National Assembly for Wales

Back to Search

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

24/06/2020

Cyfarfu'r Senedd drwy gynhadledd fideo am 11:00 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met by video-conference at 11:00 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad gan y Llywydd
Statement by the Llywydd

Croeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Cyn i ni ddechrau, dwi angen nodi ychydig bwyntiau. Mae Cyfarfod Llawn a gynhelir drwy gynhadledd fideo yn unol â Rheolau Sefydlog Senedd Cymru yn gyfystyr â thrafodion y Senedd at ddibenion Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Bydd rhai o ddarpariaethau Rheol Sefydlog 34 yn gymwys ar gyfer y Cyfarfod Llawn heddiw, ac mae'r rhain wedi'u nodi ar eich agenda chi. Hoffwn hefyd atgoffa'r Aelodau bod y Rheolau Sefydlog sy'n ymwneud â threfn yn y Cyfarfod Llawn yn gymwys i'r cyfarfod yma, a'r cyfyngiadau amser o ran hyd cwestiynau a gaiff eu cymhwyso i'r cyfarfod hwn hefyd.

Welcome, all, to this Plenary session. Before we begin, I need to set out a few points. A Plenary meeting held by video-conference in accordance with the Standing Orders of the Welsh Parliament constitutes Senedd proceedings for the purposes of the Government of Wales Act 2006. Some of the provisions of Standing Order 34 will apply for today's Plenary meeting, and these are noted on your agenda. I would also remind Members that Standing Orders relating to order in Plenary meetings apply to this meeting, as do the time limits on questions that will be applied to this meeting also.

1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister

Felly, yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni y bore yma yw'r cwestiynau i'r Prif Weinidog, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Caroline Jones.

So, the first item on our agenda this morning is questions to the First Minister, and the first question is from Caroline Jones.

Y Proffesiwn Deintyddol
The Dental Profession

1. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi'r proffesiwn deintyddol yng Nghymru yn ystod y pandemig coronafeirws? OQ55332

1. How is the Welsh Government supporting the dental profession in Wales during the coronavirus pandemic? OQ55332

Llywydd, I thank Caroline Jones for that question. We support the profession through implementation of a safe, phased, risk-based re-establishment of dental services. All the actions we take to reduce the risk of community transmission also help protect dental teams and patients from coronavirus in Wales.

Lywydd, diolch i Caroline Jones am ei chwestiwn. Rydym yn cefnogi'r proffesiwn drwy ailagor gwasanaethau deintyddol yn ddiogel, fesul cam, ac yn seiliedig ar risg. Mae'r holl gamau a gymerwn i leihau'r risg o drosglwyddiad cymunedol hefyd yn helpu i amddiffyn timau deintyddol a chleifion rhag coronafeirws yng Nghymru.

Thank you, First Minister. The dental profession, like all sectors of the Welsh economy, is suffering deeply as a result of lockdown. While the move out of the red alert level will bring some small relief, it will not be enough to support many practices, and we cannot afford to lose a single dental practice in Wales. I've been contacted by many practices, often sole proprietors, who are worried that the loss of business will result in them going out of business and even losing their homes. First Minister, what financial support, beyond the payment of 90 per cent of annual contract value, are you offering dentists in Wales to ensure that we don't lose any practices? Diolch.

Diolch, Brif Weinidog. Mae'r proffesiwn deintyddol, fel pob sector yn economi Cymru, yn dioddef yn ddifrifol o ganlyniad i’r cyfyngiadau symud. Er y bydd dod allan o lefel y rhybudd coch yn rhywfaint o ryddhad, ni fydd yn ddigon i gefnogi llawer o bractisau, ac ni allwn fforddio colli unrhyw bractis deintyddol yng Nghymru. Mae nifer o bractisau wedi cysylltu â mi, unig berchnogion yn aml, sy'n poeni y bydd colli busnes yn golygu y bydd eu busnesau’n mynd i’r wal ac y byddant hyd yn oed yn colli eu cartrefi. Brif Weinidog, pa gymorth ariannol, y tu hwnt i dalu 90 y cant o werth y contractau blynyddol, rydych yn ei gynnig i ddeintyddion yng Nghymru i sicrhau nad ydym yn colli unrhyw bractisau? Diolch.

Llywydd, we support dental practices in Wales in a whole range of different ways. I think it's important to mention the word 'patience' when we're talking about dental practices, because it is the safety of patients and staff that has to remain at the top of our agenda. There are a number of dental practices that are inherently risky where coronavirus is concerned, because the use of aerosol techniques, which are inevitable and necessary in dentistry, create particular risks.

We are supporting NHS dentists by making sure that 80 per cent of NHS contracts were paid between April and June. We'll be paying 90 per cent of those contracts from July. We're supporting those contracts and those contractors with PPE. So, in a whole range of ways, we are supporting the profession. The main way we can support them is by making sure that we have a staged approach that resumes dental activity as fast as we can as safely as we can, and that is the path we will continue, alongside the profession, to pursue in Wales. 

Lywydd, rydym yn cefnogi practisau deintyddol yng Nghymru mewn nifer o wahanol ffyrdd. Credaf ei bod yn bwysig crybwyll y gair 'amynedd' wrth siarad am bractisau deintyddol, gan fod yn rhaid i ddiogelwch cleifion a staff barhau i fod ar frig ein hagenda. Mae risg gynhenid ynghlwm wrth nifer o bractisau deintyddol ​​o ran coronafeirws, gan fod technegau aerosol, sy'n anochel ac yn angenrheidiol mewn deintyddiaeth, yn peri risgiau penodol.

Rydym yn cefnogi deintyddion y GIG drwy sicrhau bod 80 y cant o gontractau'r GIG wedi cael eu talu rhwng mis Ebrill a mis Mehefin. Byddwn yn talu 90 y cant o'r contractau hynny o fis Gorffennaf ymlaen. Rydym yn cefnogi'r contractau hynny a'r contractwyr hynny gyda chyfarpar diogelu personol. Felly, mewn ystod eang o ffyrdd, rydym yn cefnogi'r proffesiwn. Y brif ffordd y gallwn eu cefnogi yw drwy sicrhau bod gennym ddull fesul cam sy'n ailgychwyn gweithgaredd deintyddol cyn gynted ac mor ddiogel ag sy'n bosibl, a dyna'r llwybr y byddwn yn parhau i'w ddilyn yng Nghymru, ochr yn ochr â'r proffesiwn.

Good morning, First Minister. You mentioned the aerosol-generating procedures. My understanding is that, going forward, Welsh Government are promoting a one-hour gap between those procedures to allow air exchange in surgeries, but the science behind this is negligible. Europe looked at 15 minutes between aerosol-generating procedures, but they've since dropped that because the science is so non-existent on that particular process. On a day like today, when it's very still, hot and muggy, how do you—? First of all, where is the science for that, First Minister? Where can I go and reference that? And secondly, how do you actually propose that dentists are able to implement that change of air, that air exchange, for an hour? Because just opening the windows on a day like today simply wouldn't do it.

Bore da, Brif Weinidog. Fe sonioch chi am y triniaethau sy'n cynhyrchu aerosol. Yn ôl yr hyn a ddeallaf, mae Llywodraeth Cymru, wrth symud ymlaen, yn hyrwyddo bwlch o awr rhwng y triniaethau hynny i ganiatáu i’r aer gyfnewid mewn practisau, ond ychydig iawn o wyddoniaeth sydd y tu ôl i hyn. Edrychodd Ewrop ar 15 munud rhwng triniaethau sy'n cynhyrchu aerosol, ond maent wedi diystyru hynny bellach gan nad oes digon o wyddoniaeth yn bodoli ar y broses benodol honno. Ar ddiwrnod fel heddiw, pan fo'n llonydd iawn, yn boeth ac yn fyglyd, sut rydych yn—? Yn gyntaf oll, ble mae'r wyddoniaeth ar hynny, Brif Weinidog? Ble y gallaf weld honno? Ac yn ail, sut rydych yn awgrymu y gall deintyddion sicrhau bod yr aer hwnnw'n cyfnewid am awr? Oherwydd ni fyddai agor y ffenestri ar ddiwrnod fel heddiw yn ddigon.

