisiwn annibynnol ar y cyfansoddiad, fel y dywedir wrthyf gan swyddogion, wedi costio £1.5 miliwn y tro diwethaf, ac mae yna gyllideb sydd wedi bod yn rhan o linell gyllideb y Llywodraeth flaenorol ar hynny. Fel y bydd yr Aelodau yn ymwybodol, rwyf wedi ymrwymo i edrych ar effeithiolrwydd holl wariant y Llywodraeth, ac felly bydd hynny'n amlwg yn rhan o'n gwaith sy'n mynd rhagddo. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764512 186 En 2026-06-23T15:28:58 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=7140&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=7140&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane I'm sorry, but I'm going to join in with the concern that there is around the commission. We had our last commission two years ago, and they reported really clearly: further powers, further devolution. I totally agree with that. But it's really concerning to see and hear again that Plaid Cymru are going to launch another. I'm really concerned to know from you what that's going to cover. But if I can just move on to the other part of your priorities as well, you talk about a whole-system approach. Here we are on the hottest day of the year so far here in Wales, and there are more to come. Your statement in terms of effectiveness says nothing about the effect of climate change on all of those services that you are looking for a cross-cutting approach to. I know that the Minister for resilience and sustainability will talk about this, but your role surely is to have a helicopter approach to every single issue that affects the services that you're seeking to deliver across Wales. Climate change is the biggest issue affecting us here, not just in Wales, but in the UK, and in the world, and I'd like to see more of that coming across in further statements from yourself. Diolch yn fawr iawn. Mae'n ddrwg gennyf, ond rydw i'n mynd i fynegi pryder hefyd ynghylch y comisiwn. Cawsom ein comisiwn diwethaf ddwy flynedd yn ôl, ac fe wnaethon nhw adrodd yn glir iawn: pwerau pellach, datganoli pellach. Rwy'n cytuno'n llwyr â hynny. Ond mae'n bryderus iawn gweld a chlywed eto bod Plaid Cymru yn mynd i lansio un arall. Rwy'n bryderus iawn ac eisiau cael gwybod gennych chi beth mae hynny'n mynd i'w gwmpasu. Ond os gallaf symud ymlaen i'r rhan arall o'ch blaenoriaethau hefyd, rydych chi'n siarad am ddull system gyfan. Dyma ni ar ddiwrnod poethaf y flwyddyn hyd yma yng Nghymru, ac mae mwy i ddod. Mae eich datganiad o ran effeithiolrwydd yn dweud dim am effaith newid hinsawdd ar yr holl wasanaethau hynny rydych chi'n chwilio am ddull gweithredu trawsbynciol ar eu cyfer. Rwy'n gwybod y bydd y Gweinidog dros wydnwch a chynaliadwyedd yn siarad am hyn, ond eich rôl chi yn sicr yw cael dull gweithredu hofrennydd ar gyfer pob mater sy'n effeithio ar y gwasanaethau rydych chi'n ceisio eu darparu ledled Cymru. Newid hinsawdd yw'r mater mwyaf sy'n effeithio arnom yma, nid yn unig yng Nghymru, ond yn y DU, ac yn y byd, a hoffwn weld hynny'n cael ei amlygu yn fwy mewn datganiadau pellach gennych chi. Diolch yn fawr iawn. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764499 187 En 2026-06-23T15:30:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=7202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=7202&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764506 188 En 2026-06-23T15:31:11 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=7273&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=7273&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764500 189 Cy 2026-06-23T15:30:15 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=7217&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=7217&l=en 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch i'r Aelod. Fel mae'r Aelod wedi nodi, fe fydd y Gweinidog sydd yn gyfrifol am newid hinsawdd yn y Llywodraeth yn gwneud datganiad toc i'r Senedd hon. Mae e'n bwysig. Mae e'n allweddol. Fel rŷn ni'n profi ar hyn o bryd, mae newid hinsawdd yn bodoli. Mae e'n effeithio ar gymunedau ar draws ein gwlad, ac ar draws y byd, ac mae e'n flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon.  Fe fyddaf i, fel dywedais i, Ddirprwy Lywydd, yn diweddaru'r Senedd maes o law am drefniadau'r comisiwn. A gobeithio, wrth amlinellu'r gwahanol elfennau o'r gwaith hwnnw—. Achos bydd yr Aelod hefyd yn gwybod bod y grŵp cynghori ar arloesi democratiaeth wedi gwneud gwaith pwysig iawn yn edrych ar ddemocratiaeth gyfranogol yng Nghymru. Gan adeiladu ar y gwaith hwnnw, mae yna gyfle yn fanna inni adeiladu ymhellach ar y gwaith hwnnw. Diolch.  I thank the Member. As the Member noted, the Minister with responsibility for climate change will be making a statement very soon to this Senedd. It is important. It is crucial. As we are experiencing at the moment, climate change exists. It impacts communities across our country, and across the globe, and it is a priority for this Government.  As I said, Dirprwy Lywydd, I will be updating the Senedd in due course on the commission's arrangements. And hopefully, in outlining different elements of that work—. Because the Member will also know that the innovating democracy advisory group has done very important work in looking at participative democracy in Wales. Building on that work, there is an opportunity there for us to develop that further. Thank you.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764508 190 Cy 2026-06-23T15:31:11 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=7273&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=7273&l=en 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera Diolch am y datganiad heddiw, Weinidog.  Thank you for today's statement, Minister. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764509 191 En 2026-06-23T15:31:15 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=7277&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=7277&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera It's no secret that the immense potential of Welsh land and the sea bed represents a genuine opportunity to reshape the long-term economic geography of Wales. However, a further fundamental question remains: who ultimately controls the levers that determine how these assets are developed, how they're managed and, crucially, how the value they generate is distributed? That is why the devolution of the Crown Estate is such an important issue. Plaid Cymru's long-standing and consistent commitment to this is well known, now supported by all 22 local authorities in Wales, of course. There is no reason why people in Wales should not benefit from their nation's natural wealth in the same way as people in Scotland, where management of the Crown Estate is devolved.  Plaid Cymru has repeatedly made it clear that this will be treated with the firmness it deserves, with a mandate now to open negotiations with the UK Government. And that clarity of intent underscores the urgency of the case being made.  Against a backdrop of significant historical windfalls from recent offshore wind licensing, and in light of this Government's intention to begin negotiations from day one, I would be grateful if the Cabinet Minister could set out how the new Welsh Government intends to engage with the manifesto commitments in practice. And in particular, how is the Government preparing to ensure that Wales is in the strongest possible position to advance these discussions with the UK Government at a time of ongoing political turbulence in Westminster? Nid yw'n gyfrinach bod potensial aruthrol tir Cymru a gwely'r môr yn gyfle gwirioneddol i ail-lunio daearyddiaeth economaidd hirdymor Cymru. Fodd bynnag, mae cwestiwn sylfaenol arall yn parhau: pwy sy'n rheoli'r ysgogiadau sy'n penderfynu sut mae'r asedau hyn yn cael eu datblygu, sut maen nhw'n cael eu rheoli ac, yn hollbwysig, sut mae'r gwerth y maen nhw'n ei gynhyrchu yn cael ei ddosbarthu? Dyna pam mae datganoli Ystad y Goron yn fater mor bwysig. Mae ymrwymiad hirsefydlog a chyson Plaid Cymru i hyn yn hysbys, ac erbyn hyn mae'n cael ei gefnogi gan bob un o'r 22 awdurdod lleol yng Nghymru, wrth gwrs. Nid oes unrhyw reswm pam na ddylai pobl yng Nghymru elwa ar gyfoeth naturiol eu cenedl yn yr un modd â phobl yn yr Alban, lle mae rheolaeth Ystad y Goron wedi'i ddatganoli.  Mae Plaid Cymru wedi ei gwneud yn glir dro ar ôl tro y bydd hyn yn cael ei drin gyda'r cadernid y mae'n ei haeddu, gyda mandad nawr i agor trafodaethau gyda Llywodraeth y DU. Ac mae'r eglurder hwnnw o fwriad yn tanlinellu brys yr achos sy'n cael ei wneud.  Yn erbyn cefndir o sawl ffawdelw hanesyddol sylweddol yn sgil trwyddedu gwynt ar y môr diweddar, ac yng ngoleuni bwriad y Llywodraeth hon i ddechrau trafodaethau o'r diwrnod cyntaf, byddwn yn ddiolchgar pe gallai'r Gweinidog Cabinet nodi sut mae Llywodraeth newydd Cymru yn bwriadu ymgysylltu ag ymrwymiadau'r maniffesto yn ymarferol. Ac yn benodol, sut mae'r Llywodraeth yn paratoi i sicrhau bod Cymru yn y sefyllfa gryfaf bosibl i symud y trafodaethau hyn ymlaen gyda Llywodraeth y DU ar adeg o aflonyddwch gwleidyddol parhaus yn San Steffan? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764513 192 Cy 2026-06-23T15:32:51 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=7373&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=7373&l=en 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Mae yna her, wrth gwrs, gyda'r ansefydlogrwydd yn San Steffan ar hyn o bryd, ac rŷn ni'n gobeithio na fydd hynny yn amharu gormod ar ein cyfeillion ni yn San Steffan. Mae'r Llywodraeth hon yn focused ac yn symud ymlaen â'i hagenda o ran datganoli Ystad y Goron. Mi gafwyd cyfarfod adeiladol iawn gydag Ystad y Goron yn y dyddiau diwethaf, gyda'r Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni yn chwarae rôl greiddiol yn hynny.  Fel mae'r Aelod wedi nodi, fe godwyd £700 miliwn o'r rownd ddiweddaraf o wynt ar y môr, ac felly mae yna gyfle sylweddol i Gymru wrth ddatganoli Ystad y Goron.  Ond dwi'n credu hefyd—. Felly, mae yna drafodaethau i'w cael gyda Llywodraeth Prydain ar y materion yma, ond mae yna hefyd gyfle inni weithio'n adeiladol ac yn rhagweithiol gydag Ystad y Goron nawr i sicrhau bod buddsoddiad sylweddol yn yr economi Gymreig, yn y gadwyn gyflenwi Gymreig, a thrwy hynny sicrhau gwelliannau i'r seilwaith economaidd yma yng Nghymru. A dwi'n awyddus i wneud y ddau: datblygu'r drafodaeth am ddatganoli Ystad y Goron, ond hefyd i gymryd pob mantais ar fuddsoddiad Ystad y Goron nawr.  I thank the Member for that question. There is a challenge, of course, in terms of the uncertainty in Westminster at present, and we do hope that that won't affect our colleagues in Westminster too much. This Government is focused and is moving ahead with this agenda in terms of the devolution of the Crown Estate. We had a constructive meeting with the Crown Estate in recent days, with the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy playing a key part in that.  As the Member noted, £700 million was raised in the latest round of offshore wind, and therefore there is a significant opportunity for Wales in devolving the Crown Estate.  But I also think—. Therefore, there are discussions to be had with the UK Government on these issues, but there is also an opportunity for us to work constructively and proactively with the Crown Estate now to ensure that significant investment is made in the Welsh economy, and in the Welsh supply chain, and through that to ensure improvements to the economic infrastructure of Wales. And I'm eager to do both: to develop the discussion on the devolution of the Crown Estate, but also to capitalise on investment in the Crown Estate now.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764523 193 En 2026-06-23T15:34:32 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=7474&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=7474&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 12175 12175 Shav Taj AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12175 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav First of all, the COVID inquiry, as I understand it, did wrap up and did actually produce a whole heap of recommendations for Wales, as it did for other nations. And, of course, Plaid Cymru did promise the COVID bereaved families an inquiry.  But getting back to the real point that I wanted to make, which is that, as I said before, efficiencies can be seen as a euphemism for cuts. So, which part of the Welsh financial budget are you going to end up cutting to transfer over to the national development agency? What target are you going to be setting in terms of inward investment, but also, what are these new jobs that people are going to see in Wales? Are they going to be jobs that we already know about? What are these jobs going to be? What is the target in relation to that? But also, how many new businesses are you then looking to see established through the new national development agency, and have you got a target for that too? Yn gyntaf oll, daeth yr ymchwiliad COVID, fel yr wyf yn ei ddeall, i ben ac fe wnaeth gynhyrchu pentwr cyfan o argymhellion ar gyfer Cymru, fel y gwnaeth ar gyfer cenhedloedd eraill. Ac, wrth gwrs, addawodd Plaid Cymru ymchwiliad i'r teuluoedd mewn profedigaeth yn sgil COVID.  Ond gan fynd yn ôl at y pwynt go iawn yr oeddwn i eisiau ei wneud, sef, fel y dywedais i o'r blaen, gellir gweld effeithlonrwydd fel gair teg am doriadau. Felly, pa ran o gyllideb ariannol Cymru ydych chi'n mynd i dorri i'w drosglwyddo i'r asiantaeth ddatblygu genedlaethol? Pa darged ydych chi'n mynd i'w osod o ran mewnfuddsoddiad, ond hefyd, beth yw'r swyddi newydd hyn y mae pobl yn mynd i'w gweld yng Nghymru? A ydyn nhw'n mynd i fod yn swyddi yr ydym ni eisoes yn gwybod amdanynt? Beth fydd y swyddi hyn? Beth yw'r targed mewn perthynas â hynny? Ond hefyd, faint o fusnesau newydd ydych chi wedyn yn bwriadu eu sefydlu trwy'r asiantaeth ddatblygu genedlaethol newydd, ac a oes gennych darged ar gyfer hynny hefyd? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764514 194 En 2026-06-23T15:35:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=7502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=7502&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764518 195 Cy 2026-06-23T15:35:33 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=7535&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=7535&l=en 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Diolch am y cwestiynau. Thank you for those questions. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764519 196 En 2026-06-23T15:35:36 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=7538&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=7538&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd My colleague the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy will be making further statements to the Senedd about the national development agency, which I'm sure will include a focus on the kinds of jobs we need to create, the kind of investment we need to attract and support in Wales, and how we grow Welsh businesses through the framework of the national development agency. Bydd fy nghyd-Weinidog, y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni, yn gwneud datganiadau pellach i'r Senedd am yr asiantaeth ddatblygu genedlaethol, ac rwy'n siŵr y bydd yn cynnwys ffocws ar y mathau o swyddi y mae angen i ni eu creu, y math o fuddsoddiad y mae angen i ni ei ddenu a'i gefnogi yng Nghymru, a sut rydym yn tyfu busnesau Cymru drwy fframwaith yr asiantaeth ddatblygu genedlaethol. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764521 197 En 2026-06-23T15:36:09 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=7571&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=7571&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 12187 12187 Andrew Griffin AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12187 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12187 Griffin, Andrew We've already heard today about cross-border co-operation. Following last week's comments by the Cabinet secretary for health on the importance of cross-border care, what assessment has the Government made of the impact that any constitutional change would have on those arrangements? And how will you guarantee that patients in border communities who depend on routine and specialist treatment in England will not face disruption, delays or additional barriers if the current arrangements need to be renegotiated? Rydym eisoes wedi clywed heddiw am gydweithrediad trawsffiniol. Yn dilyn sylwadau yr wythnos diwethaf gan yr ysgrifennydd Cabinet dros iechyd ar bwysigrwydd gofal trawsffiniol, pa asesiad y mae'r Llywodraeth wedi'i wneud o'r effaith y byddai unrhyw newid cyfansoddiadol yn ei chael ar y trefniadau hynny? A sut fyddwch chi'n gwarantu na fydd cleifion mewn cymunedau ar y ffin sy'n dibynnu ar driniaeth arferol ac arbenigol yn Lloegr yn wynebu aflonyddwch, oedi neu rwystrau ychwanegol os bydd angen ail-drafod y trefniadau presennol? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764525 198 En 2026-06-23T15:36:43 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=7605&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=7605&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Thank you for the question. The NHS is fully devolved presently. As my colleague the Minister for health has set out, we work effectively with partners across the border, we seek to work more effectively, and we envisage those partnerships continuing, as they do in cross-border regions in many parts of the UK and across Europe. Diolch am y cwestiwn. Mae'r GIG wedi'i ddatganoli'n llawn ar hyn o bryd. Fel y nododd fy nghyd-Weinidog y Gweinidog dros iechyd, rydym yn gweithio'n effeithiol gyda phartneriaid ar draws y ffin, rydym yn ceisio gweithio'n fwy effeithiol, ac rydym yn rhagweld y partneriaethau hynny yn parhau, fel y maen nhw'n ei wneud mewn rhanbarthau trawsffiniol mewn sawl rhan o'r DU ac ar draws Ewrop. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764528 199 Cy 2026-06-23T15:37:09 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=7631&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=7631&l=en 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Ac yn olaf, Weinidog, Zaynub Akbar. And finally, Minister, Zaynub Akbar. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764529 200 En 2026-06-23T15:37:12 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=7634&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=7634&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 12141 12141 Zaynub Akbar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12141 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12141 Akbar, Zaynub Thank you. Cabinet Minister, the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 remains one of the most ambitious and pioneering pieces of legislation in the entire world. It gives a voice to those not yet born, ensuring that the decisions we make today here in this Chamber are shaped not only by present need, but by our responsibility to future generations. The Act provides a framework for tackling major challenges, including the climate crisis—as we're seeing this week, with the red weather warning—inequality, poverty and pressures on public services. However, its success depends on effective implementation across Government and the wider public sector. I welcome the forthcoming 'Wellbeing of Wales' and 'Future Trends' reports, alongside the Government's commitment to a post-legislative review. These provide an important opportunity to strengthen implementation and ensure decisions are informed by the long-term challenges and opportunities facing Wales. Given these opportunities, how will the Government strengthen implementation of the Act and turn its ambition into action for the people of Wales? Diolch. Weinidog Cabinet, mae Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 yn parhau i fod yn un o'r darnau deddfwriaeth mwyaf uchelgeisiol ac arloesol yn y byd i gyd. Mae'n rhoi llais i'r rhai nad ydynt wedi'u geni eto, gan sicrhau bod y penderfyniadau a wnawn heddiw yma yn y Siambr hon yn cael eu llunio nid yn unig gan yr angen presennol, ond gan ein cyfrifoldeb i genedlaethau'r dyfodol. Mae'r Ddeddf yn darparu fframwaith ar gyfer mynd i'r afael â heriau mawr, gan gynnwys yr argyfwng hinsawdd—fel yr ydym yn ei weld yr wythnos hon, gyda'r rhybudd tywydd coch—anghydraddoldeb, tlodi a phwysau ar wasanaethau cyhoeddus. Fodd bynnag, mae ei llwyddiant yn dibynnu ar weithrediad effeithiol ar draws y Llywodraeth a'r sector cyhoeddus ehangach. Rwy'n croesawu'r adroddiadau 'Llesiant Cymru' a 'Tueddiadau'r Dyfodol' sydd ar ddod, ochr yn ochr ag ymrwymiad y Llywodraeth i adolygiad ôl-ddeddfwriaethol. Mae'r rhain yn creu cyfle pwysig i gryfhau gweithredu a sicrhau bod penderfyniadau'n cael eu llywio gan yr heriau a'r cyfleoedd hirdymor sy'n wynebu Cymru. O ystyried y cyfleoedd hyn, sut y bydd y Llywodraeth yn cryfhau gweithredu'r Ddeddf ac yn troi ei huchelgais yn weithred i bobl Cymru? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764533 201 En 2026-06-23T15:38:25 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=7707&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=7707&l=cy 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 12140 12140 Dafydd Trystan Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140 Trystan Davies, Dafydd Thank you to the Member for the question. As we've rehearsed, we are, as a Government, committed to both the well-being of future generations Act, but also a review to make sure that that Act is working in the most effective and efficient way possible to deliver on its great potential. Wales has become known across the world for its pioneering legislation on the well-being of future generations. But my initial suggestion to colleagues is that the link between the declarations of the Act and the ways of working, and how that has been translated across the public sector, isn't always as it could be. Therefore, things like the cabinet office, the one Welsh public service, developing right across the public sector, a focus on those ways of working on the future and on the people of Wales, are a strong foundation to develop in a sustainable way, in a way that can deliver for people now, and leave a positive legacy behind for future generations. We'll see that again with the imminent 'Future Trends' report, which we'll be laying as a Government before this Senedd and will give an opportunity for all Members across this Senedd to discuss and debate those trends that are crucially important. Diolch, Ddirprwy Lywydd. Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Fel yr ydym wedi ailadrodd droeon, rydym fel Llywodraeth wedi ymrwymo i Ddeddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol, ond hefyd adolygiad i wneud yn siŵr bod y Ddeddf honno'n gweithio yn y ffordd fwyaf effeithiol ac effeithlon posibl i gyflawni ei photensial mawr. Mae Cymru wedi dod yn adnabyddus ledled y byd am ei deddfwriaeth arloesol ar lesiant cenedlaethau'r dyfodol. Ond fy awgrym cychwynnol i gyd-Aelodau yw nad yw'r cysylltiad rhwng datganiadau'r Ddeddf a'r ffyrdd o weithio, a sut mae hynny wedi'i gyflawni ar draws y sector cyhoeddus, bob amser fel y gallai fod. Felly, mae pethau fel swyddfa'r cabinet, yr un gwasanaeth cyhoeddus yng Nghymru, sy'n datblygu ar draws y sector cyhoeddus, ffocws ar y ffyrdd hynny o weithio ar y dyfodol ac ar bobl Cymru, yn sylfaen gadarn i ddatblygu mewn ffordd gynaliadwy, mewn ffordd sy'n gallu cyflawni i bobl nawr, a gadael etifeddiaeth gadarnhaol ar ôl i genedlaethau'r dyfodol. Byddwn yn gweld hynny eto gyda'r adroddiad 'Tueddiadau'r Dyfodol' sydd ar fin digwydd, y byddwn yn ei osod fel Llywodraeth gerbron y Senedd hon a bydd yn rhoi cyfle i bob Aelod ar draws y Senedd hon drafod y tueddiadau hynny sy'n hanfodol bwysig. Diolch, Ddirprwy Lywydd. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764536 202 Cy 2026-06-23T15:39:48 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=7790&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=7790&l=en 260623-5 3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad: Blaenoriaethau ar gyfer Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad 3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Priorities for Government Effectiveness and Constitution C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch, Weinidog. Thank you, Minister. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764538 203 Cy 2026-06-23T15:39:49 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=7791&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=7791&l=en 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: blaenoriaethau ar gyfer gwydnwch gwledig a chynaliadwyedd. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd, Llyr Gruffydd. A statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: priorities for rural resilience and sustainability. I call on the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability, Llyr Gruffydd. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764516 204 Cy 2026-06-23T15:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=7802&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=7802&l=en 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764517 205 Cy 2026-06-23T15:40:03 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=7805&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=7805&l=en 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability Y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd Gruffydd, Llyr Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. Dwi'n falch iawn o gael y cyfle i wneud y datganiad yma heddiw i esbonio fy mlaenoriaethau i ar gyfer fy mhortffolio. Mewn wythnos, wrth gwrs, lle'r ydym yn gweld rhybudd tywydd coch am wres am y tro cyntaf yma yng Nghymru, fe hoffwn i ddechrau gyda'n hymrwymiad ni i weithredu ar yr hinsawdd a natur, nid yn unig oherwydd ei bwysigrwydd amgylcheddol, sy'n amlwg i bawb, ond hefyd oherwydd ei bwysigrwydd canolog i ffyniant, iechyd a gwydnwch Cymru yn y dyfodol. Nid pethau ychwanegol, dewisol yw aer glân, dŵr glân, priddoedd iach ac ecosystemau ffyniannus. Maen nhw'n cynnal iechyd y cyhoedd, maen nhw'n diogelu cymunedau ac yn creu'r amodau i Gymru ddatblygu'n gynaliadwy. Mae'r agenda hon yn ymwneud â sicrhau'r cyfleoedd economaidd cadarnhaol a gynigir gan adnoddau naturiol Cymru a'n statws byd-eang fel cenedl ailgylchu. Mae'n ymwneud ag achub ar gyfleoedd economi di-garbon i gefnogi swyddi diogel, ynni cymunedol, cartrefi cynhesach, trafnidiaeth lanach, cynhyrchu bwyd cynaliadwy, a seilwaith gwydn. Dyna pam, yn ystod ein 100 diwrnod cyntaf, rŷn ni eisoes wedi dechrau gweithio ar gynllun gweithredu hinsawdd a natur uchelgeisiol, sy'n canolbwyntio ar lwybr ymarferol at sero net erbyn 2040 ac adferiad sylweddol i natur erbyn 2050, wedi'i siapio gan y realiti y mae pobl a chymunedau yn eu hwynebu ledled Cymru. Mae'r realiti hwnnw'n amlwg. Mae ffermwyr, er enghraifft, angen tir sy'n gynhyrchiol ac yn wydn, nid tir sydd o dan ddŵr llifogydd o hyd neu o dan bwysau oherwydd sychder dro ar ôl tro. Dylai plant a theuluoedd hefyd allu mwynhau traethau a moroedd glân. Mae angen mynediad at gadwyni cyflenwi gwydn ar fusnesau. Dylai cenedlaethau'r dyfodol etifeddu Cymru lle mae natur yn ymadfer, nid Cymru lle mae rhywogaethau'n diflannu yn ystod ein hoes ni. Mi fydd y cynllun yn gosod gweithredu ar yr hinsawdd a natur yn gyfrifoldeb ar holl Aelodau'r Cabinet ac ar draws pob portffolio, fel ei fod yn cael ei ymgorffori yn ein penderfyniadau ni ar dai, ar drafnidiaeth, ar ynni, ar iechyd, yr economi, a gwasanaethau cyhoeddus. Thank you very much, Deputy Llywydd. I'm very pleased to make this statement today to explain my priorities for my portfolio. In a week, of course, where we are experiencing a red weather warning for heat for the first time here in Wales, I'd like to start with our commitment to take action on climate and nature, not only because of its environmental importance, which is clear to all, but also because of its central importance to the future prosperity, health and resilience of Wales in the future. Clean air, clean water, healthy soils and thriving ecosystems are not optional extras. They support public health, they protect communities and create the conditions for Wales to develop sustainably. This agenda is about delivering on the positive economic opportunities from Wales’s natural resources and our global status as a recycling nation. It's about taking the opportunities of a zero-carbon economy to support secure jobs, community energy, warmer homes, cleaner transport, sustainable food production, and resilient infrastructure. This is why, during our first 100 days, we have already started work on an ambitious climate and nature action plan, focused on a practical pathway to net zero by 2040 and substantive nature recovery by 2050, shaped by the realities people and communities are facing across Wales. Those realities are clear. Farmers, for example, need land that is productive and resilient, not land that is repeatedly under floodwater or under pressure because of drought time and time again. Children and families also should be able to enjoy clean beaches and seas. Businesses need access to resilient supply chains. Future generations should inherit a Wales where nature is recovering, not one where species are disappearing in our lifetimes. The plan will embed action on climate and nature as Cabinet-level responsibilities across all portfolios, so that it is built into decisions on housing, transport, energy, health, the economy, and public services. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764522 206 En 2026-06-23T15:42:28 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=7950&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=7950&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr The plan is about delivery. We'll improve resilience to climate impacts while supporting opportunities for skilled well-paid jobs, community energy, warmer homes, better infrastructure and a fair transition for all. The plan will bring together the practical steps needed to reduce emissions, restore nature and strengthen resilience. This will include also action on tree planting and peatland restoration, recognising their vital role in restoring habitats, improving water quality, reducing flood risk, as well, of course, as tackling climate change. We will therefore deliver the national peatland action programme and prioritise native woodland creation, restoration and mixed woodlands, while protecting productive agricultural land and avoiding corporate plantations created solely for carbon offsetting. We'll support small-scale planting, whilst recognising the importance of commercial timber production. Using public procurement and working in partnership with industry, we will help develop Welsh supply chains and work together to deliver the timber industrial strategy. Our natural environment doesn't stop at the shoreline. Our seas support rich marine life, sustainable fisheries and aquaculture, tourism, coastal communities and the responsible expansion of offshore wind and marine renewable energy. A healthy marine environment is central to climate resilience and nature recovery. By embedding action on climate and nature across Government, we will ensure that the need to decarbonise, improve resilience and restore nature is reflected consistently in policy, funding and in delivery. The Environment (Principles, Governance and Biodiversity Targets) (Wales) Act 2026 gives us important tools to do this. Our focus is now on embedding environmental principles into policy making, setting clear outcomes for nature recovery and establishing the Office of Environmental Governance Wales to provide independent oversight. By moving to a circular economy that keeps resources in use and avoids waste, that will not only reduce emissions and protect nature by reducing pressure on global resources, it will also capitalise on the economic opportunities that flow from our world-class recycling. This, in turn, will strengthen our supply chains, and it'll also reduce exposure to volatile global markets, whilst attracting investment to support skilled jobs. We're also committed to driving forward water reform, including plans for a new Welsh economic water regulator with the powers needed to drive investment, to reduce pollution and to deliver long-term improvements. Taking a science-led approach to managing nitrate vulnerability, we will move beyond the outdated calendar-based rules and support farmers to adopt new technologies and practices that improve water quality. To deliver on our agenda, we will work collaboratively across sectors in partnership with local government and public bodies and drawing on the skills and experience of people working across Wales, including in not-for-profit organisations. Now, as part of our commitment to restoring biodiversity whilst creating jobs and strengthening the connections between communities and their natural environment, I’m pleased to announce that the Nature Networks fund will open on 9 July. That will see £10 million of investment delivered in partnership with the National Lottery Heritage Fund. However, public funding alone can't achieve our climate and nature objectives. We will, therefore, consult later this year on our approach to nature finance, to unlock responsible private funding to restore land and seascapes, to support the Welsh economy and to create employment opportunities. Within our first 100 days, we will also outline the terms of reference for a new flood resilience and preparedness forum for Wales, bringing together key stakeholders to coordinate a national approach to flooding. Flooding is already, as we know, affecting homes, businesses and communities as part of a wider pattern of climate pressures, from more intense rainfall and storms to drought, heat and pressures on water, land and infrastructure. We need a joined-up approach to preparedness and improved long-term resilience. This includes catchment-scale and nature-based solutions that reduce risk, that protect communities, support nature recovery and help Wales adapt to the climate impacts that we're already experiencing. We'll also continue to press the UK Government on environmental justice for coalfield communities, including the funding needed to restore coal tips and contaminated land. Communities living with the legacy of Wales’s industrial past should not be left to carry that risk alone. We will take a long-term, co-ordinated approach to secure these sites, safeguard communities and, of course, unlock their future potential.  I now want to turn to rural resilience. Dirprwy Lywydd, for me, this is about listening to rural— and coastal, by the way—communities, and recognising people, place and opportunity: the homes people live in, the services they rely on, the businesses they build, the food they produce, and the landscapes and seascapes that shape their lives. Within our first 100 days, we will, therefore, bring forward proposals for a new statutory duty on rural-proofing, ensuring Government programmes, funding models and services properly reflect the needs of rural communities. And this will sit alongside the development of a rural development strategy to start tackling poverty and to create new opportunities in rural Wales. I firmly believe that the agriculture sector is the beating heart of our rural communities and the backbone of the rural economy. Family farms sustain local businesses and services; they underpin our food system, as well as our culture and our language. Through the sustainable farming scheme, we're asking farmers to join us on a journey to a more resilient and sustainable agricultural sector. Now, this year, as Members know, 50 per cent of farmers—that's over 8,000 businesses—have joined the universal layer of the scheme. Now, that's quite a positive start, in my view, but I will continue to listen and to work with the farming community to refine the scheme, so that more join next year and beyond. As I've said before, this is about evolution, not revolution. Farmers, of course, need certainty, and that's particularly the case when it comes to financial support, and that's why I'm currently in discussions about securing a multi-annual budget for the sustainable farming scheme. Bovine TB, as we all know, remains one of the most significant and persistent challenges facing agriculture in Wales. We will refresh the TB eradication programme, building on strong foundations, but recognising that a step change is needed to meet our ambition of a TB-free Wales by 2041. Building on Wales’s already strong record on animal welfare, we will also bring forward a new animal health and welfare plan, including new regulations for animal welfare establishments. Mae'r cynllun yn ymwneud â chyflawni. Byddwn yn gwella gwydnwch i effeithiau hinsawdd wrth gefnogi cyfleoedd ar gyfer swyddi medrus â chyflog da, ynni cymunedol, cartrefi cynhesach, gwell seilwaith a phontio teg i bawb. Bydd y cynllun yn dwyn ynghyd y camau ymarferol sydd eu hangen i leihau allyriadau, adfer natur a chryfhau gwydnwch. Bydd hyn hefyd yn cynnwys camau gweithredu ar blannu coed ac adfer mawndiroedd, gan gydnabod eu rôl hanfodol wrth adfer cynefinoedd, gwella ansawdd dŵr, lleihau'r perygl o lifogydd, yn ogystal, wrth gwrs, â mynd i'r afael â newid hinsawdd. Felly, byddwn yn cyflawni'r rhaglen weithredu mawndiroedd genedlaethol ac yn blaenoriaethu creu coetiroedd brodorol, adfer a choetiroedd cymysg, gan ddiogelu tir amaethyddol cynhyrchiol ac osgoi planhigfeydd corfforaethol a grëwyd ar gyfer gwrthbwyso carbon yn unig. Byddwn yn cefnogi plannu ar raddfa fach, gan gydnabod pwysigrwydd cynhyrchu pren masnachol. Gan ddefnyddio caffael cyhoeddus a gweithio mewn partneriaeth â diwydiant, byddwn yn helpu i ddatblygu cadwyni cyflenwi Cymru ac yn gweithio gyda'n gilydd i gyflawni'r strategaeth ddiwydiannol o ran pren. Nid yw ein hamgylchedd naturiol yn stopio ar y draethlin. Mae ein moroedd yn cefnogi bywyd morol cyfoethog, pysgodfeydd a dyframaethu cynaliadwy, twristiaeth, cymunedau arfordirol ac ehangu gwynt ar y môr ac ynni adnewyddadwy morol yn gyfrifol. Mae amgylchedd morol iach yn ganolog i wydnwch hinsawdd ac adferiad natur. Trwy ymgorffori gweithredu ar yr hinsawdd a natur ar draws y Llywodraeth, byddwn yn sicrhau bod yr angen i ddatgarboneiddio, gwella gwydnwch ac adfer natur yn cael ei adlewyrchu'n gyson mewn polisi, cyllid ac wrth gyflawni. Mae Deddf yr Amgylchedd (Egwyddorion, Llywodraethu a Thargedau Bioamrywiaeth) (Cymru) 2026 yn rhoi offer pwysig i ni wneud hyn. Mae ein ffocws bellach ar ymgorffori egwyddorion amgylcheddol wrth lunio polisïau, gosod canlyniadau clir ar gyfer adfer natur a sefydlu Swyddfa Llywodraethu Amgylcheddol Cymru i ddarparu goruchwyliaeth annibynnol. Trwy symud i economi gylchol sy'n sicrhau bod adnoddau'n cael eu defnyddio ac yn osgoi gwastraff, a fydd nid yn unig yn lleihau allyriadau ac yn diogelu natur trwy leihau'r pwysau ar adnoddau byd-eang, bydd hefyd yn manteisio ar y cyfleoedd economaidd sy'n deillio o'n hailgylchu o'r radd flaenaf. Bydd hyn, yn ei dro, yn cryfhau ein cadwyni cyflenwi, a bydd hefyd yn lleihau amlygiad i farchnadoedd byd-eang anwadal, gan ddenu buddsoddiad i gefnogi swyddi medrus. Rydym hefyd wedi ymrwymo i fwrw ymlaen â diwygio dŵr, gan gynnwys cynlluniau ar gyfer rheoleiddiwr dŵr economaidd newydd yng Nghymru gyda'r pwerau sydd eu hangen i ysgogi buddsoddiad, lleihau llygredd ac i gyflawni gwelliannau hirdymor. Gan fabwysiadu dull gwyddonol o reoli bregusrwydd nitradau, byddwn yn symud y tu hwnt i'r hen reolau yn seiliedig ar y calendr ac yn cefnogi ffermwyr i fabwysiadu technolegau ac arferion newydd sy'n gwella ansawdd dŵr. Er mwyn cyflawni ein hagenda, byddwn yn gweithio ar y cyd ar draws sectorau mewn partneriaeth â llywodraeth leol a chyrff cyhoeddus ac yn tynnu ar sgiliau a phrofiad pobl sy'n gweithio ledled Cymru, gan gynnwys mewn sefydliadau nid-er-elw. Nawr, fel rhan o'n hymrwymiad i adfer bioamrywiaeth wrth greu swyddi a chryfhau'r cysylltiadau rhwng cymunedau a'u hamgylchedd naturiol, rwy'n falch o gyhoeddi y bydd cronfa Rhwydweithiau Natur yn agor ar 9 Gorffennaf. Bydd hynny'n golygu £10 miliwn o fuddsoddiad yn cael ei gyflawni mewn partneriaeth â Chronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol. Fodd bynnag, ni all cyllid cyhoeddus ar ei ben ei hun gyflawni ein hamcanion hinsawdd a natur. Felly, byddwn yn ymgynghori yn ddiweddarach eleni ar ein dull gweithredu o ran cyllid natur, i ddatgloi cyllid preifat cyfrifol i adfer tir a morluniau, i gefnogi economi Cymru ac i greu cyfleoedd cyflogaeth. O fewn ein 100 diwrnod cyntaf, byddwn hefyd yn amlinellu'r cylch gorchwyl ar gyfer fforwm gwydnwch a pharodrwydd llifogydd newydd i Gymru, gan ddod â rhanddeiliaid allweddol at ei gilydd i gydlynu dull cenedlaethol o ymdrin â llifogydd. Mae llifogydd eisoes yn effeithio ar gartrefi, busnesau a chymunedau fel rhan o batrwm ehangach o bwysau hinsawdd, o law a stormydd mwy dwys i sychder, gwres a phwysau ar ddŵr, tir a seilwaith. Mae angen dull cydweithredol o ran parodrwydd a gwell gwydnwch hirdymor. Mae hyn yn cynnwys atebion ar raddfa dalgylch a natur sy'n lleihau risg, sy'n diogelu cymunedau, yn cefnogi adferiad natur ac yn helpu Cymru i addasu i'r effeithiau hinsawdd yr ydym eisoes yn eu profi. Byddwn hefyd yn parhau i bwyso ar Lywodraeth y DU ynghylch cyfiawnder amgylcheddol ar gyfer cymunedau meysydd glo, gan gynnwys y cyllid sydd ei angen i adfer tomenni glo a thir halogedig. Ni ddylid gadael cymunedau sy'n byw gyda gwaddol gorffennol diwydiannol Cymru i gario'r risg honno ar eu pennau eu hunain. Byddwn yn mabwysiadu dull hirdymor, cydgysylltiedig i ddiogelu'r safleoedd hyn, diogelu cymunedau ac, wrth gwrs, datgloi eu potensial yn y dyfodol. Rwyf nawr eisiau troi at wydnwch gwledig. Ddirprwy Lywydd, i mi, mae hyn yn ymwneud â gwrando ar gymunedau gwledig ac arfordirol, gyda llaw, a chydnabod pobl, lle a chyfleoedd: y cartrefi y mae pobl yn byw ynddynt, y gwasanaethau maen nhw'n dibynnu arnynt, y busnesau maen nhw'n eu hadeiladu, y bwyd maen nhw'n ei gynhyrchu, a'r tirweddau a'r morluniau sy'n llunio eu bywydau. O fewn ein 100 diwrnod cyntaf, byddwn felly'n cyflwyno cynigion ar gyfer dyletswydd statudol newydd ar ddiogelu gwledig, gan sicrhau bod rhaglenni, modelau cyllido a gwasanaethau'r Llywodraeth yn adlewyrchu anghenion cymunedau gwledig yn iawn. A bydd hyn ochr yn ochr â datblygu strategaeth datblygu gwledig i ddechrau mynd i'r afael â thlodi ac i greu cyfleoedd newydd yng nghefn gwlad Cymru. Rwy'n credu'n gryf mai'r sector amaethyddiaeth yw calon ein cymunedau gwledig ac asgwrn cefn yr economi wledig. Mae ffermydd teuluol yn cynnal busnesau a gwasanaethau lleol; maent yn sail i'n system fwyd, yn ogystal â'n diwylliant a'n hiaith. Trwy'r cynllun ffermio cynaliadwy, rydym yn gofyn i ffermwyr ymuno â ni ar daith i sector amaethyddol mwy gwydn a chynaliadwy. Nawr, eleni, fel y gŵyr yr Aelodau, mae 50 y cant o ffermwyr—hynny yw dros 8,000 o fusnesau—wedi ymuno â haen gyffredinol y cynllun. Nawr, mae hynny'n ddechrau eithaf cadarnhaol, yn fy marn i, ond byddaf yn parhau i wrando ac i weithio gyda'r gymuned ffermio i fireinio'r cynllun, fel bod mwy yn ymuno y flwyddyn nesaf a thu hwnt. Fel rydw i wedi dweud o'r blaen, mae hyn yn ymwneud ag esblygiad, nid chwyldro. Mae angen sicrwydd ar ffermwyr, wrth gwrs, ac mae hynny'n arbennig o wir pan ddaw i gymorth ariannol, a dyna pam rydw i ar hyn o bryd mewn trafodaethau ynglŷn â sicrhau cyllideb amlflwyddyn ar gyfer y cynllun ffermio cynaliadwy. Mae TB buchol, fel y gwyddom ni i gyd, yn parhau i fod yn un o'r heriau mwyaf arwyddocaol a pharhaus sy'n wynebu amaethyddiaeth yng Nghymru. Byddwn yn adnewyddu'r rhaglen dileu TB, gan adeiladu ar sylfeini cadarn, ond gan gydnabod bod angen newid sylweddol i gyflawni ein huchelgais o Gymru heb TB erbyn 2041. Gan adeiladu ar hanes gref Cymru o ran lles anifeiliaid sydd eisoes yn bodoli, byddwn hefyd yn cyflwyno cynllun iechyd a lles anifeiliaid newydd, gan gynnwys rheoliadau newydd ar gyfer sefydliadau lles anifeiliaid. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764515 207 En 2026-06-23T15:45:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=8102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=8102&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764527 208 Cy 2026-06-23T15:49:42 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=8384&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=8384&l=en 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Dwi hefyd, Ddirprwy Lywydd, eisiau lleihau'r baich biwrocrataidd sydd ar ffermydd teuluol, gan wneud gwahaniaeth go iawn i'r amser sy'n cael ei dreulio ar brosesau cymhleth a dyblyg—amser y gellid, wrth gwrs, ei dreulio, fel arall, yn rheoli stoc, yn gwella cynhyrchiant neu, wrth gwrs, yn cynllunio ar gyfer y dyfodol. Dwi wedi gofyn i John Davies arwain adolygiad annibynnol i nodi meysydd o gymhlethdod diangen a chamau gweithredu i'w leihau. Dyw cefnogi ffermwyr yn unig, wrth gwrs, ddim yn ddigon. Mi fyddwn ni hefyd yn hyrwyddo pysgodfeydd Cymru, gan gefnogi'r diwydiant fel rhan hanfodol o system fwyd ac economi arfordirol Cymru. Rhaid i ni hefyd gryfhau'r system sy'n darparu bwyd i bobl ledled Cymru. Mi fyddwn ni'n gwneud hyn drwy strategaeth fwyd genedlaethol newydd i Gymru, gan ddiogelu cyflenwadau bwyd, gwella llythrennedd bwyd, cryfhau cadwyni cyflenwi a chefnogi ein diwydiant bwyd a diod i dyfu, gan adeiladu ar ein henw da am fwyd o ansawdd uchel sy'n cael ei gynhyrchu yn gynaliadwy. Mae gennym ni weledigaeth glir: Cymru lle mae gweithredu ar yr hinsawdd a natur yn cryfhau ein heconomi ni, yn gwella iechyd ein pobl ni ac yn diogelu ein cymunedau ni, lle mae gwneud ardaloedd gwledig ac arfordirol yn fwy gwydn yn greiddiol i bopeth y mae'r Llywodraeth yma yn ei wneud, lle mae ein ffermwyr a'n pysgotwyr ni yn cael eu gwerthfawrogi am y gwaith caled y maen nhw'n ei wneud i roi bwyd ar ein byrddau ni, lle mae ein system fwyd yn gweithio er lles pobl Cymru. Mae angen i ni i gyd weithio gyda'n gilydd er mwyn gweithredu a gwireddu'r weledigaeth hon. Mi fyddaf i, wrth gwrs, yn agored am yr heriau y byddwn ni'n siŵr o'u hwynebu ar y ffordd, ond mi fyddaf i hefyd yn canolbwyntio ar y cyfleoedd i ddatblygu Cymru fwy gwydn, mwy iach a mwy llewyrchus, gan weithio gyda chymunedau, gyda ffermwyr, busnesau a gwasanaethau cyhoeddus i gyflawni newid ymarferol sydd wedi'i siapio, wrth gwrs, gan bobl sy'n adnabod eu cymunedau orau. Dyma'r daith sydd o'n blaenau ni: gwrando, cyfrifoldeb ar y cyd, cyflawni ymarferol a gwydnwch hirdymor i Gymru. Dwi'n gobeithio'n fawr y bydd yr Aelodau yn y Siambr yma yn ymuno â ni ar y daith honno. Diolch. I also, Dirprwy Lywydd, want to decrease the bureaucratic burden on family farms, making a real difference to the time that is spent on complicated and duplicated processes—time that could otherwise be spent managing stock, improving productivity or, of course, planning for the future. I have asked John Davies to lead an independent review to identify areas of unnecessary complexity and actions to reduce that. Supporting farmers alone, of course, is not enough. We will also be championing Welsh fisheries, supporting the industry as a vital part of Wales’s food system and coastal economy. We must also strengthen the system that brings food to people across Wales. We will be doing this through a new national food strategy for Wales, safeguarding food supply chains, improving food literacy, strengthening supply chains and supporting our food and drink industry to grow, building on our reputation for high-quality, sustainably produced food. We have a clear vision: a Wales where action on climate and nature strengthens our economy, improves the health of our people and protects our communities, where strengthening rural and coastal areas and making them more resilient is at the heart of everything this Government does, where our farmers and our fishers are valued for the hard work that they do to put food on our tables, where our food system works for the benefit of the people of Wales. We all need to work together to realise and implement this vision. I, of course, will be open about the challenges we will of course face along the way, but I will also focus on the opportunities to build a more resilient, healthier and more prosperous Wales, working with communities, farmers, businesses and public services to deliver practical change that is shaped, of course, by the people who know their communities best. This is the journey that is ahead of us: listening, shared responsibility, practical delivery and long-term resilience for Wales. I very much hope that Members in this Chamber will join us on that journey. Thank you. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764520 209 Cy 2026-06-23T15:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=8402&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=8402&l=en 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764530 210 Cy 2026-06-23T15:51:59 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=8521&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=8521&l=en 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch, Weinidog. Laura Anne Jones.  Thank you, Minister. Laura Anne Jones. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764531 211 En 2026-06-23T15:52:01 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=8523&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=8523&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 4562 4562 Laura Anne Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4562 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562 Jones, Laura Anne Diolch, Deputy Presiding Officer, and diolch for your statement, Minister. We have seen recently what has happened when the current Prime Minister followed crazy net-zero dogma, piled costs onto ordinary people and forgot the communities that keep this country fed—he's been rejected for going down that path. Are these really the footsteps that you want to follow? Because this is your chance to do something different, to recognise reality and adopt a common-sense approach. Yes, we all want to look after the environment, of course we do, but that does not mean hammering Welsh farmers with more rules and requirements, more costs and more bureaucracy whilst treating food production as an afterthought. So, today, I want to press you, Minister, on some practical points.  You say in your statement that businesses need access to resilient supply chains and that we must strengthen the system that brings food to people across Wales; I 100 per cent agree with that. You said that you want to promote Welsh food properly—again, of course we do—through a national food strategy for Wales. But, as usual, you've given no detail on how you would look to achieve this. We need to hear more detail on this and how you'll promote Welsh produce, not only in Wales but across the UK and abroad. You need a clear plan in place, from field to fork, so that Welsh farmers, producers, processors and retailers are all properly supported. And I agree—you need to strengthen local supply chains so that we can get more Welsh food into Welsh supply chains, into hospitals, into schools and so forth. So, as part of that strategy, what is your plan to ensure that we don't lose any more essential abattoirs? On the bureaucracy review, I welcome any serious efforts to cut red tape—we all do—but why on earth does it have to take nine months to review something that we all already know the answers to? There is a degree of urgency to this, Minister, which you recognised in opposition. Farmers need to be freed up from the pointless bureaucracy and red tape now so that they can be free to do what they do best—to farm and to produce food. When you were in opposition you voiced these very concerns, like I am now, but now you're in Government you seem to be rowing back on that urgency. Taking nine months to review this is a farce. Minister, will you commit to publishing early recommendations from this review before the nine-months process is completed? I welcome in your statement your commitment to deal with flooding, which, of course, has recently had a devastating impact on businesses, homes and communities in my own constituency, particularly in Monmouth, in Monmouthshire. What is needed are urgent practical steps to prevent flooding, particularly prevention upstream, or even dredging rivers. And I have to say, I'm looking forward to a statement on this before the summer outlining your plans. On SFS, we need an urgent, proper review into why take-up is so low, so that the SFS can be adapted and more flexible, and inclusive of all farms.  Lastly, Minister, is one of your Government's priorities to put large solar farms on prime agricultural land, or would you, as Minister for farming, look to stop any significant solar farms that include prime agricultural land to ensure that we have every means possible to create that sustainable food nation, if that is indeed your intention? Diolch. Diolch, Ddirprwy Lywydd, a diolch am eich datganiad, Weinidog. Rydyn ni wedi gweld yn ddiweddar beth sydd wedi digwydd pan wnaeth y Prif Weinidog presennol ddilyn dogma sero net gwallgof, gan bentyrru costau ar bobl gyffredin ac anghofio'r cymunedau sy'n darparu bwyd ar gyfer y wlad hon—mae e wedi cael ei wrthod am fynd i lawr y llwybr hwnnw. Ai dyma'r llwybr rydych chi wir eisiau ei ddilyn? Oherwydd dyma eich cyfle i wneud rhywbeth gwahanol, i gydnabod realiti ac i fabwysiadu dull synnwyr cyffredin. Ydyn, rydyn ni i gyd eisiau gofalu am yr amgylchedd, wrth gwrs rydyn ni eisiau gwneud hynny, ond dydy hynny ddim yn golygu gosod mwy o reolau a gofynion, mwy o gostau a mwy o fiwrocratiaeth ar ffermwyr yng Nghymru, gan drin cynhyrchu bwyd fel ôl-ystyriaeth. Felly, heddiw, rwyf eisiau pwyso arnoch chi, Weinidog, ar rai pwyntiau ymarferol.  Rydych chi'n dweud yn eich datganiad bod angen i fusnesau gael mynediad at gadwyni cyflenwi gwydn a bod yn rhaid i ni gryfhau'r system sy'n dod â bwyd i bobl ledled Cymru; rwy'n cytuno 100 y cant â hynny. Fe wnaethoch chi ddweud eich bod chi eisiau hyrwyddo bwyd o Gymru yn briodol—unwaith eto, wrth gwrs rydyn ni eisiau gwneud hynny—drwy strategaeth fwyd genedlaethol i Gymru. Ond, fel arfer, dydych chi ddim wedi rhoi unrhyw fanylion ar sut y byddech chi'n ceisio gwneud hyn. Mae angen i ni glywed mwy o fanylion ynghylch hyn a sut y byddwch chi'n hyrwyddo cynnyrch Cymreig, nid yn unig yng Nghymru ond ar draws y DU a thramor. Mae angen i chi sicrhau bod cynllun clir ar waith, o'r cae i'r fforc, fel bod ffermwyr, cynhyrchwyr, proseswyr a manwerthwyr o Gymru i gyd yn cael y gefnogaeth briodol. Ac rwy'n cytuno—mae angen i chi gryfhau cadwyni cyflenwi lleol fel y gallwn ni gael mwy o fwyd o Gymru i mewn i gadwyni cyflenwi yng Nghymru, i ysbytai, i ysgolion ac yn y blaen. Felly, fel rhan o'r strategaeth honno, beth rydych chi'n bwriadu ei wneud i sicrhau nad ydyn ni'n colli mwy o ladd-dai hanfodol? O ran yr adolygiad o fiwrocratiaeth, rwy'n croesawu unrhyw ymdrechion difrifol i leihau biwrocratiaeth—rydyn ni i gyd yn croesawu hynny—ond pam ar y ddaear y mae'n rhaid iddo gymryd naw mis i adolygu rhywbeth rydyn ni i gyd eisoes yn gwybod yr atebion iddo? Mae angen gwneud hyn ar rywfaint o frys, Weinidog, ac fe wnaethoch chi gydnabod hynny pan oeddech chi'n wrthblaid. Mae angen i ffermwyr gael eu rhyddhau o'r fiwrocratiaeth ddibwys nawr fel y gallan nhw fod yn rhydd i wneud yr hyn maen nhw'n ei wneud orau—ffermio a chynhyrchu bwyd. Pan oeddech chi'n wrthblaid, fe wnaethoch chi leisio'r union bryderon hyn, fel rydw i'n ei wneud nawr, ond nawr eich bod chi yn y Llywodraeth, mae'n ymddangos eich bod chi'n newid eich meddwl ynghylch pa mor gyflym y mae angen mynd i'r afael â hyn. Mae cymryd naw mis i adolygu hyn yn ffars. Weinidog, a wnewch chi ymrwymo i gyhoeddi argymhellion cynnar o'r adolygiad hwn cyn i'r broses naw mis gael ei chwblhau? Rwy'n croesawu, yn eich datganiad, eich ymrwymiad i ymdrin â llifogydd, sydd, wrth gwrs, wedi cael effaith ddinistriol yn ddiweddar ar fusnesau, cartrefi a chymunedau yn fy etholaeth fy hun, yn enwedig yn Nhrefynwy, yn sir Fynwy. Yr hyn sydd ei angen yw camau ymarferol brys i atal llifogydd, yn enwedig i atal llifogydd i fyny'r afon, neu hyd yn oed carthu afonydd. Ac mae'n rhaid i mi ddweud, rwy'n edrych ymlaen at ddatganiad ar hyn cyn yr haf yn amlinellu eich cynlluniau. O ran y cynllun ffermio cynaliadwy, mae angen adolygiad priodol arnom ar frys i ganfod pam mae cyn lleied yn manteisio arno, fel bod modd addasu'r cynllun ffermio cynaliadwy a sicrhau ei fod yn fwy hyblyg ac yn gynhwysol i bob fferm. Yn olaf, Weinidog, ai un o flaenoriaethau eich Llywodraeth chi yw rhoi ffermydd solar mawr ar dir amaethyddol delfrydol, neu a fyddech chi, fel y Gweinidog ffermio, yn ystyried atal unrhyw ffermydd solar sylweddol sy'n cynnwys tir amaethyddol delfrydol fel bod gennym bob dull posibl i greu'r genedl fwyd gynaliadwy honno, os mai dyna, yn wir, yw eich bwriad? Diolch. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764532 212 En 2026-06-23T15:55:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=8702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=8702&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764535 213 Cy 2026-06-23T15:55:32 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=8734&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=8734&l=en 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Diolch yn fawr iawn am y rhestr hirfaith yna o bynciau imi ymateb iddyn nhw. Thank you very much for that lengthy list of issues for me to respond to. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764539 214 En 2026-06-23T15:55:39 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=8741&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=8741&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr I'll take them in—. No, I might not take them in order, but I'll take them in order of preference, maybe. [Laughter.]  On the red tape review, look, I'm serious about quick wins. We've set nine months as a limit, if you like. It's going to be an iterative process. I've made it clear to John Davies, who's going to chair this process, that if he finds things in the meantime that we can deal with now, then we will do that. But I'm not coming to this job as a politician thinking I know best. I think it's only fair that the people out there with that lived experience—people like John and others that we all know, I'm sure—have the opportunity to bring forward their suggestions and their recommendations. Some of those may well be easily deliverable within weeks, or maybe months, I don't know—it depends what they are. Others may require regulatory changes, maybe even changes to legislation. We can't just do that at whim. So, please be assured that, whilst we've set that nine months as some sort of deadline, I'm hoping that there will be things happening in the meantime and we're not just all looking at each other waiting for nine months from now. Resilient supply chains—absolutely, we need resilient supply chains, and climate change is one of the biggest disruptors of resilient supply chains. And, of course, you mentioned in your question the importance of promoting Welsh food. I couldn't agree more. You mentioned the importance of promoting Welsh foods abroad. Well, do you know what? Scrapping the Welsh Government's presence abroad wouldn't help in that respect, would it? But there we are; I go off on a tangent. [Interruption.] No, it's true. It's true. You can't have it both ways. Either you have people out there working hard to promote and market Welsh produce, or you don't. It's an easy choice to make. On the sustainable farming scheme, you said that it's shocking that take-up is so low. More people joined the sustainable farming scheme than chose to stay within the basic payment scheme. Eight thousand businesses chose to go into the sustainable farming scheme. For a scheme that has absolutely no track record, that is brand spanking new, that doesn't currently have long-term funding assurance for farmers, actually, I don't think that's bad. I'm not saying it's perfect, far from it, but the way you want to frame it is the way that you frame most of life in Wales, isn't it? It's all doom and gloom. It's glass half empty all the time. And, of course, you started off with the usual line about 'crazy' net zero. Well, let's give you an example of how crazy net zero is: one of the projects or one of the schemes that this Government is hoping to pursue with vigour is to retrofit homes. Now, that will reduce carbon emissions. Crazy, isn't it? That will give people warmer homes to live in. That's crazy, isn't it, according to Reform. It'll give people lower bills to pay. Well, that's even more crazy, if you ask me. It'll give us better health outcomes in Wales. Well, how crazy is that? Fewer children with respiratory issues and fewer winter excess deaths—how crazy could that be? The only thing that's crazy about net zero is Reform's policy. Fe wnaf i eu cymryd nhw mewn—. Na, efallai wnaf i ddim eu cymryd nhw mewn trefn, ond fe wnaf i eu cymryd nhw yn nhrefn dewis, efallai. [Chwerthin.]  O ran yr adolygiad o fiwrocratiaeth, edrychwch, rwyf o ddifrif am fuddugoliaethau cyflym. Rydyn ni wedi gosod naw mis fel terfyn, os mynnwch chi. Mae'n mynd i fod yn broses ailadroddol. Rwyf wedi'i wneud yn glir i John Davies, sy'n mynd i gadeirio'r broses hon, os bydd yn dod o hyd i bethau yn y cyfamser y gallwn ni ymdrin â nhw nawr, yna byddwn ni'n gwneud hynny. Ond dydw i ddim yn dod i'r swydd hon fel gwleidydd sy'n credu fy mod i'n gwybod orau. Rwy'n credu ei bod ond yn deg bod y bobl allan yno sydd â'r profiad bywyd hwnnw—pobl fel John ac eraill rydyn ni i gyd yn eu hadnabod, rwy'n siŵr—yn cael y cyfle i gyflwyno eu hawgrymiadau a'u hargymhellion. Efallai y bydd rhai o'r rheini yn hawdd eu cyflawni o fewn wythnosau, neu efallai misoedd, wn i ddim—mae'n dibynnu beth ydyn nhw. Efallai y bydd angen newidiadau rheoleiddiol ar eraill, efallai hyd yn oed newidiadau i ddeddfwriaeth. Allwn ni ddim gwneud hynny ar fympwy. Felly, gallwch fod yn sicr, er ein bod ni wedi gosod y naw mis hwnnw fel rhyw fath o derfyn amser, fy mod yn gobeithio y bydd pethau'n digwydd yn y cyfamser a dydyn ni ddim i gyd yn edrych ar ein gilydd yn aros am naw mis o nawr. Cadwyni cyflenwi gwydn—yn bendant, mae angen cadwyni cyflenwi gwydn arnon ni, a newid hinsawdd yw un o'r ffactorau sy'n aflonyddu fwyaf ar gadwyni cyflenwi gwydn. Ac, wrth gwrs, fe wnaethoch chi sôn yn eich cwestiwn am bwysigrwydd hyrwyddo bwyd Cymreig. Rwy'n cytuno'n llwyr. Fe wnaethoch chi sôn am bwysigrwydd hyrwyddo bwydydd Cymreig dramor. Wel, wyddoch chi beth? Byddai cael gwared ar bresenoldeb Llywodraeth Cymru dramor ddim yn helpu yn hynny o beth, fyddai fe? Ond dyna ni; rwy'n crwydro oddi ar y testun. [Ymyriad.] Na, mae'n wir. Mae'n wir. Allwch chi ddim ei chael hi'r ddwy ffordd. Naill ai mae gennych chi bobl allan yno'n gweithio'n galed i hyrwyddo a marchnata cynnyrch Cymreig, neu ddim. Mae'n ddewis hawdd i'w wneud. O ran y cynllun ffermio cynaliadwy, fe wnaethoch chi ddweud ei bod yn syfrdanol bod cyn lleied yn manteisio arno. Ymunodd mwy o bobl â'r cynllun ffermio cynaliadwy nag a ddewisodd aros o fewn y cynllun taliad sylfaenol. Dewisodd wyth mil o fusnesau ymuno â'r cynllun ffermio cynaliadwy. A dweud y gwir, ar gyfer cynllun newydd sbon heb unrhyw hanes o gwbl, nad yw'n gallu rhoi sicrwydd cyllid hirdymor i ffermwyr ar hyn o bryd, dydw i ddim yn credu bod hynny'n ffôl. Dydw i ddim yn dweud ei fod yn berffaith, dim o gwbl, ond y ffordd rydych chi eisiau ei fframio yw'r ffordd rydych chi'n fframio'r rhan fwyaf o fywyd yng Nghymru, ontefe? Mae'n ddu i gyd. Mae'r wydr yn hanner gwag drwy'r amser. Ac, wrth gwrs, fe wnaethoch chi ddechrau gyda'r llinell arferol am sero net 'gwallgof'. Wel, gadewch i ni roi enghraifft i chi o ba mor wallgof yw sero net: un o'r prosiectau neu un o'r cynlluniau y mae'r Llywodraeth hon yn gobeithio ei ddilyn yn egnïol yw ôl-ffitio cartrefi. Nawr, bydd hynny'n lleihau allyriadau carbon. Gwallgof, onid yw e? Bydd hynny'n rhoi cartrefi cynhesach i bobl fyw ynddyn nhw. Mae hynny'n wallgof, onid yw e, yn ôl Reform. Bydd yn golygu bod pobl yn talu biliau is. Wel, mae hynny hyd yn oed yn fwy gwallgof, os gofynnwch chi i mi. Bydd yn rhoi gwell canlyniadau iechyd i ni yng Nghymru. Wel, pa mor wallgof yw hynny? Llai o blant â phroblemau anadlol a llai o farwolaethau gormodol yn y gaeaf—pa mor wallgof allai hynny fod? Yr unig beth sy'n wallgof am sero net yw polisi Reform. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764552 215 En 2026-06-23T15:58:50 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=8932&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=8932&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 5107 5107 Vikki Howells AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5107 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5107 Howells, Vikki Thank you, Minister, for your statement on your priorities within your portfolio, and I look forward to playing my role in scrutinising you, with a glass half full, to get the best for our country, supporting you where we agree, but challenging you robustly when needed. So, to start with, then, I note your comments around coal tips and contaminated land, and I'm pleased that they are in your list of priorities, as they are also priorities for so many of my constituents who live in the shadow of our industrial legacy. You mentioned the UK Government, and I note that this Welsh Government's promises for the first 100 days included a similar call to press the UK Government on environmental justice for coalfield communities and funding for restoring coal tips and contaminated land—so, virtually word for word there. So, I'd like to ask what conversations you've had with the UK Government about this, and are you planning to schedule a meeting about this before the end of August, which would mark that 100-day point? Similarly, I want to refer back to your answer to my question earlier this month on mining legacy sites, such as opencast. I asked if you would take forward the work that the previous Welsh Government had started and if you would ensure that stakeholders and local residents were involved in the process. I was really pleased with your positive answer to my question and I hope you agree to all of my requests in a similar manner. I recently met with constituents living near Ffos-y-fran in Merthyr to discuss the impact that living near this opencast site has on their lives and on their well-being. So, Minister, can you sketch out how you will ensure that local residents are fully involved in this work, and also how groups advocating on their behalf, such as Coal Action Network, are not only involved as stakeholders, but are called on to really help shape the process? Another issue affecting all of our communities, of course, is how we respond to flooding, and I note your plans around the flood resilience and preparedness forum for Wales. My constituency is no stranger to flooding, and, indeed, I've worked closely with the residents of Clydach Terrace in Ynysybwl, whose homes were recently purchased by Rhondda Cynon Taf council, enabling them to move to safer grounds. So, I know, first-hand, how important it is that any talk in this Chamber is backed up by the investment needed to make sure that the people we represent feel safe and are safe. The previous Welsh Government set a record-breaking level of funding for flood defences in the last budget, with 52,000 properties protected from flooding. So, will this Government commit to maintaining that funding level as a minimum for the rest of this Senedd term? Finally, I want to turn to another issue that I've raised with you, about how we tackle bovine TB. The tone of that answer and the suggestion that the approach taken by the previous Welsh Government did not work is, I believe, incorrect and does need challenging. I know that you don’t want to focus on emotive issues like needlessly slaughtering potentially thousands of a protected species—and I should declare an interest here as a member of the Badger Trust—and I know that you said you want to focus on the science, and I really do welcome that, as the science shows that the approach of the previous Welsh Government was actually working. Data published on 17 June shows a decrease of 23 per cent in relation to new herd instances in Wales covering the 12 months to March 2026. The number of animals slaughtered also decreased by 21 per cent over the same period, and the number of new herd incidence of bTB has declined by over 40 per cent since 2010. So, according to the latest quarterly data, herd prevalence is currently at its lowest value since January 2017, and almost 95 per cent of herds in Wales are now currently free from bTB. So, this shows that our programme was working. So, again, will you commit to following the science—all of the science—especially with your statement's rhetoric around nature, our environment and supporting thriving ecosystems? Diolch. Diolch, Weinidog, am eich datganiad ar eich blaenoriaethau o fewn eich portffolio, ac edrychaf ymlaen at chwarae fy rôl wrth graffu arnoch chi, gyda gwydr hanner llawn, i gael y gorau i'n gwlad, gan eich cefnogi lle rydyn ni'n cytuno â chi, ond eich herio'n gadarn pan fydd angen. Felly, i ddechrau, rwy'n nodi eich sylwadau ynghylch tomenni glo a thir halogedig, ac rwy'n falch eu bod nhw ar eich rhestr o flaenoriaethau, gan eu bod nhw hefyd yn flaenoriaethau i gynifer o fy etholwyr sy'n byw yng nghysgod ein hetifeddiaeth ddiwydiannol. Fe wnaethoch chi sôn am Lywodraeth y DU, ac rwy'n nodi bod addewidion y Llywodraeth Cymru hon am y 100 diwrnod cyntaf yn cynnwys galwad debyg i bwyso ar Lywodraeth y DU ar gyfiawnder amgylcheddol i gymunedau meysydd glo ac ar gyllid i adfer tomenni glo a thir halogedig—felly, bron air am air yn y fan yna. Felly, hoffwn i ofyn pa sgyrsiau rydych chi wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU am hyn, ac a ydych chi'n bwriadu trefnu cyfarfod am hyn cyn diwedd mis Awst, a fyddai'n nodi'r pwynt 100 diwrnod hwnnw? Yn yr un modd, rwyf eisiau cyfeirio'n ôl at eich ateb i fy nghwestiwn yn gynharach y mis hwn ar safleoedd etifeddiaeth mwyngloddio, fel safleoedd glo brig. Fe ofynnais i a fyddech chi'n bwrw ymlaen â'r gwaith a ddechreuwyd gan Lywodraeth flaenorol Cymru ac a fyddech chi'n sicrhau bod rhanddeiliaid a thrigolion lleol yn rhan o'r broses. Roeddwn i'n hapus iawn gyda'ch ateb cadarnhaol i fy nghwestiwn ac rwy'n gobeithio y byddwch chi'n cytuno â fy holl geisiadau yn yr un modd. Yn ddiweddar, fe wnes i gwrdd ag etholwyr sy'n byw ger Ffos-y-frân ym Merthyr i drafod yr effaith y mae byw ger y safle glo brig hwn yn ei chael ar eu bywydau ac ar eu lles. Felly, Weinidog, allwch chi amlinellu sut y byddwch chi'n sicrhau bod trigolion lleol yn cymryd rhan lawn yn y gwaith hwn, a hefyd sut y bydd grwpiau sy'n eirioli ar eu rhan, fel Coal Action Network, nid yn unig yn cymryd rhan fel rhanddeiliaid, ond yn cael eu galw i helpu i lunio'r broses? Mater arall sy'n effeithio ar ein holl gymunedau, wrth gwrs, yw'r ffordd rydyn ni'n ymateb i lifogydd, ac rwy'n nodi eich cynlluniau ynghylch fforwm parodrwydd a gwydnwch rhag llifogydd i Gymru. Mae fy etholaeth i yn gyfarwydd â llifogydd, ac, yn wir, rwyf wedi gweithio'n agos gyda thrigolion Teras Clydach yn Ynys-y-bwl, y cafodd eu cartrefi eu prynu'n ddiweddar gan gyngor Rhondda Cynon Taf i'w galluogi i symud i dir mwy diogel. Felly, rwy'n gwybod, yn uniongyrchol, pa mor bwysig yw hi fod unrhyw sgwrs yn y Siambr hon yn cael ei hategu gan y buddsoddiad sydd ei angen i wneud yn siŵr bod y bobl rydyn ni'n eu cynrychioli yn ddiogel ac yn teimlo'n ddiogel. Gosododd Llywodraeth flaenorol Cymru y lefel uchaf erioed o gyllid ar gyfer amddiffynfeydd rhag llifogydd yn y gyllideb ddiwethaf, gyda 52,000 o eiddo yn cael eu diogelu rhag llifogydd. Felly, a fydd y Llywodraeth hon yn ymrwymo i gynnal y lefel ariannu honno, o leiaf, ar gyfer gweddill tymor y Senedd hon? Yn olaf, rwyf eisiau troi at fater arall rwyf wedi'i godi gyda chi, ynglŷn â sut rydyn ni'n mynd i'r afael â TB mewn gwartheg. Mae tôn yr ateb hwnnw a'r awgrym na wnaeth y dull gweithredu a fabwysiadwyd gan Lywodraeth flaenorol Cymru weithio, yn anghywir, rwy'n credu, ac mae angen ei herio. Rwy'n gwybod nad ydych chi eisiau canolbwyntio ar faterion emosiynol fel lladd miloedd o bosibl o rywogaethau gwarchodedig—ac fe ddylwn i ddatgan buddiant yma fel aelod o'r Ymddiriedolaeth Moch Daear—ac rwy'n gwybod eich bod chi wedi dweud eich bod chi eisiau canolbwyntio ar yr wyddoniaeth, ac rwyf wir yn croesawu hynny, gan fod yr wyddoniaeth yn dangos bod y dull a fabwysiadwyd gan Lywodraeth flaenorol Cymru wir yn gweithio. Mae'r data a gyhoeddwyd ar 17 Mehefin yn dangos gostyngiad o 23 y cant yn yr achosion newydd mewn buchesi yng Nghymru yn ystod y 12 mis hyd at fis Mawrth 2026. Hefyd, gostyngodd nifer yr anifeiliaid a gafodd eu lladd 21 y cant yn ystod yr un cyfnod, ac mae nifer yr achosion newydd o bTB mewn buchesi wedi gostwng dros 40 y cant ers 2010. Felly, yn ôl y data chwarterol diweddaraf, mae nifer yr achosion mewn buchesi ar eu hisaf ers mis Ionawr 2017 ar hyn o bryd, ac mae bron i 95 y cant o fuchesi yng Nghymru bellach yn rhydd o bTB ar hyn o bryd. Felly, mae hyn yn dangos bod ein rhaglen yn gweithio. Felly, eto, a wnewch chi ymrwymo i ddilyn yr wyddoniaeth—yr holl wyddoniaeth—yn enwedig gyda rhethreg eich datganiad ynghylch natur, ein hamgylchedd a chefnogi ecosystemau llewyrchus? Diolch. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764524 216 En 2026-06-23T16:00:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=9002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=9002&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764534 217 En 2026-06-23T16:03:25 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=9207&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=9207&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Diolch yn fawr. Thank you for those questions. I look forward to the scrutiny, no doubt, that you will afford me in this Chamber and beyond. On coal tip safety, I certainly wish to continue the work of the previous Government and much of that does mean negotiating with the UK Government to make sure that a legacy of pre-devolution Wales is recognised by UK central Government. I have not yet had personal discussions, but we are looking for bilateral meetings. You'll appreciate that things are a bit turbulent at Westminster at the minute, but those discussions, hopefully, will happen soon, and it isn't just around the coal tip safety stuff, there's a long list of issues. We did have meetings with other Ministers, but obviously we need to be speaking to the right people as well. So, that's very much on my list of things to achieve, hopefully within the next few weeks. On opencast, yes, I recognise that I took a particular interest in that in my role as Chair of the climate change committee; I hope to continue in that vein in my role as Minister. It's absolutely imperative, I think, that the voice of local people is heard in this discussion, because I think we've got to where we are now by those voices not being heard sufficiently. So, certainly it's something I would advocate for. On flooding, it's important that we bring partners together. Of course, you will know that, because that's the best way that we can maximise investment is to make sure that the Welsh pound works as hard as possible, and that means, of course, local authorities, Natural Resources Wales, emergency services, community organisations, et cetera. We will certainly continue to invest. I'm not in a position currently to tell you exactly how much, because those discussions are still happening. But we're not deluded. We know that this is a serious blight on a number of communities, they need our help, they need our support. What that looks like can vary. It isn't all about mixing concrete; it can be nature-based solutions, as I touched on in my opening remarks. So, there's a menu, if you like, of options there, but what we need to make sure is that the support is there to achieve as much of that as we possibly can. Finally, on bovine TB, we are awaiting, of course, aren't we, the work of the technical advisory group who have been looking at the science, who have been looking at the evidence, particularly in the context of wildlife. You say that the current approach has been working. I would beg to differ. I've been a Member of this Senedd for 15 years, and the annual statement we got from Ministers as an update on TB was more or less the same one as we've been having for the last 15 years. Let's be honest, the programme board set up by the Government to lead on TB recently said that Wales needs a step change in its approach to tackling TB, because we're way off track from achieving the TB-free status we want by 2041. They actually said that, at the current trajectory, we'd be well into our 2050s, so that doesn't sound like a successful policy to me. Diolch yn fawr. Diolch am y cwestiynau hynny. Rwy'n edrych ymlaen at y craffu y byddaf, yn ddi-au, yn ddarostyngedig iddo gennych yn y Siambr hon a thu hwnt. O ran diogelwch tomenni glo, yn sicr rwy'n dymuno parhau â gwaith y Llywodraeth flaenorol ac mae llawer o hynny'n golygu trafod gyda Llywodraeth y DU i sicrhau bod etifeddiaeth Cymru cyn datganoli yn cael ei chydnabod gan Lywodraeth ganolog y DU. Dydw i ddim wedi cael trafodaethau yn bersonol hyd yn hyn, ond rydyn ni'n awyddus i gael cyfarfodydd dwyochrog. Byddwch chi'n gwerthfawrogi bod pethau braidd yn gythryblus yn San Steffan ar y funud, ond gobeithio y bydd y trafodaethau hynny'n digwydd yn fuan, ac nid dim ond ynghylch y mater o ddiogelwch tomenni glo, mae yna restr hir o faterion. Fe gawson ni gyfarfodydd gyda Gweinidogion eraill, ond yn amlwg mae angen i ni fod yn siarad â'r bobl gywir hefyd. Felly, yn sicr, mae hynny ar fy rhestr o bethau i'w gwneud, gobeithio o fewn yr ychydig wythnosau nesaf. O ran glo brig, ydw, rwy'n cydnabod fy mod wedi cymryd diddordeb arbennig yn hynny yn fy rôl fel Cadeirydd y pwyllgor newid hinsawdd; rwy'n gobeithio parhau i wneud hynny yn fy rôl fel Gweinidog. Mae'n hollol hanfodol, yn fy marn i, bod llais pobl leol yn cael ei glywed yn y drafodaeth hon, oherwydd rwy'n credu ein bod ni wedi cyrraedd lle rydyn ni nawr am nad yw'r lleisiau hynny wedi cael eu clywed yn ddigonol. Felly, yn sicr mae'n rhywbeth y byddwn i'n eirioli drosto. O ran llifogydd, mae'n bwysig ein bod ni'n dod â phartneriaid ynghyd. Wrth gwrs, byddwch chi'n gwybod hynny, oherwydd y ffordd orau y gallwn ni fanteisio i'r eithaf ar fuddsoddiad yw sicrhau bod y bunt Gymreig yn gweithio mor galed â phosibl, ac mae hynny'n golygu, wrth gwrs, awdurdodau lleol, Cyfoeth Naturiol Cymru, gwasanaethau brys, sefydliadau cymunedol, ac ati. Yn sicr, byddwn ni'n parhau i fuddsoddi. Dydw i ddim mewn sefyllfa i ddweud wrthych chi faint yn union ar hyn o bryd, oherwydd mae'r trafodaethau hynny'n dal i fynd rhagddynt. Ond dydyn ni ddim yn twyllo'n hunain. Rydyn ni'n gwybod bod hyn yn falltod difrifol ar nifer o gymunedau, mae angen ein help arnyn nhw, mae angen ein cefnogaeth arnyn nhw. Gall yr olwg sydd ar hynny amrywio. Dydy e ddim i gyd yn ymwneud â chymysgu concrit; gall fod yna atebion sy'n seiliedig ar natur, fel y gwnes i gyffwrdd arno yn fy sylwadau agoriadol. Felly, mae yna fwydlen, os mynnwch chi, o ddewisiadau yn y fan yna, ond yr hyn y mae angen i ni ei sicrhau yw bod y gefnogaeth yno i gyflawni cymaint o hynny ag y gallwn ni. Yn olaf, o ran TB buchol, rydyn ni'n aros, wrth gwrs, onid ydyn ni, am waith y grŵp cynghori technegol sydd wedi bod yn edrych ar yr wyddoniaeth, sydd wedi bod yn edrych ar y dystiolaeth, yn enwedig yng nghyd-destun bywyd gwyllt. Rydych chi'n dweud bod y dull presennol wedi bod yn gweithio. Byddwn i'n anghytuno â hynny. Rwyf wedi bod yn Aelod o'r Senedd hon ers 15 mlynedd, ac roedd y datganiad blynyddol a gawsom gan Weinidogion fel diweddariad ar TB fwy neu lai yr un un ag yr ydyn ni wedi bod yn ei gael am y 15 mlynedd diwethaf. Gadewch i ni fod yn onest, yn ddiweddar, dywedodd bwrdd y rhaglen a sefydlwyd gan y Llywodraeth i arwain ar TB fod angen newid sylweddol ar Gymru yn y ffordd mae'n mynd i'r afael â TB, oherwydd rydyn ni ymhell ar ei hôl hi o ran cyflawni'r statws heb TB rydyn ni ei eisiau erbyn 2041. Yn wir, fe ddywedon nhw, ar y llwybr presennol, y bydden ni ymhell i mewn i'r 2050au, felly dydy hynny ddim yn swnio fel polisi llwyddiannus i mi. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764526 218 En 2026-06-23T16:05:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=9302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=9302&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764540 219 En 2026-06-23T16:06:38 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=9400&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=9400&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. Minister, thank you for your statement this afternoon. When I was reading it, I did think that that firebrand politician that used to sit this side of the Chamber had turned into the canary in the cage that his officials had put him in, and there was nothing really in the statement, to be honest with you. There were lots of reviews, there was little substance to benchmark what you were promising to do, and I regret that you have now been curtailed in your ambition by your officials. So, I hope that you will get a grip of your officials and actually start tackling the menace that is bovine TB that the Labour spokesperson was trying to take credit for, for their Government's failure to eradicate it. I mean, talk about smoke and mirrors, you can't make it up, to be honest with you. It is a serious, serious issue in the countryside, and the reason why numbers are going down is because your rural policy shut so many livestock farms down. That's why the numbers are going down, because people have lost heart and they want to see a Government that will tackle bovine TB once and for all. So, get a grip, Minister, come forward with a positive vision of what you want to do, and you will have this side of the Chamber supporting you in that. As I said to you in your spokesperson's questions the other day, there is a majority in this Chamber, for the first time in 20 years, that wants to see that step change in dealing with bovine TB. Use it, use it positively, and let's make Wales TB-free and eradicate this terrible disease from the countryside. I'd also like to ask the question that you didn't respond to from Laura Anne Jones when it came to abattoirs. Kepak have announced 85 redundancies, and then the Farmers Fresh abattoir in Wrexham has just shut as well. If you want to add value to Welsh produce, you need those processing facilities. What are you going to be doing to address that and the shortage of processing facilities here in Wales? The sustainable farming scheme talks about having a food security policy. We need to understand what that policy will look like and what difference it will make. The statement doesn't allude to anything on that. So, can we see for the first time what the Government wants to do when it comes to food security and investing in the sustainable farming scheme? I would also ask as well about the importance of working with the UK Government in particular and making sure that you have a strong relationship. I appreciate that's difficult at the moment, based on the uncertainty that's at the other end of the M4, but can you make sure that you build a relationship, to build those bridges, so that when it comes to the fertiliser tax, for example, you can deal with that? Have you made representations when it comes to the fertiliser tax, to make sure that there's change on that policy position, so that it doesn't drive up food prices? [Interruption.] Yes, I'm fine. I've most probably got a little excited on bovine TB. That is a really important issue, the bovine TB one is, because that does need addressing really importantly. But the fertiliser tax that's due to come in on 1 January really does need addressing too, because it'll add £50 to £100 in tax levels here in the UK, and we can't force up the price of food on the basis of the uncertainty in the middle east. What I'd also like to ask as well is what you believe NRW's role will be going forward, because obviously, you've got the environmental regulator that was legislated for in the last session. We need to understand the role of the environmental regulator and NRW in particular. So, if you could highlight what difference you believe that will make to the relationship between Government, NRW and the environmental regulator, to drive up standards here in Wales, that is really important. I look forward to the answers on those questions, please. Weinidog, diolch am eich datganiad y prynhawn yma. Pan oeddwn i'n ei ddarllen, roeddwn i yn credu bod y gwleidydd tanbaid hwnnw a arferai eistedd yr ochr hon i'r Siambr wedi troi'n ganeri yn y cawell yr oedd ei swyddogion wedi'i roi ynddo, a doedd dim byd yn y datganiad, a bod yn onest. Roedd llawer o adolygiadau, doedd dim llawer o sylwedd i feincnodi'r hyn roeddech chi'n addo ei wneud, ac mae'n ddrwg gennyf eich bod chi wedi cael eich cyfyngu nawr yn eich uchelgais gan eich swyddogion. Felly, rwy'n gobeithio y gwnewch chi gymryd rheolaeth dros eich swyddogion a dechrau mynd i'r afael â bygythiad TB buchol yr oedd llefarydd Llafur yn ceisio cymryd clod amdano, am fethiant eu Llywodraeth i'w ddileu. Sôn am gamarwain, mae'n anghredadwy i fod yn onest. Mae'n fater difrifol iawn yng nghefn gwlad, a'r rheswm pam mae'r niferoedd yn gostwng yw oherwydd bod eich polisi gwledig wedi cau cymaint o ffermydd da byw. Dyma pam mae'r niferoedd yn gostwng, oherwydd mae pobl wedi digalonni ac maen nhw eisiau gweld Llywodraeth a fydd yn mynd i'r afael â TB buchol unwaith ac am byth. Felly, calliwch, Weinidog, cyflwynwch weledigaeth gadarnhaol o'r hyn rydych chi eisiau ei wneud, a bydd yr ochr hon o'r Siambr yn eich cefnogi chi yn hynny o beth. Fel y dywedais wrthych yng nghwestiynau eich llefarydd y diwrnod o'r blaen, mae yna fwyafrif yn y Siambr hon, am y tro cyntaf mewn 20 mlynedd, sydd eisiau gweld y newid sylweddol hwnnw wrth ymdrin â TB buchol. Defnyddiwch e, defnyddiwch e'n gadarnhaol, a gadewch i ni sicrhau bod Cymru yn rhydd o TB a dileu'r clefyd ofnadwy hwn o gefn gwlad. Hoffwn hefyd ofyn y cwestiwn na wnaethoch chi ymateb iddo gan Laura Anne Jones o ran lladd-dai. Mae Kepak wedi cyhoeddi 85 o ddiswyddiadau, ac yna mae lladd-dy Farmers Fresh yn Wrecsam newydd gau hefyd. Os ydych chi eisiau ychwanegu gwerth at gynnyrch Cymreig, mae angen y cyfleusterau prosesu hynny arnoch chi. Beth ydych chi'n mynd i fod yn ei wneud i fynd i'r afael â hynny a'r prinder cyfleusterau prosesu yma yng Nghymru? Mae'r cynllun ffermio cynaliadwy yn sôn am gael polisi diogeledd bwyd. Mae angen i ni ddeall sut olwg fydd ar y polisi hwnnw a pha wahaniaeth y bydd yn ei wneud. Nid yw'r datganiad yn sôn unrhyw beth am hynny. Felly, allwn ni weld am y tro cyntaf yr hyn y mae'r Llywodraeth eisiau ei wneud o ran diogeledd bwyd a buddsoddi yn y cynllun ffermio cynaliadwy? Byddwn i hefyd yn gofyn am bwysigrwydd gweithio gyda Llywodraeth y DU yn arbennig a gwneud yn siŵr bod gennych chi berthynas gref. Rwy'n gwerthfawrogi bod hynny'n anodd ar hyn o bryd, yn seiliedig ar yr ansicrwydd ar ben arall yr M4, ond a allwch chi wneud yn siŵr eich bod chi'n datblygu perthynas, i adeiladu'r pontydd hynny, fel y gallwch chi, pan ddaw i'r dreth gwrtaith, er enghraifft, fynd i'r afael â hynny? Ydych chi wedi gwneud sylwadau o ran y dreth gwrtaith, i wneud yn siŵr bod newid o ran y sefyllfa bolisi honno, fel nad yw'n gwthio prisiau bwyd i fyny? [Ymyriad.] Ydw, rwy'n iawn. Wedi cynhyrfu rhywfaint am TB buchol ydw i, fwy na thebyg. Mae hynny'n fater pwysig iawn, y mater o TB buchol, oherwydd mae'n bwysig iawn ein bod ni'n mynd i'r afael â hynny. Ond mae angen mynd i'r afael â'r dreth gwrtaith y disgwylir iddi gael ei chyflwyno ar 1 Ionawr hefyd, oherwydd bydd yn ychwanegu £50 i £100 mewn lefelau treth yma yn y DU, a gallwn ni ddim gorfodi prisiau bwyd i godi ar sail yr ansicrwydd yn y dwyrain canol. Yr hyn yr hoffwn i ei ofyn hefyd yw beth fydd rôl Cyfoeth Naturiol Cymru yn y dyfodol, yn eich barn chi, oherwydd yn amlwg, mae gennych chi'r rheoleiddiwr amgylcheddol y deddfwyd ar ei gyfer yn y sesiwn ddiwethaf. Mae angen i ni ddeall rôl y rheoleiddiwr amgylcheddol a Cyfoeth Naturiol Cymru yn arbennig. Felly, os gallech chi dynnu sylw at ba wahaniaeth y bydd hynny'n ei wneud, yn eich barn chi, i'r berthynas rhwng y Llywodraeth, Cyfoeth Naturiol Cymru a'r rheoleiddiwr amgylcheddol, i godi safonau yma yng Nghymru, mae hynny'n bwysig iawn. Edrychaf ymlaen at yr atebion i'r cwestiynau hynny, os gwelwch yn dda. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764543 220 En 2026-06-23T16:10:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=9602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=9602&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764544 221 En 2026-06-23T16:10:34 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=9636&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=9636&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr On the last point, I didn't quite understand. I think you mean the Office of Environmental Governance Wales. Ar y pwynt olaf, wnes i ddim deall yn iawn. Rwy'n credu eich bod chi'n golygu Swyddfa Llywodraethiant Amgylcheddol Cymru. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764546 222 En 2026-06-23T16:10:40 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=9642&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=9642&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. Yes. Ydw. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764547 223 En 2026-06-23T16:10:41 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=9643&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=9643&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Yes, okay, fine. Well, that, of course, is a consequence of Brexit. We are left without recourse if public authorities are not meeting their commitments or legal obligations in relation to the environment; where previously you could refer it to the EU, you can't do that now. England has created its office, Northern Ireland as well, Scotland, so that's what that is about in relation to that. It's a clear, distinct, separate organisation with different responsibilities to NRW. On meeting with the UK Government Ministers, I actually met with Stephen Morgan MP this morning, specifically to discuss the sanitary and phytosanitary arrangements and proposals for closer relations between the EU and the UK. It was a quadrilateral, with representatives from the devolved administrations as well as the UK Government. There will be an opportunity for us to pursue discussions around other areas of policy, and I'm particularly keen to do that. On livestock numbers, I agree with much of what you said. Retaining a level of throughput that ensures that the abattoirs—and the processing sector more widely—remain viable is critical; it is essential. Farmers have a key role to play in delivering that, but policy has to facilitate and allow that to happen. The kind of food economy we want to build here in Wales is all about local production, local processing and local procurement. If you lose one of the key links in that chain, then we all lose and we don't achieve the kind of sustainable economy that we want to realise. On TB, I suppose you're right: being in Government is about getting to grips with some of these issues. I hear what you said, and you said it last time I was on my feet in this Chamber, but we really have to wait for the advice of the technical advice group. They have been charged with bringing forward concrete proposals on the way ahead. If you think that we as politicians know better, that's fine. I think we wait for the experts to speak; we look at the evidence, we look at the science that they provide us, and then we get a grip and take action. Iawn, oce, iawn. Wel, mae hynny, wrth gwrs, yn ganlyniad i Brexit. Rydyn ni'n cael ein gadael heb atebolrwydd os nad yw awdurdodau cyhoeddus yn cyflawni eu hymrwymiadau neu eu rhwymedigaethau cyfreithiol o ran yr amgylchedd; lle o'r blaen gallech chi ei gyfeirio at yr UE, allwch chi ddim gwneud hynny nawr. Mae Lloegr wedi creu ei swyddfa, Gogledd Iwerddon hefyd, yr Alban, felly dyna mae hynny'n ymwneud ag ef, o ran hynny. Mae'n sefydliad clir, gwahanol, ar wahân sydd â chyfrifoldebau gwahanol i Cyfoeth Naturiol Cymru. O ran cyfarfod â Gweinidogion Llywodraeth y DU, fe wnes i gyfarfod â Stephen Morgan AS y bore yma, yn benodol i drafod y trefniadau iechydol a ffytoiechydol a'r cynigion ar gyfer cysylltiadau agosach rhwng yr UE a'r DU. Roedd yn gyfarfod pedwarochrog, gyda chynrychiolwyr o'r gweinyddiaethau datganoledig yn ogystal â Llywodraeth y DU. Bydd cyfle i ni barhau â thrafodaethau ynghylch meysydd polisi eraill, ac rwy'n arbennig o awyddus i wneud hynny. O ran niferoedd da byw, rwy'n cytuno â llawer o'r hyn y gwnaethoch chi ei ddweud. Mae cadw lefel o lif gwartheg sy'n sicrhau bod y lladd-dai—a'r sector prosesu yn ehangach—yn parhau i fod yn hyfyw, yn hanfodol; mae'n angenrheidiol. Mae gan ffermwyr rôl allweddol i'w chwarae wrth gyflawni hynny, ond mae'n rhaid i bolisi hwyluso hynny a chaniatáu iddo ddigwydd. Mae'r math o economi fwyd rydyn ni eisiau ei datblygu yma yng Nghymru yn ymwneud â chynhyrchu lleol, prosesu lleol a chaffael lleol. Os ydych chi'n colli un o'r dolenni allweddol yn y gadwyn honno, yna rydyn ni i gyd ar ein colled a dydyn ni ddim yn cyflawni'r math o economi gynaliadwy rydyn ni eisiau ei gweld. O ran TB, mae'n debyg eich bod chi'n gywir: mae bod yn y Llywodraeth yn ymwneud â mynd i'r afael â rhai o'r materion hyn. Rwy'n clywed yr hyn y gwnaethoch chi ei ddweud, ac fe wnaethoch chi ddweud hynny y tro diwethaf i mi fod ar fy nhraed yn y Siambr hon, ond mae'n rhaid i ni aros am gyngor y grŵp cyngor technegol. Maen nhw wedi cael y cyfrifoldeb o gyflwyno cynigion pendant ar y ffordd ymlaen. Os ydych chi'n credu ein bod ni fel gwleidyddion yn gwybod yn well, mae hynny'n iawn. Rwy'n credu y dylwn ni aros i'r arbenigwyr siarad; ystyried y dystiolaeth, edrych ar yr wyddoniaeth maen nhw'n ei rhoi i ni, ac yna cymryd rheolaeth a gweithredu. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764549 224 Cy 2026-06-23T16:12:56 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=9778&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=9778&l=en 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 8371 8371 Elwyn Vaughan https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8371 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8371 Vaughan, Elwyn Diolch, Weinidog, am ddatganiad cadarnhaol heddiw. Yn 2024, daeth 57 y cant o fwyd a fwytawyd yma o gynnyrch y Deyrnas Gyfunol. Mae ffactorau rhyngwladol yn gallu dylanwadu'n helaeth ar gadwyni cyflenwi, gan beryglu cyflenwadau. Mae hunan-ddibyniaeth ar fwyd cynhenid yn rhan allweddol o ddiogelwch cenedlaethol. Mae'r sector fwyd ac amaeth hefyd yn allweddol yn economaidd i ni yng Nghymru, yn gymdeithasol, ac yn un efo cryn botensial o ran ychwanegu gwerth. A all y Gweinidog Cabinet rhoi diweddariad, neu efallai mwy o gig ar yr asgwrn, ar y strategaeth fwyd cenedlaethol newydd fydd yn gwneud y mwyaf o'n cynnyrch ac yn creu hyder newydd yn y sector fwyd? Diolch. Thank you, Minister, for a very positive statement this afternoon. In 2024, 57 per cent of the food eaten here came from UK produce. International factors can have a great influence on supply chains, putting supplies at risk. Reliance on home-grown food is an essential part of national security. The food and agriculture sector is also crucial to us economically in Wales, and socially, and is one that has great potential to add value. Can the Cabinet Minister provide an update, or perhaps more meat on the bone, in terms of the new national food strategy, which will make the most of our produce and provide new confidence for the food sector? Thanks. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764550 225 Cy 2026-06-23T16:13:42 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=9824&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=9824&l=en 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Diolch am y cwestiwn. Mae pwysigrwydd y sector fwyd a diod i Gymru yn ddiamheuol. Hynny yw, pan ŷch chi'n edrych ar rai o'r ffigurau, mae'n anhygoel a dweud y gwir. Mae'n cynrychioli gwerth o tua £27 biliwn bob blwyddyn i economi Cymru, ac mae'n gyfrifol am gyflogi dros 220,000 o bobl yn y gweithlu Cymreig. Felly, mae sicrhau bod gennym ni sector fwyd ffyniannus, gynaliadwy, sy'n ffit ar gyfer y dyfodol, yn flaenoriaeth bwysig i bob un ohonom ni, dwi'n siŵr, ac mae'r gwaith wedi cychwyn. Mi fyddwn ni cyn bo hir, gobeithio, mewn sefyllfa i gyhoeddi pwy fydd yn arwain y gwaith ar y strategaeth fwyd genedlaethol. Mi fydd honno, wrth gwrs, yn rhoi ffocws ar, efallai, rhai o'r materion rŷn ni eisoes wedi'u crybwyll fan hyn y prynhawn yma. Ond, yn sicr, mae diogelwch bwyd yn bwysig.   Mae gwella llythrennedd bwyd hefyd yn bwysig, dwi'n meddwl. Mae gormod o'r cyswllt yna wedi mynd ar goll rhwng pobl sy'n bwyta eu bwyd ac sy'n gwerthfawrogi o ble mae'r bwyd yna wedi dod a beth mae e wedi ei gymryd i'r bwyd yna gyrraedd eu platiau nhw. Mae hynny yn golygu cryfhau cadwyni cyflenwi, ac fel roeddwn i'n sôn yn gynharach, mae caffael cyhoeddus yn mynd i fod yn ganolog i hyn. Os ydym ni eisiau tyfu sector fwy gwydn ar gyfer y dyfodol, yna mae'n rhaid i ni gychwyn wrth ein traed. Yr arf cryfaf sydd gennym ni fel Llywodraeth ac fel sector gyhoeddus yw caffael cyhoeddus. Mae yna lawer i'w wneud, ond bydd gen i dipyn yn ychwanegol i'w ddweud, efallai, a rhagor o fanylder, o fewn yr wythnosau nesaf. Thank you for the question. The importance of the food and drink sector to Wales is undoubtable. That is, when you look at some of the figures, it's incredible, truth be told. It represents a value of around £27 billion a year to the economy of Wales, and is responsible for employing over 220,000 people in the Welsh workforce. So, ensuring that we do have a thriving and sustainable food sector that's fit for the future is an important priority for all of us, I'm sure, and the work has begun. We will soon hopefully be in a position to announce who will be leading the piece of work on the national food strategy. That, of course, will put a focus on perhaps some of the issues that we've already spoken about this afternoon. But, certainly, food security is important. Improving food literacy is also important, I think. Too much of that link has been lost between people eating their food and then appreciating where that food has come from and what it's taken for that food to reach their plates. That does mean strengthening supply chains, and as I mentioned earlier, public procurement is going to be central to this. If we want to grow a more resilient sector for the future, then we need to start now. The strongest tool we have as a Government and as a public sector is public procurement. There is a lot to do, but I will have quite a bit more to say on this, perhaps, and more detail, within the next few weeks. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764541 226 Cy 2026-06-23T16:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=9902&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=9902&l=en 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764576 227 En 2026-06-23T16:18:59 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10141&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10141&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764542 228 En 2026-06-23T16:15:12 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=9914&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=9914&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 8650 8650 Gareth Beer AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8650 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8650 Beer, Gareth Minister, what I hear across Carmarthenshire is simple: people do not feel more resilient—they feel under pressure. Farmers are being asked to do more, comply with more, and absorb more cost—from TB to the SFS to the rise in diesel costs and fertiliser costs. Margins are being squeezed tighter than ever. And at the same time, we are not securing the future. Where is the clear plan to bring through the next generation of farmers who will actually feed us into the future? And it's not just farming. Rural businesses, pubs, B&Bs and tourism operators are struggling to stay afloat, yet they are confronted with a tourism tax, a 182-day rule. They see it as punishing, not supporting. Their survival is on the brink. So let's be frank—these policies may well be well intentioned, but on the ground they are being felt as burdens, not support. Minister, if this agenda is about resilience and sustainability, why do so many in rural Wales feel less resilient and less sustainable? Diolch. Weinidog, mae'r hyn rwyf yn ei glywed ar draws Sir Gaerfyrddin yn syml: dydy pobl ddim yn teimlo'n fwy gwydn—maen nhw'n teimlo o dan bwysau. Mae gofyn i ffermwyr wneud mwy, cydymffurfio â mwy, ac ysgwyddo mwy o gost—o TB i'r cynllun ffermio cynaliadwy i'r cynnydd mewn costau diesel a chostau gwrtaith. Mae elw yn cael ei wasgu'n dynnach nag erioed. Ac ar yr un pryd, dydyn ni ddim yn sicrhau'r dyfodol. Ble mae'r cynllun clir i ddatblygu'r genhedlaeth nesaf o ffermwyr a fydd yn ein bwydo ni yn y dyfodol? Ac nid dim ond ffermio. Mae busnesau gwledig, tafarndai, busnesau gwely a brecwast a gweithredwyr twristiaeth yn ei chael hi'n anodd cael dau ben llinyn ynghyd, ond eto maen nhw'n wynebu treth twristiaeth, rheol 182 diwrnod. Maen nhw'n ei weld fel cosbi, nid cefnogi. Maen nhw'n ei chael hi'n anodd goroesi. Felly, gadewch i ni fod yn onest—efallai bod gan y polisïau hyn fwriad da, ond ar lawr gwlad maen nhw'n teimlo fel beichiau, nid cefnogaeth. Weinidog, os yw'r agenda hon yn ymwneud â gwydnwch a chynaliadwyedd, pam mae cynifer yng nghefn gwlad Cymru yn teimlo'n llai gwydn ac yn llai cynaliadwy? Diolch. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764556 229 En 2026-06-23T16:16:19 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=9981&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=9981&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr They probably feel less resilient and less sustainable because we've only been in Government for four or five weeks. You know, let's be serious. I've been here outlining actions that we're already taking. You mentioned they have to comply with more. We've announced a red tape review. I just told your colleague about how that, hopefully, will take some of the pressure off farms. The sustainable farming scheme is absolutely about creating sustainable farms in Wales. On TB, I've mentioned TB more than once here. On nitrate vulnerable zones, I've been pretty explicit about some of our aspirations in relation to that. So don't try and portray that we're not doing anything and that we're not interested. I appreciate that there's a lot to be done, and I appreciate that people are feeling under pressure. For me, the family farm, as I said in my statement, is the beating heart of rural Wales, it's the cornerstone of our rural economy. All of these pressures are driving down people. They're feeling that the world is against them, and I get it. I know people who've been there and I know people who live that every day. My job in Government is to support them to make things better. Hopefully, if we manage to do that, then we will see the younger generation keen to come into the industry, taking up those opportunities, albeit with schemes and programmes that we can provide to support them, absolutely. But at the minute, we need to be talking the industry up, not the glass half empty again, the doom and gloom and everything is wrong. There are challenges, of course there are challenges, but really, if everybody listens to that, nobody would choose to farm. Mae'n debyg eu bod nhw'n teimlo'n llai gwydn ac yn llai cynaliadwy am mai dim ond am bedair neu bum wythnos rydyn ni wedi bod yn y Llywodraeth. Wyddoch chi, gadewch i ni fod o ddifrif. Rwyf wedi bod yma'n amlinellu camau rydyn ni eisoes yn eu cymryd. Fe sonioch chi fod yn rhaid iddyn nhw gydymffurfio â mwy. Rydyn ni wedi cyhoeddi adolygiad o fiwrocratiaeth. Rwyf newydd ddweud wrth eich cyd-Aelod sut y bydd hynny, gobeithio, yn tynnu rhywfaint o'r pwysau oddi ar ffermydd. Mae'r cynllun ffermio cynaliadwy yn ymwneud yn llwyr â chreu ffermydd cynaliadwy yng Nghymru. O ran TB, rwyf wedi sôn am TB fwy nag unwaith yma. O ran parthau perygl nitradau, rwyf wedi bod yn eithaf clir am rai o'n dyheadau o ran hynny. Felly peidiwch â cheisio dangos nad ydyn ni'n gwneud unrhyw beth ac nad oes diddordeb gennym ni. Rwy'n gwerthfawrogi bod llawer i'w wneud, ac rwy'n gwerthfawrogi bod pobl yn teimlo o dan bwysau. I mi, y fferm deuluol, fel y dywedais i yn fy natganiad, yw calon Cymru wledig, conglfaen ein heconomi wledig. Mae'r holl bwysau hyn yn gwthio pobl i lawr. Maen nhw'n teimlo bod y byd yn eu herbyn nhw, ac rwy'n deall hynny. Rwy'n adnabod pobl sydd wedi bod yno ac rwy'n adnabod pobl sy'n byw hynny bob dydd. Fy swydd i yn y Llywodraeth yw eu cefnogi nhw i wneud pethau'n well. Gobeithio, os llwyddwn ni i wneud hynny, yna byddwn ni'n gweld y genhedlaeth iau yn awyddus i ddod i mewn i'r diwydiant, gan achub ar y cyfleoedd hynny, er gyda chynlluniau a rhaglenni y gallwn ni eu darparu i'w cefnogi, yn hollol. Ond ar y foment, mae angen i ni fod yn siarad yn gadarnhaol am y diwydiant, nid y gwydr hanner gwag eto, y gofid a'r gwae a phopeth o'i le. Mae yna heriau, wrth gwrs mae yna heriau, ond mewn gwirionedd, os yw pawb yn gwrando ar hynny, fyddai neb yn dewis ffermio. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764563 230 En 2026-06-23T16:17:55 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10077&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10077&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 12143 12143 Niamh Salkeld AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12143 Salkeld, Niamh Cabinet Minister, for young people in Wales, climate change isn't some distant worry—it's a weight they carry every single day. Research commissioned by the last Welsh Government found that young people are more likely than any other age group to be deeply worried about climate change. They've grown up in the shadow of this emergency, and they're urgently asking all of us to act. They feel a deep love for the natural world and they want to see our rivers run clean, our coastlines protected, and our wildlife flourish for every generation that follows. At this Senedd election, 60 per cent of under-30s voted for Plaid Cymru. That tells us that young people trust this Government to treat the emergency with the seriousness it deserves. So, Cabinet Minister, what is your message to those young people and how will this Government ensure that trust is rewarded with real, lasting change? Weinidog Cabinet, i bobl ifanc yng Nghymru, dydy newid hinsawdd ddim yn rhyw bryder y gellir anghofio amdano am y tro—mae'n bwysau maen nhw'n ei gario bob dydd. Gwnaeth ymchwil a gomisiynwyd gan Lywodraeth ddiwethaf Cymru ganfod bod pobl ifanc yn fwy tebygol nag unrhyw grŵp oedran arall o fod yn bryderus iawn am newid hinsawdd. Maen nhw wedi cael eu magu yng nghysgod yr argyfwng hwn, ac maen nhw'n gofyn ar frys i bob un ohonon ni weithredu. Maen nhw'n teimlo cariad dwfn at y byd naturiol ac maen nhw eisiau gweld ein hafonydd yn llifo'n lân, ein harfordiroedd yn cael eu gwarchod, a'n bywyd gwyllt yn ffynnu ar gyfer pob cenhedlaeth sy'n dilyn. Yn yr etholiad hwn i'r Senedd, pleidleisiodd 60 y cant o bobl dan 30 oed dros Blaid Cymru. Mae hynny'n dweud wrthym fod pobl ifanc yn ymddiried yn y Llywodraeth hon i drin yr argyfwng gyda'r difrifoldeb y mae'n ei haeddu. Felly, Weinidog Cabinet, beth yw eich neges i'r bobl ifanc hynny a sut y bydd y Llywodraeth hon yn sicrhau bod ymddiriedaeth yn cael ei gwobrwyo gyda newid gwirioneddol, parhaol? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764567 231 En 2026-06-23T16:18:58 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10140&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10140&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Thank you for that question. My message to young people is that we hear you and we will act. We have proposals to be net zero by 2040, for nature recovery by 2050. Our work on our climate and nature action plan is already under way, and we'll publish our carbon budget 3 plan as well later this year. They can hold us to the level of ambition that, hopefully, we will be able to show in those. And it isn't just young people, of course. Anyone who is worried about flooding in their community, anyone who is struggling in the heat that we're all experiencing today, needs to be concerned, we appreciate that. But we need to tell them, as I said, that we hear them and that we will act. Diolch am y cwestiwn hwnnw. Fy neges i bobl ifanc yw ein bod ni'n eich clywed chi ac y byddwn ni'n gweithredu. Mae gennym ni gynigion i fod yn sero net erbyn 2040, ar gyfer adferiad natur erbyn 2050. Mae'r gwaith ar ein cynllun gweithredu hinsawdd a natur eisoes ar y gweill, a byddwn ni'n cyhoeddi ein cynllun cyllideb garbon 3 hefyd yn ddiweddarach eleni. Gallan nhw ein dal ni i'r lefel o uchelgais y byddwn ni, gobeithio, yn gallu ei dangos yn y rheini. Ac nid pobl ifanc yn unig, wrth gwrs. Mae angen i unrhyw un sy'n poeni am lifogydd yn eu cymuned, unrhyw un sy'n cael trafferth yn y gwres rydyn ni i gyd yn ei brofi heddiw, fod yn bryderus, rydyn ni'n gwerthfawrogi hynny. Ond mae angen i ni ddweud wrthyn nhw, fel y dywedais i, ein bod ni'n eu clywed nhw ac y byddwn ni'n gweithredu. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764573 232 En 2026-06-23T16:19:47 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10189&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10189&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 8585 8585 James Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James I'd like to register a declarable interest. Minister, you and I have both warned, for a number of years, about the reduction of our livestock, across the numbers and the critical numbers coming through our abattoirs, as was raised by Andrew R.T. Davies about the job losses at Kepak, which is one of our biggest abattoirs in the country. I'm interested, Cabinet Minister, are you going to be convening a meeting of all the processors in Wales to discuss this issue and how the Government can respond to it? Because we do not want to see job losses at our abattoirs across Wales. We've lost too many small abattoirs across our country as it is. Will you also be calling Hybu Cig Cymru to account on this as well, to make sure that they can respond to this? Because there's not a lot of faith in them in the industry. If we are going to see faith restored, this is the sort of issue that they need to be stepping up to the plate over. I'd like your thoughts on these matters. Thank you. Hoffwn gofrestru buddiant datganadwy. Weinidog, rydych chithau a minnau wedi rhybuddio, ers nifer o flynyddoedd, am y gostyngiad yn ein da byw, ar draws y niferoedd a'r niferoedd critigol sy'n dod trwy ein lladd-dai, fel y codwyd gan Andrew R.T. Davies am y swyddi sydd wedi cael eu colli yn Kepak, sef un o'n lladd-dai mwyaf yn y wlad. Mae gennyf ddiddordeb mewn gwybod, Weinidog Cabinet, a ydych chi'n mynd i gynnull cyfarfod o'r holl broseswyr yng Nghymru i drafod y mater hwn a sut y gall y Llywodraeth ymateb iddo? Oherwydd dydyn ni ddim eisiau gweld swyddi'n cael eu colli yn ein lladd-dai ledled Cymru. Rydyn ni wedi colli gormod o ladd-dai bach ar draws ein gwlad fel y mae. A fyddwch chi hefyd yn dwyn Hybu Cig Cymru i gyfrif am hyn hefyd, er mwyn sicrhau eu bod yn gallu ymateb i hyn? Oherwydd does dim llawer o ffydd ynddyn nhw yn y diwydiant. Os ydyn ni'n mynd i weld ffydd yn cael ei hadfer, dyma'r math o fater y mae angen iddyn nhw fynd i'r afael ag ef. Hoffwn glywed eich barn ar y materion hyn. Diolch. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764560 233 En 2026-06-23T16:23:03 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10385&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10385&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764562 234 En 2026-06-23T16:23:04 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10386&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10386&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764548 235 En 2026-06-23T16:20:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10202&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764553 236 En 2026-06-23T16:20:42 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10244&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10244&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Thank you for those questions. I've already met with some representatives of the livestock and abattoir sector in Wales. Clearly, as I answered previously, I share your and other people's concerns at the loss of that capacity. We do not want to see that happen. We will look at ways that we can work with them, in appropriate ways, maybe complementarily in terms of some of the things that we might develop as part of the sustainable farming scheme in terms of the other tiers of support. So, there are things that we are considering. In relation to Hybu Cig Cymru, absolutely, they have a critical role to play. I've met with the chair and the chief exec. I made it clear that what I want is a fully functioning, firing-on-all-cylinders Hybu Cig Cymru. I honestly believe that they're on the right trajectory to achieving that now, but there's still work to do. Everybody has a part to play, from policy makers to those on the ground delivering. I'm happy to continue with this discussion, but certainly, Government has a part to play. And certainly, there's no agenda on my part in terms of driving down livestock numbers. Diolch am y cwestiynau hynny. Rwyf eisoes wedi cyfarfod â rhai cynrychiolwyr o'r sector da byw a lladd-dai yng Nghymru. Yn amlwg, fel yr atebais o'r blaen, rwy'n rhannu eich pryderon chi a phobl eraill am golli'r capasiti hwnnw. Dydyn ni ddim eisiau gweld hynny'n digwydd. Byddwn ni'n edrych ar ffyrdd y gallwn ni weithio gyda nhw, mewn ffyrdd priodol, efallai'n ategol o ran rhai o'r pethau y gallen ni eu datblygu fel rhan o'r cynllun ffermio cynaliadwy o ran yr haenau eraill o gymorth. Felly, mae yna bethau rydyn ni'n eu hystyried. O ran Hybu Cig Cymru, yn bendant, mae ganddyn nhw rôl hanfodol i'w chwarae. Rwyf wedi cwrdd â'r cadeirydd a'r prif weithredwr. Fe wnes i'n glir mai'r hyn rwyf ei eisiau yw Hybu Cig Cymru cwbl weithredol sydd mor effeithiol ag y gall fod. Rwyf wir yn credu eu bod nhw ar y trywydd cywir i gyflawni hynny nawr, ond mae yna waith i'w wneud o hyd. Mae gan bawb ran i'w chwarae, o wneuthurwyr polisi i'r rhai sy'n cyflawni ar lawr gwlad. Rwy'n hapus i barhau â'r drafodaeth hon, ond yn sicr, mae gan y Llywodraeth ran i'w chwarae. Ac yn sicr, does dim agenda o'm rhan i o ran lleihau niferoedd da byw. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764555 237 En 2026-06-23T16:21:54 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10316&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10316&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Thank you very much for the statement. I welcome much in it, but I particularly wanted to comment positively on rural-proofing becoming a statutory duty. I also wanted to talk about the climate emergency. I know in the last contribution I made I talked about the temperatures we have here today, and they're going to be increasing. We're going to be seeing many organisations looking at Wales and your role to ensure that we do really take action on the climate emergency. Many people want to see net zero—not two parties in this Siambr, of course, and we know who they are—and the Reform UK spokesperson on farming is completely wrong. NFU Cymru are an organisation that want to see net zero by 2040, an ambitious goal that they are setting. This is farmers saying that they want to be involved in the work to ensure that there is net zero. I'll tell you what's giving farmers a red tape headache. Here we are, a decade after leaving the EU, and it's Brexit that's giving our farmers an absolute nightmare when it comes to red tape— Diolch yn fawr iawn am y datganiad. Rwy'n croesawu llawer ynddo, ond yn arbennig, roeddwn i eisiau gwneud sylwadau cadarnhaol ar brawfesur gwledig yn dod yn ddyletswydd statudol. Roeddwn i hefyd eisiau siarad am yr argyfwng hinsawdd. Rwy'n gwybod yn y cyfraniad diwethaf y gwnes i fy mod wedi siarad am y tymereddau sydd gennym ni yma heddiw, ac maen nhw'n mynd i fod yn cynyddu. Rydyn ni'n mynd i weld llawer o sefydliadau yn edrych ar Gymru a'ch rôl chi i sicrhau ein bod ni wir yn gweithredu ar yr argyfwng hinsawdd. Mae llawer o bobl eisiau gweld sero net—nid dwy blaid yn y Siambr hwn, wrth gwrs, ac rydyn ni'n gwybod pwy ydyn nhw—ac mae llefarydd Reform UK ar ffermio yn hollol anghywir. Mae NFU Cymru yn sefydliad sydd eisiau gweld sero net erbyn 2040, nod uchelgeisiol y maen nhw'n ei osod. Dyma ffermwyr yn dweud eu bod nhw eisiau bod yn rhan o'r gwaith o sicrhau bod yna sero net. Fe ddywedaf i wrthych chi beth sy'n rhoi pen tost i ffermwyr o ran biwrocratiaeth. Dyma ni, ddegawd ar ôl gadael yr UE, a Brexit sy'n rhoi hunllef lwyr i'n ffermwyr o ran biwrocratiaeth— 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764564 238 Cy 2026-06-23T16:23:06 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10388&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10388&l=en 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Cwestiwn, os gwelwch yn dda. A question, please.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764565 239 En 2026-06-23T16:23:07 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10389&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10389&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane I would like to know from you, if I may, Minister, what are you doing in order to work with the UK Government to help our farmers in order to make sure that the challenges that we have around leaving the EU are addressed? Diolch yn fawr iawn. Hoffwn wybod gennych chi, os caf fi, Weinidog, beth ydych chi'n ei wneud er mwyn gweithio gyda Llywodraeth y DU i helpu ein ffermwyr er mwyn sicrhau bod yr heriau sydd gennym ynglŷn â gadael yr UE yn cael sylw? Diolch yn fawr iawn. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764566 240 En 2026-06-23T16:23:22 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10404&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10404&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Thank you for that. As I said earlier, I have met this morning with the new rural affairs Minister at Westminster. He's a matter of days into role. In fairness, I think both he and I are a bit wet behind the ears, but certainly there is a dialogue to be had there. In terms of net zero, it is a societal effort that we need to see. It isn't just one sector or two sectors. Everybody is being impacted by climate change, and farmers particularly. We regularly hear about the issues of flooding and productive land being underwater for part of the year, which has a big impact on the bottom line. Similarly, drought is impacting on the viability of those businesses. So, net zero is everybody's to achieve. But also, if we get it right and start mitigating some of these challenges, then we can guard against or ward off some of the worst impacts, which aren't just environmental, but economic and social as well. So, there's a lot to do, but it's our duty, I think, to achieve as best we can. Diolch am hynny. Fel y dywedais i'n gynharach, rwyf wedi cyfarfod y bore yma â'r Gweinidog materion gwledig newydd yn San Steffan. Dim ond ers ychydig ddyddiau y mae wedi bod yn ymgymryd â'r rôl. Er tegwch, rwy'n credu ei fod ef a minnau ychydig fel lloi gwlyb, ond yn sicr mae yna ddeialog i'w chael yno. O ran sero net, ymdrech gymdeithasol y mae angen i ni ei gweld. Nid dim ond un neu ddau sector. Mae newid hinsawdd yn effeithio ar bawb, a ffermwyr yn arbennig. Rydyn ni'n clywed yn rheolaidd am faterion llifogydd a bod tir cynhyrchiol o dan y dŵr am ran o'r flwyddyn, sy'n cael effaith fawr ar yr elw sylfaenol. Yn yr un modd, mae sychder yn effeithio ar hyfywedd y busnesau hynny. Felly, mae'n ddyletswydd ar bawb i gyflawni sero net. Ond hefyd, os byddwn ni'n ei wneud yn gywir ac yn dechrau lliniaru rhai o'r heriau hyn, yna gallwn ni atal neu warchod rhag rhai o'r effeithiau gwaethaf, sydd nid yn unig yn amgylcheddol, ond yn economaidd ac yn gymdeithasol hefyd. Felly, mae yna lawer i'w wneud, ond mae'n ddyletswydd arnom, rwy'n credu, i gyflawni cymaint ag y gallwn. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764574 241 En 2026-06-23T16:24:33 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10475&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10475&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 12178 12178 Anna Nicholl AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12178 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12178 Nicholl, Anna Can I welcome the Minister's statement today? Yesterday, I was pleased to visit a farm just under the Preselis with the Farmers Union of Wales. In an industry facing tough times, the priorities that the Minister has outlined, including tackling TB, reform to NVZs and cutting red tape, are welcome. This Government is bringing fresh hope. This farm, working with Farming Connect, is pioneering new techniques to reduce emissions and boost biodiversity, whilst also, crucially, increasing profits. Farmers bring skills and a deep knowledge of their land, stock and communities, and care for the future. I know the Minister has already touched on this, but can you outline how you will work with farmers alongside others as you design the details of your priority policies and programmes? Diolch. A gaf i groesawu datganiad y Gweinidog heddiw? Ddoe, roeddwn i'n falch o ymweld â fferm ar droed Mynyddoedd y Preseli gydag Undeb Amaethwyr Cymru. Mewn diwydiant sy'n wynebu cyfnod anodd, mae'r blaenoriaethau y mae'r Gweinidog wedi'u hamlinellu, gan gynnwys mynd i'r afael â TB, diwygio parthau perygl nitradau a chyfyngu ar fiwrocratiaeth, i'w croesawu. Mae'r Llywodraeth hon yn dod â gobaith newydd. Mae'r fferm hon, sy'n gweithio gyda Cyswllt Ffermio, yn defnyddio technegau newydd arloesol i leihau allyriadau a rhoi hwb i fioamrywiaeth, gan hefyd, yn hollbwysig, gynyddu elw. Mae ffermwyr yn dod â sgiliau a gwybodaeth ddofn o'u tir, eu stoc a'u cymunedau, a gofal am y dyfodol. Rwy'n gwybod bod y Gweinidog eisoes wedi cyffwrdd â hyn, ond allwch chi amlinellu sut y byddwch chi'n gweithio gyda ffermwyr ochr yn ochr ag eraill wrth i chi ddylunio manylion eich polisïau a'ch rhaglenni blaenoriaeth? Diolch. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764545 242 En 2026-06-23T16:25:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10502&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764551 243 En 2026-06-23T16:25:24 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10526&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10526&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Thank you. We will, as you would expect, work closely with the farming unions. I'm a big believer in the lived impact and the lived experience of Government policy. It's easy enough for politicians to rock up and say, ‘This is what's best’, but if it doesn't work on the ground, then it doesn't work for me as Minister. That will be one of my guiding principles. Innovation has a big role to play, I think, in where we want to go. Technology has a big role to play as well. We need to be embracing those opportunities. As you say, they drive down costs and they improve productivity, so what is there not to like about that? Getting to that point is a journey for many, and they may well need support in a practical sense, or encouragement as well, through working with others. I'm absolutely up for it, but I will always be guided by what works on the ground, and that means listening to what people have to say. Diolch. Byddwn ni, fel y byddech chi'n ei ddisgwyl, yn gweithio'n agos gyda'r undebau ffermio. Rwy'n credu'n gryf yn yr effaith y mae polisi'r Llywodraeth yn ei chael ar fywydau a phrofiad pobl o'r polisi hwnnw. Mae'n ddigon hawdd i wleidyddion ddweud, 'Dyna sydd orau', ond os nad yw'n gweithio ar lawr gwlad, yna dydy e ddim yn gweithio i mi fel Gweinidog. Dyna fydd un o fy egwyddorion arweiniol. Mae gan arloesi ran fawr i'w chwarae, rwy'n credu, o ran lle rydyn ni eisiau mynd. Mae gan dechnoleg ran fawr i'w chwarae hefyd. Mae angen i ni groesawu'r cyfleoedd hynny. Fel rydych chi'n ei ddweud, maen nhw'n lleihau costau ac maen nhw'n gwella cynhyrchiant, felly beth sydd ddim i'w hoffi am hynny? Mae cyrraedd y pwynt hwnnw'n daith i lawer, ac efallai y bydd angen cymorth ymarferol arnyn nhw, neu anogaeth hefyd, trwy weithio gydag eraill. Rwy'n hollol barod amdano, ond byddaf bob amser yn cael fy arwain gan yr hyn sy'n gweithio ar lawr gwlad, ac mae hynny'n golygu gwrando ar yr hyn sydd gan bobl i'w ddweud. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764558 244 Cy 2026-06-23T16:26:20 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10582&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10582&l=en 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Ac yn olaf, Matthew Jones. And finally, Matthew Jones. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764559 245 En 2026-06-23T16:26:21 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10583&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10583&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 12151 12151 Matthew Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12151 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12151 Jones, Matthew Diolch, Ddirprwy Lywydd. Whether we live in rural areas or in our towns and cities, every one of us will be affected if we don't act now to build the rural resilience that you've set out today, Cabinet Minister. I know we feel that in my constituency. We need to futureproof our rural communities for the future of our food security, for clean air, for wildlife and biodiversity, for the health of our rivers, for our economy and for our culture. When it comes to these challenges in Wales, everyone really is in it together. Everyone wants the sustainable farming scheme to succeed. We all want to see TB eradicated, but nobody wants this to be a political football. Focusing on the SFS, Cabinet Minister, I've talked to you previously about quick wins that people in my rural community think should be enacted in order to encourage more people to sign up to the scheme—allowing more discretion for farmers on hedge cutting, for example, to encourage new growth, give thicker coverage for birds and increase carbon capture. I appreciate that there's an assessment being undertaken about the red tape, and I look forward to seeing what kind of things that suggests— Diolch, Ddirprwy Lywydd. P'un a ydyn ni'n byw mewn ardaloedd gwledig neu yn ein trefi a'n dinasoedd, bydd pob un ohonon ni yn cael ein heffeithio os na fyddwn ni'n gweithredu nawr i ddatblygu'r gwydnwch gwledig rydych wedi'i nodi heddiw, Weinidog Cabinet. Rwy'n gwybod ein bod ni'n teimlo hynny yn fy etholaeth i. Mae angen i ni ddiogelu ein cymunedau gwledig ar gyfer diogeledd bwyd yn y dyfodol, ar gyfer aer glân, ar gyfer bywyd gwyllt a bioamrywiaeth, ar gyfer iechyd ein hafonydd, ar gyfer ein heconomi ac ar gyfer ein diwylliant. Pan ddaw i'r heriau hyn yng Nghymru, mae pawb yn yr un cwch. Mae pawb eisiau i'r cynllun ffermio cynaliadwy lwyddo. Rydyn ni i gyd eisiau gweld TB yn cael ei ddileu, ond does neb eisiau i hyn fod yn gêm wleidyddol. Gan ganolbwyntio ar y cynllun ffermio cynaliadwy, Weinidog Cabinet, rwyf wedi siarad â chi o'r blaen am fuddugoliaethau cyflym y mae pobl yn fy nghymuned wledig yn credu y dylent gael eu gweithredu er mwyn annog mwy o bobl i gofrestru ar gyfer y cynllun—caniatáu mwy o ddisgresiwn i ffermwyr wrth dorri gwrychoedd, er enghraifft, i annog twf newydd, darparu llwyni mwy trwchus i adar a chynyddu'r carbon a ddelir. Rwy'n gwerthfawrogi bod asesiad yn cael ei gynnal am y fiwrocratiaeth, ac edrychaf ymlaen at weld pa fath o bethau y mae hwnnw'n eu hawgrymu— 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764569 246 Cy 2026-06-23T16:27:37 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10659&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10659&l=en 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Gawn ni gwestiwn, plis? May we have a question, please? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764570 247 En 2026-06-23T16:27:38 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10660&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10660&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 12151 12151 Matthew Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12151 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12151 Jones, Matthew How are you going to communicate some of those proposed changes with the rural community? Diolch. Sut ydych chi'n mynd i gyfathrebu rhai o'r newidiadau arfaethedig hynny â'r gymuned wledig? Diolch. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764572 248 En 2026-06-23T16:27:46 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10668&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10668&l=cy 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Diolch yn fawr. Can I congratulate the Member for constantly bending my ear on some of these issues? He's clearly already a strong advocate of the rural communities that he represents. On some of the changes to the SFS, we have had a number of representations, not only from across the Chamber, but from a number of people who work in the industry as well. The hedge-cutting requirement is one of those that's been highlighted. There are others as well. But we do need to understand the barriers, and there will be lessons learned from this first year. We'll be taking feedback from the farming unions and others who've worked with their members, preparing their applications for the schemes, to understand why certain decisions were made not to come into the scheme, so that we can try and put our finger on some of those, to encourage as many as possible to join us in the future. So, it's listening to those voices, but then, when decisions are made, it is important that we convey that clearly. I see the stakeholders that we work with as important conduits in achieving that. I think Members in this Chamber as well have a role to play. I very much look forward to having those discussions, especially maybe over the summer in a number of the agricultural shows et cetera that will be happening. Yes, I know, you've already invited me to Usk; don't worry. I enjoyed it thoroughly last year, so you might have a chance on that one. But we'll see whether the diary allows that to happen. But anyway, it is about meeting with people and listening to people, responding to what they tell you, and then feeding back in terms of the outcomes. It comes back to a previous statement made this afternoon: we do need to focus on the outcomes. Diolch. Diolch yn fawr. A gaf i longyfarch yr Aelod am sôn wrthyf yn gyson am rai o'r materion hyn? Mae'n amlwg ei fod eisoes yn eiriolwr cryf dros y cymunedau gwledig y mae'n eu cynrychioli. O ran rhai o'r newidiadau i'r cynllun ffermio cynaliadwy, rydyn ni wedi cael nifer o sylwadau, nid yn unig o bob rhan o'r Siambr, ond gan nifer o bobl sy'n gweithio yn y diwydiant hefyd. Mae'r gofyniad i dorri gwrychoedd yn un o'r rhai sydd wedi'u hamlygu. Mae yna rai eraill hefyd. Ond mae angen i ni ddeall y rhwystrau, a bydd gwersi yn cael eu dysgu o'r flwyddyn gyntaf hon. Byddwn ni'n gofyn am adborth gan yr undebau ffermio ac eraill sydd wedi gweithio gyda'u haelodau, yn paratoi eu ceisiadau ar gyfer y cynlluniau, i ddeall pam y cafodd rhai penderfyniadau eu gwneud i beidio ag ymuno â'r cynllun, fel y gallwn ni geisio rhoi ein bys ar rai o'r rheini, i annog cynifer â phosibl i ymuno â ni yn y dyfodol. Felly, mae'n fater o wrando ar y lleisiau hynny, ond yna, pan fydd penderfyniadau'n cael eu gwneud, mae'n bwysig ein bod ni'n cyfleu hynny'n glir. Rwy'n gweld y rhanddeiliaid rydyn ni'n gweithio gyda nhw fel cyfrwng pwysig i gyflawni hynny. Rwy'n credu bod gan Aelodau yn y Siambr hon rôl i'w chwarae hefyd. Rwy'n edrych ymlaen yn fawr at gael y trafodaethau hynny, yn enwedig efallai dros yr haf mewn nifer o'r sioeau amaethyddol ac ati a fydd yn digwydd. Ydw, rwy'n gwybod, rydych chi eisoes wedi fy ngwahodd i Frynbuga; peidiwch â phoeni. Fe wnes i ei mwynhau'n fawr y llynedd, felly efallai fod siawns gyda chi o ran yr un yna. Ond cawn weld a fydd y dyddiadur yn caniatáu i hynny ddigwydd. Ond beth bynnag, mae'n ymwneud â chwrdd â phobl a gwrando ar bobl, ymateb i'r hyn maen nhw'n ei ddweud wrthych, ac yna cyfleu'r canlyniadau. Mae'n dod yn ôl at ddatganiad blaenorol a gafodd ei wneud y prynhawn yma: mae angen i ni ganolbwyntio ar y canlyniadau. Diolch. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764578 249 Cy 2026-06-23T16:29:25 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10767&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10767&l=en 260623-6 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd: Blaenoriaethau ar gyfer Gwydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 4. Statement by the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability: Priorities for Rural Resilience and Sustainability C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch, Weinidog. Thank you, Minister. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764580 250 Cy 2026-06-23T16:29:27 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10769&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10769&l=en 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: cyllideb atodol gyntaf 2026-27. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Gyllid, Elin Jones. Statement by the Cabinet Minister for Finance: the first supplementary budget 2026-27. I call on the Cabinet Minister for Finance, Elin Jones. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764581 251 Cy 2026-06-23T16:29:36 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10778&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10778&l=en 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Cabinet Minister for Finance Y Gweinidog Cabinet dros Gyllid Jones, Elin Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Mae’n bleser gen i heddiw gyflwyno cyllideb gyntaf tymor y Senedd newydd yma, a’r un gyntaf erioed gan Lywodraeth Plaid Cymru. Fe ddywedon ni cyn yr etholiad y byddem ni’n cyhoeddi cyllideb o fewn ein 100 diwrnod cyntaf, a dyma ni’n cadw at yr addewid hynny. Rŷn ni’n Llywodraeth newydd, ac mae gennym ni flaenoriaethau ac uchelgeisiau newydd. Fe gawson ni ein hethol gyda mandad clir ar gyfer newid. Y gyllideb atodol hon yw’r cam cyntaf i sicrhau ein bod ni’n gallu gwireddu ein prif flaenoriaethau fel Llywodraeth. Thank you, Dirprwy Lywydd. It is my pleasure today to present the first budget of this new Senedd term and the first ever budget by a Plaid Cymru Welsh Government. We said before the election that we would publish a budget within our first 100 days, and here we are keeping to that promise. We are a new Government and we have new priorities and ambitions. We were elected with a clear mandate for change. This supplementary budget is the first step in making sure that we are able to deliver on our top priorities as a Government. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764557 252 Cy 2026-06-23T16:30:11 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=10813&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=10813&l=en 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Rŷn ni wedi etifeddu sefyllfa ariannol heriol, ac rŷn ni’n wynebu pwysau sylweddol ar draws y sector cyhoeddus. Cyllideb atodol yw hon—cyllideb o fewn blwyddyn ariannol. Fe rydym felly wedi dewis anrhydeddu y gyllideb bleidleisiwyd drosti ym mis Ionawr, cyllideb sydd eisoes ar waith gan ein byrddau iechyd, ein cynghorau sir, ein cyrff cenedlaethol a’r sector wirfoddol a busnes. Nid dadsefydlogi yw pwrpas y gyllideb yma, ond cychwyn ar osod cyfeiriad newydd ar wariant cyhoeddus yng Nghymru, i gyd-fynd â’r blaenoriaethau bleidleisiodd pobol Cymru drostynt ym mis Mai. Fel y soniais, mae’r sefyllfa ariannol yn heriol ac mae’r pwysau ariannol o fewn y cyllidebau yn sylweddol, yn enwedig y gwasanaeth iechyd. Dyna pam fod y gyllideb yma yn cadw arian heb ei neilltuo i’n caniatáu i reoli’r pwysau ariannol o fewn y flwyddyn. Mae’r arian canlyniadol i’r gyllideb o waredu dyledion addysg arbennig llywodraeth leol yn Lloegr, ynghyd â’r arian wrth gefn ar ddechrau blwyddyn ariannol, yn caniatáu i’r Llywodraeth yma glustnodi arian ychwanegol heddiw tra’n cadw golwg ar y pwysau ariannol sy’n parhau o fewn ein sector gyhoeddus. Siaradais ag arweinydd llywodraeth leol yng Nghymru wythnos diwethaf i esbonio na fydd cynghorau yn derbyn yr arian un-tro i waredu dyledion addysg arbennig a gronnwyd gan lywodraeth leol yn Lloegr, gan nad yw’r dyledion hynny yn bodoli yn yr un modd yng Nghymru. Rŷn ni’n derbyn, wrth gwrs, y pwysau ariannol ar lywodraeth leol ac yr ydym yn arbennig o awyddus i weithio gyda chynghorau ac eraill i gynllunio gwasanaethau pwrpasol addysg arbennig sy’n cwrdd yn well ag anghenion y plant a’r teuluoedd, tra hefyd yn gynaliadwy yn ariannol i’r hirdymor. Bydd arian canlyniadol ar addysg arbennig yn dod i’r gyllideb o bosib yn 2028-29, ac yn wahanol i’r arian un-tro eleni, bydd hwnnw yn arian cylchol. Drwy weithio’n ofalus o fewn proses y gyllideb flynyddol y mae cynllunio addysg arbennig ar sylfaen fforddiadwy, gynaliadwy i’r dyfodol. Dyw’r gyllideb atodol hon ddim wedi ei chynllunio i gyflawni popeth, ond fel cam cyntaf tuag at sicrhau bod ein cynlluniau gwario yn cyd-fynd â’n maniffesto. Rwyf heddiw yn cadarnhau £294 miliwn o arian ychwanegol: £164 miliwn o gyllid adnoddau a £130 miliwn o gyllid cyfalaf. Rŷn ni’n blaenoriaethu arian ychwanegol i leihau amseroedd aros y gwasanaeth iechyd. Mae hyn yn cynnwys £100 miliwn o gyllid adnoddau, £25 miliwn o gyllid cyfalaf i ddatblygu hybiau llawfeddygol a diagnostig newydd ledled Cymru, ac £20 miliwn ychwanegol o gyfalaf i wneud gwaith cynnal a chadw yn y gwasanaeth iechyd. Mae hwn yn fuddsoddiad o £145 miliwn yn ein system iechyd i gyflymu triniaethau a gwella canlyniadau i bobl Cymru. Does dim amheuaeth bod angen mynd ati ar unwaith i leihau’r rhestrau aros sydd wedi cronni, ond rhaid inni hefyd sicrhau ein bod ni’n cadw'r rhestrau aros i lawr yn barhaol. Dyna pam rŷn ni hefyd am ddiwygio’r system yn strwythurol, i adeiladu capasiti hirdymor. Rŷn ni wedi bod yn gwbl glir mai un o’n prif flaenoriaethau yw mynd i’r afael â thlodi plant a chefnogi pobl yng Nghymru gyda chostau byw cynyddol. Bydd £55 miliwn ychwanegol yn golygu y gallwn ni wneud cynnydd buan ar ein hymrwymiad i drawsnewid gofal plant. Bydd y gyllideb ychwanegol yma yn cefnogi ein hamcan i gyflwyno 12 awr a hanner o ofal plant yr wythnos i bob plentyn dwy oed eleni. Rŷn ni’n cyflwyno £2 filiwn er mwyn cychwyn ar weithredu peilot Cynnal, ein taliad plant o £10 yr wythnos ar gyfer aelwydydd sy’n hawlio credyd cynhwysol. Hwn fydd y cam cyntaf pwysig yn ein cenhadaeth ehangach i fynd ati o ddifrif i drechu tlodi sydd mor ddinistriol i blant.   Mae £15 miliwn o gyllid ychwanegol yn mynd tuag at brydau ysgol am ddim, wrth inni ddechrau cynnig prydau i ddisgyblion ysgol uwchradd o deuluoedd sy’n hawlio credyd cynhwysol o fis Medi ymlaen. Byddwn ni’n gweithio gydag ysgolion ac awdurdodau lleol i gyflawni hyn. Yn y gyllideb yma rydym hefyd yn clustnodi £40 miliwn o gyfalaf ychwanegol i wella ansawdd adeiladau ysgol. Hefyd, bydd £5 miliwn o gyfalaf ychwanegol i'r rhaglen cyfleusterau cymunedol—cynnydd o 50 y cant yn y gyllideb eleni. Bydd £2 filiwn o gyllid adnoddau yn cefnogi cyflwyno rhaglen newydd, nofio ac addysg diogelwch dŵr i ysgolion. Bydd hyn yn cefnogi ein hamcan i sicrhau 20 o wersi nofio i blant ym mlynyddoedd 4 a 5 ymhob ysgol gynradd yng Nghymru. Mae £8 miliwn yn ychwanegol yn y gyllideb hon i ddiogelu tocynnau bws am £1 i blant a phobl ifanc. Mae’n gynllun llwyddiannus, yn annog ein pobl ifanc i ddefnyddio bysus ac yn lleihau eu costau byw nhw. Ers degawdau, mae trafnidiaeth gyhoeddus Cymru wedi bod yn annigonol. Byddwn yn buddsoddi £2 filiwn mewn gwasanaeth bws o'r gogledd i’r de—neu o'r de i'r gogledd—rhwng Bangor a Chaerfyrddin, a fydd ar waith o’r hydref ymlaen. Cynllun yw hwn i gysylltu cymunedau gafodd eu hamddifadu o’u cysylltiad rheilffordd nôl ym 1960au y ganrif ddiwethaf. Dim ond rhan o’r stori yw’r arian sy’n cael ei gyhoeddi heddiw. Dyw darparu arian ychwanegol ynddo’i hun ddim yn arwydd o lwyddiant. Mae’r ffordd rŷn ni’n defnyddio’r arian hwnnw yr un mor bwysig. Dyna pam mae'r gwaith amlinellodd y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad yn gynharach y prynhawn yma am bwysigrwydd troi blaenoriaethau yn ganlyniadau yn mynd law yn llaw â’r gyllideb atodol hon, ac yn enwedig cyllideb yr hydref, fel bod pob punt yn gweithio’n galetach i bobl Cymru.  Mae'r rhagolygon ariannol dros y blynyddoedd nesaf yn heriol. Mae’n amlwg bod angen model ariannu tecach arnon ni i Gymru. Ein bwriad fel Llywodraeth yw meithrin perthynas adeiladol â Llywodraeth y Deyrnas Unedig—pwy bynnag fydd yn arwain y Llywodraeth honno—i ddadlau’n hachos a mynd i’r afael â’r diffyg buddsoddiad hanesyddol yng Nghymru. Yn fy nghyfarfod i â Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys yr wythnos diwethaf, fe wnes i godi’r angen am ddiwygio cyllidol, cyllid rheilffyrdd hanesyddol ac i’r dyfodol a delio ag etifeddiaeth ddiwydiannol y tomenni glo. Byddwn ni’n parhau i bwyso am degwch drwy ein perthynas â Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol, gan gynnwys yn y Pwyllgor Sefydlog Rhyngweinidogol ar Gyllid, a fydd yn cael ei gynnal yma yng Nghaerdydd cyn bo hir, gobeithio. We have inherited a challenging financial situation, and we face significant pressures across the public sector. This is a supplementary budget—a budget within a financial year. We have therefore chosen to honour the budget voted for in January, a budget that is already in place in our health boards, county councils, national bodies and the voluntary and business sectors. The purpose of this budget is not to destabilise, but to start setting a new direction for public spending in Wales, in line with the priorities the people of Wales voted for in May. As I mentioned, the financial situation is challenging and the financial pressures within the budgets are significant, especially in the health service. That's why this budget keeps money unallocated to allow us to manage the financial pressures during the year. The consequential funding to the budget from the write-off of local government’s special educational needs debts in England, together with the reserves at the beginning of a financial year, allow this Government to earmark additional funding today while keeping an eye on the ongoing financial pressures that continue within our public sector. I spoke to the leader of local government in Wales last week to explain that councils will not receive the one-off funding to write off special education debts accumulated by local government in England, as those debts do not exist in Wales in the same way. We of course accept the financial pressure that is on local government and are particularly keen to work with councils and others to plan bespoke special education services that better meet the needs of children and families, whilst also being financially sustainable for the long term. Consequential funding for special educational needs will come into our budget possibly in 2028-29, and unlike this year's one-off funding, that will be recurrent funding. Working closely within the annual budget process will put additional learning needs on a sustainable and affordable footing for the future. This supplementary budget is not intended to deliver everything, but as a first step towards making sure that our spending plans align with our manifesto. Today, I am confirming £294 million of extra funding: £164 million of resource funding and £130 million of capital funding. We are prioritising extra money to reduce NHS waiting times. This includes £100 million of resource funding, £25 million of capital funding to develop new surgical and diagnostic hubs across Wales, and £20 million of additional capital for maintenance work in the NHS. This is a total investment of £145 million in our health system to speed up treatment and improve outcomes for the people of Wales. There is no doubt that there is a need for immediate progress on reducing the waiting list backlog, but we must also ensure that we keep waiting times down permanently. This is why we are also reforming the structure of the system, to build long-term capacity. We have been completely clear that one of our main priorities is to tackle child poverty and support people in Wales with the rising cost of living. An extra £55 million will mean we can make early headway on our commitment to transform childcare. This extra budget will support our intention to accelerate the roll-out of 12 and half hours of childcare per week to all two-year-olds this year. We are introducing £2 million to begin the implementation of the Cynnal pilot, our child payment of £10 a week for households claiming universal credit. It represents an important first step in our broader mission to tackle the terrible scourge of poverty, which is so damaging to children.  There is £15 million of extra funding going towards free school meals, as we begin offering free meals to secondary school pupils from families claiming universal credit from September onwards. We will work with schools and local authorities to deliver this. In this budget we are also allocating £40 million of extra capital to improve the quality of our school buildings. Also, an extra £5 million of extra capital will also go to the community facilities programme—an increase of 50 per cent to this year’s budget. There will be £2 million of resource funding to support the roll-out of the new swimming and water safety programme for schools. This will support our intention to ensure 20 swimming lessons for children in years 4 and 5 in every primary school in Wales.  There is an extra £8 million in this budget to safeguard £1 bus fares for children and young people. This is a successful scheme that encourages our young people to use buses and reduces their living costs. For decades, public transport in Wales has been insufficient. We will be investing £2 million in a north-south—or south to north—coach service, linking Bangor and Carmarthen, which will be in place from this autumn. This is a scheme that will link communities that were deprived of their rail connection back in the 1960s. The money that's being announced today is only part of the story. Simply providing additional money, in and of itself, is not a mark of success. How we use that money is just as important. That is why the work that the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution outlined earlier this afternoon about the importance of turning priorities into outcomes goes hand in hand with this supplementary budget, and especially the autumn budget, so that every pound works harder for the people of Wales.  The financial outlook over the next few years is challenging. It is clear that we need a fairer funding model for Wales. Our aim as a Government is to build a constructive relationship with the UK Government—whoever leads that Government—to argue our case and address the historical underinvestment in Wales. In my meeting with the Chief Secretary to the Treasury last week, I raised the need for fiscal reform, historical and future rail funding and tackling the industrial legacy of coal tips. We will continue to press for fairness through our engagement with the UK Government, including at the next meeting of the Finance: Interministerial Standing Committee, which will hopefully take place here in Cardiff soon. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764554 253 Cy 2026-06-23T16:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=11102&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=11102&l=en 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764568 254 En 2026-06-23T16:37:09 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=11231&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=11231&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin As I look around me in this Chamber today, I see Members and parties who voted for this financial year’s current budget, which is unchanged by my statement today. I see those who have advocated over the past months in election campaigns throughout Wales the need to invest to reduce NHS waiting lists, who have supported reducing childcare costs on families, helping tackle child poverty, continuing support for young people’s bus travel and improving bus connections in rural communities. These priorities are also those that were voted for by the people of Wales and we need to enable all our delivery partners in health boards, local authorities, schools, communities and business now to get on with the job of using this budget’s additional resource to improve public services and cut costs to families. I present this budget today, yes, in the name of Plaid Cymru, but also as a budget that can work for this Senedd as a whole, because it’s a budget that works for Wales as a whole. This is a prudent budget—it is, after all, a Cardi's budget—using the funding available, spending it wisely on people’s priorities, with an eye to the pressures on the public purse that continue to face us this year and the real-terms downward trajectory of the Welsh block over the coming years. Wrth i mi edrych o'm cwmpas yn y Siambr hon heddiw, rwy'n gweld Aelodau a phleidiau a bleidleisiodd dros gyllideb gyfredol y flwyddyn ariannol hon, sydd heb newid gan fy natganiad heddiw. Rwy'n gweld y rheini sydd wedi eirioli dros y misoedd diwethaf mewn ymgyrchoedd etholiadol ledled Cymru dros yr angen i fuddsoddi i leihau rhestrau aros y Gwasanaeth Iechyd, sydd wedi cefnogi lleihau costau gofal plant ar deuluoedd, helpu i fynd i'r afael â thlodi plant, parhau i gefnogi pobl ifanc i deithio ar fysiau a gwella cysylltiadau bws mewn cymunedau gwledig. Mae'r blaenoriaethau hyn hefyd yn rhai y bu i bobl Cymru bleidleisio drostyn nhw ac mae angen i ni alluogi ein holl bartneriaid cyflawni mewn byrddau iechyd, awdurdodau lleol, ysgolion, cymunedau a busnesau nawr i fwrw ymlaen â'r gwaith o ddefnyddio adnodd ychwanegol y gyllideb hon i wella gwasanaethau cyhoeddus a lleihau costau i deuluoedd. Rwy'n cyflwyno'r gyllideb hon heddiw, ydw, yn enw Plaid Cymru, ond hefyd fel cyllideb a all weithio i'r Senedd hon yn ei chyfanrwydd, oherwydd mae'n gyllideb sy'n gweithio i Gymru gyfan. Mae hon yn gyllideb ddarbodus—wedi'r cyfan mae'n gyllideb Cardi—gan ddefnyddio'r cyllid sydd ar gael, a'i wario'n ddoeth ar flaenoriaethau pobl, gyda golwg ar y pwysau ar y pwrs cyhoeddus sy'n parhau i'n hwynebu ni eleni a grant bloc Cymru a fydd yn debygol o ostwng mewn termau real dros y blynyddoedd nesaf. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764571 255 Cy 2026-06-23T16:38:33 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=11315&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=11315&l=en 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Heddiw, felly, dwi’n gosod cyllideb atodol i ddechrau gwireddu ein blaenoriaethau a sicrhau sefydlogrwydd ar gyfer y tymor hir, nid jest atebion tymor byr. Mae’r gyllideb yn gosod y sylfaen ar gyfer ariannu ymrwymiadau’r Llywodraeth hon, a dwi’n falch o’i chyflwyno i’r Senedd. Today, therefore, I lay a supplementary budget that starts to deliver on our priorities and ensure long-term stability, not just short-term fixes. This budget lays the foundation for how this Government will fund the commitments it has made, and I am proud to present it to the Senedd. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764575 256 Cy 2026-06-23T16:38:52 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=11334&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=11334&l=en 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch, Weinidog. Mae gen i restr weddol hir o bobl sydd eisiau dod i mewn—sori i roi gwybod i chi. Os gall pawb gadw i amser ac, o bosib, i fod yn weddol gryno er mwyn tegwch i bawb ar y rhestr. Cai Parry-Jones yn gyntaf. Diolch. Thank you, Minister. I have quite a long list of speakers on this item—I'm sorry to tell you. So, if you could all keep to time and be as succinct as possible, I'll try and fit everyone in. Cai Parry-Jones first. Thank you. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764577 257 En 2026-06-23T16:39:06 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=11348&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=11348&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 12174 12174 Cai Parry-Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12174 Parry-Jones, Cai Diolch, Lywydd. Thank you, Minister. Your supplementary budget's own documents claim that you inherited a fiscally challenging environment. Inherited, as though you were a bystander. Your party supported the last Government's budget only five months ago, and you supported budgets during your co-operation agreements and during your time in coalition together. The truth is that your party shares a responsibility for the state of Wales's finances today. You can't hide behind them to justify difficult decisions, and the people of Wales won't let you—not unless you're prepared to hold your hands up and admit the part that Plaid Cymru has played in this mess. On the theme of financial responsibility, we see that the Welsh Government is drawing from reserves for this budget. At the time of the final budget, five months ago, capital reserves totalled over £120 million. There is now only £3 million left in capital reserves without having to dip into the Welsh reserve, which is the final line of defence, which you've also taken £32 million out of. Coming back to the capital reserve, 97 per cent has been raided by one Plaid Cymru mini budget that the First Minister described this morning as an opportunity, quote, 'to just make some adjustments.' That's quite an adjustment.  Those reserves are there for an important reason: to provide us with the resilience against unknown factors, from flood damage to future pandemics to the next foot and mouth or TB crisis. Minister, it is clear that your Government is draining these reserves to fund your questionably costed manifesto pledges, leaving Wales defenceless against shocks and unforeseen crises. Can you tell the Senedd today what risk assessment have you made of the resilience of the Welsh Government budget if capital funding is urgently needed within the next few months? And what plan and timeline do you have in place to replenish those reserves you've taken out of, so that the people of Wales can once again feel confident we're ready to take on the next unknown event? Moving to another important matter in this budget, Westminster has provided consequential money that has come to Wales to make a substantial difference to our additional learning needs provision here in Wales, commonly referred to as ALN. And yet it appears as if a substantial sum of this money, if not all the money, has been diverted to other projects. Both Audit Wales and the Welsh Local Government Association have raised serious concerns about the financial sustainability of ALN in Wales. So, the money Westminster has provided for this purpose is not just needed to improve the education of our most vulnerable children, it's essential to keep the system they rely on afloat. As if that wasn't enough evidence that diverting ALN funding is a mistake, the National Association of Head Teachers have recently come out and said that, as a result of this move, children with ALN in Wales will be worse off than those in England. So, can you set out this afternoon how much of that consequential spending is being diverted away from disabled children? Minister, last week, we held a debate about international spending, and I'm pleased that, unlike many of your colleagues, including the Minister sat next to you, you stayed in the Chamber and listened. I have to say I did wonder, after reading your budget, how your fellow Members would react to your budget today, given they left on a point about child illiteracy in Wales. And this budget is taking money away from an area that could have significantly improved literacy rates in Wales. No walkout this time. In closing, Minister, my final question is: what do you have to say to those individuals with ALN and their families who are predicted to be left worse off than their English counterparts? Diolch yn fawr. Diolch, Lywydd. Diolch, Weinidog. Mae dogfennau eich cyllideb atodol eich hun yn honni eich bod wedi etifeddu amgylchedd ariannol heriol. Etifeddu, fel pe baech chi'n wyliedydd. Dim ond pum mis yn ôl y cefnogodd eich plaid gyllideb y Llywodraeth ddiwethaf, ac fe wnaethoch chi gefnogi cyllidebau yn ystod eich cytundebau cydweithio ac yn ystod eich cyfnod mewn clymblaid gyda'ch gilydd. Y gwir yw bod eich plaid yn rhannu cyfrifoldeb am gyflwr cyllid Cymru heddiw. Allwch chi ddim cuddio y tu ôl iddyn nhw i gyfiawnhau penderfyniadau anodd, ac ni fydd pobl Cymru yn gadael i chi wneud hynny—oni bai eich bod chi'n barod i ddal eich dwylo i fyny a chyfaddef y rhan y mae Plaid Cymru wedi'i chwarae yn y llanast hwn. Ar y thema o gyfrifoldeb ariannol, gwelwn fod Llywodraeth Cymru yn tynnu o gronfeydd wrth gefn ar gyfer y gyllideb hon. Ar adeg y gyllideb derfynol, bum mis yn ôl, roedd cyfanswm y cronfeydd cyfalaf wrth gefn dros £120 miliwn. Erbyn hyn dim ond £3 miliwn sydd ar ôl mewn cronfeydd cyfalaf wrth gefn heb orfod defnyddio cronfa wrth gefn Cymru, sef y llinell amddiffyn olaf, yr ydych chi hefyd wedi cymryd £32 miliwn allan ohoni. Wrth ddod yn ôl at y gronfa gyfalaf wrth gefn, mae 97 y cant wedi cael ei gymryd gan un gyllideb fach Plaid Cymru a ddisgrifiwyd gan y Prif Weinidog y bore yma fel cyfle, i ddyfynnu, 'i wneud rhai addasiadau yn unig.' Mae hynny'n dipyn o addasiad.  Mae'r cronfeydd wrth gefn yno am reswm pwysig: i roi'r gwydnwch i ni yn erbyn ffactorau anhysbys, o ddifrod yn sgil llifogydd i bandemig yn y dyfodol i'r argyfwng traed a'r genau neu TB nesaf. Weinidog, mae'n amlwg bod eich Llywodraeth yn defnyddio'r cronfeydd wrth gefn hyn i ariannu eich addewidion maniffesto a gostiwyd yn amheus, gan adael Cymru'n ddiamddiffyn rhag siociau ac argyfyngau annisgwyl. Allwch chi ddweud wrth y Senedd heddiw pa asesiad risg rydych chi wedi'i wneud o wydnwch cyllideb Llywodraeth Cymru os bydd angen cyllid cyfalaf ar frys o fewn yr ychydig fisoedd nesaf? A pha gynllun ac amserlen sydd gennych ar waith i ailgyflenwi'r cronfeydd wrth gefn hynny rydych chi wedi tynnu arian allan ohonyn nhw, fel y gall pobl Cymru deimlo'n hyderus unwaith eto ein bod ni'n barod i ymgymryd â'r digwyddiad anhysbys nesaf? Gan symud at fater pwysig arall yn y gyllideb hon, mae San Steffan wedi darparu arian canlyniadol sydd wedi dod i Gymru i wneud gwahaniaeth sylweddol i'n darpariaeth anghenion dysgu ychwanegol yma yng Nghymru, y cyfeirir ato'n gyffredin fel ADY. Ac eto mae'n ymddangos fel pe bai swm sylweddol o'r arian hwn, os nad y cyfan, wedi'i ddargyfeirio at brosiectau eraill. Mae Archwilio Cymru a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru wedi codi pryderon difrifol am gynaliadwyedd ariannol ADY yng Nghymru. Felly, mae angen yr arian y mae San Steffan wedi'i ddarparu at y diben hwn nid yn unig i wella addysg ein plant mwyaf agored i niwed, mae'n hanfodol i gadw'r system y maen nhw'n dibynnu arni yn weithredol. Fel pe na bai hynny'n ddigon o dystiolaeth bod dargyfeirio cyllid ADY yn gamgymeriad, mae Cymdeithas Genedlaethol y Penaethiaid wedi dweud yn ddiweddar, o ganlyniad i'r symudiad hwn, y bydd plant ag ADY yng Nghymru yn waeth eu byd na'r rheini yn Lloegr. Felly, a allwch chi nodi y prynhawn yma faint o'r gwariant canlyniadol hwnnw sy'n cael ei ddargyfeirio oddi wrth blant anabl? Weinidog, yr wythnos diwethaf, fe wnaethom gynnal dadl ynglŷn â gwariant rhyngwladol, ac rwy'n falch eich bod, yn wahanol i lawer o'ch cydweithwyr, gan gynnwys y Gweinidog sy'n eistedd wrth eich ymyl, wedi aros yn y Siambr a gwrando. Mae'n rhaid i mi ddweud fy mod yn meddwl, ar ôl darllen eich cyllideb, sut y byddai eich cyd-Aelodau yn ymateb i'ch cyllideb heddiw, o gofio eu bod wedi gadael ar bwynt am anllythrennedd plant yng Nghymru. Ac mae'r gyllideb hon yn cymryd arian i ffwrdd oddi wrth maes a allai fod wedi gwella cyfraddau llythrennedd yng Nghymru yn sylweddol. Dim cerdded allan y tro hwn. I gloi, Weinidog, fy nghwestiwn olaf yw: beth sydd gennych i'w ddweud wrth yr unigolion hynny sydd ag ADY a'u teuluoedd y rhagwelir y byddan nhw'n waeth eu byd na'u cymheiriaid yn Lloegr? Diolch yn fawr. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764561 258 En 2026-06-23T16:40:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=11402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=11402&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764582 259 En 2026-06-23T16:43:13 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=11595&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=11595&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Yes, in opposition, Plaid Cymru scrutinised the budget that was proposed by the previous Government, and we sought and received further additional resource as part of that budgetary process for both the NHS and local authorities. And, yes, of course we knew the allocation, but in opposition you don't get to see the books, and that's something you will learn. Therefore, the significant pressures within the budget line, the unallocated funding—the funding plans that had no allocation for them—of course, those weren't visible to Plaid Cymru or anybody else at the time. But the most important thing to say here is that there are significant NHS pressures in the budget. That's no surprise to any of us in this room, as we see an NHS that continues to struggle with the quantum of public funding it has available to it. I don't recognise the narrative on capital reserves or the sums and figures that you've given. For clarity to the Chamber, then, and to dismiss the narrative that you've just given, this budget has an approximation or total of over £400 million revenue and £80 million capital [correction: £50 million capital] <a class="footnoteLink" href="#C765136">FootnoteLink</a> that is in both the Welsh reserve and unallocated resource. As it outlines in the budget, there is £246 million unallocated resource as a result of this supplementary budget, and £29,000 unallocated general capital as a result has been retained in reserves as a result of this first supplementary budget. And that is in order to enable us, as we progress during this financial year, to meet some of the pressures that need to be met in the NHS and in other aspects of public services, and we will do that prudently. The consequential to the Welsh budget of over £300 million that has resulted as a result of the debt write-off for local authorities on ALN provision in England is available to this budget. It is, as I said, not being seen as a way of providing a one-off contribution to local authorities as a result of that debt write-off; those debts have not existed or been allowed to exist in Wales in the same way as they have been in England. No extra provision in England will happen for additional learning needs as a result of the allocation in England. And therefore I think what this discussion on the consequential has resulted in is that it's brought us as a Government into early focus on the pressures on ALN budgets in Wales. As a Government—and we have communicated this to local authorities and we're doing so today as well—we are not in the business of one-off quick fixes; we are in the business of planning for a proper, sustainable footing for additional learning needs in Wales, and therefore the annual budget discussions that I will have with the Ministers for education and local government will result in a far more comprehensive assessment of where we are with ALN funding in Wales and how we can plan a service that delivers better for parents and children, and does so equally throughout Wales and in a way that is sustainable for the future. This Government will have a numeracy and literacy plan. This Government wants to improve numeracy and literacy within our schools. Our intention is to develop that and to work with schools and others. Our intention is not to belittle the young people and children of Wales for what they are achieving. We don't find it an easy hit to get a quick laugh in this Chamber that we do that. We're serious about the job of work we want to do in order to improve the opportunities our young people have. Do, fel gwrthblaid, craffodd Plaid Cymru ar y gyllideb a gynigiwyd gan y Llywodraeth flaenorol, ac fe wnaethom ni geisio a chael adnoddau ychwanegol pellach fel rhan o'r broses gyllideb honno ar gyfer y Gwasanaeth Iechyd ac awdurdodau lleol. Ac, oeddem, wrth gwrs roeddem ni'n gwybod y dyraniad, ond yn yr wrthblaid dydych chi ddim yn cael gweld y llyfrau, ac mae hynny'n rhywbeth y byddwch chi'n ei ddysgu. Felly, y pwysau sylweddol o fewn llinell y gyllideb, y cyllid heb ei ddyrannu—y cynlluniau cyllido nad oedd ganddyn nhw ddyraniad ar eu cyfer—wrth gwrs, nid oedd y rheini yn weladwy i Blaid Cymru nac unrhyw un arall ar y pryd. Ond y peth pwysicaf i'w ddweud yma yw bod pwysau sylweddol ar y Gwasanaeth Iechyd yn y gyllideb. Nid yw hynny'n syndod i unrhyw un ohonom ni yn yr ystafell hon, gan ein bod yn gweld Gwasanaeth Iechyd sy'n parhau i gael trafferth gyda'r cyllid cyhoeddus sydd ar gael iddo. Dydw i ddim yn cydnabod y naratif ynghylch cronfeydd cyfalaf na'r symiau a'r ffigurau rydych chi wedi'u rhoi. Er eglurder i'r Siambr, felly, ac i ddiystyru'r naratif rydych chi newydd ei roi, mae gan y gyllideb hon amcangyfrif neu gyfanswm o dros £400 miliwn o refeniw a £80 miliwn o gyfalaf [cywiriad: £50 miliwn o gyfalaf] <a class="footnoteLink" href="#C765136">FootnoteLink</a> sydd yng nghronfa Cymru ac fel adnodd heb ei ddyrannu. Fel y nodir yn y gyllideb, mae £246 miliwn o adnoddau heb eu dyrannu o ganlyniad i'r gyllideb atodol hon, ac mae £29,000 o gyfalaf cyffredinol heb ei ddyrannu o ganlyniad wedi'i gadw mewn cronfeydd wrth gefn o ganlyniad i'r gyllideb atodol gyntaf hon. Ac mae hynny er mwyn ein galluogi, wrth i ni symud ymlaen yn ystod y flwyddyn ariannol hon, i fodloni peth o'r pwysau sydd angen ei fodloni yn y Gwasanaeth Iechyd ac mewn agweddau eraill ar wasanaethau cyhoeddus, a byddwn yn gwneud hynny'n ddoeth. Mae'r swm canlyniadol i gyllideb Cymru o dros £300 miliwn sydd wedi deillio o ganlyniad i ddileu dyledion awdurdodau lleol ar ddarpariaeth anghenion dysgu ychwanegol yn Lloegr ar gael i'r gyllideb hon. Nid yw, fel y dywedais i, yn cael ei weld fel ffordd o ddarparu cyfraniad untro i awdurdodau lleol o ganlyniad i ddileu'r dyled honno; nid yw'r dyledion hynny wedi bodoli nac wedi cael eu caniatáu i fodoli yng Nghymru yn yr un modd ag yn Lloegr. Ni fydd unrhyw ddarpariaeth ychwanegol yn Lloegr yn ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol o ganlyniad i'r dyraniad yn Lloegr. Ac felly rwy'n credu mai'r hyn y mae'r drafodaeth hon ar y cyllid canlyniadol wedi arwain ato yw y bu'n fodd i ni'r Llywodraeth roi sylw prydlon i'r pwysau ar gyllidebau anghenion dysgu ychwanegol yng Nghymru. Fel Llywodraeth—ac rydym ni wedi cyfathrebu hyn i awdurdodau lleol ac rydym ni'n gwneud hynny heddiw hefyd—nid ein ffordd ni yw atebion cyflym untro; ein ffordd ni yw cynllunio ar gyfer sylfaen briodol, gynaliadwy ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol yng Nghymru, ac felly bydd y trafodaethau blynyddol ar y gyllideb y byddaf yn eu cael gyda'r Gweinidogion addysg a llywodraeth leol yn arwain at asesiad llawer mwy cynhwysfawr o ble rydym ni arni gyda chyllid anghenion dysgu ychwanegol yng Nghymru a sut y gallwn ni gynllunio gwasanaeth sy'n darparu'n well i rieni a phlant, ac yn gwneud hynny'n gyfartal ledled Cymru ac mewn ffordd sy'n gynaliadwy ar gyfer y dyfodol. Bydd gan y Llywodraeth hon gynllun rhifedd a llythrennedd. Mae ar y Llywodraeth hon eisiau gwella rhifedd a llythrennedd yn ein hysgolion. Ein bwriad ni yw datblygu hynny ac i weithio gydag ysgolion ac eraill. Nid ein bwriad yw bychanu pobl ifanc a phlant Cymru am yr hyn maen nhw'n ei gyflawni. Nid ffordd hawdd yw hyn inni a thestun sbort yn y Siambr hon. Rydym ni o ddifrif am y gwaith mae arnom ni eisiau ei wneud er mwyn gwella'r cyfleoedd sydd gan ein pobl ifanc. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 765136 260 Cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 I <a href="https://senedd.wales/media/ypldtug5/letter-to-llywydd-correcting-the-record-first-supplementary-budget-2026-27-welsh-version-va113971228.pdf" target="_blank" rel="noopener">Gohebiaeth oddi wrth y Gweinidog Cabinet dros Gyllid</a> <a href="https://senedd.wales/media/h23dnqqb/letter-to-llywydd-correcting-the-record-first-supplementary-budget-2026-27-english-version.pdf" target="_blank" rel="noopener">Correspondence from the Cabinet Minister for Finance</a> 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764583 261 En 2026-06-23T16:45:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=11702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=11702&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764585 262 Cy 2026-06-23T16:48:26 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=11908&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=11908&l=en 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Diolch, Ddirprwy Lywydd, ac a gaf i groesawu'r Gweinidog i'w swydd a'i llongyfarch, a dweud pa mor dda ydy cael cardi yng ngofal yr arian y dyddiau hyn? Ond, Ddirprwy Lywydd, mae'n rhaid i mi ddweud fy mod i'n teimlo'n fwy parod ar gyfer y datganiad hwn nag oeddwn i wedi rhagweld, yn bennaf oherwydd bod cymaint o'r cynnwys wedi cael ei friffio ymlaen llaw i'r cyfryngau dros yr ychydig ddyddiau ac wythnosau diwethaf, ac, mae'n siomedig, heb unrhyw hysbysiad dyledus i'r Senedd hon. Thank you, Dirprwy Lywydd, and may I welcome the Minister to her role and congratulate her, and say how good it is to have a cardi in charge of the money?  But, Dirprwy Lywydd, I have to say that I was more prepared for this statement than I'd anticipated, mainly because so much of the content had been briefed beforehand in the media over the past few days and weeks, and, disappointingly, without any notice to this Senedd. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764587 263 En 2026-06-23T16:48:58 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=11940&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=11940&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Governments should welcome scrutiny, not avoid it, and I would urge the Minister, building on her commendable track record on this whilst she was Llywydd, to take this message back to her colleagues in Government, asking them to reflect on this and immediately change their approach, to show the Senedd the respect it deserves. Over the last few weeks, we've also heard Plaid Cymru on their social media accuse the previous Welsh Labour Government of financial mismanagement. Plaid Cymru's surprise at the financial situation will come as a shock to those who examined the last budget, which was, of course, completely open to scrutiny and passed through a deal with Plaid Cymru. All Members here should know that that annual budget, passed earlier this year, included retaining £120 million of capital funding and additional consequentials that would be available for the next Government to allocate after the election, and Plaid Cymru have wasted no time in doing that. There is, in fact, so much headroom as a result of the previous Welsh Labour Government's responsible financial management that, today, Plaid Cymru is announcing over £400 million of additional funding and over £200 million of reserves on top of the Welsh reserve. You simply cannot spend the money Labour left behind whilst also complaining about the financial legacy. You cannot have it both ways. Now given all this speculation, I am keen to examine the actual detail of this supplementary budget. Dylai llywodraethau groesawu craffu, nid ei osgoi, a byddwn i'n annog y Gweinidog, gan adeiladu ar ei hanes canmoladwy ar hyn pan oedd hi'n Llywydd, i fynd â'r neges hon yn ôl at ei chyd-Aelodau yn y Llywodraeth, gan ofyn iddyn nhw fyfyrio ar hyn a newid eu dull ar unwaith, i ddangos i'r Senedd y parch y mae'n ei haeddu. Dros yr wythnosau diwethaf, rydym ni hefyd wedi clywed Plaid Cymru ar eu cyfryngau cymdeithasol yn cyhuddo Llywodraeth Lafur flaenorol Cymru o gamreoli ariannol. Bydd syndod Plaid Cymru am y sefyllfa ariannol yn benbleth i'r rhai a archwiliodd y gyllideb ddiwethaf, a oedd, wrth gwrs, yn gwbl agored i graffu arni ac a basiwyd trwy gytundeb gyda Phlaid Cymru. Dylai pob Aelod yma wybod bod y gyllideb flynyddol honno, a basiwyd yn gynharach eleni, yn cynnwys cadw £120 miliwn o gyllid cyfalaf a chanlyniadol ychwanegol a fyddai ar gael i'r Llywodraeth nesaf ei ddyrannu ar ôl yr etholiad, ac nid yw Plaid Cymru wedi gwastraffu amser wrth wneud hynny. Mewn gwirionedd, mae cymaint o arian o ganlyniad i reolaeth ariannol gyfrifol Llywodraeth Lafur flaenorol Cymru fel bod Plaid Cymru heddiw yn cyhoeddi dros £400 miliwn o gyllid ychwanegol a dros £200 miliwn o gronfeydd wrth gefn ar ben cronfa wrth gefn Cymru. Allwch chi ddim gwario'r arian a adawodd Llafur ar ôl gan gwyno ar yr un gwynt am y gwaddol ariannol. Ni allwch ei gael y ddwy ffordd. Nawr o ystyried yr holl ddyfalu hwn, rwy'n awyddus i archwilio manylion gwirioneddol y gyllideb atodol hon. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764590 264 Cy 2026-06-23T16:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=12002&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=12002&l=en 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764593 265 En 2026-06-23T16:50:12 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=12014&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=12014&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764594 266 En 2026-06-23T16:50:13 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=12015&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=12015&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764598 267 En 2026-06-23T16:54:59 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=12301&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=12301&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764595 268 Cy 2026-06-23T16:50:30 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=12032&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=12032&l=en 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Rŷn ni'n nodi ac yn croesawu nad oedd unrhyw doriadau arfaethedig i raglen gyllideb sylfaenol Llafur Cymru. Mae cyllid pellach ar gyfer lleihau amserodd aros y gwasanaeth iechyd yn parhau â'r buddsoddiad a ddechreuodd Llafur Cymru. Ers y buddsoddiad hwnnw o £120 miliwn gan Lafur ym mis Mehefin y flwyddyn ddiwethaf, a diolch wrth gwrs i waith caled staff y gwasanaeth iechyd, mae amserodd aros yn y gwasanaeth iechyd wedi gostwng. Rhaid i'r gwaith hwnnw barhau, ac mae hynny'n golygu bod yn glir ynghylch beth fydd yn cael ei gyflawni ac erbyn pryd. Nawr bod gennym ffigurau buddsoddi arfaethedig o'n blaenau, a all y Llywodraeth ddweud wrthym, o'r diwedd, erbyn pa ddyddiad y bydd y Llywodraeth hon yn dileu arosiadau o ddwy flynedd? Rwyf hefyd yn nodi y cyllid ar gyfer rhai o addewidion maniffesto Llafur Cymru, fel parhau â'r prisiau bws £1 i bobl ifanc, er dwi'n gweld bod Plaid Cymru wedi methu â chyflawni'n huchelgais ni i gynyddu'r oedran cymhwysedd o 21 i 25. Mae'n werth hefyd sôn bod y bws newydd o ogledd Cymru i'r de ond yn bosibl oherwydd y gwaith adeiladol a wnaed gan y cyn-Weinidog, Ken Skates. Ond yr hyn sy'n fwy nodedig yw beth sydd ar goll. We note and welcome that there were no proposed cuts to the basic programme put forward by Welsh Labour. The further funding for reducing waiting times in the health service continues with the investment that Welsh Labour began. Since that investment of £120 million by Labour in June of last year, and thanks of course to the hard work of NHS staff, waiting times in the NHS have reduced. This work must continue, and that means being clear as to what will be delivered and by when. Now that we do have proposed investment figures, can the Government tell us, at last, by when will this Government eradicate waits of over two years? I also note the funding for some of Welsh Labour's manifesto pledges, such as continuing with £1 bus fares for young people, although I see that Plaid Cymru has failed to deliver our ambition to increase the age from 21 to 25. It's worth also mentioning that the new north-south coach link is only possible because of the constructive work done by the former Minister, Ken Skates. But what's more notable is what is missing.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764596 269 En 2026-06-23T16:51:53 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=12115&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=12115&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw The UK Labour Government made £340 million of consequentials available this year from their investment in support for children with additional learning needs. Why is this money not being passed on to councils in Wales to support schools and children with ALN? Our additional learning needs system is under pressure. Children and young people's needs require more complex, extensive and long-term support. The pressure facing England exists here in Wales too. And just because Welsh councils have been better funded and better managed than some of those in England that have had to resort to a statutory override, it does not mean that school reserves have sufficient headroom to absorb ongoing cost increases. Every single Welsh council, of every political stripe, including Plaid Cymru ones, every teaching union, has called on this Government for this money to go to schools. Welsh Labour stands with them. How can the Minister justify why Welsh councils, schools and children should miss out? And where is this consequential funding going? I cannot accept that you're so worried about in-year departmental overspends that you need to hold back £246 million in-year reserves on top of the Welsh reserve. And, on a different note, where is any additional funding to tackle the climate crisis? This is a budget supposedly of priorities. We heard earlier how much importance the young people of Wales put on climate change. Not a single new penny in the supplementary budget on this issue. That is of concern to us, as it will be to others on these benches. There are some positives in the supplementary budget—many Welsh Labour policies that it would continue to deliver. We do recognise that. But, ultimately, my reading of this first budget is that it attempts to fund Plaid Cymru's uncosted manifesto pledges on the back of the environment and on the backs of schools and children with additional learning needs. If this truly represents the new Government's priorities, then I know many people in Wales will now be very anxious about what the next four years holds. Gwnaeth Llywodraeth Lafur y Deyrnas Unedig £340 miliwn o gyllid canlyniadol ar gael eleni o'u buddsoddiad mewn cymorth i blant ag anghenion dysgu ychwanegol. Pam nad yw'r arian hwn yn cael ei drosglwyddo i gynghorau yng Nghymru i gefnogi ysgolion a phlant ag anghenion dysgu ychwanegol? Mae ein system anghenion dysgu ychwanegol o dan bwysau. Mae angen cymorth mwy cymhleth, helaeth a hirdymor ar anghenion plant a phobl ifanc. Mae'r pwysau sy'n wynebu Lloegr yn bodoli yma yng Nghymru hefyd. A dim ond oherwydd bod cynghorau Cymru wedi cael eu hariannu'n well a'u rheoli'n well na rhai o'r rhai yn Lloegr sydd wedi gorfod troi at ddiystyru statudol, nid yw'n golygu bod cronfeydd wrth gefn ysgolion yn ddigon helaeth i amsugno cynnydd costau parhaus. Mae pob un cyngor yng Nghymru, o bob lliw gwleidyddol, gan gynnwys rhai Plaid Cymru, pob undeb addysgu, wedi galw ar y Llywodraeth hon i'r arian hwn fynd i ysgolion. Mae Llafur Cymru yn sefyll gyda nhw. Sut gall y Gweinidog gyfiawnhau pam y dylai cynghorau, ysgolion a phlant Cymru fod ar eu colled? A ble mae'r cyllid canlyniadol hwn yn mynd? Ni allaf dderbyn eich bod mor bryderus am orwariant adrannol yn y flwyddyn fel bod angen i chi ddal yn ôl £246 miliwn o gronfeydd wrth gefn yn y flwyddyn ar ben cronfa wrth gefn Cymru. Ac, ar nodyn gwahanol, ble mae unrhyw gyllid ychwanegol i fynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd? Mae hon yn gyllideb o flaenoriaethau yn ôl pob tebyg. Fe glywsom ni'n gynharach faint o bwysigrwydd y mae pobl ifanc Cymru yn ei roi ar newid hinsawdd. Dim un geiniog newydd yn y gyllideb atodol ar y mater hwn. Mae hynny'n peri pryder i ni, fel y bydd i eraill ar y meinciau hyn. Mae rhai pethau cadarnhaol yn y gyllideb atodol—llawer o bolisïau Llafur Cymru y byddai'n parhau i'w cyflawni. Rydym ni'n cydnabod hynny. Ond, yn y pen draw, fy nehongliad i o'r gyllideb gyntaf hon yw ei bod yn ceisio ariannu addewidion maniffesto Plaid Cymru na chawson nhw mo'u prisio, a hynny ar gefn yr amgylchedd ac ar gefnau ysgolion a phlant ag anghenion dysgu ychwanegol. Os yw hyn yn cynrychioli blaenoriaethau'r Llywodraeth newydd mewn gwirionedd, yna rwy'n gwybod y bydd llawer o bobl yng Nghymru nawr yn bryderus iawn am yr hyn a geir dros y pedair blynedd nesaf. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764597 270 Cy 2026-06-23T16:54:05 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=12247&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=12247&l=en 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Diolch am y cyfraniad, a chroeso i'r portffolio—cardi yn sgrwtineiddio cardi yn fan hyn, neu gardi o fagwraeth beth bynnag. Ie, mae'r Gweinidogion wedi clywed, a dwi wedi clywed, y feirniadaeth, a dwi wedi'i chlywed hi cyn y prynhawn yma hefyd, ynglŷn â chyhoeddi ar gyllidebau ac ar y gwaith y mae'r Gweinidogion yn mynd i neilltuo y cyllidebau ychwanegol yma ar eu cyfer nhw. Mae rhywfaint o'r gwaith yna wedi cael ei gyflwyno i'w drafod yr wythnos diwethaf. Mae'r Gweinidogion yn rhy awyddus i gychwyn ar y gwaith, mae'n amlwg, ond dwi'n ymddiheuro bod hynny wedi digwydd o flaen llaw a chyn bod y drafodaeth yma yn digwydd yn y Senedd ei hunan. I thank the Member for the contribution, and I welcome him to his portfolio—a cardi scrutinising a cardi here, or at least a cardi by upbringing. Yes, the Ministers have heard, and I've heard, the criticism, and I've heard it before this afternoon, in terms of announcements made on budgets and on the work that the Ministers are going to set aside budgets for. Some of that work has been presented for discussion last week. Ministers are, clearly, too eager to start on that work, but I do apologise that that has happened beforehand and before this discussion is held in the Senedd itself. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764586 271 En 2026-06-23T16:55:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=12302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=12302&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin The capital allocation available to the Welsh Government, to this Welsh Government, is carried over from a capital allocation that was clearly outlined by Mark Drakeford, my predecessor, as something that he thought, and we agreed, should be allocated by the next Welsh Government. I did reference that in my statement, and it is part of the portfolio of funding that is available to enable this supplementary budget to be made. I do need to say once more, though, that, in the scrutiny of a budget and in Plaid Cymru's decision to support allocating additional funds to the NHS and to local authorities in January of this year for this financial year, what is available to us as an opposition party is the allocation and the detail of the budget allocation. It is not a deep insight into the financial pressures within Government that that budget could lead to. That's what's new about what Plaid Cymru is seeing and what I've seen as a result of coming into Government. Those pressures are real, they are significant, and that's why this supplementary budget today is not allocating all its revenue or capital, is keeping some of that revenue and capital unallocated in order to meet those pressures and meet any additional issues that will come to pass, possibly, during this year. The £145 million to the NHS for reducing waiting lists and for capital works as well is something that the people of Wales voted for in voting for a Plaid Cymru Government. It has been advocated by many around this Chamber that this is a priority for so many of us, because they are priorities that our constituents tell us about in our work as their representatives. But this allocation does differ from the allocations that were made by previous Governments. It doesn't just focus on bearing down on those waiting lists. It's not that sticking plaster that Darren Millar referred to earlier, but it does actually start the work also on creating a system that best deals with meeting the pressures that are ongoing, and to stop those waiting lists from increasing year on year, as they have done most recently. You'll have an opportunity, if you choose to, to question the health Minister immediately after this statement. And yes, on transport, thank you for your welcome for the provisions that we've made for the young person's travel, continuing on the successful scheme that was introduced by the previous Government. And yes, I fully acknowledge that I heard him talk about this scheme often when he was the transport Minister. I was listening to him; he's not listening to me at this point. [Laughter.] I'm going to mention you, Ken, because this is your bus. I'm happy to say that this bus connection between Bangor and Carmarthen was started and developed in your Government with our support as an opposition party. I'm happy for us to call it Bus Ken, if need be, because it is a bus that meets the needs of the communities along the western seaboard that are not met by a rail connection that was taken away. On ALN, the additional learning needs consequential is provided by the UK Treasury in England to write off historical debts accrued by councils in providing ALN services. It is not money to be used for providing more ALN services in England this year. It is a one-off debt, one-off write-off, so it's not money for service provision. However, as I said earlier, the discussion, the challenge around this consequential has focused our minds as a Government in our early days on the need to work with local authorities and schools to put ALN on a sustainable financial footing. A recurrent consequential for ALN may reach the Welsh block for 2028-29. Therefore, the work to deliver ALN services better for families concerned and more financially sustainable for the authorities delivering the services has already begun. We need to get on top of ALN expenditure. It has grown 2.5 times faster than overall educational spend in the last 10 years, and it is on a trajectory to reach a £1 billion spend within a few years. But this issue is best dealt with on a sustainable, recurrent basis, and properly planned for, and that is the work that I am going to be doing in the context of the annual budget with the Minister for education. We'll work with others, others in this Chamber, to ensure that we find a place where our additional learning needs, and those people who need the services, are better served, equally served throughout Wales, and that it is on a sustainable footing. Mae'r dyraniad cyfalaf sydd ar gael i Lywodraeth Cymru, i'r Llywodraeth hon sydd gan Gymru, wedi ei drosglwyddo o ddyraniad cyfalaf a amlinellwyd yn glir gan Mark Drakeford, fy rhagflaenydd, fel rhywbeth yr oedd e'n meddwl, ac roeddem ni'n cytuno, y dylid ei ddyrannu gan Lywodraeth nesaf Cymru. Cyfeiriais at hynny yn fy natganiad, ac mae'n rhan o'r portffolio o gyllid sydd ar gael i alluogi llunio'r gyllideb atodol hon. Mae angen i mi ddweud unwaith eto, fodd bynnag, wrth graffu ar gyllideb ac ym mhenderfyniad Plaid Cymru i gefnogi dyrannu arian ychwanegol i'r Gwasanaeth Iechyd ac i awdurdodau lleol ym mis Ionawr eleni ar gyfer y flwyddyn ariannol hon, yr hyn sydd ar gael i ni fel gwrthblaid yw dyraniad a manylion y dyraniad cyllideb. Nid yw'n rhoi gwybodaeth fanwl am y pwysau ariannol o fewn y Llywodraeth y gallai'r gyllideb honno arwain ato. Dyna beth sy'n newydd am yr hyn y mae Plaid Cymru yn ei weld a'r hyn rydw i wedi'i weld o ganlyniad i ffurfio Llywodraeth. Mae'r pwysau hynny'n real, maen nhw'n sylweddol, a dyna pam nad yw'r gyllideb atodol hon heddiw yn dyrannu ei holl refeniw neu gyfalaf, yn cadw rhywfaint o'r refeniw a'r cyfalaf hwnnw heb ei ddyrannu er mwyn bodloni'r pwysau hynny a bodloni unrhyw faterion ychwanegol a fydd yn codi, o bosibl, yn ystod y flwyddyn hon. Mae'r £145 miliwn i'r Gwasanaeth Iechyd ar gyfer lleihau rhestrau aros ac ar gyfer gwaith cyfalaf hefyd yn rhywbeth y pleidleisiodd pobl Cymru drosto wrth bleidleisio dros Lywodraeth Plaid Cymru. Mae llawer yn y Siambr hon wedi dweud bod hyn yn flaenoriaeth i gymaint ohonom ni, oherwydd eu bod yn flaenoriaethau y mae ein hetholwyr yn dweud wrthym ni amdanyn nhw yn ein gwaith fel eu cynrychiolwyr. Ond mae'r dyraniad hwn yn wahanol i'r dyraniadau a wnaed gan Lywodraethau blaenorol. Nid yw'n canolbwyntio ar y rhestrau aros hynny yn unig. Nid plastr glynu mohono, fel y cyfeiriodd Darren Millar ato yn gynharach, ond mewn gwirionedd mae'n dechrau'r gwaith hefyd ar greu system sy'n ymdrin orau â diwallu'r pwysau sy'n parhau, ac i atal y rhestrau aros hynny rhag cynyddu o flwyddyn i flwyddyn, fel y gwnaethon nhw yn fwyaf diweddar. Bydd cyfle ichi, os dewiswch chi, i holi'r Gweinidog iechyd yn syth ar ôl y datganiad hwn. Ac ie, o ran trafnidiaeth, diolch am eich croeso am y darpariaethau rydym ni wedi'u gwneud ar gyfer teithio i bobl ifanc, gan barhau â'r cynllun llwyddiannus a gyflwynwyd gan y Llywodraeth flaenorol. Ac ie, rwy'n cydnabod yn llawn fy mod wedi ei glywed yn sôn am y cynllun hwn yn aml pan oedd yn Weinidog Trafnidiaeth. Roeddwn i'n gwrando arno; nid yw'n gwrando arnaf ar hyn o bryd. [Chwerthin.] Rwy'n mynd i sôn amdanoch chi, Ken, oherwydd dyma eich bws chi. Rwy'n hapus i ddweud bod y cysylltiad bws hwn rhwng Bangor a Chaerfyrddin wedi'i ddechrau a'i ddatblygu yn eich Llywodraeth chi gyda'n cefnogaeth ni fel gwrthblaid. Rwy'n hapus i ni ei alw'n Bws Ken, os oes angen, oherwydd mae'n fws sy'n diwallu anghenion y cymunedau ar hyd arfordir y gorllewin nad ydyn nhw'n cael eu diwallu gan gysylltiad rheilffordd a gymerwyd ymaith. O ran anghenion dysgu ychwanegol, mae'r cyllid canlyniadol ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol sy'n gysylltiedig â hynny yn cael eu darparu gan Drysorlys y Deyrnas Unedig yn Lloegr i ddileu dyledion hanesyddol a gronnwyd gan gynghorau wrth ddarparu gwasanaethau anghenion dysgu ychwanegol. Nid yw'n arian i'w ddefnyddio i ddarparu mwy o wasanaethau anghenion dysgu ychwanegol yn Lloegr eleni. Mae'n daliad untro ar gyfer dyledion, yn daliad untro i ddileu, felly nid yw'n arian ar gyfer darparu gwasanaeth. Fodd bynnag, fel y dywedais i yn gynharach, mae'r drafodaeth, yr her o ran y cyllid canlyniadol hwn wedi canolbwyntio ein meddyliau fel Llywodraeth yn ein dyddiau cynnar ar yr angen i weithio gydag awdurdodau lleol ac ysgolion i roi anghenion dysgu ychwanegol ar sail ariannol gynaliadwy. Efallai y bydd cyllid canlyniadol rheolaidd i anghenion dysgu ychwanegol yn cyrraedd grant bloc Cymru ar gyfer 2028-29. Felly, mae'r gwaith i ddarparu gwasanaethau anghenion dysgu ychwanegol yn well i'r teuluoedd dan sylw ac yn fwy cynaliadwy yn ariannol i'r awdurdodau sy'n darparu'r gwasanaethau eisoes wedi dechrau. Mae angen i ni reoli gwariant anghenion dysgu ychwanegol. Mae wedi tyfu 2.5 gwaith yn gyflymach na'r gwariant addysgol cyffredinol yn ystod y 10 mlynedd diwethaf, ac mae ar lwybr i gyrraedd gwariant o £1 biliwn o fewn ychydig flynyddoedd. Ond mae'r mater hwn yn cael ei drin orau ar sail gynaliadwy, ailadroddus, ac wedi'i gynllunio'n briodol ar ei gyfer, a dyna'r gwaith rydw i'n mynd i fod yn ei wneud yng nghyd-destun y gyllideb flynyddol gyda'r Gweinidog Addysg. Byddwn yn gweithio gydag eraill, eraill yn y Siambr hon, i sicrhau ein bod yn cyrraedd sefyllfa lle mae ein hanghenion dysgu ychwanegol, a'r bobl hynny sydd angen y gwasanaethau, yn cael eu gwasanaethu'n well ledled Cymru, a'i fod ar sail gynaliadwy. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764584 272 En 2026-06-23T17:00:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=12602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=12602&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764591 273 En 2026-06-23T17:00:58 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=12660&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=12660&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 8734 8734 Sam Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam Thank you, Cabinet Minister, for your statement and for your early engagement on this supplementary budget. Of course, this first supplementary budget gives the new Welsh Government an important opportunity to set out its priorities. When people look at this budget, they are thinking about the issues that affect their daily lives, their jobs, their business, their local school or hospital, and whether they feel confident about the future. They want reassurance that the Government they elected last month will make decisions that will help improve their lives, create opportunities for the next generation, and deliver value for hard-working taxpayers. We know, then, that the first question to enable this is whether the supplementary budget does enough to support growth in our Welsh economy. A strong economy creates jobs, supports enterprise, attracts investment and generates the revenue needed to fund and sustainably invest in our vital public services, and most importantly enables people to get on, flourish and pull themselves away from poverty. Businesses across Wales regularly tell me that they want a Welsh Government that understands the importance of growth. They want investment in infrastructure, better transport links, and policies that encourage them to expand, innovate and create jobs. We need to know how the Government intends to support enterprise, attract investment and create the conditions for businesses to succeed. Indeed, in the 'The First 100 Days' document from Plaid Cymru, it is stated that: 'Our economic plan will unlock that potential—growing and sustaining Welsh-owned businesses, delivering good jobs, reviving our town centres and boosting living standards.' It is a surprise, then, Cabinet Minister, that this supplementary budget seems to look like a missed opportunity to address even slightly some of those issues in the economy. Can the Cabinet Minister explain specifically how the measures contained within this supplementary budget will help deliver that objective of an improved economy? This question is particularly important given that Wales continues to face long-standing economic challenges after nearly 27 years of a Labour-led Government. Economic growth has too often lagged behind other parts of the UK, leading to disproportionate levels of poverty here in Wales. I am concerned, Cabinet Minister, that your initial approach does seem to be dealing with the symptoms and not the cause. You have announced, of course, the £2 million of Cynnal funding, which is essentially welfare spend, which is not a devolved remit. How will you ensure that this is best value for money for Welsh taxpayers, and achieve sustained, transformative growth in our economy—the compassionate approach that we need—rather than causing more people to get stuck in a cycle of poverty? On education, Cabinet Minister, parents and teachers across Wales want well-funded schools, supported by a funding formula that is fair and fit for purpose. I welcome the additional capital funding for school maintenance, but I will join colleagues in this place in regard to the ALN funding. I think there’s a misunderstanding of where the debt sits around ALN funding. You said in your statement that you 'spoke to the leader of local government...last week to explain that councils will not receive the one-off funding to write off special education debts accumulated by local government in England, as those debts do not exist in Wales in the same way.' Of course, most of those debts won't show as an ALN debt on a budget ledger. They are the reason, often, why so many schools in Wales now are running deficit budgets. Schools in Wales are running tens of millions of pounds in deficit budgets. That is the very real debt that education and schools are in, and ALN is a significant proportion of that. That has to be recognised, Cabinet Minister. I’m not sure what your officials are telling you if you think that that debt does not exist here in Wales. It definitely does, and it needs to be addressed. And I would expect that there's a fair argument to recognise this and to provide one-off funding to alleviate these deficits and then use the future funding that you're going to get, as you said, in 2028, to put a sustainable model in place. I absolutely agree with you that there has to be a sustainable model, but you also have to address the deficit that has been caused over recent years. So, would you commit to investigating this further and seeing whether that is an approach that could be acceptable? I'll briefly touch on healthcare, Cabinet Minister. We're grateful, of course, for the dedication and professionalism of NHS staff across Wales, yet patients continue to face significant challenges, including those long waiting times. It's welcome to see your supplementary budget seeking to address some of those issues in the short term, but as Darren Miller mentioned earlier, there's a risk that an unsustainable model is being created that isn't necessarily best value for money. So, how will you ensure that you're getting the best bang for your buck when it comes to that £100 million investment in health services, and how will you ensure that this spend is going to create good value for money? Diolch, Weinidog Cabinet, am eich datganiad ac am eich sylw buan i'r gyllideb atodol hon. Wrth gwrs, mae'r gyllideb atodol gyntaf hon yn rhoi cyfle pwysig i Lywodraeth newydd Cymru nodi ei blaenoriaethau. Pan fydd pobl yn edrych ar y gyllideb hon, maen nhw'n meddwl am y materion sy'n effeithio ar eu bywydau bob dydd, eu swyddi, eu busnes, eu hysgol neu ysbyty lleol, ac a ydyn nhw'n teimlo'n hyderus am y dyfodol. Maen nhw eisiau sicrwydd y bydd y Llywodraeth a etholwyd ganddyn nhw fis diwethaf yn gwneud penderfyniadau a fydd yn helpu i wella eu bywydau, creu cyfleoedd i'r genhedlaeth nesaf, a darparu gwerth i drethdalwyr diwyd. Fe wyddom ni, felly, mai'r cwestiwn cyntaf i alluogi hyn yw a yw'r gyllideb atodol yn gwneud digon i gefnogi twf yn ein heconomi yng Nghymru. Mae economi gref yn creu swyddi, yn cefnogi menter, yn denu buddsoddiad ac yn cynhyrchu'r refeniw sydd ei angen i ariannu a buddsoddi'n gynaliadwy yn ein gwasanaethau cyhoeddus hanfodol, ac yn bwysicaf oll yn galluogi pobl i gamu ymlaen, ffynnu a chefnu ar dlodi. Mae busnesau ledled Cymru yn dweud wrthyf yn rheolaidd bod arnyn nhw eisiau Llywodraeth Cymru sy'n deall pwysigrwydd twf. Mae arnyn nhw eisiau buddsoddiad mewn seilwaith, gwell cysylltiadau trafnidiaeth, a pholisïau sy'n eu hannog i ehangu, arloesi a chreu swyddi. Mae angen i ni wybod sut mae'r Llywodraeth yn bwriadu cefnogi menter, denu buddsoddiad a chreu'r amodau i fusnesau lwyddo. Yn wir, yn y ddogfen 'Y 100 Diwrnod Cyntaf' gan Blaid Cymru, dywedir: 'Bydd ein cynllun economaidd yn datgloi’r potensial hwnnw—gan dyfu a chynnal busnesau sydd mewn dwylo Cymreig, creu swyddi da, adfywio canol ein trefi a hybu safonau byw.' Mae'n syndod, felly, Weinidog Cabinet, bod y gyllideb atodol hon yn ymddangos fel cyfle a gollwyd i fynd i'r afael â rhai o'r materion hynny yn yr economi. A all y Gweinidog Cabinet esbonio'n benodol sut y bydd y mesurau a gynhwysir yn y gyllideb atodol hon yn helpu i gyflawni'r amcan hwnnw o economi well? Mae'r cwestiwn hwn yn arbennig o bwysig o ystyried bod Cymru'n parhau i wynebu heriau economaidd hirsefydlog ar ôl bron i 27 mlynedd o Lywodraeth dan arweiniad Llafur. Mae twf economaidd yn rhy aml wedi llusgo y tu ôl i rannau eraill o'r Deyrnas Unedig, gan arwain at lefelau anghymesur o dlodi yma yng Nghymru. Rwyf yn pryderu, Weinidog Cabinet, yr ymddengys fod eich dull cychwynnol yn ymdrin â'r symptomau ac nid â'r achos. Rydych chi wedi cyhoeddi, wrth gwrs, y £2 filiwn o gyllid Cynnal, sydd yn y bôn yn wariant lles, nad yw'n gylch gwaith datganoledig. Sut y byddwch chi'n sicrhau mai dyma'r gwerth gorau am arian i drethdalwyr Cymru, a chyflawni twf parhaus, trawsnewidiol yn ein heconomi—y dull tosturiol sydd ei angen arnom ni—yn hytrach nag achosi i fwy o bobl fynd yn sownd mewn cylch o dlodi? O ran addysg, mae'r Gweinidog Cabinet, rhieni ac athrawon ledled Cymru eisiau ysgolion wedi'u hariannu'n dda, gyda chefnogaeth fformiwla ariannu sy'n deg ac yn addas i'r diben. Rwy'n croesawu'r cyllid cyfalaf ychwanegol ar gyfer cynnal a chadw ysgolion, ond byddaf yn ymuno â chyd-Aelodau yn y fan yma mewn perthynas â'r cyllid anghenion dysgu ychwanegol. Rwy'n credu bod camddealltwriaeth o ble mae'r ddyled ynghylch cyllid anghenion dysgu ychwanegol. Fe ddywedoch chi yn eich datganiad eich bod wedi siarad 'ag arweinydd llywodraeth leol...wythnos diwethaf i esbonio na fydd cynghorau yn derbyn yr arian un-tro i waredu dyledion addysg arbennig a gronnwyd gan lywodraeth leol yn Lloegr, gan nad yw’r dyledion hynny yn bodoli yn yr un modd yng Nghymru.' Wrth gwrs, ni fydd y rhan fwyaf o'r dyledion hynny yn dangos fel dyled anghenion dysgu ychwanegol ar gyfriflyfr cyllideb. Dyna'r rheswm, yn aml, pam mae cymaint o ysgolion yng Nghymru bellach yn gweithio ar gyllidebau diffyg. Mae gan ysgolion yng Nghymru gyllidebau diffyg o filiynau o bunnoedd. Dyna'r ddyled real iawn y mae addysg ac ysgolion ynddi, ac anghenion dysgu ychwanegol yw cyfran sylweddol o hynny. Mae'n rhaid cydnabod hynny, Weinidog Cabinet. Nid wyf yn siŵr beth mae eich swyddogion yn ei ddweud wrthych chi os ydych chi'n meddwl nad yw'r ddyled honno yn bodoli yma yng Nghymru. Mae'n bendant yn bodoli, ac mae angen mynd i'r afael â hi. A byddwn i'n disgwyl bod yna ddadl deg i gydnabod hyn ac i ddarparu cyllid untro i liniaru'r diffygion hyn ac yna defnyddio'r cyllid yn y dyfodol y byddwch chi'n ei gael, fel y dywedoch chi, yn 2028, i roi model cynaliadwy ar waith. Rwy'n cytuno'n llwyr â chi bod yn rhaid cael model cynaliadwy, ond mae'n rhaid i chi hefyd fynd i'r afael â'r diffyg sydd wedi'i achosi dros y blynyddoedd diwethaf. Felly, a fyddech chi'n ymrwymo i ymchwilio i hyn ymhellach a gweld a yw hynny'n ddull a allai fod yn dderbyniol? Fe wnaf grybwyll gofal iechyd yn fyr, Weinidog Cabinet. Rydym ni'n ddiolchgar, wrth gwrs, am ymroddiad a phroffesiynoldeb staff y Gwasanaeth Iechyd ledled Cymru, ond mae cleifion yn parhau i wynebu heriau sylweddol, gan gynnwys yr amseroedd aros hir hynny. Mae'n braf gweld eich cyllideb atodol yn ceisio mynd i'r afael â rhai o'r materion hynny yn y tymor byr, ond fel y soniodd Darren Miller yn gynharach, mae peryg bod model anghynaladwy yn cael ei greu nad yw o reidrwydd yn cynnig y gwerth gorau am arian. Felly, sut y byddwch chi'n sicrhau eich bod chi'n cael y gorau am eich arian o ran y buddsoddiad hwnnw o £100 miliwn mewn gwasanaethau iechyd, a sut y byddwch chi'n sicrhau bod y gwariant hwn yn mynd i greu gwerth da am arian? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764589 274 En 2026-06-23T17:05:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=12902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=12902&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764592 275 En 2026-06-23T17:06:09 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=12971&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=12971&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Thank you, Sam Rowlands, and thank you for those questions and comments. This Government is keen to ensure that it is both business friendly and keen to make sure that we support business and economic growth here in Wales. Our top priority for doing that is to establish the national economic development agency in Wales, and we are already in the process of developing that and ensuring that we will have the budgetary requirements for that agency as it needs to come on stream, and those are discussions that I'll continue to have with the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy as we move now to start the annual budget process for establishing next year's annual budget. There are measures, of course, in this supplementary allocation today that will enable more people to take part in the workplace and contribute to the economy. Our childcare offer is, if not primarily, quite significantly argued for and will see benefit for those people who want to have childcare in order to enable them to either re-enter or re-enter more fully the jobs market. That's an important contribution to our economy. Reducing the travel costs for young people: young people are disincentivised from being able to reach employment opportunities because of significant travel costs, so that in itself as well enables that flexibility within the economic workplace. Tackling child poverty is another priority of this Government. The Cynnal payment and the pilot to establish that is something that we have committed to and we are funding in this supplementary budget. The Minister has established her taskforce to develop the detail of this, and in that detail as well, there will be the need to assess the work that this payment can contribute to, but we do need to be ensuring that more of our children are raised out of poverty. Thank you for acknowledging the significant £40 million school capital funding allocation. There is no doubt—I've heard it mentioned by many here in the previous Senedd—that the standards of our school buildings are not where our young people or teachers deserve them to be, and so making an inroad and a significant part of the contribution of capital funding here, making an inroad into improving our schools is important. Moving on, then, to the ALN consequential issue, you do make an important issue around school deficits. We do know that there are deficits that are held by schools, by more schools now than it used to be. The figures that I have show that 27 per cent of schools in Wales have a deficit, and we can also know that some of that deficit is created as a result of the pressures on ALN, but not exclusively ALN; there are other pressures that schools have faced as well. Therefore, these issues are ones that we will want to investigate as we move on now to think about how we ensure that schools are able to budget in a way that enables ALN to be delivered effectively in the school setting and beyond, so that we can get to a place where we are able to have a budgetary position and allocation for ALN, and a service that is planned for in a way that is better value for money, but also meets the needs better of those parents and children that depend on it. Diolch, Sam Rowlands, a diolch am y cwestiynau a'r sylwadau hynny. Mae'r Llywodraeth hon yn awyddus i sicrhau ei bod hi'n gyfaill i fusnesau ac yn awyddus i wneud yn siŵr ein bod yn cefnogi twf busnes ac economaidd yma yng Nghymru. Ein prif flaenoriaeth ar gyfer gwneud hynny yw sefydlu'r asiantaeth datblygu economaidd genedlaethol yng Nghymru, ac rydym ni eisoes yn y broses o ddatblygu hynny a sicrhau y bydd gennym ni'r gofynion cyllidebol ar gyfer yr asiantaeth honno gan fod angen ei sefydlu, ac mae'r rhain yn drafodaethau y byddaf yn parhau i'w cael gyda'r Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni wrth i ni symud nawr i ddechrau'r broses gyllideb flynyddol ar gyfer sefydlu cyllideb flynyddol y flwyddyn nesaf. Mae mesurau, wrth gwrs, yn y dyraniad atodol hwn heddiw a fydd yn galluogi mwy o bobl i gymryd rhan yn y gweithle a chyfrannu at yr economi. Mae ein cynnig gofal plant, os nad ein dadl pennaf, yn rhywbeth a ddadleuwyd yn eithaf sylweddol o'i blaid, a bydd yn gweld budd i'r bobl hynny sydd eisiau cael gofal plant er mwyn eu galluogi i naill ai ail-ddychwelyd neu ail-ddychwelyd yn llawnach i'r farchnad swyddi. Mae hynny'n gyfraniad pwysig i'n heconomi. Lleihau'r costau teithio i bobl ifanc: mae pobl ifanc yn wynebu rhwystrau rhag gallu cyrraedd cyfleoedd cyflogaeth oherwydd costau teithio sylweddol, fel mae hynny ynddo'i hun hefyd yn galluogi'r hyblygrwydd hwnnw o fewn y gweithle economaidd. Mae mynd i'r afael â thlodi plant yn flaenoriaeth arall i'r Llywodraeth hon. Mae'r taliad Cynnal a'r cynllun peilot i sefydlu hynny yn rhywbeth rydym ni wedi ymrwymo iddo ac rydym ni'n ei ariannu yn y gyllideb atodol hon. Mae'r Gweinidog wedi sefydlu ei thasglu i ddatblygu manylion hyn, ac yn y manylion hynny hefyd, bydd angen asesu'r gwaith y gall y taliad hwn gyfrannu ato, ond mae angen i ni fod yn sicrhau bod mwy o'n plant yn cael eu tynnu allan o dlodi. Diolch am gydnabod y dyraniad sylweddol o £40 miliwn o gyllid cyfalaf i ysgolion. Does dim amheuaeth—rydw i wedi clywed llawer yma yn y Senedd flaenorol yn sôn am hyn—nad yw safonau ein hadeiladau ysgol lle mae ein pobl ifanc neu athrawon yn haeddu iddyn nhw fod, ac felly mae cychwyn arni a gwneud rhan sylweddol o'r cyfraniad o gyllid cyfalaf yma, cychwyn arni i wella ein hysgolion yn bwysig. Gan symud ymlaen, felly, at y mater o gyllid canlyniadol ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol, rydych chi'n gwneud sylw pwysig ynghylch diffygion ysgolion. Fe wyddom ni fod yna ysgolion mewn dyled, mwy o ysgolion nawr nag yr arferai fod. Mae'r ffigurau sydd gen i yn dangos bod gan 27 y cant o ysgolion yng Nghymru ddiffyg, ac fe allwn ni hefyd wybod bod rhywfaint o'r diffyg hwnnw yn cael ei greu o ganlyniad i'r pwysau ar anghenion dysgu ychwanegol, ond nid anghenion dysgu ychwanegol yn unig; mae yna bwysau eraill y mae ysgolion wedi'u hwynebu hefyd. Felly, mae'r materion hyn yn rhai y bydd arnom ni eisiau ymchwilio iddyn nhw wrth i ni symud ymlaen nawr i feddwl am sut rydym ni'n sicrhau bod ysgolion yn gallu cyllidebu mewn ffordd sy'n galluogi cyflawni anghenion dysgu ychwanegol yn effeithiol yn y lleoliad ysgol a thu hwnt, fel y gallwn ni gyrraedd sefyllfa lle gallwn ni gael sefyllfa gyllideb a dyraniad ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol, a gwasanaeth sydd wedi'i gynllunio mewn ffordd sy'n rhoi gwell gwerth am arian, ond hefyd yn diwallu anghenion y rhieni a'r plant hynny sy'n dibynnu arno. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764599 276 En 2026-06-23T17:10:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=13202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=13202&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764600 277 Cy 2026-06-23T17:10:52 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=13254&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=13254&l=en 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 8579 8579 Peredur Owen Griffiths AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8579 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8579 Griffiths, Peredur Owen Diolch, Weinidog, am y datganiad y prynhawn yma. Fel cyn-Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid, dwi’n gwybod bod cyllidebau atodol yn aml yn cael eu camddeall neu eu camddehongli gan rai. Nid ydy cyllideb atodol fel arfer yn ailysgrifennu’r setliad cyllidol cyfan, ond yn hytrach yn ailalinio gwariant wrth i amgylchiadau newid. Mae hynny’n wir heddiw. Yn dilyn yr etholiad, mae’r gyllideb atodol hon yn dechrau symud o gyllideb olaf y Llywodraeth Lafur tuag at flaenoriaethau Llywodraeth newydd Plaid Cymru, a dwi’n croesawu’r cynnydd sylweddol sydd eisoes wedi’i wneud mewn prin chwe wythnos gyda’r Cabinet newydd yn dechrau ar y gwaith o drawsnewid Cymru gydag egni a phenderfyniad. Fel yr amlinellwyd gennych chi yn gynharach, mae’n cynnwys buddsoddiad o £55 miliwn mewn gofal plant, £145 miliwn yn ychwanegol i’r NHS yn y flwyddyn ariannol yma, a £15 miliwn pellach i ddechrau galluogi mwy o ddisgyblion uwchradd i gael prydau ysgol am ddim, ac roedd lot o’r rhain ym maniffestos lot o’r pleidiau, os nad pawb, yn y Senedd yma. Mae’n dda gweld cymaint o gyflymder o ran newid, a dwi’n edrych ymlaen i weld faint mwy bydd y Llywodraeth yma yn ei gyflawni. Felly, Weinidog, allwch chi amlinellu sut mae’r gyllideb atodol hon yn rhan o broses o symud y cynlluniau gwariant rydych chi wedi’u hetifeddu tuag at flaenoriaethau Llywodraeth newydd Plaid Cymru? Diolch. Thank you, Minister, for today's statement. As a former Chair of the Finance Committee, I know that supplementary budgets are often misunderstood or misinterpreted by some. A supplementary budget doesn't usually rewrite the entire budget settlement, but rather it realigns spending as circumstances change. That is true today. Following the election, this supplementary budget begins to move from the last budget of the Labour Government towards the priorities of the new Plaid Cymru Government, and I welcome the significant progress that has already been made in just six weeks with the new Cabinet embarking on the work of transforming Wales with energy and determination. As you outlined earlier, it includes an investment of £55 million in childcare, an additional £145 million for the NHS in this financial year, and a further £15 million to start enabling more secondary pupils to get free school meals, and many of these were in the manifestos of a lot of the parties, if not all, in this Senedd. It's good to see such speed in terms of change, and I'm looking forward to seeing how much more this Government will achieve. So, Cabinet Minister, can you outline how this supplementary budget is part of the process of moving from legacy spending plans towards the new Plaid Cymru Government's priorities? Thank you. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764601 278 Cy 2026-06-23T17:12:23 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=13345&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=13345&l=en 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Diolch, gyn-Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid. Mi oedd e’n benderfyniad bwriadol gan y Llywodraeth yma i anrhydeddu’r gyllideb a basiwyd gan y Senedd ddiwethaf, ac i wneud hynny oherwydd bod y gyllideb yna eisoes yn weithredol gan ein byrddau iechyd, ein cynghorau sir a'n grwpiau gwirfoddol sydd yn dibynnu ar gyllid oddi wrth y Llywodraeth yma. Mae cymaint o wahanol agweddau o fywyd cyhoeddus Cymru wedi cynllunio ar gyfer gwariant ar sail y gyllideb a basiwyd ym mis Ionawr eleni, ac felly mae’r sicrwydd yna’n cael ei roi o’r gyllideb atodol fod y gyllideb yna’n parhau am y flwyddyn ariannol yma. Oes, mae yna gyflymder wedi bod gan y Llywodraeth yma i symud i gyflwyno’r gyllideb atodol hon er mwyn caniatáu i’r Gweinidogion yma i fod yn medru cychwyn ar y gwaith o wireddu rhai o’r blaenoriaethau a bleidleisiodd pobl Cymru amdanyn nhw. Wrth i fi wrando ar gwestiynau a chyfraniadau yn y Senedd yma dros y bythefnos ddiwethaf yma, dwi wedi clywed lot fawr o feirniadaeth bod y Llywodraeth ddim yn symud yn ddigon cyflym, bod gormod o gynlluniau a gormod o feddwl amboutu beth i’w wneud. Mae’r gyllideb yma’n caniatáu i Weinidogion Cymru symud yn gyflym ac i’r cyrff cyhoeddus fedru cyllido a gwireddu’r cynlluniau sydd yn derbyn cyllid o’r setliad yma heddiw. Felly, mae symud yn gyflym yn bwysig, ond mae’r pwynt olaf rydych chi’n ei wneud, Peredur, yn bwysig hefyd, sef bod yna 27 mlynedd o lywodraethu wedi digwydd cyn i Blaid Cymru ddod mewn yn llawn i lywodraethu yng Nghymru, ac felly mae eisiau i ni fel Plaid Cymru edrych ar yr haenau yna sydd wedi datblygu o fewn cyllido cyhoeddus yng Nghymru ac ail-lunio hwnnw fel ei fod e’n adlewyrchu’n well beth rŷn ni’n meddwl sy’n flaenoriaethau erbyn hyn i Lywodraeth Cymru, sef y rhai wnaeth pobl Cymru bleidleisio drostynt yn yr etholiad sydd newydd fod, a’r rhai, dwi’n credu, sydd hefyd yn cael eu gofyn amdanynt ar draws nifer o’r pleidiau sy’n cael eu cynrychioli yn y Senedd yma. Felly, job o waith yw hynny ar gyfer y broses o ddatblygu’r gyllideb ar gyfer y flwyddyn ariannol y flwyddyn nesaf. Thank you very much to the former Chair of the Finance Committee. Yes, it was a deliberate decision by this Government to honour the budget passed by the previous Senedd, and to do that because that budget was already operational within our health boards, our local authorities and our voluntary groups who are reliant on Government funding. There are so many different aspects of Welsh public life that will have made plans for expenditure based on the budget passed in January of this year, and therefore that reassurance is provided through the supplementary budget that that budget remains in place for this financial year. Yes, there has been some pace within this Government to move to introduce this supplementary budget in order to allow Ministers here to begin the work of delivering some of the priorities that the people of Wales voted for. As I've listened to questions and contributions in this Senedd over the past fortnight, I've heard a great deal of criticism that the Government isn't moving swiftly enough and that there are too many plans and too much thought being given to what should be done. This budget allows Welsh Ministers to move quickly and for public bodies to be able to budget and deliver the plans that are being funded as a result of this settlement today. Therefore, moving apace is important, but the final point that you make, Peredur, is also important, namely that there have been 27 years of Government that happened before Plaid Cymru came in to fully govern in Wales, and therefore we as Plaid Cymru need to look at all of those layers that have developed within public budgeting in Wales and realign that so that it better reflects what we think are the priorities now for the Welsh Government, namely those that the people of Wales voted for in the election that's just taken place, and those that I think have been requested across many of the parties represented in this Senedd. So, there's a job of work to be done there in terms of the process of developing the budget for the next financial year. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764635 279 Cy 2026-06-23T17:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=13502&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=13502&l=en 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764638 280 En 2026-06-23T17:15:13 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=13515&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=13515&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 12142 12142 Benjamin Hodge Mckenna AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12142 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12142 Hodge Mckenna, Benjamin In the lead-up to this supplementary budget today, the finance Minister said that extremely difficult decisions lay ahead and that the finances were more challenging than she expected. Her predecessor as finance Minister responded to those comments by saying that Plaid Cymru were involved in setting the 2026-27 budget and they should not be surprised as the financial facts were well and publicly known to them. Today, the finance Minister has said she did not have a fully detailed picture of the financial details. So, is she now saying that it's Labour's handling of the economy and finances that made the financial outlook more challenging than expected? When the Minister spoke of difficult decisions being made, was that in reference to today's supplementary budget, or should we expect more difficult decisions to come in the future? Yn y cyfnod cyn y gyllideb atodol hon heddiw, dywedodd y Gweinidog cyllid fod penderfyniadau anodd iawn o'n blaenau a bod y cyllid yn fwy heriol nag yr oedd hi'n ei ddisgwyl. Ymatebodd ei rhagflaenodd fel Gweinidog Cyllid i'r sylwadau hynny drwy ddweud bod Plaid Cymru yn rhan o osod cyllideb 2026-27 ac ni ddylent fod yn synnu gan fod y ffeithiau ariannol yn hysbys iddyn nhw ac yn glir ac yn gyhoeddus. Heddiw, mae'r Gweinidog cyllid wedi dweud nad oedd ganddi ddarlun llawn manwl o'r manylion ariannol. Felly, a yw hi nawr yn dweud mai ymdriniaeth Llafur o'r economi a'r cyllid a wnaeth y rhagolygon ariannol yn fwy heriol na'r disgwyl? Pan soniodd y Gweinidog am wneud penderfyniadau anodd a oedd hynny'n cyfeirio at y gyllideb atodol heddiw, neu a ddylem ni ddisgwyl i benderfyniadau anoddach ddod yn y dyfodol? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764642 281 En 2026-06-23T17:16:05 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=13567&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=13567&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin To reiterate the point I've made several times now, yes, Plaid Cymru, as would all Members in that last Senedd, would have seen and known the allocations that the previous Government were allocating to various budgets as a result of that budget process and leading up to the vote. We did not have an insight into what pressures those allocations would lead into in the context of the public services that are delivered in Wales. That insight has been insightful to me as the Minister in bringing forward this budget today. That's why we are still needing to keep over £200 million unallocated as a result of this budget, because of those pressures that continue to exist. Yes, it is a difficult budget to bring to this Senedd today. It has various challenges that have been articulated across this Chamber as to where the priorities should be. But I suspect that budgets that are brought in the future over the coming years of this Senedd will be even more difficult, because the trajectory on real-terms revenue and capital allocations for the Welsh Government is down—9 per cent less real-terms capital expenditure available to us in two years' time. So, I suspect it's going to get worse, not better. I ailadrodd y pwynt rydw i wedi'i wneud sawl gwaith erbyn hyn, byddai, byddai Plaid Cymru, fel y byddai pob Aelod yn y Senedd ddiwethaf honno, wedi gweld a gwybod y dyraniadau yr oedd y Llywodraeth flaenorol yn eu dyrannu i wahanol gyllidebau o ganlyniad i'r broses gyllideb honno ac yn arwain at y bleidlais. Doedd gennym ni mo'r wybodaeth ynghylch pa bwysau y byddai'r dyraniadau hynny'n arwain atyn nhw yng nghyd-destun y gwasanaethau cyhoeddus sy'n cael eu darparu yng Nghymru. Mae'r wybodaeth honno hwnnw wedi bod o fudd i mi fel y Gweinidog wrth gyflwyno'r gyllideb hon heddiw. Dyna pam mae angen i ni gadw dros £200 miliwn heb ei ddyrannu o ganlyniad i'r gyllideb hon, oherwydd y pwysau hynny sy'n parhau i fodoli. Ydy, mae hi'n gyllideb anodd i'w chyflwyno i'r Senedd hon heddiw. Mae ganddi heriau amrywiol sydd wedi'u mynegi ar draws y Siambr hon ynglŷn â ble ddylai'r blaenoriaethau fod. Ond rwy'n amau y bydd cyllidebau sy'n cael eu cyflwyno yn y dyfodol dros flynyddoedd nesaf y Senedd hon hyd yn oed yn anoddach, oherwydd mae'r rhagolygon ar  ddyraniadau refeniw a chyfalaf termau real ar gyfer Llywodraeth Cymru wedi gostwng—9 y cant yn llai o wariant cyfalaf termau real ar gael i ni ymhen dwy flynedd. Felly, rwy'n amau y bydd yn gwaethygu, nid yn gwella. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764645 282 Cy 2026-06-23T17:17:53 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=13675&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=13675&l=en 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Mae gen i wyth ar ôl sydd eisiau holi. Dwi'n mynd i fynd at bedwar. Ymddiheuriadau, ond mae amser yn brin. Lynne Neagle nesaf.  I have eight Members remaining. I can only take four. Apologies, but time is short. Lynne Neagle next. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764647 283 En 2026-06-23T17:18:02 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=13684&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=13684&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 174 174 Lynne Neagle AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=174 Neagle, Lynne Thank you. Thank you, Cabinet Minister. I'm sure you will not be surprised that I want to press you on the funding for ALN. I can tell you that, although there was no statutory override, those pressures in ALN were either absorbed by local authorities or are reflected in the nearly a third of schools that have budget deficits. We have schools that have ALN on their risk register, and we have increasing numbers of schools that are receiving warning notices from local authorities. That money is vital, not just to address the current pressures, but also to move to that sustainable system. I can say to you that we cannot wait until 2028-29 before we see a good investment in ALN. That would not lead to a sustainable situation at all. That money is needed now. I would like to ask you what analysis you have undertaken of the level of budget deficits, of warning notices, of ALN on risk registers, that has led you to a position not just where you haven't spent the consequentials on ALN— Diolch. Diolch, Weinidog Cabinet. Rwy'n siŵr na fyddwch chi'n synnu fod arnaf i eisiau eich holi'n fanylach am y cyllid ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol. Fe allaf i ddweud wrthych chi, er nad oedd unrhyw ddiystyriad statudol, bod y pwysau hynny gydag anghenion dysgu ychwanegol naill ai wedi'u hamsugno gan awdurdodau lleol neu yn cael eu hadlewyrchu yn y traean o ysgolion bron a bod sydd â diffygion cyllideb. Mae gennym ni ysgolion sydd ag anghenion dysgu ychwanegol ar eu cofrestr risg, ac mae gennym ni nifer cynyddol o ysgolion sy'n derbyn hysbysiadau rhybuddio gan awdurdodau lleol. Mae'r arian hwnnw'n hanfodol, nid yn unig i fynd i'r afael â'r pwysau presennol, ond hefyd i symud i'r system gynaliadwy honno. Fe allaf i ddweud wrthych chi na allwn ni aros tan 2028-29 cyn i ni weld buddsoddiad da yn anghenion dysgu ychwanegol. Ni fyddai hynny'n arwain at sefyllfa gynaliadwy o gwbl. Mae angen yr arian hwnnw nawr. Fe hoffwn i ofyn i chi pa ddadansoddiad rydych chi wedi'i wneud o lefel y diffygion cyllidebol, o hysbysiadau rhybuddio, o anghenion dysgu ychwanegol ar gofrestrau risg, sydd wedi eich arwain i sefyllfa nid yn unig lle nad chi ydych wedi gwario'r cyllid canlyniadol ar anghenion dysgu ychwanegol— 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764650 284 En 2026-06-23T17:19:25 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=13767&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=13767&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Can we conclude? Gawn ni ddod i ben? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764651 285 En 2026-06-23T17:19:26 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=13768&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=13768&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 174 174 Lynne Neagle AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=174 Neagle, Lynne —but you haven't spent a single penny on ALN. —ond nad ydych wedi gwario'r un geiniog ar anghenion dysgu ychwanegol. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764652 286 En 2026-06-23T17:19:32 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=13774&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=13774&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin This budget today, this supplementary budget, honours the budget that the previous Government allocated to all public funding in Wales, including ALN. I don't need to point out to you that you were the Minister for education responsible for making the case within the previous budget for an allocation for ALN—greater, if it needed to be, as you've outlined here. As I've said, we are genuine in our understanding. We know that we need, as a Government, to do more to develop a service that is sustainable and serves the users better than what we've inherited. I don't mean that in an adversarial way. I want to work with people like you, who have the expertise to provide to this Government and across this Chamber, and to the committee that will be established as well, to see that we can get to a place where we have a better system of funding additional learning needs, where it doesn't put the pressure it's putting on the third, as you say, of our schools currently. But I don't want to do that in a way where we are providing a one-off contribution this year that has to end at the end of this year. I want to plan it properly, so that it's done in a way that delivers the best value for both the people who are served by it and for the people who pay taxes in Wales.  As I said, this is on a trajectory to get to £1 billion in a few years in terms of spend on additional learning needs. If we are going to be spending £1 billion of our Welsh budget on additional learning needs, we need to absolutely make sure that it is spent in the best way. Because at the moment, we still have constituents complaining to us about the service that we have, even though there is two and a half times as much budget spent now on additional learning needs than there would have been three or four years ago. This is growing exponentially, and we need to plan for better delivery on this. I am genuine in wanting to get to that solution. I am not persuaded that the quick fix of this allocation in this year is the way to do that best. I know you have a different view on that. But I do want to ensure that we use this spotlight in this Chamber at this point on additional learning needs to get to a place where we have a better solution on how ALN is funded, how much it needs and how better it can deliver for our young people.  Mae'r gyllideb hon heddiw, y gyllideb atodol hon, yn anrhydeddu'r gyllideb a ddyrannodd y Llywodraeth flaenorol i'r holl gyllid cyhoeddus yng Nghymru, gan gynnwys anghenion dysgu ychwanegol. Does dim angen i mi ddweud wrthych chi mai chi oedd y Gweinidog addysg a oedd yn gyfrifol am ddadlau'r achos yn y gyllideb flaenorol dros ddyraniad ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol—mwy, os oes angen, fel rydych chi wedi'i amlinellu yma. Fel rydw i wedi dweud, rydym ni'n ddiffuant yn ein dealltwriaeth. Rydym ni'n gwybod bod angen i ni, y Llywodraeth, wneud mwy i ddatblygu gwasanaeth sy'n gynaliadwy ac yn gwasanaethu'r defnyddwyr yn well na'r hyn rydym ni wedi'i etifeddu. Dydw i ddim yn golygu hynny mewn ffordd elyniaethus. Fe hoffwn i weithio gyda phobl fel chi, sydd â'r arbenigedd i'w ddarparu i'r Llywodraeth hon ac ar draws y Siambr hon, ac i'r pwyllgor a fydd yn cael ei sefydlu hefyd, i sicrhau y gallwn ni gyrraedd sefyllfa lle mae gennym ni system well o ariannu anghenion dysgu ychwanegol, lle nad yw'n rhoi'r pwysau y mae'n ei roi ar, fel y dywedwch chi, un rhan o dair o'n hysgolion ni ar hyn o bryd. Ond dydw i ddim eisiau gwneud hynny mewn ffordd lle rydym ni'n darparu cyfraniad untro eleni sy'n gorfod dod i ben ar ddiwedd eleni. Mae arnaf i eisiau ei gynllunio'n iawn, fel ei fod yn cael ei wneud mewn ffordd sy'n darparu'r gwerth gorau i'r bobl sy'n cael eu gwasanaethu ganddo ac i'r bobl sy'n talu trethi yng Nghymru. Fel y dywedais i, rhagwelir y bydd hyn yn cyrraedd £1 biliwn mewn ychydig flynyddoedd o ran gwariant ar anghenion dysgu ychwanegol. Os ydym ni'n mynd i wario £1 biliwn o'n cyllideb yng Nghymru ar anghenion dysgu ychwanegol, mae angen i ni wneud yn siŵr ei bod yn cael ei wario yn y ffordd orau. Oherwydd ar hyn o bryd, mae gennym ni etholwyr yn dal i gwyno wrthym ni am y gwasanaeth sydd gennym ni, er bod dwy waith a hanner cymaint o gyllideb wedi'i wario nawr ar anghenion dysgu ychwanegol nag y byddai wedi bod dair neu bedair blynedd yn ôl. Mae hyn yn cynyddu'n enfawr, ac mae angen i ni gynllunio ar gyfer cyflawni hyn yn well. Rwy'n ddiffuant o ran eisiau cyflawni'r ateb hwnnw. Nid wyf yn argyhoeddedig mai datrysiad cyflym y dyraniad hwn eleni yw'r ffordd i wneud hynny orau. Rwy'n gwybod bod gennych chi farn wahanol ar hynny. Ond mae arnaf i eisiau sicrhau ein bod yn defnyddio'r sylw hwn yn y Siambr hon ar hyn o bryd ar anghenion dysgu ychwanegol i gyrraedd sefyllfa lle mae gennym ni ateb gwell o ran sut mae anghenion dysgu ychwanegol yn cael ei ariannu, faint sydd ei angen arno a sut y gall gyflawni i'n pobl ifanc.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764664 287 En 2026-06-23T17:20:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=13802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=13802&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764669 288 Cy 2026-06-23T17:22:30 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=13952&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=13952&l=en 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Diolch yn fawr am y cyfle, a phrynhawn da i chi, Weinidog.   Thank you very much for the opportunity, and good afternoon to you, Minister.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764670 289 En 2026-06-23T17:22:35 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=13957&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=13957&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Two things and one question, if I may. Firstly, the £1 bus fare. I'm really pleased to see that included. Just a reminder, it was a Welsh Liberal Democrat initiative in the budget deal with Labour, and I am really pleased to see that it is continuing. It has been really successful. Secondly, it's really great to see all the initiatives looking to tackle child poverty included. I'm really looking forward to hearing detail about Cynnal. We know that in Scotland, 100,000 children have been lifted out of child poverty due to their child payment. We know that 40 per cent of nought to four-year-olds here in Wales are living in poverty, so I am really pleased to see that some action is going to be taken there. But we know that poverty is linked to other things. It's not just about a payment—it's about housing, it's about infrastructure as well. Wales surely needs to look at its borrowing powers. We know that in Scotland, they can borrow up to £3 billion, but Wales can only borrow up to £150 million. Will you be taking that forward for the next budget? Diolch yn fawr. Dau beth ac un cwestiwn, os caf i. Yn gyntaf, y tocyn bws £1. Rwy'n falch iawn o weld hwnnw'n cael ei gynnwys. Dim ond i'ch atgoffa, roedd yn fenter gan y Democratiaid Rhyddfrydol Cymreig yn y cytundeb cyllideb gyda Llafur, ac rwy'n falch iawn o weld ei bod yn parhau. Mae wedi bod yn llwyddiannus iawn. Yn ail, mae'n wirioneddol wych gweld yr holl fentrau sy'n ceisio mynd i'r afael â thlodi plant yn cael eu cynnwys. Rwy'n edrych ymlaen yn fawr at glywed manylion am Cynnal. Fe wyddom ni fod 100,000 o blant yn yr Alban wedi cael eu codi allan o dlodi plant oherwydd eu taliad plant. Fe wyddom ni fod 40 y cant o blant pedair oed yma yng Nghymru yn byw mewn tlodi, felly rwy'n falch iawn o weld y bydd rhywfaint o weithredu yn hynny o beth. Ond fe wyddom ni fod tlodi yn gysylltiedig â phethau eraill. Nid yw'n ymwneud â thaliad yn unig—mae'n ymwneud â thai, mae'n ymwneud â seilwaith hefyd. Mae angen i Gymru edrych ar ei phwerau benthyca. Fe wyddom ni y gallan nhw fenthyca hyd at £3 biliwn yn yr Alban, ond dim ond hyd at £150 miliwn y gall Cymru fenthyca. A fyddwch chi'n rhoi sylw i hynny yn y gyllideb nesaf? Diolch yn fawr. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764673 290 Cy 2026-06-23T17:23:35 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=14017&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=14017&l=en 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Diolch i chi, a chydnabyddiaeth lwyr am eich rôl chi fel Aelod yn y Senedd ddiwethaf, yn gweithio ar y cyd â'r Llywodraeth i gyflwyno teithio bws am £1 i bobl ifanc. Mae wedi bod, mae'n ymddangos, yn gynllun llwyddiannus iawn, a dyna pam mae'r Llywodraeth yma wedi'i pherswadio i barhau â'r cynllun yna. Yn yr un modd, y gydnabyddiaeth gennych chi am yr angen yna i edrych am fesurau sydd yn mynd i helpu Llywodraeth a'n helpu ni fel cymdeithas i daclo tlodi plant. Mae'r gwaith sydd wedi cychwyn yn waith cynnar, ond mae e'n waith sydd eisiau mynd i'r afael â thlodi plant. Ond fel ŷch chi'n ei ddweud, mae yna nifer o agweddau sydd yn mynd i sicrhau bod plant yn cael eu codi allan o dlodi, ac nid jest taliad uniongyrchol yw hynny.  Sonioch chi am dai. Wrth gwrs, mae £20 miliwn o gyllid cyfalaf yn y gyllideb yma ar gyfer buddsoddi mewn tai newydd, tai cymdeithasol newydd. Wedyn, o ran y pwynt wnaethoch chi ar y diwedd, yr hyn sydd yn ein galluogi ni fel Llywodraeth i fod yn fwy blaengar, i anelu hyd yn oed yn uwch yn sut rŷn ni'n defnyddio'r bunt Gymreig i ddelifro gwasanaethau'n well ac i fuddsoddi mwy yng Nghymru, yw os ydyn ni'n cael mwy o hyblygrwydd ar y pwerau yna, ar fenthyg yn enwedig. Mae'r setliad ariannol sydd gyda ni, y setliad ffisgal yna sydd gyda ni gyda Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol, angen ei ddiwygio. Dyw nifer fawr o'r pwerau sydd eisoes ar waith yn yr Alban ddim ar gael at bwrpas sefydlu cyllideb fel hyn heddiw. Felly, bydd y drafodaeth a gychwynnais i yr wythnos diwethaf gyda Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys, pan gwrddais i â hi, ar yr anghenion i fynd i'r afael â nifer o'r materion yma—sydd ddim yn faterion datganoli enfawr, maen nhw'n bethau rhwydd i'w hadnabod ac mae yna werth penodol o fod yn eu cyflawni nhw—yn parhau gyda Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol. Pwy a ŵyr, efallai bydd digwyddiadau'r diwrnod diwethaf yma'n arwain at well canlyniadau na'r hyn rŷn ni wedi ei weld dros y blynyddoedd diwethaf. Thank you, and full recognition of your role as a Member in the last Senedd, working collaboratively with the Government to introduce the £1 bus fares for young people. It appears to be a very successful scheme, and that's why this Government has been persuaded to continue with that scheme. In the same way, the recognition from you of that need to look at measures that are going to help the Government and us as a society to tackle child poverty. The work that has started is early work, but it’s work that needs to tackle child poverty. But as you said, there are a number of different elements that will ensure that children are lifted out of child poverty, and it's not just about a direct payment. You mentioned housing. Of course, there is £20 million of capital funding in this budget for investing in new housing, new social housing. Then, on the point that you made at the end, what does allow us as the Government to be more progressive, to aim even higher in how we use the Welsh pound to deliver services better and to invest more in Wales is, if we have more flexibility in terms of those borrowing powers in particular. The fiscal settlement that we have with the UK Government needs to be reformed. A great number of powers that are already in place in Scotland aren't available in terms of our budgetary purposes today here. So, the discussion that I started with the Chief Secretary to the Treasury, when I met her, on the need to tackle many of these issues—which aren't huge devolved issues, they are easy to identify and there is specific value in delivering them—will continue with the UK Government. And who knows, maybe the events of the last few days will lead to better outcomes than what we've seen over recent years. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764633 291 Cy 2026-06-23T17:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=14102&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=14102&l=en 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764634 292 Cy 2026-06-23T17:26:18 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=14180&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=14180&l=en 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Yr olaf ond un, Kiera Marshall. The last but one, Kiera Marshall. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764636 293 En 2026-06-23T17:26:23 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=14185&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=14185&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera Diolch. I'm so glad to see the Government taking childcare seriously and providing it with the funding it needs and deserves. Parents across Wales are struggling with the impossible costs of childcare. I spoke the other week about my own search for childcare for my daughter, costing around £75 per day, and then only this week did I hear of one place charging £105 for childcare per day—that's £525 a week. The median weekly pay in Cardiff is only around £610. That's an impossible choice for a huge proportion of my constituents and people all across Wales. So, not only does this Government's commitment to childcare provision tackle the cost of living and bring benefits to the economy, but childcare is a public good. Children are a public good; we need future generations. People in Wales cannot feel like they can't have children or families because of the level of severe wealth inequality facing people in Wales. I'm really glad to see the £55 million allocated in this supplementary budget to build capacity. I do wonder if the Minister could share with me what assessment has been made as to how this investment will benefit our economy. Diolch. Rwy'n falch iawn o weld y Llywodraeth yn cymryd gofal plant o ddifrif ac yn darparu'r cyllid y mae ei angen ac mae'n ei haeddu. Mae rhieni ledled Cymru yn ei chael yn anodd gyda chostau amhosibl gofal plant. Soniais i yr wythnos o'r blaen fy mod wedi bod yn chwilio fy hun am ofal plant ar gyfer fy merch, sy'n costio tua £75 y dydd, ac yna dim ond yr wythnos hon y clywais am un lle yn codi £105 am ofal plant y dydd—hynny yw £525 yr wythnos. Dim ond tua £610 yw'r cyflog wythnosol canolrifol yng Nghaerdydd. Mae hynny'n ddewis amhosibl i gyfran enfawr o fy etholwyr a phobl ledled Cymru. Felly, nid yn unig mae ymrwymiad y Llywodraeth hon i ddarparu gofal plant yn mynd i'r afael â'r costau byw ac yn dod â buddion i'r economi, ond mae gofal plant er budd y cyhoedd. Mae plant er budd y cyhoedd; mae angen cenedlaethau'r dyfodol arnom. Ni all pobl yng Nghymru deimlo na allant gael plant neu deuluoedd oherwydd lefel yr anghydraddoldeb cyfoeth difrifol sy'n wynebu pobl yng Nghymru. Rwy'n falch iawn o weld y £55 miliwn a ddyrannwyd yn y gyllideb atodol hon i greu capasiti. Tybed a allai'r Gweinidog rannu gyda mi pa asesiad sydd wedi'i wneud ynghylch sut y bydd y buddsoddiad hwn o fudd i'n heconomi. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764639 294 En 2026-06-23T17:27:30 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=14252&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=14252&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Thank you for outlining the benefit and the good that will come from the £55 million on extending the childcare provision that's outlined in this supplementary budget. As you've outlined very clearly, childcare costs are a disincentive for people to be in the workplace. We need to have a more vibrant economy in Wales, and in order to enable us to do that we need more people taking part in that economy and contributing to creating wealth. Childcare is good for the children too—that is something I've heard the Minister talk about often. Multiple studies show that improved access to affordable childcare supports higher employment, particularly among parents and carers, helping more people to enter work and increase their hours. There is a serious job of work that this Government wants to do to make the lives of young families easier, tackle their cost-of-living pressures and enable them to contribute to the economy for the wider public good, as you described it. I'm really pleased that we are able to put additional funding into this and to develop our full childcare policy as we roll that out over the next three years. Diolch am amlinellu'r budd a'r da a ddaw o'r £55 miliwn ar ymestyn y ddarpariaeth gofal plant a amlinellir yn y gyllideb atodol hon. Fel yr ydych chi wedi amlinellu'n glir iawn, mae costau gofal plant yn atal pobl rhag mynd i'r gweithle. Mae angen i ni fod ag economi fwy bywiog yng Nghymru, ac er mwyn ein galluogi i wneud hynny mae angen mwy o bobl yn cymryd rhan yn yr economi honno ac yn cyfrannu at greu cyfoeth. Mae gofal plant yn dda i'r plant hefyd—mae hynny'n rhywbeth rydw i wedi clywed y Gweinidog yn sôn amdano yn aml. Mae sawl astudiaeth yn dangos bod gwell mynediad at ofal plant fforddiadwy yn cefnogi cyflogaeth uwch, yn enwedig ymhlith rhieni a gofalwyr, gan helpu mwy o bobl i fynd i waith a chynyddu eu horiau. Mae tasg o waith difrifol y mae'r Llywodraeth hon eisiau ei gwneud i wneud bywydau teuluoedd ifanc yn haws, mynd i'r afael â'u pwysau costau byw a'u galluogi i gyfrannu at yr economi er lles y cyhoedd ehangach, fel y gwnaethoch chi ei ddisgrifio. Rwy'n falch iawn ein bod ni'n gallu rhoi cyllid ychwanegol i hyn ac i ddatblygu ein polisi gofal plant llawn wrth i ni gyflwyno hynny dros y tair blynedd nesaf. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764641 295 Cy 2026-06-23T17:28:56 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=14338&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=14338&l=en 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Ac yn olaf, Jason O'Connell. And finally, Jason O'Connell. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764643 296 En 2026-06-23T17:29:01 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=14343&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=14343&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 12158 12158 Jason O'Connell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12158 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12158 O'Connell, Jason Diolch, Lywydd. Minister, thank you for your statement. It is pretty clear to us today that Plaid Cymru have raided Wales's capital emergency fund, putting our economy's resilience at risk. You said today in your statement that you believe you have a mandate from the people of Wales for this, but I don't recall that being discussed prior to the election. You will recall, however, just how vague Plaid Cymru were on their costings prior to the election. Despite repeated calls subsequent to that, we still don't know the cost of your flagship policies, so any mandate, I'm afraid, is wafer thin. In the past few years, major storms have swept through Wales and lives have been ruined, businesses have been lost and jobs have been lost as a result. Instead of building on the £121 million that you had at the final budget, Plaid have left just £3 million in case of emergencies, without going into the Wales reserve. This money isn't for Plaid's ideological projects, it's for the protection of Wales during an emergency event. Pontypridd Cynon Merthyr residents in my constituency have been flooded time and time again. So, Minister, if Wales faces another disastrous storm this winter, will you meet the affected constituents to tell them that you've spent the money specifically earmarked for resilience and recovery and for the protection of Wales? Will you tell them face to face that you've spent that elsewhere? Can you guarantee that if a national disaster or pandemic hit tomorrow you have left Welsh finances strong enough to survive it? Diolch. Diolch, Lywydd. Weinidog, diolch am eich datganiad. Mae'n eithaf amlwg i ni heddiw fod Plaid Cymru wedi cynnal cyrch ar gronfa argyfwng cyfalaf Cymru, gan beryglu gwydnwch ein heconomi. Fe ddywedoch chi heddiw yn eich datganiad eich bod yn credu bod gennych fandad gan bobl Cymru ar gyfer hyn, ond nid wyf yn cofio hynny'n cael ei drafod cyn yr etholiad. Byddwch yn cofio, fodd bynnag, pa mor amwys oedd Plaid Cymru ar eu costau cyn yr etholiad. Er gwaethaf galwadau dro ar ôl tro ar ôl hynny, nid ydym yn gwybod cost eich polisïau blaenllaw, felly mae unrhyw fandad, rwy'n ofni, yn hynod o denau. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, mae stormydd mawr wedi ysgubo trwy Gymru ac mae bywydau wedi eu difetha, busnesau wedi eu colli a swyddi wedi eu colli o ganlyniad i hynny. Yn hytrach nag ategu'r £121 miliwn a oedd gennych yn y gyllideb derfynol, mae'r Blaid wedi gadael dim ond £3 miliwn rhag ofn y bydd argyfwng, heb fynd i gronfa wrth gefn Cymru. Nid yw'r arian yma ar gyfer prosiectau ideolegol y Blaid, ond ar gyfer amddiffyn Cymru yn ystod digwyddiad brys. Mae trigolion Pontypridd Cynon Merthyr yn fy etholaeth i wedi dioddef llifogydd dro ar ôl tro. Felly, Weinidog, os bydd Cymru'n wynebu storm drychinebus arall dros y gaeaf, a wnewch chi gwrdd â'r etholwyr yr effeithir arnynt i ddweud wrthyn nhw eich bod wedi gwario'r arian sydd wedi'i glustnodi'n benodol ar gyfer gwydnwch ac adferiad ac ar gyfer amddiffyn Cymru? A fyddwch chi'n dweud wrthyn nhw wyneb yn wyneb eich bod wedi ei wario mewn mannau eraill? Allwch chi warantu, os bydd trychineb neu bandemig cenedlaethol yn taro yfory, eich bod wedi gadael cyllid Cymru yn ddigon cryf i'w oroesi? Diolch. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764653 297 En 2026-06-23T17:30:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=14402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=14402&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764679 298 Cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 I Daeth y Llywydd (Huw Irranca-Davies) i’r Gadair. The Llywydd (Huw Irranca-Davies) took the Chair. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764657 299 En 2026-06-23T17:30:35 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=14437&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=14437&l=cy 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin For the avoidance of doubt and for the public record, this budget that was published at 10 o'clock this morning has a balance of £246 million unallocated resource and £29 million [correction: £29,000] <a class="footnoteLink" href="#C765136">FootnoteLink</a> unallocated general capital. That provides us with the flexibility to meet all the in-year pressures and possible events that you've doomed about and what this Government needs to do, and we're confident that this budget can deliver for the people of Wales. Er mwyn osgoi amheuaeth ac er mwyn ei roi ar y cofnod cyhoeddus, mae gan y gyllideb hon a gyhoeddwyd am 10 o'r gloch y bore yma falans o £246 miliwn o adnoddau heb eu dyrannu a £29 miliwn [cywiriad: £29,000] <a class="footnoteLink" href="#C765136">FootnoteLink</a> o gyfalaf cyffredinol heb ei ddyrannu. Mae hynny'n rhoi'r hyblygrwydd i ni ysgwyddo'r holl bwysau a'r digwyddiadau posibl yn ystod y flwyddyn yr ydych wedi'u codi bwganod yn eu cylch a'r hyn y mae angen i'r Llywodraeth hon ei wneud, ac rydym yn hyderus y gall y gyllideb hon gyflawni ar gyfer pobl Cymru. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764658 300 Cy 2026-06-23T17:31:10 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=14472&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=14472&l=en 260623-7 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Cyllideb Atodol Gyntaf 2026-27 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: The First Supplementary Budget 2026-27 C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr iawn, Weinidog Cabinet dros Gyllid. Thank you very much, Cabinet Minister for Finance. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764661 301 Cy 2026-06-23T17:31:14 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=14476&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=14476&l=en 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Rydyn ni'n symud nawr i eitem 6, datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: cyflawni ein blaenoriaethau—lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal, Mabon ap Gwynfor. We now move to item 6, a statement by the Cabinet Minister for Health and Care: delivering on our priorities—reducing waiting times and strengthening primary care. I call on the Cabinet Minister for Health and Care, Mabon ap Gwynfor. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764662 302 Cy 2026-06-23T17:31:34 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=14496&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=14496&l=en 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 Cabinet Minister for Health and Care Y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal ap Gwynfor, Mabon Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Yn fy natganiad cyntaf yn y Siambr hon ychydig wythnosau yn ôl, mi wnes i nodi’n glir fod angen gweithredu beiddgar a radical i greu system iechyd a gofal cryf, gwydn a llewyrchus. Mewn nifer o feysydd, dwi’n gwybod nad ydyn ni ar hyn o bryd yn y sefyllfa yr ydyn ni eisiau bod ynddi. Dwi'n rhannu rhwystredigaeth pobl ledled Cymru sy'n dyheu am weld gwasanaethau iechyd yn gweithio'n well iddyn nhw. Dylai tueddiadau diweddar sy'n dangos lleihad yn hyder y cyhoedd yn yr NHS, ein sefydliad cenedlaethol mwyaf gwerthfawr, fod yn rhybudd clir i ni i gyd. Ond, yn wahanol i rai pleidiau gwleidyddol eraill, mi ydw i'n credu yn yr NHS, ac mi allaf i roi sicrwydd i bobl Cymru fod gennyn ni, fel Llywodraeth newydd, y syniadau, y penderfyniad a'r cynlluniau i droi'r llanw ac adfer ein gwasanaeth iechyd gwerthfawr i'w briod le fel trysor mae'r genedl yn falch ohono. Mae ein hymrwymiad uchelgeisiol ni ar gyfer y 100 diwrnod cyntaf yn dangos yr egni newydd sy’n gyrru ein cenhadaeth adnewyddu. Mae'n gosod y sylfeini ar gyfer cyflawni'r newid gwirioneddol a chyflym y mae pobl Cymru yn gofyn amdano ac yn haeddu ei weld. Er gwaethaf yr heriau, dwi'n falch heddiw o gael rhannu'r wybodaeth ddiweddaraf am y cynnydd sydd wedi'i wneud yn barod. Mae gennyn ni ffordd hir o'n blaenau, ond rydyn ni'n cymryd camau pwrpasol, ac mi allaf i addo y bydd yr egni yr ydyn ni'n ei ddangos ar hyn o bryd yn parhau drwy gydol tymor y Senedd yma. Thank you very much, Llywydd. When I made my first statement in this Siambr a couple of weeks ago, I noted clearly that we needed bold, radical action to create a strong, resilient and thriving health and care system. In a number of areas, we know that we are not where we want to be right now. I share the frustrations of people across Wales who yearn to see health services working better for them. Recent trends showing waning public confidence in the NHS, our most treasured national institution, should be a wake-up call for all of us. But, unlike certain other political parties, I believe in the NHS, and I can reassure the people of Wales that we, as a new Government, have the ideas, the determination and the plans to turn things around and to restore our precious health service to its rightful place as the pride of our nation. Our ambitious commitments for the first 100 days embody the new energy that drives our mission of renewal. They provide the foundations for delivering the real and rapid change that the people of Wales want and deserve to see. Despite the challenges, I am pleased today to share an update on the progress already made. We have a long road ahead, but we are making purposeful strides, and I can guarantee that the energy that we are showing now will continue throughout this Senedd term. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764666 303 En 2026-06-23T17:33:09 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=14591&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=14591&l=cy 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Cutting waiting times, treating those who have waited the longest and putting the system on a sustainable footing for the future is my immediate priority. I have been absolutely clear that short-term action alone will not deliver the lasting improvement to health and care that is needed. For too long, the answer has been to solve the issue right in front of us, and the issues facing us in the future have been ignored. Llywydd, to meet those challenges, services must modernise and transform. Emphasis must shift away from hospital first to more care in the community that supports people to stay well at home for longer. But this must necessarily go hand in hand with immediate action to address the significant waiting list backlog we inherited from the previous administration. Last week, I announced that £145 million will be made available this year for targeted action on waiting times. One hundred million pounds of this allocation will support activity to bring down the longest waits within a matter of months and make sustained progress on our pledge to reduce the overall backlog to pre-pandemic levels by the end of this Senedd term. It is underpinned by a new, more strategic approach compared with previous years, designed to embed best practice on managing elective care demand on a more sustainable basis. The remaining £45 million is being invested in our longer term solution of developing dedicated surgical capacity, including up to 10 surgical hubs, by the end of this Senedd term. Expanding capacity, together with a reset of pathways that ensures patients are seen sooner, will continue to make clear inroads in reducing the longest waits for care and avoiding those in the future. We're giving the NHS the tools to ensure that long waits, for so long a looming shadow over our health and care system, are finally consigned to the history books. However, we must also treat the root cause of the issues in health and care. Demand and complexity are rising, and health inequalities are widening. Demographic changes over the coming decades will bring their own challenges. The crisis of now will continue to be the crisis of the future if we don't act boldly to stem that flow. Llywydd, prevention, early intervention and care closer to home are fundamental to people living healthier lives, and sustainable health and care services now and in the long term. Success will be that fewer people require hospital admission or treatment in the first place, not a reduced number of occupied beds or shorter waiting lists alone. Rehabilitation must be central to that shift, supporting people to recover, maintain independence and live well at home. Last week, the Prif Weinidog and I brought together NHS system leaders to discuss how we will make the shift of resources from secondary to primary care real. There was great energy, commitment and a collective understanding that a continuation of our current approach will not bring about the change I and the public expect. The evidence is clear that this shift is crucial to a sustainable NHS. Simply put, the contours of the health and care landscape continue to reflect the needs of yesterday, rather than being truly aligned with those of today and tomorrow. For too long, progress has not happened, and instead, the proportion of NHS funding going into those services has continued to fall. I've made clear to health boards that change must happen now, and this is where we have replaced the warm words of previous years with decisive action, by immediately establishing a clear and measurable target for health boards to manage their resources in a way that better supports and strengthens care in the community. I've set out the challenge to all health boards that they must deliver an increase in proportion of funding going into primary care by 0.5 per cent each year from 2027 onwards, and I expect to see their plans on how they will achieve and maintain this swiftly. To strengthen system leadership and bring energy to the shift, we've committed to open recruitment for a pan-Wales director of out-of-hospital services, and work is under way to scope this new role. Work is also under way with our partners to scope a review of how GP services are funded. This will determine if the current approach properly reflects workload, population need and practice pressures. I'm particularly conscious, as someone who represents a largely rural constituency, that rural communities are particularly disadvantaged by a lack of access to GP services, and I'm determined to tackle this. I will write to NHS chairs and all summit attendees, providing an update on our areas of priority, and we'll task the community by design transformation programme with making these priorities a practical reality. We all recognise the challenge ahead, and whilst it would be easy to ruminate about all the reasons that we have not been successful in the past, I'm determined that we will collectively move forward. Gostwng amseroedd aros, trin y rhai sydd wedi aros hiraf a rhoi'r system ar sail gynaliadwy ar gyfer y dyfodol yw fy mlaenoriaeth uniongyrchol. Rwyf wedi bod yn gwbl glir na fydd gweithredu tymor byr ar ei ben ei hun yn cyflawni'r gwelliant parhaol i iechyd a gofal sydd ei angen. Am yn rhy hir, yr ateb oedd datrys y broblem yn syth o'n blaenau, ac mae'r materion sy'n ein hwynebu yn y dyfodol wedi eu hanwybyddu. Lywydd, er mwyn ymdrin â'r heriau hynny, rhaid i wasanaethau foderneiddio a thrawsnewid. Rhaid symud y pwyslais i ffwrdd o ysbyty yn gyntaf i fwy o ofal yn y gymuned sy'n cefnogi pobl i aros yn iach gartref am gyfnod hirach. Ond rhaid i hyn o reidrwydd fynd law yn llaw â gweithredu ar unwaith i fynd i'r afael â'r ôl-groniad sylweddol ar y rhestrau aros a etifeddwyd gennym o'r weinyddiaeth flaenorol. Yr wythnos diwethaf, cyhoeddais y bydd £145 miliwn ar gael eleni ar gyfer gweithredu wedi'i dargedu ar amseroedd aros. Bydd can miliwn o bunnoedd o'r dyraniad hwn yn cefnogi gweithgarwch i ostwng yr arosiadau hiraf o fewn ychydig fisoedd a gwneud cynnydd parhaus ar ein haddewid i leihau'r ôl-groniad cyffredinol i lefelau cyn y pandemig erbyn diwedd tymor y Senedd hwn. Mae wedi'i danategu gan ddull newydd, mwy strategol o'i gymharu â blynyddoedd blaenorol, wedi'i gynllunio i ymgorffori arfer gorau ar reoli galw am ofal dewisol ar sail fwy cynaliadwy. Mae'r £45 miliwn sy'n weddill yn cael ei fuddsoddi yn ein datrysiad tymor hwy o ddatblygu capasiti llawfeddygol pwrpasol, gan gynnwys hyd at 10 canolfan lawfeddygol, erbyn diwedd tymor hwn y Senedd. Bydd ehangu capasiti, ynghyd ag ailosod llwybrau sy'n sicrhau bod cleifion yn cael eu gweld yn gynt, yn parhau i wneud cynnydd clir o ran lleihau'r aros hiraf am ofal ac osgoi'r rheini yn y dyfodol. Rydyn ni'n rhoi'r offer i'r GIG sicrhau bod arosiadau hir, sydd wedi bod yn gysgod mor hir dros ein system iechyd a gofal, yn rhywbeth ar gyfer y llyfrau hanes yn unig, o'r diwedd. Fodd bynnag, mae'n rhaid i ni hefyd drin achos sylfaenol y problemau mewn iechyd a gofal. Mae galw a chymhlethdod yn cynyddu, ac mae anghydraddoldebau iechyd yn ehangu. Bydd newidiadau demograffig dros y degawdau nesaf yn dod â'u heriau eu hunain. Bydd yr argyfwng nawr yn parhau i fod yn argyfwng y dyfodol os nad ydym yn gweithredu'n feiddgar i atal y llif hwnnw. Lywydd, mae atal, ymyrraeth gynnar a gofal yn agosach at adref yn hanfodol er mwyn bod pobl yn byw bywydau iachach, a bod gennym wasanaethau iechyd a gofal cynaliadwy nawr ac yn yr hirdymor. Llwyddiant fydd bod angen triniaeth neu eu derbyn i'r ysbyty yn y lle cyntaf ar lai o bobl, nid llai o welyau a rhywun ynddynt neu restrau aros byrrach yn unig. Rhaid i adsefydlu fod yn ganolog i'r newid hwnnw, gan gefnogi pobl i wella, cynnal annibyniaeth a byw'n dda gartref. Yr wythnos diwethaf, daeth y Prif Weinidog a minnau ag arweinwyr system y GIG at ei gilydd i drafod sut y byddwn yn gwireddu'r newid adnoddau o ofal eilaidd i ofal sylfaenol. Roedd llawer o egni, ymrwymiad a dealltwriaeth ar y cyd na fydd parhad â'n dull presennol yn dod â'r newid yr wyf i a'r cyhoedd yn ei ddisgwyl. Mae'r dystiolaeth yn glir bod y newid hwn yn hanfodol er mwyn bod y GIG yn gynaliadwy. Yn syml, mae ffurf y dirwedd iechyd a gofal yn parhau i adlewyrchu anghenion ddoe, yn hytrach na bod wedi'u halinio yn wirioneddol â rhai heddiw ac yfory. Am yn rhy hir, nid oes cynnydd wedi digwydd, ac yn hytrach, mae cyfran cyllid y GIG sy'n mynd i'r gwasanaethau hynny wedi parhau i ostwng. Rwyf wedi ei gwneud yn glir i fyrddau iechyd bod yn rhaid i newid ddigwydd nawr, a dyma lle rydym wedi disodli geiriau cynnes y blynyddoedd blaenorol â chamau gweithredu penderfynol, trwy sefydlu targed clir a mesuradwy ar unwaith i fyrddau iechyd reoli eu hadnoddau mewn ffordd sy'n cefnogi ac yn cryfhau gofal yn y gymuned yn well. Rwyf wedi nodi'r her i bob bwrdd iechyd bod yn rhaid iddynt gyflawni cynnydd o 0.5 y cant bob blwyddyn o 2027 ymlaen, ac rwy'n disgwyl gweld eu cynlluniau ar sut y byddant yn cyflawni a chynnal hyn yn gyflym. Er mwyn cryfhau arweinyddiaeth y system a dod ag egni i'r newid, rydym wedi ymrwymo i recriwtio cyfarwyddwr gwasanaethau y tu allan i'r ysbyty ar gyfer Cymru gyfan, ac mae gwaith ar y gweill i lunio cwmpas y rôl newydd hon. Mae gwaith hefyd ar y gweill gyda'n partneriaid i lunio cwmpas adolygiad o sut y mae gwasanaethau meddygon teulu yn cael eu hariannu. Bydd hyn yn penderfynu a yw'r dull presennol yn adlewyrchu'n briodol llwyth gwaith, angen y boblogaeth a phwysau ar bractisiau. Rwy'n arbennig o ymwybodol, fel rhywun sy'n cynrychioli etholaeth wledig i raddau helaeth, bod cymunedau gwledig dan anfantais benodol oherwydd diffyg mynediad at wasanaethau meddygon teulu, ac rwy'n benderfynol o fynd i'r afael â hyn. Byddaf yn ysgrifennu at gadeiryddion y GIG a phawb fydd yn yr uwchgynhadledd, gan roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ein meysydd blaenoriaeth, a byddwn yn rhoi tasg i'r rhaglen drawsnewid gymunedol drwy ddyluniad i wneud y blaenoriaethau hyn yn realiti ymarferol. Rydym i gyd yn cydnabod yr her sydd o'n blaenau, ac er y byddai'n hawdd cnoi cil ar yr holl resymau nad ydym wedi bod yn llwyddiannus yn y gorffennol, rwy'n benderfynol y byddwn yn symud ymlaen gyda'n gilydd. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764667 304 En 2026-06-23T17:35:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=14702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=14702&l=cy 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764677 305 Cy 2026-06-23T17:38:36 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=14918&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=14918&l=en 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Lywydd, mae'r trawsnewidiad rydyn ni ei eisiau ac angen ei weld yn dibynnu ar weithlu cryf a gwydn, efo'r adnoddau yn y llefydd iawn. Y staff sy'n gweithio ar draws y maes iechyd a gofal yw'r ased mwyaf gwerthfawr sydd gennym ni. Nhw sy'n gweithio'n ymroddedig bob dydd i ddarparu'r gofal o safon uchel y mae pobl yn ei haeddu. Heb unrhyw amheuaeth, dyw'r NHS yn ddim byd heb ei luoedd o staff. Mae'n rhaid i ni eu grymuso a'u cefnogi nhw i wneud eu gwaith, ac mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr bod llif parhaus o sgiliau ac adnoddau yn mynd i mewn i'r system ar gyfer y dyfodol. Mi wnes i nodi'n glir yn y Siambr yma fy mod i am weld camau'n cael eu cymryd i ymateb i'r heriau sy'n wynebu graddedigion wrth geisio dod o hyd i waith yng Nghymru ar hyn o bryd, a fy mod i am weld y problemau hynny'n cael eu hosgoi yn y dyfodol. Mae'n rhaid i ni sicrhau bod y cyfoeth o dalent rydyn ni'n ei feithrin yng Nghymru yn cael ei gadw yma ar gyfer Cymru. Yr wythnos diwethaf, fe ddes i â phartneriaid allweddol at ei gilydd, gan gynnwys Addysg a Gwella Iechyd Cymru, cyflogwyr yr NHS ac addysgwyr. Roedd yr uwchgynhadledd yn canolbwyntio ar nodi camau gweithredu ar unwaith, a rhai mwy hirdymor, i helpu graddedigion i gael swyddi. Mae hyn yn cynnwys archwilio cyfleoedd ar draws ystod ehangach o leoliadau, gan sicrhau bod y cynlluniau gweithlu yn parhau i fod yn gynaliadwy. Mae'r adborth o'r uwchgynhadledd wrthi'n cael ei roi at ei gilydd a bydd swyddogion yn rhannu hwn efo fi cyn bo hir, gan gadw ffocws clir ar nodi'r camau ymarferol nesaf i'w cymryd i yrru'r gwaith gweithredu yn ei flaen. Mae'n hanfodol cynnal cyflymder wrth gyflawni holl ymrwymiadau ehangach y 100 diwrnod, ac rydyn ni eisoes yn gwneud cynnydd sylweddol yn gyflym mewn nifer o feysydd, gan gynnwys goruchwyliaeth genedlaethol o berfformiad yr NHS, strategaeth ddigidol newydd ar gyfer iechyd a gofal a chynllun canser cenedlaethol. Efo'i gilydd, mi fydd y camau hyn, a'r ymrwymiadau ehangach a wnaethom i'r cyhoedd yn ein maniffesto, yn sicrhau bod momentwm yn y broses gyflawni ac yn cadw'r ffocws ar adeiladu poblogaeth iachach a gwasanaethau mwy modern, effeithiol a chynaliadwy ar gyfer y dyfodol. Diolch. Llywydd, the transformational change that we want and need to see depends on a strong and resilient workforce with resources in the right places. Staff working across health and care are the most valuable asset that we have. They work with dedication each day to deliver the high-quality care that people deserve. It is undeniable that the NHS is nothing without its legions of staff. We must empower and support them to do their work, and we must ensure that there is a continuous pipeline of skills and resources going into the system for the future. I noted clearly in this Chamber that I wanted to see action being taken in response to the challenges faced by graduates seeking employment in Wales now, and that I want to see those issues being avoided in the future. We must ensure that the wealth of talent that we nurture in Wales is retained here for Wales. Last week, I brought together key partners, including Health Education and Improvement Wales, NHS employers and educators. The summit focused on identifying both immediate and longer term actions to support graduates into employment. These include exploring opportunities across a broader range of settings, while ensuring that workforce plans remain sustainable. The feedback from the summit is currently being put together and officials will share this with me shortly, with a clear focus on identifying the next practical steps to be taken to drive the implementation forward. It is vital that we maintain pace in delivering on all wider 100-day commitments, and we're already making significant progress at pace in a number of areas, including national oversight of NHS performance, a new digital strategy for health and care and a national cancer plan. Together, these actions, and the wider commitments that we made to the public in our manifesto, will ensure that there is momentum in delivery and a sustained focus on building a healthier population and more modern, effective and sustainable services for the future. Thank you. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764648 306 Cy 2026-06-23T17:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=15002&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=15002&l=en 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764655 307 En 2026-06-23T17:40:58 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=15060&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=15060&l=cy 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 8585 8585 James Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James Can I thank the Cabinet Minister for his statement? There is very little in the statement, I think, that anyone would disagree with—with its principle. We all want shorter waiting lists, better access to GPs, care closer to home, stronger prevention, better use of digital technology, and a workforce that is properly supported. But the problem is that patients across Wales have heard these promises time and time before. What they need now is delivery. And I also gently say to the Cabinet Minister that he should be careful with the suggestion that other parties do not believe in the NHS. We all value the NHS and the principles that it's founded on. The issue is not whether we believe in it, but whether this Welsh Plaid Cymru Government is prepared to reform it, challenge poor performance and ensure that money reaches the front line and is not stuck in back-office functions. The statement refers to £145 million for waiting times. Can the Cabinet Minister confirm today how much will each health board receive, what specialities will be prioritised and what measurable reductions will patients expect to see within the next six months? Because you and the First Minister have said that two-year waits will disappear within a matter of months. You've had a number of opportunities to respond to that, and I still don't think we've received a reply. On surgical hubs, I welcome the direction of travel, but, again, we need the detail. Where will these hubs be located? When will the first one be operational? And how will the Government ensure that rural patients are not left travelling even further for treatment? And can he confirm today how much he estimates they will actually cost? Because £40 million of capital won't go very far. The Cabinet Minister also talks about shifting resources into primary and community care, but the 0.5 per cent annual increase does not begin until 2027. And I ask: why is the Government waiting until then, when GP access is already a major problem? In rural areas, where many people in this Chamber represent, people are struggling to get appointments, practices are under pressure and patients are often travelling long distances for basic care. And I'll give you another opportunity today: when you sat on the Health and Social Care Committee, you endorsed all the recommendations that the committee put forward to improve GP access in Wales. So, I'll give you the opportunity today: will you today accept all those recommendations and not reject a single one of them? Because you were one of the founding Members who put them forward. Can the Cabinet Minister also explain how the shift from secondary to primary care will be delivered without destabilising already stretched hospitals? And can he tell me what discussions has he had with health boards about this plan? Moving care closer to home is the right ambition, but it cannot just mean transferring pressures from one part of the system to another without the workforce, funding and infrastructure in place to deliver it. On workforce, the statement refers to summits, feedback and, yes, the usual plans and next steps, but graduates and NHS staff need more than meetings—what they need is concrete action. So, will this Government commit to publishing that workforce plan this side of Christmas that matches the training places to actual jobs here in Wales? And I hope it'll be soon, and I hope we don't get the reply, 'It will be coming in a matter of months.' Finally, the statement refers to national oversight and performance, so will the Cabinet Minister confirm whether this means real accountability for health boards that fail to deliver, and whether Ministers will intervene earlier when performance is not good enough or when they're not listening to what you have told them? And if executives are not delivering the change that you want to see, will you then bring forward a regulatory change here to allow you more direct intervention when senior managers fail to deliver on your asks and priorities? Because what we see, Cabinet Minister, is that patients do not need more warm words here in Wales; they need those GP appointments, they need operations, they need cancer treatment and diagnostics and social care packages that deliver on time. So, I do welcome the ambition because we do share some common ground on how we want to change the NHS, but we need to see actual, real delivery. We can't have more plans, we can't have more strategies. People need to see real investment and real changes now. And if you could answer my questions, I would greatly appreciate it. Diolch, Presiding Officer. A gaf i ddiolch i'r Gweinidog Cabinet am ei ddatganiad? Ychydig iawn sydd yn y datganiad, rwy'n credu, y byddai unrhyw un yn anghytuno ag ef—â'i egwyddor. Rydyn ni i gyd eisiau rhestrau aros byrrach, gwell mynediad at feddygon teulu, gofal yn agosach at adref, atal cryfach, gwell defnydd o dechnoleg ddigidol, a gweithlu sy'n cael ei gefnogi'n briodol. Ond y broblem yw bod cleifion ledled Cymru wedi clywed yr addewidion hyn dro ar ôl tro o'r blaen. Yr hyn sydd ei angen arnyn nhw nawr yw cyflawni. Ac rwy'n dweud hefyd yn garedig wrth Weinidog y Cabinet y dylai fod yn ofalus wrth awgrymu nad yw pleidiau eraill yn credu yn y GIG. Rydyn ni i gyd yn gwerthfawrogi'r GIG a'r egwyddorion y mae'n seiliedig arnynt. Nid a ydym yn credu ynddo yw'r broblem, ond a yw Llywodraeth Plaid Cymru Cymru yn barod i'w ddiwygio, herio perfformiad gwael a sicrhau bod arian yn cyrraedd y rheng flaen ac nad yw'n sownd mewn swyddogaethau swyddfa gefn. Mae'r datganiad yn cyfeirio at £145 miliwn ar gyfer amseroedd aros. A all y Gweinidog Cabinet gadarnhau heddiw faint y bydd pob bwrdd iechyd yn ei dderbyn, pa arbenigeddau fydd yn cael eu blaenoriaethu a pha ostyngiadau mesuradwy y bydd cleifion yn disgwyl eu gweld o fewn y chwe mis nesaf? Oherwydd rydych chi a'r Prif Weinidog wedi dweud y bydd arosiadau dwy flynedd o hyd yn diflannu o fewn mater o fisoedd. Rydych chi wedi cael nifer o gyfleoedd i ymateb i hynny, ac nid wyf yn credu ein bod wedi cael ateb. Ar ganolfannau llawfeddygol, rwy'n croesawu cyfeiriad y teithio, ond, unwaith eto, mae angen y manylion arnom. Ble bydd y canolfannau hyn wedi'u lleoli? Pryd fydd yr un cyntaf yn weithredol? A sut bydd y Llywodraeth yn sicrhau nad yw cleifion gwledig yn gorfod teithio hyd yn oed ymhellach am driniaeth? Ac a all ef gadarnhau heddiw faint mae'n amcangyfrif y byddant yn ei gostio mewn gwirionedd? Oherwydd ni fydd £40 miliwn o gyfalaf yn mynd yn bell iawn. Mae'r Gweinidog Cabinet hefyd yn sôn am symud adnoddau i ofal sylfaenol a chymunedol, ond nid yw'r cynnydd blynyddol o 0.5 y cant yn dechrau tan 2027. Ac rwy'n gofyn: pam mae'r Llywodraeth yn aros tan hynny, pan fo mynediad at feddygon teulu eisoes yn broblem fawr? Mewn ardaloedd gwledig, y mae llawer o bobl yn y Siambr hon yn eu cynrychioli, mae pobl yn cael trafferth cael apwyntiadau, mae practisiau dan bwysau ac mae cleifion yn aml yn teithio pellteroedd hir i gael gofal sylfaenol. Ac fe roddaf i gyfle arall i chi heddiw: pan oeddech chi'n eistedd ar y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol, fe wnaethoch chi gymeradwyo'r holl argymhellion a gyflwynwyd gan y pwyllgor i wella mynediad i feddygon teulu yng Nghymru. Felly, rhoddaf y cyfle i chi heddiw: a fyddwch chi heddiw yn derbyn yr holl argymhellion hynny a pheidio â gwrthod yr un ohonyn nhw? Oherwydd roeddech chi'n un o'r Aelodau sefydlu a'u cyflwynodd. A all y Gweinidog Cabinet hefyd esbonio sut y bydd y newid o ofal eilaidd i ofal sylfaenol yn cael ei gyflawni heb ansefydlogi ysbytai sydd eisoes dan bwysau? Ac a all ddweud wrthyf pa drafodaethau y mae wedi'u cael gyda byrddau iechyd am y cynllun hwn? Symud gofal yn agosach at adref yw'r uchelgais cywir, ond ni all ond olygu trosglwyddo pwysau o un rhan o'r system i'r ran arall heb y gweithlu, y cyllid a'r seilwaith i'w gyflawni. O ran y gweithlu, mae'r datganiad yn cyfeirio at uwchgynadleddau, adborth ac, ie, y cynlluniau arferol a'r camau nesaf, ond mae angen mwy na chyfarfodydd ar raddedigion a staff y GIG—yr hyn sydd ei angen arnyn nhw yw camau gweithredu pendant. Felly, a fydd y Llywodraeth hon yn ymrwymo i gyhoeddi'r cynllun gweithlu hwnnw cyn y Nadolig sy'n paru'r lleoedd hyfforddi â swyddi gwirioneddol yma yng Nghymru? Ac rwy'n gobeithio y bydd yn fuan, ac rwy'n gobeithio na fyddwn ni'n cael yr ateb, 'Bydd yn dod mewn mater o fisoedd.' Yn olaf, mae'r datganiad yn cyfeirio at oruchwyliaeth a pherfformiad cenedlaethol, felly a wnaiff y Gweinidog Cabinet gadarnhau a yw hyn yn golygu atebolrwydd gwirioneddol i fyrddau iechyd sy'n methu â chyflawni, ac a fydd Gweinidogion yn ymyrryd yn gynharach pan nad yw perfformiad yn ddigon da neu pan nad ydynt yn gwrando ar yr hyn rydych chi wedi'i ddweud wrthyn nhw? Ac os nad yw swyddogion gweithredol yn cyflawni'r newid rydych chi am ei weld, a fyddwch chi wedyn yn cyflwyno newid rheoleiddiol yma i ganiatáu i chi ymyrryd yn fwy uniongyrchol pan fydd uwch reolwyr yn methu â chyflawni eich gofynion a'ch blaenoriaethau? Oherwydd yr hyn rydyn ni'n ei weld, Gweinidog Cabinet, yw nad oes angen mwy o eiriau cynnes ar gleifion yma yng Nghymru; mae angen yr apwyntiadau meddyg teulu hynny, mae angen llawdriniaethau arnyn nhw, mae angen triniaeth canser a diagnosteg a phecynnau gofal cymdeithasol sy'n cyflawni ar amser. Felly, rwy'n croesawu'r uchelgais oherwydd rydyn ni'n rhannu rhywfaint o dir cyffredin ar sut rydyn ni am newid y GIG, ond mae angen i ni weld cyflawni gwirioneddol, go iawn. Allwn ni ddim bod â mwy o gynlluniau, allwn ni ddim bod â mwy o strategaethau. Mae angen i bobl weld buddsoddiad go iawn a newidiadau go iawn nawr. Ac os gallech chi ateb fy nghwestiynau, byddwn i'n gwerthfawrogi'n fawr. Diolch, Lywydd. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764663 308 En 2026-06-23T17:45:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=15302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=15302&l=cy 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764665 309 En 2026-06-23T17:45:22 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=15324&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=15324&l=cy 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Thank you very much. Llywydd, the Member says that he agrees with my proposal and the ideas put forward, so I look forward to seeing the Member and his colleagues supporting the supplementary budget when it comes to a vote in order to ensure that we can deliver on this, because I agree with the Member that delivery is what we need to see. The Member says once again, re-emphasises, the importance of the NHS and claims that his party also supports the NHS. However, just to remind Members in this Siambr, Nigel Farage, the leader of his party, has said that he does not want the NHS to be funded from taxation. How else does the Member propose to fund the NHS in Wales? I don’t know. We value the NHS. We know that it should be paid for via taxation and it will remain free at the point of delivery under a Plaid Cymru Government and to the future. Now, on the points raised about the elective care hubs and the waiting lists plan, this isn’t a plan put together by me as a politician, by us as politicians. The Member will know, Llywydd, that Professor Jon Barry of the Royal College of Surgeons argued for this many years ago. Clinicians have argued for this plan for many years. We are putting in practice and in place plans put forward by clinicians. This is clinically led. Where that money will go, how much each will cost and where they will be placed will be decided upon clinical advice. That’s why we are bringing together an expert group of clinicians and experts in the field in order to advise us on this. Llywydd, the Member referred to the summit about primary care and our demand for the shift of 0.5 per cent into primary care. May I remind the Member, on the 0.5 per cent shift into primary care, that primary care isn’t just GPs. Primary care is far more than GPs. That’s why we need to see that shift, because it’s in primary care that we can ensure that we’ve got the multidisciplinary teams and that we can get people seen earlier so that they don’t eventually go on to waiting lists. And finally, regarding the graduate summit, yes, it was a very effective and worthwhile summit, where some tangible plans came out of that summit. For instance, there was discussion about introducing a site pool concept, like they’ve done in Aneurin Bevan, so that we can roll that out across Wales to maximise places for graduates, ensuring that there are some places made available for some graduates for whom it might not really suit their current position, but allows them to get on to the ladder and then into a more relevant position, such as ensuring that there are technician roles being made available. On that workforce plan, as I have mentioned to the Member, Llywydd, previously, we will be delivering that high-level workforce plan in the autumn, a long way this side of Christmas, as is wished by the Member. Diolch yn fawr iawn. Lywydd, mae'r Aelod yn dweud ei fod yn cytuno â fy nghynnig a'r syniadau a gyflwynwyd, felly edrychaf ymlaen at weld yr Aelod a'i gyd-Aelodau yn cefnogi'r gyllideb atodol pan ddaw i bleidlais er mwyn sicrhau y gallwn ni gyflawni hyn, oherwydd rwy'n cytuno â'r Aelod mai cyflawni yw'r hyn y mae angen i ni ei weld. Mae'r Aelod yn dweud unwaith eto, yn ail-bwysleisio, bwysigrwydd y GIG ac yn honni bod ei blaid hefyd yn cefnogi'r GIG. Fodd bynnag, i atgoffa Aelodau yn y Siambr, mae Nigel Farage, arweinydd ei blaid, wedi dweud nad yw am i'r GIG gael ei ariannu o drethiant. Sut arall mae'r Aelod yn bwriadu ariannu'r GIG yng Nghymru? Dydw i ddim yn gwybod. Rydym ni'n gwerthfawrogi'r GIG. Gwyddom y dylid talu amdano drwy drethiant a bydd yn parhau i fod yn rhad ac am ddim yn y man y caiff ei ddarparu o dan Lywodraeth Plaid Cymru ac yn y dyfodol. Nawr, ar y pwyntiau a godwyd am y canolfannau gofal dewisol a'r cynllun rhestrau aros, nid yw hwn yn gynllun a luniwyd gennyf fel gwleidydd, gennym ni fel gwleidyddion. Bydd yr Aelod yn gwybod, Lywydd, fod yr Athro Jon Barry o Goleg Brenhinol y Llawfeddygon wedi dadlau dros hyn flynyddoedd lawer yn ôl. Mae clinigwyr wedi dadlau dros y cynllun hwn ers blynyddoedd lawer. Rydym yn rhoi cynlluniau ar waith a gyflwynwyd gan glinigwyr. Mae hyn yn cael ei arwain yn glinigol. Bydd ble y bydd yr arian hwnnw'n mynd, faint fydd pob un yn ei gostio a ble y byddan nhw'n cael eu lleoli yn cael eu penderfynu ar gyngor clinigol. Dyna pam rydyn ni'n dod â grŵp arbenigol o glinigwyr ac arbenigwyr yn y maes at ei gilydd er mwyn ein cynghori ar hyn. Lywydd, cyfeiriodd yr Aelod at yr uwchgynhadledd am ofal sylfaenol a'n galwad i symud 0.5 y cant i ofal sylfaenol. A gaf i atgoffa'r Aelod, ar y newid o 0.5 y cant i ofal sylfaenol, nad meddygon teulu yn unig yw gofal sylfaenol. Mae gofal sylfaenol yn llawer mwy na meddygon teulu. Dyna pam mae angen i ni weld y newid hwnnw, oherwydd mewn gofal sylfaenol y gallwn ni sicrhau bod gennym y timau amlddisgyblaethol ac y gallwn ni gael pobl yn cael eu gweld yn gynt fel nad ydyn nhw'n mynd ymlaen i restrau aros yn y pen draw. Ac yn olaf, o ran yr uwchgynhadledd graddedigion, oedd, roedd hi'n uwchgynhadledd effeithiol a gwerth chweil, lle cyflwynwyd rhai cynlluniau diriaethol yn yr uwchgynhadledd honno. Er enghraifft, cafwyd trafodaeth ynglŷn â chyflwyno cysyniad cronfa safle, fel y maen nhw wedi gwneud yn Aneurin Bevan, fel y gallwn ni gyflwyno hynny ledled Cymru i elwa i'r eithaf ar leoedd i raddedigion, gan sicrhau bod rhai lleoedd ar gael i rai graddedigion nad ydynt yn gweddu iddyn nhw mewn gwirionedd, ond sy'n caniatáu iddyn nhw i gamu ar yr ysgol ac yna i mewn i swydd fwy perthnasol, megis sicrhau bod rolau technegydd ar gael. Ar y cynllun gweithlu hwnnw, fel yr wyf wedi sôn o'r blaen wrth yr Aelod, Lywydd, byddwn ni'n cyflawni'r cynllun gweithlu lefel uchel hwnnw yn yr hydref, ymhell cyn y Nadolig, fel y dymunir gan yr Aelod. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764672 310 En 2026-06-23T17:48:34 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=15516&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=15516&l=cy 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Skates, Ken I'd like to thank the Minister as well for his statement today. I'm interested in hearing some of the priorities, obviously, on reducing waiting times and strengthening primary care across Wales. Due to the hard work of the NHS staff and, of course, the previous Welsh Labour Government's £120 million investment in June of last year, we saw waiting lists falling month on month for more than nine months. That came to an end when the funding came to an end, so it demonstrates that that investment that is made works.  Now, the Plaid Cymru Government needs to confirm, with some urgency, I have to say, a date on eradicating two-year waits. We are hearing different time frames, and I think the public deserve to have honesty on this point. Now, in terms of surgical hubs, James Evans has already raised a number of important questions, and I repeat some of those questions. Where are the 10 hubs likely to be constructed? What is the planned capacity for each of those hubs? Who will determine where they are located? What’s the time frame for completing each of the 10? And most importantly, how are they going to be staffed? Because right now, NHS surgeons are scrubbed up, working flat out in our hospitals, doing operations every day. Now, in terms of primary care, you said that you'll secure agreement with the health boards that the proportion of their budgets devoted to primary care will increase by 0.5 per cent each year from 2027-28. So, what part of other NHS budgets will be cut to fund this? And has advice been sought, or indeed provided, by any of the unions over the plans to cut what I assume is secondary care, and most probably hospital care? Now, 0.5 per cent represents a significant sum in total. But, in monetary terms, can you confirm how much by 2030 you'll have taken from hospital care and put into primary care? You state as well that: 'Emphasis must shift from hospital first to more care in the community'. Now, that is precisely what Tory Ministers talked of 30 years ago now. I remember very clearly people like Virginia Bottomley talking about care in the community. Now, it was a great idea that failed because they didn't put money behind it. And so when they were closing mental illness units and talking of improving care provision by basing it in the community, what they were actually doing was cutting. It was blindingly obvious that that's what they were doing. And I really do fear that the mistake that was made by Tories in Westminster 30 years ago could be repeated here in Wales by the Plaid minority Government. So, how much more—how much more—will be spent on care in the community? Will it only be that 0.5 per cent? Because that will not shift the dial.  Betsi Cadwaladr is a major contributor to the waiting lists. And, last week, you said something to the effect of all options are on the table with dealing with Betsi Cadwaladr. You didn't answer the question I raised then, so I ask it again: is reorganisation on the table? And then, finally, you talk about prevention. So, by 2030, what condition—what condition—can you identify as the condition that you will reduce the most across Wales purely through preventative services? Will it be obesity, heart disease? Will it be depression? What will it be? And will you set targets for reductions in such conditions, targets relating to the work associated with prevention? Hoffwn i hefyd ddiolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad heddiw. Mae gen i ddiddordeb mewn clywed rhai o'r blaenoriaethau, yn amlwg, ar leihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol ledled Cymru. Oherwydd gwaith caled staff y GIG ac, wrth gwrs, buddsoddiad o £120 miliwn blaenorol Llywodraeth Lafur Cymru ym mis Mehefin y llynedd, gwelsom restrau aros yn gostwng fis ar ôl mis am fwy na naw mis. Daeth hynny i ben pan ddaeth y cyllid i ben, felly mae'n dangos bod y buddsoddiad hwnnw sy'n cael ei wneud yn gweithio.  Nawr, mae angen i Lywodraeth Plaid Cymru gadarnhau, gyda rhywfaint o frys, mae'n rhaid i mi ddweud, dyddiad ar gyfer dileu arosiadau dwy flynedd o hyd. Rydym yn clywed amserlenni gwahanol, ac rwy'n credu bod y cyhoedd yn haeddu gonestrwydd ar y pwynt hwn. Nawr, o ran canolfannau llawfeddygol, mae James Evans eisoes wedi codi nifer o gwestiynau pwysig, ac rwy'n ailadrodd rhai o'r cwestiynau hynny. Ble mae'r 10 canolfan yn debygol o gael eu hadeiladu? Beth yw'r capasiti arfaethedig ar gyfer pob un o'r canolfannau hynny? Pwy fydd yn penderfynu ble fyddan nhw cael eu lleoli? Beth yw'r amserlen ar gyfer cwblhau pob un o'r 10? Ac yn bwysicaf oll, sut maen nhw'n mynd i gael eu staffio? Oherwydd ar hyn o bryd, mae llawfeddygon y GIG sydd wedi paratoi trwy ymolchi'n lân, yn gweithio yn ein hysbytai, yn cynnal llawdriniaethau bob dydd. Nawr, o ran gofal sylfaenol, fe ddywedoch chi y byddwch chi'n sicrhau cytundeb gyda'r byrddau iechyd y bydd cyfran eu cyllidebau sy'n cael ei neilltuo i ofal sylfaenol yn cynyddu 0.5 y cant bob blwyddyn o 2027-28. Felly, pa ran o gyllidebau eraill y GIG fydd yn cael eu cwtogi i ariannu hyn? Ac a oes cyngor wedi ei geisio, neu yn wir wedi'i ddarparu, gan unrhyw un o'r undebau dros y cynlluniau i gwtogi'r hyn rwy'n tybio yw gofal eilaidd, ac yn fwyaf tebygol gofal mewn ysbytai? Nawr, mae 0.5 y cant yn cynrychioli cyfanswm sylweddol. Ond, yn nhermau ariannol, a allwch chi gadarnhau faint erbyn 2030 y byddwch chi wedi'i gymryd o ofal mewn ysbytai a'i roi mewn gofal sylfaenol? Rydych chi'n nodi hefyd: 'Rhaid symud y pwyslais i ffwrdd o ysbyty yn gyntaf i fwy o ofal yn y gymuned'.  Nawr, dyna'n union yr oedd Gweinidogion Torïaidd yn sôn amdano 30 mlynedd yn ôl bellach. Rwy'n cofio'n glir iawn pobl fel Virginia Bottomley yn sôn am ofal yn y gymuned. Nawr, roedd yn syniad gwych a fethodd oherwydd na wnaethon nhw roi arian y tu ôl iddo. Ac felly pan oedden nhw'n cau unedau salwch meddwl ac yn sôn am wella darpariaeth gofal trwy ei leoli yn y gymuned, yr hyn yr oedden nhw'n ei wneud mewn gwirionedd oedd cwtogi. Roedd yn gwbl amlwg mai dyna beth oedden nhw'n ei wneud. Ac rwy'n ofni y gallai'r camgymeriad a wnaed gan y Torïaid yn San Steffan 30 mlynedd yn ôl gael ei ailadrodd yma yng Nghymru gan Lywodraeth leiafrifol Plaid Cymru. Felly, faint yn fwy—faint yn fwy—fydd yn cael ei wario ar ofal yn y gymuned? Dim ond y 0.5 y cant hwnnw? Oherwydd ni fydd hwnnw'n symud y deial. Mae Betsi Cadwaladr yn gyfrannwr sylweddol i'r rhestrau aros. A'r wythnos diwethaf, fe ddywedoch chi rywbeth tebyg i bod pob opsiwn yn cael ei ystyried wrth ddelio â Betsi Cadwaladr. Wnaethoch chi ddim ateb y cwestiwn a godais bryd hynny, felly rwy'n ei ofyn eto: a yw ad-drefnu yn cael ei ystyried? Ac yna, yn olaf, rydych chi'n sôn am atal. Felly, erbyn 2030, pa gyflwr—pa gyflwr—allwch chi ei nodi fel y cyflwr y byddwch chi'n ei leihau fwyaf ledled Cymru trwy wasanaethau ataliol yn unig? A fydd yn ordewdra, clefyd y galon? A fydd yn iselder? Beth fydd e? Ac a fyddwch chi'n gosod targedau ar gyfer lleihau cyflyrau o'r fath, targedau sy'n ymwneud â'r gwaith sy'n gysylltiedig ag atal? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764668 311 En 2026-06-23T17:50:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=15602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=15602&l=cy 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764675 312 En 2026-06-23T17:52:30 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=15752&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=15752&l=cy 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon So, the Member raises a number of important points, which have been exercised many times in the public sphere over the last couple of weeks. So, I will take this opportunity to answer once again some of the points that have been raised with me in various formats—on the media, online, and in the Siambr.  The Member asks about the funding that we've got, and compares the funding that we're putting forward to the funding put forward by his previous Government. Yes, the numbers might sound the same. So, the previous Government put in £100 million to £120 million last year. We're putting in £145 million this year. So, a litre of premium milk costs about the same as a litre of petrol, but you wouldn't put petrol on your cereal in the morning, would you? You wouldn't put milk in your car. The way that we're spending the money is completely different. The fact that you say—. The Member says, Llywydd, that the funding put forward by the previous Government shows that it was working. In actual fact, the numbers that we had this month on waiting lists show that the previous plan actually wasn't working, because the numbers went back up again, because it was that sticking-plaster approach. The previous Government didn't put in anything in the system to stop it from happening again. Now, the numbers are frightening. The number of people that will hit a two-year wait next year, if nothing is done, is 88,000 people coming through the system. So, unless we do something to stem that flow early on, we will see more people on two-year waits. That's why we're putting this money in to getting those 2,000 plus down—3,000 as it is now—in the short term, and stemming that flow, making sure we've got diagnostics in place, making sure that we identify and validate the pathways early on so that people don't reach that point and don't suffer needlessly on waiting lists.  And the Member asks about where these hubs will be placed. Absolutely. I visited, incidentally, Prince Philip Hospital, the Princess of Wales Hospital—there's a lot of royalty around our hospitals in Wales for some reason—and the Neath Port Talbot hospital, where they've got hubs based there, and they worked within the system. They ensured that they moved the workforce to suit the demands of the day so that they could prepare in advance. That was a better, more efficient way of working. That's what we're proposing now, a more efficient use of our theatre spaces, more efficient use of our workforce. And the decision on where the hubs will be placed and what works will be carried out in each will be clinically led. I reiterate this is not a political decision—this is a medically led, clinically led decision, where the expert group will advise us. And finally, the question on Betsi Cadwaladr. As I've said numerous times—. He was asking about reorganisation. First of all, I think we need to clarify what the definition of 'reorganisation' is, but nothing is off the table. They are now on watch. We need to make sure that they deliver over the next two years. That's what we've said. I've had conversations and meetings with the chief executive and with the chair, making sure that they understand this Government will not stand for this any longer. They have to take control and they have to deliver improved outcomes, or things will change. Felly, mae'r Aelod yn codi nifer o bwyntiau pwysig, sydd wedi eu hailadrodd sawl gwaith yn y sffêr gyhoeddus dros yr wythnosau diwethaf. Felly, byddaf yn manteisio ar y cyfle hwn i ateb unwaith eto rai o'r pwyntiau sydd wedi'u codi gyda mi ar wahanol fformatau—ar y cyfryngau, ar-lein, ac yn y Siambr.  Mae'r Aelod yn gofyn am y cyllid sydd gennym ni, ac yn cymharu'r cyllid rydyn ni'n ei gynnig â'r cyllid a gyflwynwyd gan ei Lywodraeth flaenorol. Ydy, efallai bod y rhifau'n swnio'r un fath. Felly, rhoddodd y Llywodraeth flaenorol £100 miliwn i £120 miliwn i mewn y llynedd. Rydyn ni'n rhoi £145 miliwn i mewn eleni. Felly, mae litr o laeth premiwm yn costio tua'r un peth â litr o betrol, ond fyddech chi ddim yn rhoi petrol ar eich grawnfwyd yn y bore, fyddech chi? Fyddech chi ddim yn rhoi llaeth yn eich car. Mae'r ffordd rydyn ni'n gwario'r arian yn hollol wahanol. Mae'r ffaith eich bod chi'n dweud—. Mae'r Aelod yn dweud, Lywydd, fod y cyllid a gyflwynwyd gan y Llywodraeth flaenorol yn dangos ei fod yn gweithio. Mewn gwirionedd, mae'r niferoedd a gawsom y mis hwn ar restrau aros yn dangos nad oedd y cynllun blaenorol yn gweithio mewn gwirionedd, oherwydd aeth y niferoedd yn ôl i fyny eto, oherwydd y dull plastr glynu hwnnw oedd e. Wnaeth y Llywodraeth flaenorol ddim rhoi unrhyw beth yn y system i'w atal rhag digwydd eto. Nawr, mae'r niferoedd yn frawychus. Nifer y bobl a fydd yn cyrraedd arhosiad o ddwy flynedd y flwyddyn nesaf, os na fydd unrhyw beth yn cael ei wneud, yw 88,000 o bobl sy'n dod trwy'r system. Felly, oni bai ein bod ni'n gwneud rhywbeth i atal y llif hwnnw yn gynnar, byddwn ni'n gweld mwy o bobl yn aros dwy flynedd. Dyna pam rydyn ni'n rhoi'r arian hwn i mewn i gael y 2,000 a mwy hynny i lawr—3,000 fel y mae nawr—yn y tymor byr, ac atal y llif hwnnw, gwneud yn siŵr bod gennym ni ddiagnosteg ar waith, gwneud yn siŵr ein bod ni'n nodi ac yn dilysu'r llwybrau yn gynnar fel nad yw pobl yn cyrraedd y pwynt hwnnw ac nad ydyn nhw'n dioddef yn ddiangen ar restrau aros.  Ac mae'r Aelod yn gofyn ble bydd y canolfannau hyn yn cael eu lleoli. Yn sicr. Gyda llaw, ymwelais ag Ysbyty'r Tywysog Philip, Ysbyty Tywysoges Cymru—mae yna lawer o frenhiniaeth o gwmpas ein hysbytai yng Nghymru am ryw reswm—ac ysbyty Castell-nedd Port Talbot, lle mae ganddyn nhw ganolfannau yno, ac roedden nhw'n gweithio o fewn y system. Roedden nhw'n sicrhau eu bod yn symud y gweithlu i weddu i ofynion y dydd fel y gallent baratoi ymlaen llaw. Roedd hynny'n ffordd well, fwy effeithlon o weithio. Dyna beth rydyn ni'n ei gynnig nawr, defnydd mwy effeithlon o'n mannau theatr, defnydd mwy effeithlon o'n gweithlu. A bydd y penderfyniad ar ble bydd y canolfannau'n cael eu lleoli a pha waith fydd yn cael ei wneud ym mhob un yn cael ei arwain yn glinigol. Rwy'n ailadrodd nad penderfyniad gwleidyddol yw hwn—mae hwn yn benderfyniad meddygol, a arweinir yn glinigol, lle bydd y grŵp arbenigol yn ein cynghori. Ac yn olaf, y cwestiwn ar Betsi Cadwaladr. Fel rydw i wedi dweud sawl gwaith—. Roedd e'n gofyn am ad-drefnu. Yn gyntaf oll, rwy'n credu bod angen i ni egluro beth yw diffiniad 'ad-drefnu', ond does dim byd nad yw'n cael ei ystyried. Maen nhw bellach ar wyliadwriaeth. Mae angen i ni wneud yn siŵr eu bod yn cyflawni dros y ddwy flynedd nesaf. Dyna beth rydyn ni wedi'i ddweud. Rwyf wedi cael sgyrsiau a chyfarfodydd gyda'r prif weithredwr a gyda'r cadeirydd, gan wneud yn siŵr eu bod yn deall na fydd y Llywodraeth hon yn sefyll dros hyn mwyach. Mae'n rhaid iddyn nhw gymryd rheolaeth ac mae'n rhaid iddyn nhw gyflawni canlyniadau gwell, neu bydd pethau'n newid. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764637 313 En 2026-06-23T17:55:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=15902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=15902&l=cy 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764646 314 En 2026-06-23T17:56:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=15962&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=15962&l=cy 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 4787 4787 Peter Fox AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4787 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4787 Fox, Peter Thank you, Cabinet Minister, for your statement. Of course, I welcome extra funding to drive down waiting times, but I'm concerned that this alone won't be sufficient when we're looking at all of the problems the Welsh NHS is facing, and I know you would agree with that. I say this as we have seen a marked increase in patients waiting over two years for treatment, and I'm especially concerned then that Betsi Cadwaladr, for instance, despite having received significant funds from Welsh Government to tackle its waiting list for several years, makes up a third of the patients waiting over a year for treatment and two thirds of the patients waiting more than two years. Therefore, Minister, are you confident then that this funding strategy will help to drive down waiting times in Betsi Cadwaladr? Because if it's not going to do it there, it's not going to really deal with our problem. Turning to accident and emergency waiting times, again we see a slight decrease in the figures, to 64 per cent, of people being seen within four hours. However, this figure decreases substantially when looking at major emergency departments, where just over half of patients are waiting less than four hours. When the Royal College of Emergency Medicine reports that over 1,000 people died waiting over 12 hours for treatment in 2025, we know there is an urgent problem to be tackled. Cabinet Minister, you have made cutting corridor care a key part of your pledges to Wales. How will this funding be used to free up more bed space in Welsh hospitals? That's something I think we all need to know. And turning to accident and emergency, in my constituency we have just one hospital, the Grange, to serve an A&E for 600,000 people, a fifth of the Welsh population. Nearly 1,200 people were waiting over 12 hours to be seen at the hospital in May. So, Minister, do you agree with me that it's a ridiculous situation to have just one A&E to serve such a wide area and, as such, we should reopen A&E units in hospitals such as the Royal Gwent in Newport? Turning to cancer, while cancer survival rates have recovered to pre-pandemic levels, this is essentially a levelling off from 2019 after improvements in the early part of the century. Additionally, as we see from this month's cancer statistics, just over half of cancer patients are being treated within 62 days. Cabinet Minister, I'm concerned that the NHS is potentially losing ground on cancer rates. How will your approach ensure that more cancer patients receive vital treatment earlier so that they are able to live healthier, longer lives? In your statement this afternoon, you talk about recruiting a pan-Wales director for out-of-hospital services. Can you please elaborate on what you expect this role to deliver, and outline what you envisage the director's remit will be? And I'm pleased about your focus on prevention, as it is crucial, as we've all repeated—it's been said here many times today. A review of how GP surgeries are funded is welcome, especially as we have lost over 100 practices since 2012. Can you please outline how the Welsh Government is going to ease the pressure on GPs whilst also ensuring residents across Wales have timely access to a GP when they are in need? We know that extra pressure can be placed on hospitals because patients often do not know where they should be going to get the treatment, possibly going to minor injuries units for treatment when in fact they should be helped under the common ailment service instead. Signposting is key, Cabinet Minister, so what work will the Welsh Government do in this area? And finally, Cabinet Minister, I note there is much to say about the surgical hubs—yes, they are important—but my main concern is that the current NHS estate is crumbling. The fact that there is over £1 billion of maintenance backlogs that are deemed high or significant risks should send a shiver up all of our spines. How can we expect to drive down waiting lists if there are pigeons in clinical areas, closures of A&E departments because of disrupted water supply and roofs collapsing in hospitals? Therefore, what efforts are you making to support the NHS estate so that patients and staff can expect safe and clean hospitals? Diolch. Diolch, Weinidog Cabinet, am eich datganiad. Wrth gwrs, rwy'n croesawu cyllid ychwanegol i leihau amseroedd aros, ond rwy'n pryderu na fydd hyn ar ei ben ei hun yn ddigonol pan fyddwn yn edrych ar yr holl broblemau y mae GIG Cymru yn eu hwynebu, ac rwy'n gwybod y byddech chi'n cytuno â hynny. Rwy'n dweud hyn gan ein bod wedi gweld cynnydd sylweddol yn nifer y cleifion sy'n aros dros ddwy flynedd am driniaeth, ac rwy'n arbennig o bryderus wedyn bod Betsi Cadwaladr, er enghraifft, er ei bod wedi derbyn arian sylweddol gan Lywodraeth Cymru i fynd i'r afael â'i rhestr aros ers sawl blwyddyn, yn gyfrifol am draean y cleifion sy'n aros dros flwyddyn am driniaeth a dwy ran o dair o'r cleifion sy'n aros dros ddwy flynedd. Felly, Weinidog, a ydych chi'n hyderus felly y bydd y strategaeth ariannu hon yn helpu i leihau amseroedd aros yn Betsi Cadwaladr? Oherwydd os na fydd yn gwneud hynny yno, ni fydd yn delio â'n problem ni mewn gwirionedd. Gan droi at amseroedd aros damweiniau ac achosion brys, unwaith eto rydyn ni'n gweld gostyngiad bach yn y ffigurau, i 64 y cant, o bobl sy'n cael eu gweld o fewn pedair awr. Fodd bynnag, mae'r ffigwr hwn yn gostwng yn sylweddol wrth edrych ar adrannau brys mawr, lle mae ychydig dros hanner y cleifion yn aros llai na phedair awr. Pan fydd y Coleg Brenhinol Meddygaeth Frys yn adrodd bod dros 1,000 o bobl wedi marw yn aros dros 12 awr am driniaeth yn 2025, rydym yn gwybod bod problem frys i'w datrys. Weinidog Cabinet, rydych chi wedi gwneud lleihau gofal mewn coridorau yn rhan allweddol o'ch addewidion i Gymru. Sut bydd y cyllid hwn yn cael ei ddefnyddio i ryddhau mwy o leoedd gwely yn ysbytai Cymru? Mae hynny'n rhywbeth y mae angen i ni i gyd ei wybod, rwy'n credu. Ac o ran damweiniau ac achosion brys, yn fy etholaeth i dim ond un ysbyty, y Faenor, sydd gennym i wasanaethu damweiniau ac achosion brys ar gyfer 600,000 o bobl, un rhan o bump o boblogaeth Cymru. Roedd bron i 1,200 o bobl yn aros dros 12 awr i gael eu gweld yn yr ysbyty ym mis Mai. Felly, Weinidog, a ydych chi'n cytuno â mi ei bod yn sefyllfa chwerthinllyd i gael dim ond un adran damweiniau ac achosion brys i wasanaethu ardal mor eang ac, fel y cyfryw, dylem ailagor unedau damweiniau ac achosion brys mewn ysbytai fel Ysbyty Brenhinol Gwent yng Nghasnewydd? Gan droi at ganser, er bod cyfraddau goroesi canser wedi adfer i lefelau cyn y pandemig, mae hyn yn y bôn yn gwastatáu o 2019 ar ôl gwelliannau ar ddechrau'r ganrif. Yn ogystal â hyn, fel y gwelwn o ystadegau canser y mis hwn, mae ychydig dros hanner y cleifion canser yn cael eu trin o fewn 62 diwrnod. Weinidog Cabinet, rwy'n pryderu bod y GIG o bosibl yn colli tir ar gyfraddau canser. Sut bydd eich dull chi yn sicrhau bod mwy o gleifion canser yn derbyn triniaeth hanfodol yn gynt fel eu bod yn gallu byw bywydau iachach, hirach? Yn eich datganiad y prynhawn yma, rydych chi'n sôn am recriwtio cyfarwyddwr Cymru gyfan ar gyfer gwasanaethau y tu allan i'r ysbyty. Allwch chi ymhelaethu ar yr hyn rydych chi'n disgwyl i'r rôl hon ei gyflawni, ac amlinellu beth rydych chi'n rhagweld y bydd cylch gwaith y cyfarwyddwr? Ac rwy'n falch o'ch pwyslais ar atal, gan ei fod yn hanfodol, fel yr ydym ni i gyd wedi ailadrodd—mae wedi cael ei ddweud yma sawl gwaith heddiw. Croesewir adolygiad o sut mae meddygfeydd yn cael eu hariannu, yn enwedig gan ein bod wedi colli dros 100 o bractisiau ers 2012. Allwch chi amlinellu sut mae Llywodraeth Cymru yn mynd i leddfu'r pwysau ar feddygon teulu tra hefyd yn sicrhau bod trigolion ledled Cymru yn cael mynediad amserol at feddyg teulu pan fyddan nhw mewn angen? Gwyddom y gellir rhoi pwysau ychwanegol ar ysbytai oherwydd nad yw cleifion yn aml yn gwybod ble y dylen nhw fod yn mynd i gael y driniaeth, o bosibl yn mynd i unedau mân anafiadau am driniaeth pan mewn gwirionedd y dylid eu helpu o dan y gwasanaeth anhwylderau cyffredin yn lle hynny. Mae cyfeirio yn allweddol, Weinidog Cabinet, felly pa waith y bydd Llywodraeth Cymru yn ei wneud yn y maes hwn? Ac yn olaf, Weinidog Cabinet, rwy'n nodi bod llawer i'w ddweud am y canolfannau llawfeddygol—ydyn, maen nhw'n bwysig—ond fy mhrif bryder i yw bod ystad bresennol y GIG yn datgymalu. Dylai'r ffaith bod dros £1 biliwn o ôl-groniadau cynnal a chadw sy'n cael eu hystyried yn risgiau uchel neu sylweddol anfon ias i fyny asgwrn cefn pob un ohonom. Sut allwn ni ddisgwyl gostwng rhestrau aros os oes colomennod mewn ardaloedd clinigol, adrannau damweiniau ac achosion brys yn cau oherwydd tarfu ar y cyflenwad dŵr a thoeau yn cwympo mewn ysbytai? Felly, pa ymdrechion ydych chi'n eu gwneud i gefnogi ystad y GIG fel y gall cleifion a staff ddisgwyl ysbytai diogel a glân? Diolch. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764640 315 En 2026-06-23T18:00:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=16202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=16202&l=cy 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764644 316 En 2026-06-23T18:00:38 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=16240&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=16240&l=cy 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Llywydd, there were a number of very important points there raised by my former colleague on the health committee, and former Chair of the health committee, who clearly understands a lot of these things. The situation in Betsi Cadwaladr is unacceptable—absolutely, it is. There's no hiding away from that, and the health board has to take responsibility and drive improvements urgently. I'll be chairing a meeting of the board myself in July so that we can give clear leadership and a clear steer, and take control of the situation. Am I confident that we'll be able to drive down the waiting lists in Betsi Cadwaladr? Simply, 'yes'. I'm confident that we can do it across Wales because we've got the plan to do so, and making sure that it's sustainable for the long term. The same applies with emergency departments across Wales, and especially in parts of Betsi Cadwaladr—in Ysbyty Glan Clwyd, where I visited myself, to see the situation with corridor care. And the problem with corridor care, much as everything else that we've got problems with in the system, is that it's a symptom of a deeper, wider problem. It's not just to do with a lack of beds in the hospital, it's to do with a lack of support in that primary care setting and lack of access to community care when people need to leave the hospital. That leads me to the point about the pan-Wales director that we will put in place. And that will be the job of that pan-Wales director—to make sure that we co-ordinate across Wales, cutting down the boundaries between health boards and local authorities, between health boards and each other, so that we can get a more co-ordinated approach, ensuring that this is looked at holistically, in the round, so that people do get care in the community and get cared for earlier in the system at the primary care level. Again, cancer care is completely unacceptable. I've made that clear many times. That's why I know you agree with me on this. We will put forward a cancer plan for Wales—a comprehensive cancer plan that does answer these points and makes sure that people are seen earlier. We know that diagnostics are important. The earlier you diagnose someone, the better the chances of their improvement. That brings me to the final point about the estate. Yes, the NHS estate is crumbling, but there are problems specifically within capital expenditure for the waiting lists. That's why the finance Minister has said that we are putting forward £20 million for those capital programmes so that we do look at exactly those theatre spaces, those diagnostic machines that we need to improve in order to get better outcomes for people in Wales. Lywydd, codwyd nifer o bwyntiau pwysig iawn yn y fan yna gan fy nghyd-Aelod ar y pwyllgor iechyd, a chyn Gadeirydd y pwyllgor iechyd, sy'n amlwg yn deall llawer o'r pethau hyn. Mae'r sefyllfa yn Betsi Cadwaladr yn annerbyniol—yn sicr. Does dim cuddio oddi wrth hynny, ac mae'n rhaid i'r bwrdd iechyd gymryd cyfrifoldeb ac ysgogi gwelliannau ar frys. Byddaf yn cadeirio cyfarfod o'r bwrdd fy hun ym mis Gorffennaf fel y gallwn ni roi arweinyddiaeth glir a llywio clir, a chymryd rheolaeth o'r sefyllfa. Ydw i'n hyderus y byddwn ni'n gallu gostwng y rhestrau aros yn Betsi Cadwaladr? Yn syml, 'ydw'. Rwy'n hyderus y gallwn ni wneud hynny ledled Cymru oherwydd bod gennym y cynllun i wneud hynny, a gwneud yn siŵr ei fod yn gynaliadwy ar gyfer y tymor hir. Mae'r un peth yn wir gydag adrannau brys ledled Cymru, ac yn enwedig mewn rhannau o Betsi Cadwaladr—yn Ysbyty Glan Clwyd, yr ymwelais ag ef fy hun, i weld y sefyllfa gyda gofal mewn coridorau. A'r broblem gyda gofal mewn coridorau, yn debyg i bopeth arall y mae gennym broblemau â nhw yn y system, yw ei fod yn symptom o broblem ddyfnach, ehangach. Nid yw'n ymwneud â diffyg gwelyau yn yr ysbyty yn unig, mae'n ymwneud â diffyg cefnogaeth yn y lleoliad gofal sylfaenol hwnnw a diffyg mynediad at ofal cymunedol pan fydd angen i bobl adael yr ysbyty. Mae hynny'n fy arwain at y pwynt am y cyfarwyddwr Cymru gyfan y byddwn yn ei roi ar waith. A dyna fydd gwaith y cyfarwyddwr Cymru gyfan hwnnw—gwneud yn siŵr ein bod ni'n cydlynu ledled Cymru, gan dorri'r ffiniau rhwng byrddau iechyd ac awdurdodau lleol, rhwng byrddau iechyd a'i gilydd, fel y gallwn ni fod â dull mwy cydgysylltiedig, gan sicrhau bod hyn yn cael ei ystyried yn holistaidd, yn gyffredinol, fel bod pobl yn cael gofal yn y gymuned ac yn cael gofal yn gynharach yn y system ar lefel gofal sylfaenol. Unwaith eto, mae gofal canser yn gwbl annerbyniol. Rydw i wedi gwneud hynny'n glir sawl gwaith. Dyna pam rwy'n gwybod eich bod chi'n cytuno â mi ar hyn. Byddwn ni'n cyflwyno cynllun canser ar gyfer Cymru—cynllun canser cynhwysfawr sy'n ateb y pwyntiau hyn ac yn sicrhau bod pobl yn cael eu gweld yn gynharach. Gwyddom fod diagnosteg yn bwysig. Po gynharaf y byddwch chi'n rhoi diagnosis i rywun, y gorau yw'r siawns o'u gwella. Mae hynny'n dod â mi at y pwynt olaf am yr ystad. Ydy, mae ystad y GIG yn chwalu, ond mae problemau'n benodol o fewn gwariant cyfalaf ar gyfer y rhestrau aros. Dyna pam mae'r Gweinidog Cyllid wedi dweud ein bod ni'n cynnig £20 miliwn ar gyfer y rhaglenni cyfalaf hynny fel ein bod yn edrych ar yr union fannau theatr hynny, y peiriannau diagnostig hynny y mae angen i ni eu gwella er mwyn cael canlyniadau gwell i bobl yng Nghymru. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764649 317 Cy 2026-06-23T18:03:16 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=16398&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=16398&l=en 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch. Mae gennym bum Aelod arall sydd eisiau siarad. Rwy'n credu y gall pob un o'r Aelodau hynny gael eu cyfle, gydag ychydig o lwc. Felly, yn gyntaf, Gwyn Williams. Thank you. We have five other Members who wish to contribute. I think all of those Members may have an opportunity, with a little luck on our side. So, first of all, Gwyn Williams. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764654 318 En 2026-06-23T18:03:31 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=16413&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=16413&l=cy 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 5083 5083 Gwyn Williams https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5083 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn Diolch yn fawr, Lywydd. Diolch, Cabinet Minister. I welcome the statement today and the strong commitment to reducing waiting times. Seven hundred thousand people are on a waiting list for the NHS, and to expand on an analogy put forward by Mr Millar, the national health service in Wales is covered in so many layers of sticking plasters that at present, it resembles some form of Egyptian mummy. People across Wales desperately need a change in the way that we do things and I'm glad that a Plaid Cymru Government will deliver this. This work needs to be done correctly, guided by those with a deep understanding of the structures and the issues that are faced. Obviously, there's a pretty big declaration of interest here, in that I believe that clinicians, doctors, front-line staff are best placed to make these decisions. They know what the problems are and they know how to solve them. I am one, of course. I therefore welcome the establishment of your task and finish group, but does the Cabinet Minister agree with me that the implementation of the surgical hub programme has to be led by front-line clinical staff, by doctors, and clinically and expertly led? Thank you. Diolch. Diolch yn fawr, Lywydd. Diolch, Weinidog Cabinet. Rwy'n croesawu'r datganiad heddiw a'r ymrwymiad cryf i ostwng amseroedd aros. Mae saith can mil o bobl ar restr aros ar gyfer y GIG, ac i ehangu ar gymhariaeth a gyflwynwyd gan Mr Millar, mae'r gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru wedi'i orchuddio â chymaint o haenau o blastrau glynu fel ei fod ar hyn o bryd yn debyg i ryw fath o fymi o'r Aifft. Mae pobl ledled Cymru angen newid yn y ffordd yr ydym ni'n gwneud pethau ac rwy'n falch y bydd Llywodraeth Plaid Cymru yn cyflawni hyn. Mae angen gwneud y gwaith hwn yn gywir, wedi'i arwain gan y rhai sydd â dealltwriaeth ddofn o'r strwythurau a'r materion a wynebir. Yn amlwg, mae datganiad eithaf mawr o ddiddordeb yma, yn yr ystyr fy mod yn credu mai clinigwyr, meddygon, staff rheng flaen sydd yn y sefyllfa orau i wneud y penderfyniadau hyn. Maen nhw'n gwybod beth yw'r problemau ac maen nhw'n gwybod sut i'w datrys. Rwyf i'n un, wrth gwrs. Felly, rwy'n croesawu sefydlu eich grŵp gorchwyl a gorffen, ond a yw'r Gweinidog Cabinet yn cytuno â mi bod yn rhaid i weithrediad y rhaglen canolfannau llawfeddygol gael ei arwain gan staff clinigol rheng flaen, gan feddygon, yn glinigol ac yn arbenigol? Diolch.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764656 319 Cy 2026-06-23T18:04:40 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=16482&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=16482&l=en 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Diolch yn fawr iawn am hwnna. Lywydd, mae'r Aelod yn gwneud pwynt arbennig o bwysig—hynny ydy, mae'n dangos yn glir fod y mymi yn mynd i ailgodi ac yn mynd i gael ei aileni o dan Blaid Cymru. Ond y pwynt pwysig mae'n ei wneud ydy bod angen i ni gael mewnbwn clinigol yn hyn. Mae'n iawn i ni wrando ar wleidyddion o bob ochr i'r Siambr yma yn dadlau ac yn cyflwyno syniadau gwahanol am sut y mae mynd i'r afael â'r rhestrau aros, ond os nad ydyn ni'n rhoi'r farn glinigol, y profiad clinigol yna, yn ganolog i sut y mae mynd i'r afael â hyn, yna mi fyddwn ni'n methu unwaith eto. Dyna ran o'r broblem rydyn ni wedi ei gweld yn y gorffennol. Dyna pam yr wyf i, yr ydym ni, wedi gwneud yn siŵr mai clinigwyr sydd yn arwain ar hyn, mai nhw fydd yn ein cynghori ni, ac fe fyddwn ni'n gweithredu yn ôl eu cyngor doeth nhw. Thank you very much for that. Llywydd, the Member makes a particularly important point—that is to say that he clearly demonstrates that the mummy will be reborn under Plaid Cymru and will rise again. But the important point that he makes is that we do need to have clinical input in all of this. It's fine for us to listen to politicians from all sides of this Chamber putting ideas forward and making their case as to how to tackle waiting lists, but unless we get that clinical experience and the clinical views at the heart of how we tackle this, then we will fail once again. That's been part of the problem that we've seen in the past. That's why I, and why we, have ensured that it's clinicians that lead on this, that it's they who will advise us, and we will act according to their wisdom and advice. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764659 320 Cy 2026-06-23T18:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=16502&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=16502&l=en 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764671 321 En 2026-06-23T18:05:33 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=16535&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=16535&l=cy 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 12179 12179 Claire Archibald AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12179 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12179 Archibald, Claire Before I begin, I'd just like to put an interest in. Cabinet Secretary, in your statement you spoke about primary care and prevention and waiting lists. The part of primary care that was noticeably missing was NHS dentistry. From my own personal experience working in a dental surgery, and my daughter being a dental nurse, I have seen first-hand what the crisis looks like. I saw patients coming in desperate for care, begging to be put on the NHS list, even when that list was already so long that staff knew there was very little chance of them ever being seen. I saw emergency appointments being used to firefight people in severe pain, without the time or the capacity to deal with the problem. That does not help with prevention. I also saw the pressures on dentists themselves, the paperwork, the costs. For many practices, keeping NHS ongoing simply becomes unworkable. In your own manifesto, it says that only 44 per cent of people in Wales are able to access a dentist through the NHS. Cabinet Secretary, what are you going to do to reduce the waiting lists for patients in Wales, and how do you plan to stop NHS dentistry disappearing from our communities? I would also like to add, as a passionate NHS worker, I actually do care very deeply about the NHS. Cyn i mi ddechrau, hoffwn nodi buddiant. Ysgrifennydd Cabinet, yn eich datganiad fe wnaethoch chi sôn am ofal sylfaenol ac atal a rhestrau aros. Y rhan o ofal sylfaenol a oedd yn amlwg ar goll oedd deintyddiaeth y GIG. O fy mhrofiad personol fy hun yn gweithio mewn meddygfa ddeintyddol, a fy merch yn nyrs ddeintyddol, rwyf wedi gweld drosof fy hun sut olwg sydd ar yr argyfwng. Gwelais gleifion yn dod i mewn am ofal, yn erfyn am gael eu rhoi ar restr y GIG, hyd yn oed pan oedd y rhestr honno eisoes mor hir fel bod staff yn gwybod nad oedd llawer iawn o siawns iddyn nhw gael eu gweld. Gwelais apwyntiadau brys yn cael eu defnyddio i ymdrin â phobl mewn poen difrifol, heb yr amser na'r capasiti i ddelio â'r broblem. Nid yw hynny'n helpu gydag atal. Gwelais hefyd y pwysau ar ddeintyddion eu hunain, y gwaith papur, y costau. I lawer o bractisau, mae cadw'r GIG yn parhau yn dod yn anymarferol. Yn eich maniffesto eich hun, mae'n dweud mai dim ond 44 y cant o bobl yng Nghymru sy'n gallu cael mynediad at ddeintydd drwy'r GIG. Ysgrifennydd Cabinet, beth ydych chi'n mynd i'w wneud i leihau'r rhestrau aros ar gyfer cleifion yng Nghymru, a sut ydych chi'n bwriadu atal deintyddiaeth y GIG rhag diflannu o'n cymunedau? Hoffwn i hefyd ychwanegu, fel gweithiwr angerddol y GIG, fy mod mewn gwirionedd yn poeni yn ddwfn iawn am y GIG. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764674 322 En 2026-06-23T18:06:55 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=16617&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=16617&l=cy 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Thank you. The Member raises the point around dentistry. I know from my own experience, with my own casework in the constituency over the last five years, that it is clearly a problem. In fact, we receive a lot of letters from members of the public to the Government on dentistry. That's why we've said we need to look at how to deliver the new contract that has come into force, how we can review that and make sure that it works for people, because the previous contract that was in place didn't work. The health committee, as was, back in the pre-COVID period, argued that the contract wasn't working. The Government then didn't listen. Now we've got a new contract. It's embedding. There have been some teething problems, but we will be reviewing that. It's constantly reviewed at the moment, but we'll have a comprehensive review before the Christmas period, as we continue to review these things. In the meantime, of course, there's that dental access portal, where people can go onto in order to try to find the nearest dentist possible. But at the same time, it's not just a case of looking at the short term; we're looking at the long term. That's why we've promised to look at developing a dental school between Bangor and Aberystwyth. And we're looking at ways of increasing the number of hygienists that we've got in Wales, so that we do tackle that preventative agenda, because hygienists can help out in making sure that people's teeth are clean and well, and that problems don't develop into the future. Diolch. Mae'r Aelod yn codi'r pwynt ynghylch deintyddiaeth. Rwy'n gwybod o fy mhrofiad fy hun, gyda fy ngwaith achos fy hun yn yr etholaeth dros y pum mlynedd diwethaf, ei fod yn amlwg yn broblem. Mewn gwirionedd, rydym ni'n derbyn llawer o lythyrau gan aelodau o'r cyhoedd i'r Llywodraeth ar ddeintyddiaeth. Dyna pam rydyn ni wedi dweud bod angen i ni edrych ar sut i gyflawni'r contract newydd sydd wedi dod i rym, sut y gallwn adolygu hynny a gwneud yn siŵr ei fod yn gweithio i bobl, oherwydd nid oedd y contract blaenorol a oedd ar waith yn gweithio. Roedd y pwyllgor iechyd, fel yr oedd, yn dadlau, yn ôl yn y cyfnod cyn-COVID, nad oedd y contract yn gweithio. Ni wnaeth y Llywodraeth ar y pryd wrando. Nawr mae gennym gontract newydd. Mae'n ymwreiddio. Bu rhai problemau cychwynnol, ond byddwn ni'n adolygu hynny. Mae'n cael ei adolygu'n gyson ar hyn o bryd, ond bydd gennym adolygiad cynhwysfawr cyn cyfnod y Nadolig, wrth i ni barhau i adolygu'r pethau hyn. Yn y cyfamser, wrth gwrs, mae yna borth mynediad deintyddol, lle gall pobl fynd iddo i geisio dod o hyd i'r deintydd agosaf posibl. Ond ar yr un pryd, nid yw'n achos o edrych ar y tymor byr yn unig; rydyn ni'n edrych ar y tymor hir. Dyna pam rydyn ni wedi addo edrych ar ddatblygu ysgol ddeintyddol rhwng Bangor ac Aberystwyth. Ac rydyn ni'n edrych ar ffyrdd o gynyddu nifer y hylenwyr sydd gennym yng Nghymru, fel ein bod ni'n mynd i'r afael â'r agenda ataliol honno, oherwydd gall hylenwyr helpu i wneud yn siŵr bod dannedd pobl yn lân ac yn iach, ac nad oes problemau'n datblygu yn y dyfodol. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764676 323 Cy 2026-06-23T18:08:25 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=16707&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=16707&l=en 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 12186 12186 Beca Brown AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12186 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12186 Brown, Beca Diolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad heddiw yma. Rydyn ni'n gwybod, wrth gwrs, fod cymorth yn gweithio'n well pan fydd o ar gael yn gynnar ac yn agos, a dwi'n falch iawn o glywed y cynlluniau i wella gofal yn ein cymunedau. Tra bod llawer o eiriau cynnes wedi bod ar yr angen i symud gofal yn agosach at y gymuned gan y Llywodraeth flaenorol, mae'n dda clywed bod Llywodraeth Plaid Cymru yn cefnogi hyn gyda thargedau, disgwyliadau a chyfeiriadau clir. Mae'n bwysig bod yn glir efo'r rheini sy'n gweithio yn y sector, ac mae'r uwchgynhadledd a ddigwyddodd yr wythnos diwethaf yn gam pwysig a chadarnhaol yn hynny o beth. Felly, pa asesiad mae'r Llywodraeth wedi ei wneud ar y camau angenrheidiol ac effaith symud gofal i mewn i'r gymuned? Thank you to the Minister for his statement this afternoon. We know, of course, that support works better when it's available early and close to home, and I am very pleased to hear the plans to improve care in our communities. Whilst many warm words were spoken by the previous Government on the need to move care closer to the community, it is good to hear that the Plaid Cymru Government is supporting this with targets, expectations and clear directives. It is important that we are clear with those who work in the sector, and the summit that was held last week is an important and positive step forward in that regard. So, what assessment has the Government made of the necessary steps and the impact of moving care into the community? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764678 324 Cy 2026-06-23T18:09:13 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=16755&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=16755&l=en 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Lywydd, mae'r Aelod yn berffaith iawn i ddweud bod yna eiriau cynnes wedi cael eu dweud ers blynyddoedd, yn wir degawdau, ynghylch symud gwasanaethau i'r elfen gynradd. Yn wir, roedd yna Aelod Seneddol y darfu iddo gael ei ethol yn 1966 yng Nghaerfyrddin, ac un o'i areithiau cyntaf o yn y Senedd bryd hynny oedd dadlau dros ofal ataliol a chymunedol, ac yr ydyn ni'n dal i ddadlau am hynny heddiw. Ond, mae gennym ni Lywodraeth Plaid Cymru sy'n gweithredu ar hynny rŵan. Dyna pam yr wyf i wedi ei gwneud hi'n glir o'm disgwyliad i i'r byrddau iechyd i roi cynllun gerbron a fydd yn symud yr adnoddau, y 0.5 y cant yna, i fewn i'r elfen gynradd. Dwi'n disgwyl cael eu hadroddiadau ganddyn nhw er mwyn dangos sut maen nhw'n mynd i wneud hynny yn fuan. Felly, dyna sut fyddwn ni'n mesur ein llwyddiant ni, sef gwneud yn siŵr fod yr arian yna yn symud, fod mwy o wasanaethau yn y gymuned yn yr elfen gynradd, ac yna fod canlyniadau pobl yn gwella.    Llywydd, the Member is right to say that warm words have been spoken for many years, indeed many decades, about moving services to the primary element. Indeed, there was an MP who was elected in 1966 in Carmarthen, and one of his first speeches in Parliament at that time was in favour of preventative and community care, and we are still arguing for that now. But, we have a Plaid Cymru Government that is taking action on that now. That is why I have made clear my expectation to the health boards to put a plan before us that will move that 0.5 per cent of resources into the primary element. I expect reports from them to show how they are going to do that very soon. So, that's how we will be measuring our success, by ensuring that money is moving, that more primary care services are in the community, and that outcomes improve. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764603 325 Cy 2026-06-23T18:10:00 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=16802&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=16802&l=en 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764604 326 En 2026-06-23T18:10:17 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=16819&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=16819&l=cy 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Good evening, Minister. Thank you very much for the statement, and I'm really pleased to hear that you're focusing in part on rural healthcare and rural preventative services. I started the Siambr session asking the First Minister about Powys and our waiting times. Many of our patients are waiting for two years because of the cross-border concerns and that we have patients now no longer able to access hospitals across the English border, so the waiting times have increased. So, I'd like your response to that please. And secondly, on social care, again in Powys, in May, 111 people were in hospital, from Powys, who shouldn't have been there because of social care. So, could I ask you, on your pan-Wales director for out-of-hospital services, is that a role that's going to be looking at social care both before, hopefully, we have the need for people to go into hospital, and to get them out of hospital as well? Diolch yn fawr iawn. Noswaith dda, Weinidog. Diolch yn fawr iawn am y datganiad, ac rwy'n falch iawn o glywed eich bod chi'n canolbwyntio'n rhannol ar ofal iechyd gwledig a gwasanaethau ataliol gwledig. Dechreuais y sesiwn Siambr yn gofyn i'r Prif Weinidog am Bowys a'n hamseroedd aros. Mae llawer o'n cleifion yn aros am ddwy flynedd oherwydd y pryderon trawsffiniol a bod gennym gleifion bellach ddim yn cael mynd i ysbytai ar draws ffin Lloegr, felly mae'r amseroedd aros wedi cynyddu. Felly, hoffwn eich ymateb i hynny os gwelwch yn dda. Ac yn ail, ar ofal cymdeithasol, eto ym Mhowys, ym mis Mai, roedd 111 o bobl yn yr ysbyty, o Bowys, na ddylai fod wedi bod yno oherwydd gofal cymdeithasol. Felly, a gaf i ofyn i chi, ar eich cyfarwyddwr gwasanaethau y tu allan i'r ysbyty ledled Cymru, a yw honno'n rôl fydd yn edrych ar ofal cymdeithasol cyn, gobeithio, bod angen i bobl fynd i'r ysbyty, ac i'w cael allan o'r ysbyty hefyd? Diolch yn fawr iawn. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764629 327 Cy 2026-06-23T18:11:25 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=16887&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=16887&l=en 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Diolch i Jane am y cwestiwn, neu'r ddau gwestiwn yna. Mae'r mater o broblemau a thrafferthion trawsffiniol wedi codi ambell i waith. Mi ddaru iddo godi'r wythnos yma a'r wythnos diwethaf. Mae yna gyrff wedi cael eu creu er mwyn edrych ar y materion trawsffiniol yna, Lywydd, er mwyn gwneud yn siŵr nad oes yna bobl yn dioddef yn fwy nag sydd angen yn sgil y ffin sydd yn bodoli rhwng Lloegr a Chymru. Mi fyddwn i'n awgrymu i'r Aelod fynd yn ôl i edrych ar gofnodion yr wythnos diwethaf er mwyn gweld y manylion yna ddaru i mi sôn amdanynt. Os oes yna enghreifftiau gan yr Aelod o broblemau lle mae pobl yn dioddef triniaeth waeth neu nad ydyn nhw'n cael triniaeth amserol oherwydd eu bod nhw'n byw ym Mhowys, ond bod y driniaeth yna yn cael ei darparu yn Henffordd, yna mi fyddwn i'n awgrymu bod yr Aelod yn codi'r mater yna'n uniongyrchol efo Llais i ddechrau er mwyn iddyn nhw ei godi o ar y cyrff trawsffiniol yna ac, os ydy hynny'n methu, i ddod â'r materion yna'n uniongyrchol ataf i, ac mi wnaf i hynny drwy fy swyddogion. O ran y swyddog newydd rydym ni'n mynd i'w gyflogi er mwyn gwneud yn siŵr ein bod ni'n edrych ar elfen y tu allan i ysbytai, yn union y pwynt yna ddaru i'r Aelod ei godi, Lywydd. Mi fydd y swyddog newydd yna yn edrych ar y materion yn ymwneud â gofal cymdeithasol, a gwneud yn siŵr eu bod nhw'n edrych ar sut mae gofal yn y gymdeithas yn alinio gyda'r hyn sy'n cael ei wneud yn yr ysbytai er mwyn torri i lawr y ffiniau yna sydd rhwng awdurdodau lleol a byrddau iechyd. I thank Jane for those two questions. The issue around cross-border difficulties has been raised a few times. It was raised just this week and last week too. Bodies have been created in order to look at those cross-border issues, Llywydd, in order to ensure that people aren't suffering more than necessary because of the border that exists between England and Wales. I would suggest that the Member should look at the Record from last week to see the details that I mentioned then. If the Member has any examples of problems arising where people are suffering poorer treatment or that they're not given timely treatment because they live in Powys, but that treatment is provided in Hereford, then I would suggest that the Member should raise that issue directly with Llais first of all so that they could raise it with those cross-border bodies, and, if that does not succeed, she can bring those issues directly to me, and I will do that through my officials. In terms of the new official that we are going to employ in order to ensure that we look at the out-of-hospital services, it's exactly that point that the Member raised. The new official will be looking at issues around social care, and ensuring that they look at how social care aligns with what is being done in hospitals in order to cut down those borders and boundaries between local authorities and health boards. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764630 328 Cy 2026-06-23T18:13:01 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=16983&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=16983&l=en 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Ac yn olaf, Gareth Thomas.  And finally, Gareth Thomas.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764631 329 En 2026-06-23T18:13:04 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=16986&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=16986&l=cy 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 12148 12148 Gareth Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12148 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12148 Thomas, Gaz Diolch. As a practising psychologist, it frustrates me that Wales spends more per person on health than in England, yet patients in Wales are still waiting months, years, for mental health treatment. The problem is how funding in Wales is used. In England, mental health investment is clearly prioritised, with around 9 per cent of the NHS budget allocated to it, rising each year and backed by enforceable standards. In Wales, there's no equivalent guarantee. Funding is less transparent, less targeted and spread across a more fragmented system. The result is that 2,000 plus adults per month are waiting six months to three years plus for therapy. Children are facing rising demand and, in many cases, hidden waiting lists before they even reach specialist care. Those that are neurodivergent wait more than two years for therapy. So, despite higher overall spending, outcomes are weaker because funding is not consistently directed and protected in a way that guarantees timely access to mental health support. Historically in Wales, they're fragmented when tracking mental health. That raises a simple but critical question: if the money is already ring-fenced for mental health and patients on waiting lists are going to come down, what specific measurable changes will the Government make to ensure that mental health funding actually delivers timely care? Diolch. Fel seicolegydd sy'n ymarfer, mae'n rhwystredig i mi fod Cymru yn gwario mwy y pen ar iechyd nag yn Lloegr, ond mae cleifion yng Nghymru yn dal i aros misoedd, blynyddoedd, am driniaeth iechyd meddwl. Y broblem yw sut mae cyllid yng Nghymru yn cael ei ddefnyddio. Yn Lloegr, mae buddsoddiad iechyd meddwl yn cael ei flaenoriaethu'n glir, a thua 9 y cant o gyllideb y GIG wedi'i ddyrannu iddo, yn codi bob blwyddyn ac yn cael ei gefnogi gan safonau gorfodadwy. Yng Nghymru, does dim gwarant cyfatebol. Mae cyllid yn llai tryloyw, wedi ei dargedu'n llai ac wedi'i wasgaru ar draws system fwy tameidiog. Y canlyniad yw bod 2,000 a mwy o oedolion y mis yn aros chwe mis i dair blynedd a mwy am therapi. Mae plant yn wynebu galw cynyddol ac, mewn llawer o achosion, rhestrau aros cudd cyn iddyn nhw hyd yn oed gyrraedd gofal arbenigol. Mae'r rhai sy'n niwroamrywiol yn aros mwy na dwy flynedd am therapi. Felly, er gwaethaf gwariant cyffredinol uwch, mae canlyniadau'n wannach oherwydd nad yw cyllid yn cael ei gyfeirio a'i ddiogelu'n gyson mewn ffordd sy'n gwarantu mynediad amserol at gymorth iechyd meddwl. Yn hanesyddol yng Nghymru, maen nhw'n dameidiog wrth olrhain iechyd meddwl. Mae hynny'n codi cwestiwn syml ond beirniadol: os yw'r arian eisoes wedi'i neilltuo ar gyfer iechyd meddwl a bod cleifion ar restrau aros yn mynd i ddod i lawr, pa newidiadau mesuradwy penodol y bydd y Llywodraeth yn eu gwneud i sicrhau bod cyllid iechyd meddwl yn darparu gofal amserol mewn gwirionedd? 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764632 330 En 2026-06-23T18:14:37 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=17079&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=17079&l=cy 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Llywydd, I'd like to thank the Member for the question. I will answer in part but, forgive me, this sits under my colleague Delyth Jewell's portfolio, so I don't want to step on her toes. But I agree that the legacy that we've been handed from the previous Government isn't good enough. We've seen far too many resources going into the crisis end instead of upstreaming funds to stop it happening at an earlier stage. That's why we will be looking actively at how we can upstream funds more. But I'm not entirely convinced. Yes, part of it is vague around the spending, and we need to make sure that's clear, but funding for mental health as defined is ring-fenced, and we have promised to maintain that ring fence. So, it's clear about where that funding does go. There's no uncertainty around that. But I will let Delyth—. I suggest that you raise it directly with Delyth Jewell, the Minister in charge. Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Lywydd, hoffwn ddiolch i'r Aelod am y cwestiwn. Fe wnaf ateb yn rhannol ond, maddeuwch i mi, mae hyn ym mhortffolio fy nghyd-Aelod Delyth Jewell, felly nid wyf am fusnesu yn ei gwaith hi. Ond rwy'n cytuno nad yw'r waddol a roddwyd inni gan y Llywodraeth flaenorol yn ddigon da. Rydym wedi gweld llawer gormod o adnoddau yn mynd i mewn i ddiwedd yr argyfwng yn hytrach na chyllid i atal hynny rhag digwydd yn gynharach. Dyna pam y byddwn ni'n mynd ati i ystyried sut y gallwn ariannu yn uwch i fyny'r llif. Ond nid wyf yn gwbl argyhoeddedig. Ydy, mae rhan ohono yn amwys ynglŷn â'r gwariant, ac mae angen i ni wneud yn siŵr bod hynny'n glir, ond mae cyllid ar gyfer iechyd meddwl fel y'i diffinnir wedi'i glustnodi, ac rydym wedi addo parhau i glustnodi hwnnw. Felly, mae'n glir o ran ble bydd y cyllid hwnnw'n mynd. Does dim ansicrwydd ynglŷn â hynny. Ond byddaf yn gadael i Delyth—. Rwy'n awgrymu eich bod chi'n ei godi'n uniongyrchol gyda Delyth Jewell, y Gweinidog â gofal. Diolch yn fawr iawn, Lywydd. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764602 331 En 2026-06-23T18:15:00 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=17102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=17102&l=cy 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764608 332 Cy 2026-06-23T18:15:40 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=17142&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=17142&l=en 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764605 333 Cy 2026-06-23T18:15:35 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=17137&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=17137&l=en 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr iawn, Weinidog Cabinet. Thank you very much, Cabinet Minister.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 765139 334 En 2026-06-23T18:15:39 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=17141&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=17141&l=cy 260623-8 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Cyflawni ein blaenoriaethau: Lleihau amseroedd aros a chryfhau gofal sylfaenol 6. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Delivering on our priorities: Reducing waiting times and strengthening primary care C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw We move now to the motions to elect Members to committees. Now, unless there are any objections, in accordance with Standing Order 12.24, I propose that the motions to elect Members to committees are grouped for debate. Are there any objections? No objections. Symudwn yn awr at y cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau. Nawr, oni bai bod unrhyw wrthwynebiadau, yn unol â Rheol Sefydlog 12.24, cynigiaf fod y cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau yn cael eu grwpio i'w dadlau. Oes unrhyw wrthwynebiadau? Dim gwrthwynebiadau. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764606 335 En 2026-06-23T18:16:01 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=17163&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=17163&l=cy 260623-9 7. Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau 7. Motions to elect Members to committees C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw I therefore call on a member of the Business Committee to move the motions formally. Paul Davies. Felly, galwaf ar aelod o'r Pwyllgor Busnes i gynnig y cynigion yn ffurfiol. Paul Davies. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764609 336 Cy 260623-9 7. Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau 7. Motions to elect Members to committees I Cynnig NNDM9262 Huw Irranca-Davies Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol Beca Brown (Plaid Cymru), Lis McLean (Plaid Cymru), Mair Rowlands (Plaid Cymru), Claire Johnson-Wood (Reform UK), Catherine Cullen (Reform UK), Art Wright (Reform UK), Lynne Neagle (Llafur Cymru) a Sam Rowlands (Ceidwadwyr Cymreig) yn aelodau o Bwyllgor y Blynyddoedd Cynnar, Plant, Pobl Ifanc ac Addysg. Motion NNDM9262 Huw Irranca-Davies To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 17.3, elects Beca Brown (Plaid Cymru), Lis McLean (Plaid Cymru), Mair Rowlands (Plaid Cymru), Claire Johnson-Wood (Reform UK), Catherine Cullen (Reform UK), Art Wright (Reform UK), Lynne Neagle (Welsh Labour) and Sam Rowlands (Welsh Conservatives) as members of the Early Years, Children, Young People and Education Committee. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764610 337 Cy 260623-9 7. Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau 7. Motions to elect Members to committees I Cynnig NNDM9263 Huw Irranca-Davies Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol Sara Crowley (Plaid Cymru), Matthew Jones (Plaid Cymru), Safa Elhassan (Plaid Cymru), Becca Martin (Plaid Cymru), Claire Archibald (Reform UK), Gareth Thomas (Reform UK), Nigel Williams (Reform UK) a Natasha Asghar (Ceidwadwyr Cymreig) yn aelodau o’r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol Motion NNDM9263 Huw Irranca-Davies To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 17.3, elects Sara Crowley (Plaid Cymru), Matthew Jones (Plaid Cymru), Safa Elhassan (Plaid Cymru), Becca Martin (Plaid Cymru), Claire Archibald (Reform UK), Gareth Thomas (Reform UK), Nigel Williams (Reform UK) and Natasha Asghar (Welsh Conservatives) as members of the Health and Social Care Committee 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764611 338 Cy 260623-9 7. Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau 7. Motions to elect Members to committees I Cynnig NNDM9264 Huw Irranca-Davies Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol Anna Nicholl (Plaid Cymru), John Davies (Plaid Cymru), Niamh Salkeld (Plaid Cymru), Gareth Beer (Reform UK), David Mills (Reform UK), Vikki Howells (Llafur Cymru), Andrew RT Davies (Ceidwadwyr Cymreig) a Paul Rock (Plaid Werdd Cymru) yn aelodau o’r Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd, Cynaliadwyedd a Materion Gwledig. Motion NNDM9264 Huw Irranca-Davies To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 17.3, elects Anna Nicholl (Plaid Cymru), John Davies (Plaid Cymru), Niamh Salkeld (Plaid Cymru), Gareth Beer (Reform UK), David Mills (Reform UK), Vikki Howells (Welsh Labour), Andrew RT Davies (Welsh Conservatives) and Paul Rock (Welsh Green Party), as members of the Climate Change, Environment, Sustainability and Rural Affairs Committee. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764612 339 Cy 260623-9 7. Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau 7. Motions to elect Members to committees I Cynnig NNDM9265 Huw Irranca-Davies Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol Elfed Williams (Plaid Cymru), Sarah Rees (Plaid Cymru), Joseph Martin (Reform UK), Laura Anne Jones (Reform UK), Steve Bayliss (Reform UK), Jayne Bryant (Llafur Cymru), Anthony Slaughter (Plaid Werdd Cymru) a Jane Dodds (Democratiaid Rhyddfrydol Cymru) yn aelodau o’r Pwyllgor Cydraddoldeb, Hawliau Dynol a Chyfiawnder Cymdeithasol. Motion NNDM9265 Huw Irranca-Davies To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 17.3, elects Elfed Williams (Plaid Cymru), Sarah Rees (Plaid Cymru), Joseph Martin (Reform UK), Laura Anne Jones (Reform UK), Steve Bayliss (Reform UK), Jayne Bryant (Welsh Labour), Anthony Slaughter (Welsh Green Party) and Jane Dodds (Welsh Liberal Democrats) as members of the Equality, Human Rights and Social Justice Committee. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764613 340 Cy 260623-9 7. Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau 7. Motions to elect Members to committees I Cynnig NNDM9266 Huw Irranca-Davies Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol Leticia Gonzalez (Plaid Cymru), Alun Cox (Plaid Cymru), Kiera Marshall (Plaid Cymru), Tom Montgomery (Reform UK), John Clark (Reform UK), Sarah Edwards (Reform UK), Shav Taj (Llafur Cymru) a Janet Finch-Saunders (Ceidwadwyr Cymreig) yn aelodau o’r Pwyllgor yr Economi, Ynni a Chysylltedd. Motion NNDM9266 Huw Irranca-Davies To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 17.3 elects Leticia Gonzalez (Plaid Cymru), Alun Cox (Plaid Cymru), Kiera Marshall (Plaid Cymru) Tom Montgomery (Reform UK), John Clark (Reform UK), Sarah Edwards (Reform UK), Shav Taj (Welsh Labour) and Janet Finch-Saunders (Welsh Conservatives) as members of the Economy, Energy and Connectivity Committee. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764614 341 Cy 260623-9 7. Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau 7. Motions to elect Members to committees I Cynnig NNDM9267 Huw Irranca-Davies Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol Rebeca Phillips (Plaid Cymru), Nick Carter (Plaid Cymru), Niamh Salkeld (Plaid Cymru), Helen Jenner (Reform UK), Steven Rodaway (Reform UK), Louise Emery (Reform UK), Mike Hedges (Llafur Cymru) a Paul Davies (Ceidwadwyr Cymreig) yn aelodau o’r Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg a Chwaraeon. Motion NNDM9267 Huw Irranca-Davies To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 17.3, elects Rebeca Phillips (Plaid Cymru), Nick Carter (Plaid Cymru), Niamh Salkeld (Plaid Cymru), Helen Jenner (Reform UK), Steven Rodaway (Reform UK), Louise Emery (Reform UK), Mike Hedges (Welsh Labour) and Paul Davies (Welsh Conservatives) as members of the Culture, Communications, Cymraeg and Sport Committee. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764615 342 Cy 260623-9 7. Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau 7. Motions to elect Members to committees I Cynnig NNDM9268 Huw Irranca-Davies Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol Elyn Stephens (Plaid Cymru), Rebeca Phillips (Plaid Cymru), Marc Jones (Plaid Cymru), Francesca O’Brien (Reform UK), David Hughes (Reform UK), Mike Hedges (Llafur Cymru), Peter Fox (Ceidwadwyr Cymreig) ac Anthony Slaughter (Plaid Werdd Cymru) yn aelodau o’r Pwyllgor Llywodraeth Leol, Tai a Chynllunio. Motion NNDM9268 Huw Irranca-Davies To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 17.3, elects Elyn Stephens (Plaid Cymru), Rebeca Phillips (Plaid Cymru), Marc Jones (Plaid Cymru), Francesca O’Brien (Reform UK), David Hughes (Reform UK), Mike Hedges (Welsh Labour), Peter Fox (Welsh Conservatives) and Anthony Slaughter (Welsh Green Party) as members of the Local Government, Housing and Planning Committee. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764616 343 Cy 260623-9 7. Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau 7. Motions to elect Members to committees I Cynnig NNDM9269 Huw Irranca-Davies Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol Peredur Owen Griffiths (Plaid Cymru), Gwyn Williams (Plaid Cymru), Sarah Rees (Plaid Cymru), Paul Marr (Reform UK), Joshua Kim (Reform UK), Cristiana Emsley (Reform UK), Lynne Neagle (Llafur Cymru) a Darren Millar (Ceidwadwyr Cymreig) yn aelodau o Bwyllgor y Cyfansoddiad, Cyfiawnder a Materion Allanol. Motion NNDM9269 Huw Irranca-Davies To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 17.3, elects Peredur Owen Griffiths (Plaid Cymru), Gwyn Williams (Plaid Cymru), Sarah Rees (Plaid Cymru), Paul Marr (Reform UK), Joshua Kim (Reform UK), Cristiana Emsley (Reform UK), Lynne Neagle (Welsh Labour) and Darren Millar (Welsh Conservatives) as members of the Constitution, Justice and External Affairs Committee. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764617 344 Cy 260623-9 7. Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau 7. Motions to elect Members to committees I Cynnig NNDM9270 Huw Irranca-Davies Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol Elfed Williams (Plaid Cymru), Lyn Ackerman (Plaid Cymru), Sera Evans (Plaid Cymru), Iain McIntosh (Reform UK), Benjamin Hodge Mckenna (Reform UK), a Huw Thomas (Llafur Cymru) yn aelodau o’r Pwyllgor Cyllid. Motion NNDM9270 Huw Irranca-Davies To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 17.3, elects Elfed Williams (Plaid Cymru), Lyn Ackerman (Plaid Cymru), Sera Evans (Plaid Cymru), Iain McIntosh (Reform UK), Benjamin Hodge Mckenna (Reform UK) and Huw Thomas (Welsh Labour) as members of the Finance Committee. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764618 345 Cy 260623-9 7. Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau 7. Motions to elect Members to committees I Cynnig NNDM9271 Huw Irranca-Davies Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol Alun Cox (Plaid Cymru), Anna Nicholl (Plaid Cymru), Carrie Harper (Plaid Cymru), Cai Parry-Jones (Reform UK), Shav Taj (Llafur Cymru) ac Andrew RT Davies (Ceidwadwyr Cymreig) yn aelodau o’r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus. Motion NNDM9271 Huw Irranca-Davies To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 17.3, elects Alun Cox (Plaid Cymru), Anna Nicholl (Plaid Cymru), Carrie Harper (Plaid Cymru), Cai Parry-Jones (Reform UK), Shav Taj (Welsh Labour) and Andrew RT Davies (Welsh Conservatives) as members of the Public Accounts and Public Administration Committee. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764619 346 Cy 260623-9 7. Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau 7. Motions to elect Members to committees I Cynnig NNDM9272 Huw Irranca-Davies Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol Peredur Owen Griffiths (Plaid Cymru), Kiera Marshall (Plaid Cymru), Beca Brown (Plaid Cymru), Adrian Mason (Reform UK), Huw Thomas (Llafur Cymru) a Peter Fox (Ceidwadwyr Cymreig) yn aelodau o’r Pwyllgor Deddfwriaeth. Motion NNDM9272 Huw Irranca-Davies To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 17.3, elects Peredur Owen Griffiths (Plaid Cymru), Kiera Marshall (Plaid Cymru), Beca Brown (Plaid Cymru), Adrian Mason (Reform UK), Huw Thomas (Welsh Labour) and Peter Fox (Welsh Conservatives) as members of the Legislation Committee. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764620 347 Cy 260623-9 7. Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau 7. Motions to elect Members to committees I Cynnig NNDM9273 Huw Irranca-Davies Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol: 1. Elyn Stephens (Plaid Cymru), Stephen Senior (Reform UK), Ken Skates (Llafur Cymru) a Natasha Asghar (Ceidwadwyr Cymreig) yn aelodau o’r Pwyllgor Safonau Ymddygiad. 2. Peredur Owen Griffiths (Plaid Cymru) ar ran Lindsay Whittle (Plaid Cymru), Sera Evans (Plaid Cymru) ar ran Elyn Stephens (Plaid Cymru) Llŷr Powell (Reform UK) ar ran Stephen Senior (Reform UK), Lynne Neagle (Llafur Cymru) ar ran Ken Skates (Llafur Cymru) a Paul Davies (Ceidwadwyr Cymreig) ar ran Natasha Asghar (Ceidwadwyr Cymreig), yn aelodau amgen o’r Pwyllgor Safonau Ymddygiad. Motion NNDM9273 Huw Irranca-Davies To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 17.3, elects: 1. Elyn Stephens (Plaid Cymru), Stephen Senior (Reform UK), Ken Skates (Welsh Labour) and Natasha Asghar (Welsh Conservatives) as members of the Standards of Conduct Committee. 2. Peredur Owen Griffiths (Plaid Cymru) for Lindsay Whittle (Plaid Cymru), Sera Evans (Plaid Cymru) for Elyn Stephens (Plaid Cymru), Llŷr Powell (Reform UK) for Stephen Senior (Reform UK), Lynne Neagle (Welsh Labour) for Ken Skates (Welsh Labour) and Paul Davies (Welsh Conservatives) for Natasha Asghar (Welsh Conservatives), as alternate members of the Standards of Conduct Committee. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764621 348 Cy 260623-9 7. Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau 7. Motions to elect Members to committees I Cynnig NNDM9274 Huw Irranca-Davies Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol Elwyn Vaughan (Plaid Cymru), Sara Crowley (Plaid Cymru), Donna Cushing (Plaid Cymru), Joseph Martin (Reform UK), Vikki Howells (Llafur Cymru) a Janet Finch-Saunders (Ceidwadwyr Cymreig) yn aelodau o’r Pwyllgor Deisebau. Motion NNDM9274 Huw Irranca-Davies To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 17.3, elects Elwyn Vaughan (Plaid Cymru), Sara Crowley (Plaid Cymru), Donna Cushing (Plaid Cymru), Joseph Martin (Reform UK), Vikki Howells (Welsh Labour) and Janet Finch-Saunders (Welsh Conservatives) as members of the Petitions Committee. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764622 349 Cy 260623-9 7. Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau 7. Motions to elect Members to committees I Cynigiwyd y cynigion. Motions moved. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764623 350 Cy 2026-06-23T18:16:05 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=17167&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=17167&l=en 260623-9 7. Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau 7. Motions to elect Members to committees C 145 145 Paul Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=145 Davies, Paul Yn ffurfiol, Lywydd. Formally, Llywydd. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764624 351 En 2026-06-23T18:16:06 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=17168&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=17168&l=cy 260623-9 7. Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau 7. Motions to elect Members to committees C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr iawn. And in accordance with Standing Order 12 point—sorry. In accordance with Standing Order 12.40, I propose that the motions to elect Members to committees are also grouped for voting. Does any Member object? Thank you, I see there are no objections.  So, felly, the proposal is to agree the motions. Does any Member object? The motions are therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36. Diolch yn fawr iawn. Ac yn unol â phwynt Rheol Sefydlog 12—mae'n ddrwg gen i. Yn unol â Rheol Sefydlog 12.40, cynigiaf fod y cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau hefyd yn cael eu grwpio ar gyfer pleidleisio. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Diolch, rwy'n gweld nad oes unrhyw wrthwynebiadau.  Felly, y cynnig yw cytuno ar y cynigion. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Cytunir ar y cynigion felly yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764625 352 Cy 260623-9 7. Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau 7. Motions to elect Members to committees I Derbyniwyd y cynigion yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. Motions agreed in accordance with Standing Order 12.36. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764626 353 Cy 2026-06-23T18:17:01 http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=17223&l=cy http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=17223&l=en 260623-9 7. Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau 7. Motions to elect Members to committees C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr iawn, Aelodau. Thank you very much, Members.  16076 7 2026-06-23T13:30:01 764627 354 En 2026-06-23T18:17:03 http://www.senedd.tv/en/16076?startPos=17225&l=en http://www.senedd.tv/cy/16076?startPos=17225&l=cy 260623-9 7. Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau 7. Motions to elect Members to committees C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw That brings today's proceedings to a close. Mae hynny'n dod â'r trafodion heddiw i ben. 16076 7 2026-06-23T13:30:01 764628 355 Cy 260623-9 7. Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau 7. Motions to elect Members to committees I Daeth y cyfarfod i ben am 18:17. The meeting ended at 18:17.