Well, Llywydd, neither I nor the Member are experts in the science that lies behind safe dental practice. For that, we have to rely on the people who are the experts, and that's why we have a chief dental officer in Wales. I spoke yesterday with Dr Colette Bridgman about the advice she is providing to the profession and how that advice is derived from discussions with leading members of the profession. We have to rely on the people who are employed as the most senior people in their field to give us advice. They keep that advice under regular review. If they feel it is safe to extend the range of activity, they will bring it forward. Dr Bridgman acted on Friday of last week, alongside the other changes that we announced. She lifted the red alert categorisation of dentistry in Wales to allow more procedures to be undertaken more quickly. But we can't proceed other than by relying upon the advice that those people, who are much better placed than me, and, with respect, much better placed than the Member, to understand the science and to give that advice, and that is what we will continue to do.

Wel, Lywydd, nid yw’r Aelod na minnau’n arbenigwyr ar y wyddoniaeth y tu ôl i ymarfer deintyddol diogel. Am hynny, mae'n rhaid inni ddibynnu ar y bobl sy'n arbenigwyr, a dyna pam fod gennym brif swyddog deintyddol yng Nghymru. Siaradais â Dr Colette Bridgman ddoe ynglŷn â’r cyngor y mae'n ei ddarparu i'r proffesiwn a sut y mae'r cyngor hwnnw'n deillio o drafodaethau ag aelodau blaenllaw o'r proffesiwn. Mae'n rhaid inni ddibynnu ar y bobl sy'n cael eu cyflogi fel y bobl uchaf yn eu maes i roi cyngor i ni. Maent yn adolygu’r cyngor hwnnw’n rheolaidd. Os byddant yn teimlo ei bod yn ddiogel caniatáu mwy o weithgarwch, byddant yn gwneud hynny. Cymerwyd camau gan Dr Bridgman ddydd Gwener diwethaf, ochr yn ochr â'r newidiadau eraill a gyhoeddwyd gennym. Cododd y categori coch ar gyfer deintyddiaeth yng Nghymru er mwyn caniatáu i fwy o driniaethau gael eu darparu'n gynt. Ond ni allwn fwrw ymlaen heb ddibynnu ar gyngor y bobl hynny, sydd mewn sefyllfa well o lawer na mi, a chyda phob parch, mewn sefyllfa well o lawer na'r Aelod, i ddeall y wyddoniaeth ac i roi'r cyngor hwnnw, a dyna fyddwn yn parhau i'w wneud.

11:05

First Minister, Wales's chief dental officer Dr Colette Bridgman has stated that there will be a phased and careful approach to the reopening of full routine dental services in Wales and stated that she is absolutely alive to the concerns of a prolonged period of inactivity of services for people's oral hygiene. Indeed, Wales's chief dental officer is on record as saying that the Welsh Government would keep timelines under constant review. So, First Minister, with Wales's success across the UK nations at keeping the reproduction number and growth rate of the spread of COVID-19 low, what measures can Welsh Government take to ensure that dental practices across Wales are equipped with the requisite hand sanitisers, masks, gloves, personal protective equipment and infection and prevention control resources so that they can continue to reopen when circumstances safely permit?

And will, also, the First Minister commit to my constituents in Islwyn that dentistry care will be seen as a priority area of focus for the Welsh Government as a vital part of the Welsh national health service, offering, as it was, to Wales's Labour Aneurin Bevan?

Brif Weinidog, mae prif swyddog deintyddol Cymru, Dr Colette Bridgman, wedi nodi y bydd ailagor gwasanaethau deintyddol arferol llawn yng Nghymru yn digwydd fesul cam, a nododd ei bod yn gwbl ymwybodol o’r pryderon ynghylch cyfnod hir o ddiffyg gwasanaethau ar gyfer hylendid y geg. Yn wir, mae prif swyddog deintyddol Cymru wedi dweud ar goedd y byddai Llywodraeth Cymru yn adolygu’r amserlenni'n gyson. Felly, Brif Weinidog, gyda llwyddiant Cymru ar draws gwledydd y DU o ran cadw rhif atgynhyrchu a chyfradd twf lledaeniad COVID-19 yn isel, pa gamau y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd i sicrhau bod gan bractisau deintyddol ledled Cymru yr hylif diheintio dwylo, y masgiau, y menyg, y cyfarpar diogelu personol, a'r adnoddau rheoli ac atal heintiau angenrheidiol fel y gallant barhau i ailagor pan fydd amgylchiadau'n caniatáu i hynny ddigwydd yn ddiogel?

Ac a wnaiff y Prif Weinidog roi ymrwymiad hefyd i fy etholwyr yn Islwyn y bydd gofal deintyddol yn cael ei ystyried yn faes ffocws blaenoriaethol gan Lywodraeth Cymru fel rhan hanfodol o wasanaeth iechyd gwladol Cymru, gan iddi roi Aneurin Bevan i Lafur Cymru?

Llywydd, I thank Rhianon Passmore for that, and I thank her for drawing attention to the way that things have been done in Wales. Unlike England or Scotland, dental practices in Wales have been able to remain open throughout the pandemic for urgent face-to-face care, and that's in addition to the urgent dental centres we have had open. And, of course, we work very closely with those colleagues who are contractors in the national health service. Those dentists who choose to work within the national health service have all the benefits of that, and that includes provision of the sorts of resources that Rhianon Passmore identified in her question.

There are many dental practices that choose not to be part of the public service here in Wales and they cannot expect to be able to choose not to be part of the service and then to have all the benefits of being in the service. If you are a private practitioner in a private business, then you have responsibilities to secure your own supplies of many of the things you need in order to be able to meet the regulatory standards that you will still have to observe.

And I'm very happy to provide a commitment to the Member's constituents in Islwyn and across Wales that dentistry is a priority service for us. NHS dentistry is a priority for us. The health Minister issued a written statement yesterday explaining how we will reopen dentistry in a way that is safe for staff and safe for patients, and that is the path that we will sustain in Wales.

Lywydd, diolch i Rhianon Passmore am hynny, a diolch iddi am dynnu sylw at y ffordd y mae pethau wedi cael eu gwneud yng Nghymru. Yn wahanol i Loegr neu'r Alban, mae practisau deintyddol yng Nghymru wedi gallu aros ar agor drwy'r pandemig i roi gofal brys wyneb yn wyneb, a hynny'n ychwanegol at y canolfannau deintyddol brys sydd wedi bod ar agor gennym. Ac wrth gwrs, rydym yn gweithio'n agos iawn gyda'r cydweithwyr sy'n gontractwyr yn y gwasanaeth iechyd gwladol. Mae’r deintyddion sy'n dewis gweithio yn y gwasanaeth iechyd gwladol yn elwa o'r holl fanteision hynny, ac mae hynny'n cynnwys darparu'r mathau o adnoddau a nododd Rhianon Passmore yn ei chwestiwn.

Mae llawer o bractisau deintyddol yn dewis peidio â bod yn rhan o'r gwasanaeth cyhoeddus yma yng Nghymru ac ni allant ddisgwyl gallu dewis peidio â bod yn rhan o'r gwasanaeth ac elwa wedyn o'r holl fanteision a geir o fod yn rhan o'r gwasanaeth. Os ydych yn ymarferydd preifat mewn busnes preifat, mae gennych gyfrifoldeb i sicrhau eich cyflenwadau eich hun o lawer o'r pethau sydd eu hangen arnoch er mwyn gallu bodloni'r safonau rheoleiddiol y bydd yn rhaid i chi barhau i gydymffurfio â hwy.

Ac rwy'n fwy na pharod i roi ymrwymiad i etholwyr yr Aelod yn Islwyn a ledled Cymru fod deintyddiaeth yn wasanaeth blaenoriaethol i ni. Mae deintyddiaeth y GIG yn flaenoriaeth i ni. Cyhoeddodd y Gweinidog iechyd ddatganiad ysgrifenedig ddoe yn egluro sut y byddwn yn ailagor deintyddiaeth mewn ffordd sy'n ddiogel i staff ac yn ddiogel i gleifion, a dyna'r llwybr y byddwn yn parhau i’w ddilyn yng Nghymru.

Cefnogaeth i'r Cyfryngau Lleol
Supporting Local Media

2. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y gefnogaeth y mae Llywodraeth Cymru yn ei rhoi i'r cyfryngau lleol er mwyn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i breswylwyr yn ystod y pandemig Covid-19? OQ55303

2. Will the First Minister make a statement on the support provided to local media by the Welsh Government in order to keep residents informed during the Covid-19 pandemic? OQ55303

I thank Mike Hedges for that question. Llywydd, the Welsh Government has supported both local print and broadcast media during the pandemic. Paid advertising has been placed as part of our 'Keep Wales Safe' campaign. Direct grant assistance has been provided through the independent community journalism fund, and we have worked with Ofcom to ensure that Welsh outlets have benefited from the community radio fund.

Diolch i Mike Hedges am ei gwestiwn. Lywydd, mae Llywodraeth Cymru wedi cefnogi cyfryngau print a darlledu lleol yn ystod y pandemig. Rydym wedi talu am hysbysebion fel rhan o'n hymgyrch 'Diogelu Cymru'. Mae cymorth grant uniongyrchol wedi'i ddarparu drwy'r gronfa newyddiaduraeth gymunedol annibynnol, ac rydym wedi gweithio gydag Ofcom i sicrhau bod y cyfryngau yng Nghymru wedi elwa o'r gronfa radio gymunedol.

Mike Hedges? Mike Hedges, your microphone.

Mike Hedges? Mike Hedges, eich microffon.

I'll unmute myself again—sorry. Thank you, First Minister. The media has been crucial for coverage of both the good and bad news in these challenging times, and, sadly, the coverage of lives lost has not been limited to coronavirus, but also we have seen the shocking killing of George Floyd in America and the horrific knife attack in Reading over the weekend.

During the floods earlier this year, and during the coronavirus lockdown, local radio stations such as Swansea Sound, and newspapers such as the South Wales Evening Post have kept residents informed of what's going on. As the First Minister is aware, the Sunday morning breakfast show on Swansea Sound allows local people to question politicians and also express their points of view. Will the First Minister join me and politicians across the Chamber in calling on the owners of Swansea Sound to keep local programmes and local presenters for the benefit of the people of south-west Wales? 

Fe agoraf fy microffon eto—mae’n ddrwg gennyf. Diolch, Brif Weinidog. Mae'r cyfryngau wedi bod yn hanfodol i roi sylw i newyddion da a drwg yn y cyfnod heriol hwn, ac yn anffodus, nid yw'r sylw a roddwyd i farwolaethau wedi'i gyfyngu i'r coronafeirws, ond rydym hefyd wedi gweld llofruddiaeth erchyll George Floyd yn America a'r ymosodiad dychrynllyd â chyllell yn Reading dros y penwythnos.

Yn ystod y llifogydd yn gynharach eleni, ac yn ystod y cyfyngiadau symud yn sgil y coronafeirws, mae gorsafoedd radio lleol fel Swansea Sound, a phapurau newydd fel y South Wales Evening Post wedi rhoi gwybod i drigolion am yr hyn sy'n digwydd. Fel y gŵyr y Prif Weinidog, mae’r sioe frecwast ar fore Sul ar Swansea Sound yn caniatáu i bobl leol holi gwleidyddion a mynegi eu safbwyntiau hefyd. A wnaiff y Prif Weinidog ymuno â mi a gwleidyddion o bob rhan o’r Siambr i alw ar berchnogion Swansea Sound i gadw rhaglenni lleol a chyflwynwyr lleol er budd pobl de-orllewin Cymru?

11:10

Well, Llywydd, I thank Mike Hedges for that. He makes a very important point about the significance of local media in making sure that local residents are properly informed, not just of COVID-19, but of that wider range of things. Indeed, in Wales, people will have been thinking of the family and friends of people who were killed in that outrage in Reading at the weekend, and local media will have played a very important part in explaining to that local community the nature of that event.

Llywydd, I've a very warm memory of joining Mike Hedges early one September morning to go and take listeners' questions at Swansea Sound. I remember being very impressed by the relaxed professionalism of the presenter there, Kev Johns, and, indeed, the alertness of Swansea Sound listeners early on in the morning, in phoning in to put questions to us. So, I'm aware, of course, that Swansea Sound has been part of Bauer's purchase of 56 different radio stations across the United Kingdom. My understanding is that no format change request has been received by Ofcom from that company for Swansea Sound, and that means that the station, in whatever future name or arrangement it has, will continue to be required to fulfil the original format, and that includes commitments relating to the Welsh language and local news and information.

Llywydd, I have participated in quite a large number of the 80 press conferences that the Welsh Government has participated in during the coronavirus crisis. About half of the participants have been local media, including Swansea Sound, and they have provided an essential service during the crisis, just in the way that Mike Hedges described.

Wel, Lywydd, diolch i Mike Hedges. Mae'n gwneud pwynt pwysig iawn am arwyddocâd y cyfryngau lleol yn sicrhau bod trigolion lleol yn cael y wybodaeth ddiweddaraf, nid yn unig am COVID-19, ond am yr ystod ehangach honno o bethau. Yn wir, yng Nghymru, bydd pobl wedi bod yn meddwl am deulu a ffrindiau'r bobl a laddwyd yn yr ymosodiad erchyll yn Reading ar y penwythnos, a bydd y cyfryngau lleol wedi chwarae rhan bwysig iawn yn egluro natur y digwyddiad i'r gymuned leol honno.

Lywydd, mae gennyf atgof braf iawn o ymuno â Mike Hedges yn gynnar un bore Medi i fynd i ateb cwestiynau gwrandawyr yn Abertawe. Rwy’n cofio i mi gael fy mhlesio’n fawr gan broffesiynoldeb hamddenol y cyflwynydd yno, Kev Johns, ac yn wir, bywiogrwydd gwrandawyr Swansea Sound yn gynnar yn y bore wrth ffonio i mewn i ofyn cwestiynau i ni. Felly, rwy'n ymwybodol, wrth gwrs, fod Swansea Sound yn un o’r 56 o orsafoedd radio gwahanol ledled y Deyrnas Unedig a brynwyd gan Bauer. Yn ôl yr hyn a ddeallaf, nid yw Ofcom wedi derbyn unrhyw gais gan y cwmni hwnnw i newid fformat Swansea Sound, a golyga hynny y bydd yn ofynnol i'r orsaf, o dan ba bynnag enw neu drefniant a fydd ar waith yn y dyfodol, barhau i gyflawni'r fformat gwreiddiol, ac mae hynny'n cynnwys ymrwymiadau mewn perthynas â'r Gymraeg a newyddion a gwybodaeth leol.

Lywydd, rwyf wedi cymryd rhan mewn nifer fawr o'r 80 cynhadledd i'r wasg y mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn rhan ohonynt yn ystod argyfwng y coronafeirws. Mae oddeutu hanner y cyfranogwyr wedi bod yn gyfryngau lleol, gan gynnwys Swansea Sound, ac maent wedi darparu gwasanaeth hanfodol yn ystod yr argyfwng, yn union fel y disgrifiodd Mike Hedges.

First Minister, I think this is a very important question. Now, I understand that nine community news organisations have directly received a grant from Welsh Government, and you've mentioned the role of procurement in advertising and public information. I also think that local authorities could do a lot in this area. It is really a vital service, as you, indeed, said, and we have to be aware that some of the traditional news providers are now under considerable strain and we risk losing capacity and some very valuable and important local jobs if we don't, at this time of crisis, give fuller support to the local media sector.

Brif Weinidog, credaf fod hwn yn gwestiwn pwysig iawn. Nawr, rwy'n deall bod naw sefydliad newyddion cymunedol wedi derbyn grant uniongyrchol gan Lywodraeth Cymru, ac rydych chi wedi sôn am rôl caffael mewn hysbysebu a darparu gwybodaeth gyhoeddus. Credaf hefyd y gallai awdurdodau lleol wneud llawer yn y maes hwn. Mae'n wasanaeth gwirioneddol hanfodol, fel y dywedoch chi, ac mae'n rhaid inni fod yn ymwybodol fod rhai o'r darparwyr newyddion traddodiadol o dan gryn dipyn o straen bellach, ac rydym mewn perygl o golli capasiti a swyddi lleol gwerthfawr a phwysig iawn os na roddwn fwy o gefnogaeth i'r sector cyfryngau lleol yn ystod yr argyfwng hwn.

I agree with what David Melding has said. We've been glad to have been able to re-purpose funding that remained in the community journalism fund. It's been over £76,000, and a range of outlets in Wales have benefited from that. The community radio fund is a UK fund, and we've supported stations in Wales in making successful applications to it. There is a public interest in making sure, of course, that there is a vibrant local media in Wales. It has to be done carefully, because it must be entirely free of any suggestion that there is interference in any editorial decisions that the reporting of news would rely upon, but I think we've managed to strike that balance and want to go on supporting both by the access we offer to those publications and broadcast outlets, and directly, where we are able to do that.

Rwy'n cytuno â'r hyn y dywedodd David Melding. Rydym wedi bod yn falch o allu addasu cyllid a oedd dros ben yn y gronfa newyddiaduraeth gymunedol at ddibenion gwahanol. Mae dros £76,000 wedi'i ddarparu, ac mae llawer o’r cyfryngau yng Nghymru wedi elwa o hynny. Cronfa ar gyfer y DU yw'r gronfa radio cymunedol, ac rydym wedi cynorthwyo gorsafoedd yng Nghymru i wneud ceisiadau llwyddiannus iddi. Mae budd cyhoeddus mewn sicrhau, wrth gwrs, fod cyfryngau lleol yn ffynnu yng Nghymru. Mae’n rhaid gwneud hynny’n ofalus, gan fod yn rhaid osgoi unrhyw awgrym o ymyrraeth mewn unrhyw benderfyniadau golygyddol y bydd y gwaith o adrodd y newyddion yn dibynnu arnynt, ond credaf ein bod wedi llwyddo i sicrhau’r cydbwysedd hwnnw, ac rydym yn awyddus i barhau i gefnogi'r mynediad a gynigiwn at y sianeli cyhoeddi a darlledu hynny, ac yn uniongyrchol, lle gallwn wneud hynny.

Mae fy nghwestiwn i am y wasg print cyfrwng Cymraeg. Dwi wedi bod yn holi eich Llywodraeth chi faint o ddefnydd sydd yn cael ei wneud i rannu gwybodaeth am yr argyfwng drwy gyfrwng y wasg printiedig cyfrwng Cymraeg. Dwi wedi holi am ffigyrau gwariant, ond dwi'n dal i ddisgwyl ffigyrau swyddogol, yn anffodus. Os fedrwch chi roi hynny ar waith, mi fyddwn i yn ddiolchgar.

Ond, o fy ymchwil i, mae'r sefyllfa yn hynod siomedig. Er enghraifft, dim ond un hysbyseb, gwerth tua £800, sydd wedi ymddangos yn ein hunig wythnosolyn cyfrwng Cymraeg ers cychwyn y pandemig. Brif Weinidog, a wnewch chi sicrhau bod eich Llywodraeth chi yn gwneud defnydd llawn o'r wasg brint i ledaenu negeseuon pwysig i bobl Cymru, ac a wnewch chi sicrhau bod y wasg brint cyfrwng Cymraeg yn cael ei chynnwys yn llawn yn eich ymgyrchoedd cyhoeddusrwydd o hyn ymlaen?

My question is on the Welsh-medium print sector. I've been asking your Government how much use is made, in sharing information about the crisis, of the Welsh-medium print media. I've asked for expenditure figures, but I am still awaiting those official figures, unfortunately. If you could provide those, I would be very grateful.

But, from my own research, the situation is very disappointing indeed. For example, only one advertisement, worth around £800, has appeared in our only Welsh-medium weekly since the beginning of the pandemic. First Minister, will you ensure that your Government makes full use of the print media in order to convey important messages to the people of Wales, and will you ensure that the Welsh-medium print media is included fully in your publicity campaigns from here on in?

11:15

Wrth gwrs, Llywydd, mae'r bobl sy'n cael newyddion trwy gyfrwng yr iaith Gymraeg yn bwysig i ni, ac mae'r gwasanaethau sydd ar gael iddyn nhw yn bwysig hefyd. Rŷn ni'n treial eu cefnogi nhw, ac rŷn ni'n treial eu cefnogi nhw mewn print hefyd. Rŷn ni yn gwario arian i helpu'r sector yna i gario ymlaen yn y gwaith pwysig y maen nhw'n ei wneud. Dwi'n siŵr y bydd pobl yma yn gweithio'n galed ar y cwestiynau y mae Siân Gwenllian wedi'u rhoi i mewn, gyda nifer fawr o gwestiynau eraill, a phan fydd y ffigurau yna ar gael, rŷn ni'n mynd i'w dosbarthu nhw a'u rhannu nhw â phobl eraill. So, yn gyffredinol, wrth gwrs rŷn ni eisiau cefnogi'r sector, a'i wneud e mewn ffordd briodol, yn ogystal â phopeth arall rŷn ni'n gwneud i dreial bybu'r iaith Gymraeg.  

Of course, Llywydd, those people who receive their news through the medium of the Welsh language are important to us, and the services available to them are also important. We do seek to support them, and we seek to support them in the print sector also. We are spending in order to assist the sector to continue with the important work that they do. I'm sure that people here will be working hard on the questions that Siân Gwenllian has tabled, along with a number of other questions that we're dealing with, and when those figures are available, we will make them available and share them. But generally speaking, of course we want to support the sector, and support it in an appropriate manner, and work with everything else that we're doing to promote the Welsh language.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd y Blaid Dorïaidd, Paul Davies.  

Questions now from the party leaders. The first set of questions is from the leader of the Conservatives, Paul Davies.

Diolch, Llywydd. First Minister, last week your Government took the decision to resume non-essential retail activity in Wales but kept its 5-mile travel rule, meaning that many families across Wales are still unable to reunite with their loved ones. As more and more people return to work and interact safely with colleagues and members of the public, last week's announcement was a prime opportunity to consider scrapping the Welsh Government's 5-mile travel rule. Non-essential businesses have been allowed to resume trading, and as people are able to travel more than 5 miles to visit a garden centre, it still begs the question why they cannot see their loved ones. Therefore, can you tell us, First Minister, what specific scientific evidence do you have as a Government to keep the 5-mile rule in place?

Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, yr wythnos diwethaf, penderfynodd eich Llywodraeth ailddechrau gweithgarwch siopau nwyddau dianghenraid yng Nghymru, ond cadwodd ei rheol deithio 5 milltir, sy'n golygu bod llawer o deuluoedd ledled Cymru yn dal i fethu mynd i weld eu hanwyliaid. Wrth i fwy a mwy o bobl ddychwelyd i'r gwaith a rhyngweithio'n ddiogel â chydweithwyr ac aelodau o'r cyhoedd, roedd y cyhoeddiad yr wythnos diwethaf yn gyfle gwych i ystyried diddymu rheol deithio 5 milltir Llywodraeth Cymru. Mae busnesau dianghenraid wedi cael caniatâd i ailddechrau masnachu, a chan fod pobl yn gallu teithio mwy na 5 milltir i ymweld â chanolfan arddio, mae'r cwestiwn yn codi o hyd pam na allant weld eu hanwyliaid. Felly, a allwch ddweud wrthym, Brif Weinidog, pa dystiolaeth wyddonol benodol sydd gennych fel Llywodraeth dros gadw'r rheol 5 milltir?

Llywydd, every time I answer a question I have to correct Members. To begin with, I think it's just a mistake, but when I have to correct it time after time, I begin to think that it's done deliberately. The Member knows perfectly well that there is no rule of the sort that he describes. If it was a rule, there would be a regulation. There is no regulation. The regulation says stay local. Five miles is advice to people as to what 'stay local' might mean, and it would be very helpful if the leader of the opposition were to be clearer in his questioning so that people don't get the wrong impression. People must stay local; they must interpret that in their own localities.

We have retained the 5-mile rule for another two weeks. If everything is as we hope it will be by the start of July, we will be able to confirm that that will no longer apply in Wales. It has been a very important part of our armoury to prevent the spread of the virus from one community to another. Mr Davies represents a constituency in the far south-west of Wales where people have been very anxious about visitors from beyond that part of Wales, from places where the virus has had a more virulent spread, coming and bringing that virus with them. Because we have had a 'stay local' rule in Wales, places like Pembrokeshire have been very much shielded from the impact of coronavirus. There's the success of our policy, and it's felt directly by the Member's own constituents.

Lywydd, mae’n rhaid i mi gywiro Aelodau bob tro rwy'n ateb cwestiwn. Ar y cychwyn, rwy’n credu ei fod yn gamgymeriad, ond pan fydd yn rhaid i mi ei gywiro dro ar ôl tro, rwy'n dechrau meddwl ei fod yn fwriadol. Fe ŵyr yr Aelod yn iawn nad oes rheol o'r math y mae'n ei ddisgrifio yn bodoli. Pe bai'n rheol, byddai rheoliad yn bodoli. Nid oes unrhyw reoliad yn bodoli. Dywed y rheoliad wrth bobl am aros yn lleol. Cyngor i bobl yw pum milltir ar beth y gallai 'aros yn lleol' ei olygu, a byddai'n ddefnyddiol iawn pe bai arweinydd yr wrthblaid yn gofyn ei gwestiynau’n gliriach fel nad yw pobl yn cael yr argraff anghywir. Mae’n rhaid i bobl aros yn lleol; mae’n rhaid iddynt ddehongli hynny yn eu hardaloedd eu hunain.

Rydym wedi cadw'r rheol 5 milltir am bythefnos arall. Os bydd popeth fel y gobeithiwn y bydd erbyn dechrau mis Gorffennaf, gallwn gadarnhau na fydd hynny'n berthnasol yng Nghymru mwyach. Mae wedi bod yn rhan bwysig iawn o'n harfogaeth i atal y feirws rhag lledaenu o un gymuned i'r llall. Mae Mr Davies yn cynrychioli etholaeth yn ne-orllewin Cymru lle mae pobl wedi bod yn bryderus iawn ynglŷn ag ymwelwyr o'r tu allan i'r rhan honno o Gymru, o fannau lle mae'r feirws wedi bod yn lledaenu'n fwy eang, yn dod â'r feirws hwnnw yno gyda hwy. Gan ein bod wedi cael rheol 'aros yn lleol' yng Nghymru, mae lleoedd fel Sir Benfro wedi cael eu gwarchod i raddau helaeth rhag effaith y coronafeirws. Dyna lwyddiant ein polisi, ac mae etholwyr yr Aelod yn teimlo’r effaith honno’n uniongyrchol.

First Minister, you can dress this up as much as you want, and you've just said there isn't a 5-mile rule—if that is the case, why on earth include 5 miles in the guidance in the first place? It's quite clear your 5-mile rule continues to cause immeasurable anguish to so many families across Wales. You had an opportunity last week to give families some hope that they could start to see their loved ones safely, and complying with social distancing regulations.

Now, yesterday we saw further restrictions lifted in other parts of the UK, where the decision has been made to relax the social distancing guidance in England from 2m to 1m. Our social distancing regulations were rightly introduced here in Wales at the start of this pandemic in order to help limit the spread of the virus. However, as the R rate continues to have fallen to this level, it's right to reassess these regulations. Your colleague the Labour leader, Sir Keir Starmer, said he welcomed the statement overall, adding that he believes the UK Government is trying to do the right thing and in that he supports them. Given that the World Health Organization already recommends a distance of at least 1m, can you confirm what assessment the Welsh Government has made of the impact of relaxing the social distancing regulations, and what discussions are you having with professionals and, indeed, colleagues regarding this matter?

Brif Weinidog, gallwch roi faint fynnoch o liw ar hyn, ac rydych newydd ddweud nad oes rheol 5 milltir yn bodoli—os felly, pam ar y ddaear cynnwys 5 milltir yn y canllawiau yn y lle cyntaf? Mae'n gwbl amlwg fod eich rheol 5 milltir yn parhau i beri gofid anfesuradwy i gynifer o deuluoedd ledled Cymru. Cawsoch gyfle yr wythnos diwethaf i roi rhywfaint o obaith i deuluoedd y gallent ddechrau gweld eu hanwyliaid yn ddiogel, gan gydymffurfio â rheoliadau cadw pellter cymdeithasol.

Nawr, ddoe, gwelsom ragor o gyfyngiadau’n cael eu codi mewn rhannau eraill o'r DU, lle gwnaed y penderfyniad i lacio'r canllawiau cadw pellter cymdeithasol yn Lloegr o 2m i 1m. Cyflwynwyd ein rheoliadau cadw pellter cymdeithasol yma yng Nghymru ar ddechrau'r pandemig, a hynny'n briodol er mwyn helpu i gyfyngu ar ledaeniad y feirws. Fodd bynnag, wrth i gyfradd R barhau i ostwng i'r lefel hon, mae'n iawn ailasesu'r rheoliadau hyn. Dywedodd eich cyd-Aelod, arweinydd y Blaid Lafur, Syr Keir Starmer, ei fod yn croesawu’r datganiad yn gyffredinol, gan ychwanegu ei fod yn credu bod Llywodraeth y DU yn ceisio gwneud y peth iawn a’i fod yn eu cefnogi yn hynny o beth. O ystyried bod Sefydliad Iechyd y Byd eisoes yn argymell pellter o 1m o leiaf, a allwch gadarnhau pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o effaith llacio'r rheoliadau cadw pellter cymdeithasol, a pha drafodaethau rydych yn eu cael gyda gweithwyr proffesiynol, ac yn wir, eich cyd-Aelodau ynglŷn â’r mater hwn?

11:20

Llywydd, to return to the Member's first point, I do hope that he is advising his constituents that it is perfectly possible in Wales today for people who have a compassionate reason for doing so to travel more than a local distance in order to see people who need that visit. It would be a great shame if—[Inaudible.]—about that, because the people in the circumstances that he described ought to be able to act in accordance with that ability to make a compassionate visit where that is necessary. That's available to people in Wales today, as it has been since the changes were made. 

In relation to changes made across our border, I look forward to seeing the evidence on which those changes were made. I spoke yesterday morning to Michael Gove, the Secretary of State in the Cabinet Office, and he promised that the devolved administrations would see all the evidence that the UK Government has used in coming to its conclusions. That evidence had not arrived by the end of yesterday, but we certainly hope to see it today.

In Wales the message remains: stay 2m apart. That is the safe way to behave. The science we have seen is the science from SAGE that says that if you halve the distance, the risk increases somewhere between two and five times greater than if you stay at a 2m distance. That is the science; the Member was interested in the science when it concerned him. That's the science in relation to the 2m rule. If because the transmission of the disease is falling in Wales we are able to make some exceptions in some sectors, provided it is safe to do so, and put mitigating measures in place, then of course we will consider that very carefully.

I know that sectors in England are waiting today to see the guidance as to how they will be able to use the advice that they were given yesterday in a practical way. We, too, will look forward to seeing that. If it is possible, always using public health as our primary test to reduce the 2m rule by exception, then we will see what we are able to do in Wales. But we will do it by looking at the evidence first and making the decision second, not making the decision and then looking for the evidence. 

Lywydd, gan ddychwelyd at bwynt cyntaf yr Aelod, gobeithiaf ei fod yn cynghori ei etholwyr ei bod yn gwbl bosibl yng Nghymru heddiw i bobl sydd â rheswm tosturiol dros wneud hynny deithio mwy na phellter lleol er mwyn gweld pobl sydd angen yr ymweliad hwnnw. Byddai'n drueni mawr pe bai—[Anghlywadwy]—ynglŷn â hynny, gan y dylai'r bobl yn yr amgylchiadau a ddisgrifiodd allu gweithredu yn unol â'r gallu hwnnw i ymweld â rhywun ar sail dosturiol lle mae hynny'n angenrheidiol. Mae hynny ar gael i bobl yng Nghymru heddiw, fel y bu ers i'r newidiadau gael eu gwneud.

O ran y newidiadau a wnaed dros y ffin, edrychaf ymlaen at weld y dystiolaeth sy'n sail i'r newidiadau hynny. Siaradais fore ddoe â Michael Gove, yr Ysgrifennydd Gwladol yn Swyddfa’r Cabinet, ac addawodd y byddai’r gweinyddiaethau datganoledig yn gweld yr holl dystiolaeth y mae Llywodraeth y DU wedi’i defnyddio wrth ddod i’w chasgliadau. Nid oedd y dystiolaeth honno wedi cyrraedd erbyn diwedd ddoe, ond rydym yn sicr yn gobeithio’i gweld heddiw.

Yng Nghymru, mae’r neges yn dal i fod yr un fath: arhoswch 2m ar wahân. Dyna'r ffordd ddiogel i ymddwyn. Y wyddoniaeth rydym wedi'i gweld yw'r wyddoniaeth gan y Grŵp Cynghori Gwyddonol ar Argyfyngau sy'n dweud y byddai'r risg yn cynyddu pe baech yn haneru'r pellter i rhwng dwy a phum gwaith yn fwy na phe baech yn cadw pellter o 2m. Dyna'r wyddoniaeth; roedd gan yr Aelod ddiddordeb yn y wyddoniaeth pan oedd yn ymwneud ag ef. Dyna'r wyddoniaeth mewn perthynas â'r rheol 2m. Os gallwn wneud rhai eithriadau mewn rhai sectorau gan fod trosglwyddiad y clefyd yn gostwng yng Nghymru, ar yr amod ei bod yn ddiogel inni wneud hynny, gan roi mesurau lliniaru ar waith, yna wrth gwrs, byddwn yn ystyried hynny'n ofalus iawn.

Gwn fod sectorau yn Lloegr yn aros heddiw i weld y canllawiau ar sut y byddant yn gallu defnyddio'r cyngor a roddwyd iddynt ddoe mewn ffordd ymarferol. Rydym ninnau hefyd yn edrych ymlaen at eu gweld. Os bydd modd lleihau’r rheol 2m drwy eithriadau, gan ddefnyddio iechyd y cyhoedd bob amser fel ein prif brawf, byddwn yn ystyried yr hyn y gallwn ei wneud yng Nghymru. Ond byddwn yn gwneud hynny drwy edrych ar y dystiolaeth yn gyntaf cyn gwneud penderfyniad, yn hytrach na gwneud y penderfyniad ac yna chwilio am y dystiolaeth.

Well, First Minister, one sector that certainly needs some relaxation in its regulations is the tourism and hospitality sector. Now, last week's statement was, of course, welcomed, but it has resulted in more questions than answers, given the correspondence I've received from people with tourism businesses. The tourism and hospitality industry needs clarity, in my view in the form of a detailed strategy both for the short term and, indeed, the longer term—a strategy that clearly marks the Welsh Government's intentions against timescales, funding allocations and support to ensure businesses can remain viable, and a strategy that answers the questions the sector has, not one that results in operators feeling more confused than ever.

First Minister, will you therefore commit to providing a specific strategy for Welsh tourism that outlines exactly how the Welsh Government will support the sector in the short term and provides clarity for the longer term, so that businesses can be confident about the viability of the industry going forward? And given the vulnerability of the hospitality sector in Wales, what immediate action is the Welsh Government taking to support hospitality businesses across the country? 

Wel, Brif Weinidog, un sector sydd yn sicr angen rhywfaint o lacio yn y rheoliadau yw'r sector twristiaeth a lletygarwch. Nawr, croesawyd y datganiad yr wythnos diwethaf, wrth gwrs, ond mae wedi arwain at fwy o gwestiynau nag o atebion, o ystyried yr ohebiaeth rwyf wedi’i chael gan bobl sydd â busnesau twristiaeth. Mae angen eglurder ar y diwydiant twristiaeth a lletygarwch, yn fy marn i ar ffurf strategaeth fanwl ar gyfer y tymor byr, ac yn wir, y tymor hwy—strategaeth sy'n nodi bwriad Llywodraeth Cymru yn glir yn erbyn amserlenni, dyraniadau cyllid a chymorth i sicrhau y gall busnesau barhau i fod yn hyfyw, a strategaeth sy'n ateb cwestiynau’r sector, yn hytrach na pheri mwy o ddryswch nag erioed i’r gweithredwyr.

Brif Weinidog, a wnewch chi ymrwymo felly i ddarparu strategaeth benodol ar gyfer twristiaeth yng Nghymru sy'n amlinellu sut yn union y bydd Llywodraeth Cymru yn cefnogi'r sector yn y tymor byr ac yn darparu eglurder ar gyfer y tymor hwy, fel y gall busnesau fod yn hyderus ynghylch hyfywedd y diwydiant wrth symud ymlaen? Ac o ystyried pa mor fregus yw'r sector lletygarwch yng Nghymru, pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd ar unwaith i gefnogi busnesau lletygarwch ledled y wlad?

Well, Llywydd, the announcement that we made on Friday does give hope to the tourism industry in Wales. It came as a result of very detailed discussions with the sector itself. The sector must now prepare to demonstrate that it is able to reopen safely in self-contained accommodation, and that it is able to take its local communities with it, because community consent remains a fundamentally important part of the plan for that industry. 

When the industry has demonstrated, as I certainly hope it can, that it is able safely to reopen on the terms we have announced so far, then our aim will be to add to the repertoire of things that can be done by that industry. But it is important we do it step by step, that we provide confidence to local communities, by demonstrating that the reopening of the industry can be done in a way that protects the health of staff, visitors and people who live in those localities. And I think the industry understands that very well.

Llywydd, the siren call for clarity in a set of circumstances that are so intrinsically unclear seems to me to miss the point by a very wide mark indeed. If the Member is able to tell me what the state of the virus in Wales will be six weeks, let alone six months, away from where we are today, then we would be able to provide clarity of the sort that he requires, but it's just not possible. And I'm sure he does understand that—that none of us know how this disease will progress as we move through the summer and into the autumn. We do our best to provide forward guidance to sectors in Wales, but to ask us to provide clarity where none is possible would be to provide a false prospectus to those industries, not something helpful of the sort that we wish to provide.

Wel, Lywydd, mae'r cyhoeddiad a wnaethom ddydd Gwener yn rhoi gobaith i'r diwydiant twristiaeth yng Nghymru. Deilliodd o drafodaethau manwl iawn gyda'r sector ei hun. Mae’n rhaid i'r sector baratoi yn awr i ddangos y gall ailagor yn ddiogel mewn perthynas â llety hunangynhwysol, a'i fod yn gallu gweithio gyda’i gymunedau lleol, gan fod cydsyniad cymunedol yn parhau i fod yn rhan hanfodol bwysig o'r cynllun ar gyfer y diwydiant hwnnw.

Pan fydd y diwydiant wedi dangos, fel rwy'n sicr yn gobeithio y gall, ei fod yn gallu ailagor yn ddiogel ar y telerau rydym wedi'u cyhoeddi hyd yn hyn, ein nod fydd ychwanegu at yr ystod o bethau y gall y diwydiant hwnnw eu gwneud. Ond mae'n bwysig ein bod yn gwneud hynny gam wrth gam, ein bod yn rhoi hyder i gymunedau lleol, drwy ddangos y gellir ailagor y diwydiant mewn ffordd sy'n diogelu iechyd staff, ymwelwyr, a phobl sy'n byw yn yr ardaloedd hynny. A chredaf fod y diwydiant yn deall hynny'n dda iawn.

Lywydd, ymddengys i mi fod y galwadau am eglurder mewn set o amgylchiadau sydd mor aneglur yn methu’r pwynt yn gyfan gwbl. Os gall yr Aelod ddweud wrthyf beth fydd sefyllfa'r feirws yng Nghymru ymhen chwe wythnos, heb sôn am chwe mis, byddai modd inni ddarparu eglurder o'r math y mae'n gofyn amdano, ond nid yw hynny’n bosibl. Ac rwy'n siŵr ei fod yn deall hynny—nad oes yr un ohonom yn gwybod sut y bydd y clefyd hwn yn datblygu wrth inni fynd drwy'r haf ac i mewn i’r hydref. Rydym yn gwneud ein gorau i ddarparu canllawiau ymlaen llaw i sectorau yng Nghymru, ond byddai gofyn inni ddarparu eglurder lle nad yw hynny’n bosibl yn rhoi prosbectws ffug i'r diwydiannau hynny, nid rhywbeth defnyddiol o'r math rydym am ei ddarparu.

11:25

Arweinydd Plaid Cymru, Adam Price.

Plaid Cymru leader, Adam Price.

First Minister, some residents had only returned to their homes following the February flooding when torrential rain fell in the village of Pentre last week, causing further damage to properties. In 2017 Welsh Ministers were expected to appoint a chair and members to the flood and coastal erosion committee before the end of that year. In reality, members of that committee, which was established under the terms of the Environment (Wales) Act 2016, weren't actually announced until March 2019, and their first meeting wasn't held until June 2019. That's two years without adequate focus on your Government's strategy on flooding. First Minister, why did it take so long?

Brif Weinidog, dim ond newydd ddychwelyd i'w cartrefi ar ôl llifogydd mis Chwefror roedd rhai preswylwyr pan gwympodd glaw trwm yn ardal Pentre yr wythnos diwethaf, gan achosi rhagor o ddifrod i eiddo. Yn 2017, roedd disgwyl i Weinidogion Cymru benodi cadeirydd ac aelodau i’r pwyllgor llifogydd ac erydu arfordirol cyn diwedd y flwyddyn honno. Mewn gwirionedd, ni chafodd aelodau’r pwyllgor hwnnw, a sefydlwyd o dan delerau Deddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016, eu cyhoeddi tan fis Mawrth 2019, ac ni chynhaliwyd eu cyfarfod cyntaf tan fis Mehefin 2019. Dyna ddwy flynedd heb ffocws digonol ar strategaeth eich Llywodraeth ar lifogydd. Brif Weinidog, pam y cymerodd hi gymaint o amser i wneud hynny?

Well, I don't agree with the Member at all that the appointments of that sort have meant that we have not had a very significant focus on flooding, both inland and coastal flooding, in Wales. We have used this Assembly term to bring together the most ambitious funding package for flood and coastal erosion in Wales that we have ever seen, and that, working with our local authorities, we have amended the share of funding between Welsh Government and local authorities—we now fund all of the preparation works for those schemes. And our contribution to grant support to local authorities is to be increased to 85 per cent of the total of those schemes. I think that demonstrates in a good deal more concrete way than some appointments the extent to which we have invested in this field.

I have enormous sympathies, Llywydd, for those individuals that Adam Price mentioned, who have spent the time over the last couple of months getting their homes back in order, only to find them flooded again. But I don't think that, when they are dealing with that, they are worrying about appointments to Government committees.

Nid wyf yn cytuno â'r Aelod o gwbl fod penodiadau o'r math hwnnw wedi golygu nad ydym wedi cael ffocws sylweddol iawn ar lifogydd, llifogydd mewndirol ac arfordirol, yng Nghymru. Rydym wedi defnyddio tymor y Cynulliad hwn i sicrhau’r pecyn cyllido mwyaf uchelgeisiol a welsom erioed ar gyfer llifogydd ac erydu arfordirol yng Nghymru, a thrwy weithio gyda'n hawdurdodau lleol, rydym wedi diwygio'r gyfran o gyllid rhwng Llywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol—rydym bellach yn ariannu'r holl waith paratoi ar gyfer y cynlluniau hynny. A bydd ein cyfraniad at gymorth grant i awdurdodau lleol yn cynyddu i 85 y cant o gyfanswm y cynlluniau hynny. Credaf fod hynny'n dangos i ba raddau rydym wedi buddsoddi yn y maes hwn mewn ffordd fwy cadarn o lawer nag ambell benodiad.

Rwy’n cydymdeimlo’n llwyr, Lywydd, â'r unigolion y soniodd Adam Price amdanynt, sydd wedi treulio'r ychydig fisoedd diwethaf yn cael trefn ar eu cartrefi, dim ond i wynebu llifogydd eto. Ond pan fyddant yn ymdrin â hynny, ni chredaf eu bod yn poeni am benodiadau i bwyllgorau'r Llywodraeth.

We're in the middle of two immediate crises—health related and economic. But there is a third—the ecological crisis, which we can't afford to ignore. It will have long-term consequences, but there will also be some immediate ones, including an increased risk of flooding. Now, research by the universities of Birmingham and Southampton shows that planting trees around rivers could reduce the height of flooding in towns by up to 20 per cent. Almost a decade ago, the Welsh Government adopted the ambitious and widely lauded target of planting 5,000 hectares of new woodland every year until 2030. This target was dropped to 2,000 hectares. In the last five years, the Welsh Government has achieved an average of just 300 hectares a year, and in the 12 months up until March this year, it achieved just 80 hectares—4 per cent of the target. First Minister, where's the urgency in the climate emergency?

Rydym mewn dau argyfwng uniongyrchol—un sy’n gysylltiedig ag iechyd ac un economaidd. Ond mae trydydd argyfwng—yr argyfwng ecolegol, na allwn fforddio ei anwybyddu. Bydd yn arwain at ganlyniadau hirdymor, ond bydd rhai canlyniadau uniongyrchol hefyd, gan gynnwys risg uwch o lifogydd. Nawr, mae ymchwil gan brifysgolion Birmingham a Southampton yn dangos y gallai plannu coed ger afonydd leihau uchder llifogydd mewn trefi hyd at 20 y cant. Bron i ddegawd yn ôl, mabwysiadodd Llywodraeth Cymru’r targed uchelgeisiol a gafodd ganmoliaeth eang o blannu 5,000 hectar o goetir newydd bob blwyddyn tan 2030. Gostyngwyd y targed i 2,000 hectar. Yn y pum mlynedd diwethaf, mae Llywodraeth Cymru wedi cyflawni cyfartaledd o 300 hectar y flwyddyn yn unig, ac yn y 12 mis hyd at fis Mawrth eleni, dim ond 80 hectar a gyflawnodd—4 y cant o'r targed. Brif Weinidog, ble mae'r brys yn yr argyfwng hinsawdd?

Llywydd, I agree with the Member that the extent of woodland creation in Wales last year was not good enough. It's important to say that, as well as new woodland creation, an enormous effort goes into the restocking of woodland. And, in fact, we planted more trees in restocking woodland last year than we did the year before. But new woodland creation was not where we would want it to be last year. It is, to some extent, a factor of timings within the rural development programme as to when money is released to the sector. But we have quadrupled the amount of money that we are putting into the Glastir scheme, which has been—. The Glastir woodland creation rounds have been the most successful means we have found to date to stimulate the planting of new trees in Wales. Its budget will now be £8 million, up from £2 million, and I am confident that we will see a significant and necessary increase in new woodland creation in Wales, alongside our ambitions for a national forest.

Lywydd, rwy'n cytuno â'r Aelod nad oedd faint o goetir a grëwyd yng Nghymru y llynedd yn ddigon da. Yn ogystal â chreu coetir newydd, mae'n bwysig dweud bod yna ymdrech enfawr yn digwydd i ailstocio coetir. Ac mewn gwirionedd, fe wnaethom blannu mwy o goed ar gyfer ailstocio coetir y llynedd nag y gwnaethom y flwyddyn flaenorol. Ond ni chrëwyd gymaint o goetir newydd ag y byddem yn dymuno’i weld y llynedd. I raddau, mae’n ymwneud ag amseriadau yn y rhaglen datblygu gwledig o ran pryd y caiff arian ei ryddhau i'r sector. Ond rydym wedi rhoi pedair gwaith yn fwy o arian i gynllun Glastir, sydd wedi bod yn—. Rowndiau creu coetir Glastir yw’r ffordd fwyaf llwyddiannus rydym wedi'i darganfod hyd yn hyn o ysgogi gwaith plannu coed newydd yng Nghymru. Mae’r gyllideb ar gyfer y rhaglen bellach yn £8 miliwn, i fyny o £2 filiwn, ac rwy’n hyderus y byddwn yn gweld cynnydd sylweddol ac angenrheidiol ar greu coetir newydd yng Nghymru, ochr yn ochr â’n huchelgais ar gyfer coedwig genedlaethol.

11:30

Since 2015, Natural Resources Wales has been suffering a steady decline in funding, while being tasked with more and more responsibilities. NRW is now facing a further cut of £7.5 million. So, the Welsh Government is cutting back on funding, cutting back on tree planting, and seemingly cutting back on its commitment to tackling the climate emergency. Now, what many people in the Rhondda and adjacent communities want now is an immediate and expert-led inquiry to discover why they are enduring persistent flooding and, crucially, what needs to be done to stop this. First Minister, will you commit to such an inquiry today? 

Ers 2015, mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi dioddef gostyngiad cyson yn eu cyllid, tra'n ymgymryd â mwyfwy o gyfrifoldebau. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru bellach yn wynebu toriad pellach o £7.5 miliwn. Felly, mae Llywodraeth Cymru yn torri'n ôl ar gyllid, yn torri'n ôl ar blannu coed, ac mae'n ymddangos ei bod yn torri'n ôl ar ei hymrwymiad i fynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd. Nawr, yr hyn y mae llawer o bobl yn y Rhondda a chymunedau cyfagos ei eisiau yn awr yw ymchwiliad brys wedi'i arwain gan arbenigwyr i ddarganfod pam y maent yn dioddef llifogydd parhaus ac yn hollbwysig, beth sydd angen ei wneud i atal hyn. Brif Weinidog, a wnewch chi ymrwymo i ymchwiliad o'r fath heddiw?

Well, Llywydd, we are not cutting back on tree planting; we are quadrupling our investment in tree planting. And while NRW has inevitably had to bear its share of a decade of austerity—so, it isn't NRW's budget that is being cut year on year; it is the Welsh Government's budget that has been cut year on year since 2010, and I'm afraid no part of the public service can be regarded as wholly immune from that. There will be inquiries. There are legal responsibilities that fall on the local authority and NRW when flooding takes place. And I know that those local players are working very hard already to make sure that we understand why flooding took place again in those parts of the Rhondda very recently, to add that to what our understanding has been of the flooding back in February, and then, when we've had those local investigations concluded, we will use the outcome to make sure that we put further mitigation measures in place. 

Wel, Lywydd, nid ydym yn torri'n ôl ar blannu coed; rydym yn rhoi pedair gwaith cymaint o fuddsoddiad tuag at blannu coed. Ac er bod CNC, yn anochel, wedi gorfod ysgwyddo'i gyfran o ddegawd o gyni—felly, nid cyllideb CNC sy'n cael ei chwtogi bob blwyddyn; cyllideb Llywodraeth Cymru sydd wedi cael ei chwtogi bob blwyddyn ers 2010, ac rwy'n ofni na ellir ystyried bod unrhyw ran o'r gwasanaeth cyhoeddus yn gwbl ddiogel rhag hynny. Bydd yna ymchwiliadau. Mae yna gyfrifoldebau cyfreithiol ar yr awdurdod lleol a Cyfoeth Naturiol Cymru pan fydd llifogydd yn digwydd. A gwn fod yr elfennau lleol hynny'n gweithio'n galed iawn eisoes i wneud yn siŵr ein bod yn deall pam y cafwyd llifogydd eto yn y rhannau hynny o'r Rhondda yn ddiweddar iawn, er mwyn ychwanegu hynny at ein dealltwriaeth o'r llifogydd a gafwyd yn ôl ym mis Chwefror, ac yna, pan fydd yr ymchwiliadau lleol wedi dod i ben, byddwn yn defnyddio'r canlyniad i wneud yn siŵr ein bod yn rhoi mesurau lliniaru pellach ar waith.

Arweinydd Plaid Brexit, Mark Reckless. 

Leader of the Brexit Party, Mark Reckless. 

First Minister, yesterday, the Prime Minister announced the reopening of restaurants, pubs and entertainment venues and a switch from regulation to guidance, saying he would trust in the British people's common sense. Can you confirm that emphasis on British common sense does not apply to Wales and you intend to keep Wales lagging several weeks behind England? 

The leader of the opposition here cited the leader of the opposition in Westminster and his general support for the UK Government approach. Similarly, aside from my group, isn't it the case that there has been cross-party support here for the different approach enabled by devolution in Wales? Unlike the much discussed five-mile guidance, the 2m rule is enshrined in law, with all business in Wales having to nominate someone to be liable for prosecution. It was endorsed and entrenched by this Senedd with the support not just of Labour and Plaid Members, but also the votes of Welsh Conservatives. If Members want to follow a UK approach and reopen our economy, don't they need to vote for it?  

Brif Weinidog, ddoe, cyhoeddodd Prif Weinidog y DU y byddai bwytai, tafarndai a lleoliadau adloniant yn ailagor, a newid o fod yn rheoliadau i fod yn ganllawiau, gan ddweud y byddai'n ymddiried yn synnwyr cyffredin pobl Prydain. A allwch chi gadarnhau nad yw'r pwyslais ar synnwyr cyffredin Prydeinig yn berthnasol i Gymru a'ch bod yn bwriadu cadw Cymru sawl wythnos y tu ôl i Loegr?

Cyfeiriodd arweinydd yr wrthblaid yma at arweinydd yr wrthblaid yn San Steffan a'i gefnogaeth gyffredinol i ddull gweithredu Llywodraeth y DU. Yn yr un modd, ar wahân i fy ngrŵp i, onid yw'n wir fod cefnogaeth drawsbleidiol wedi bod yma i'r dull gweithredu gwahanol a alluogwyd gan ddatganoli yng Nghymru? Yn wahanol i'r canllaw pum milltir sy'n cael ei drafod yn helaeth, mae'r rheol 2m wedi'i hymgorffori yn y gyfraith, gyda phob busnes yng Nghymru yn gorfod enwebu rhywun i fod yn atebol ar gyfer eu herlyn. Cafodd ei gymeradwyo a'i ymgorffori gan y Senedd hon gyda chefnogaeth Aelodau Llafur a Phlaid Cymru, yn ogystal â phleidleisiau'r Ceidwadwyr Cymreig. Os yw'r Aelodau eisiau dilyn dull gweithredu Llywodraeth y DU ac ailagor ein heconomi, onid oes angen iddynt bleidleisio dros hynny?

Llywydd, the Prime Minister's announcements yesterday were announcements for England. This Senedd must accept its responsibilities, in the way the Member says, for making regulations for Wales. We will continue to do so in a way that puts the health of our population at the forefront of the way that we bring proposals to the floor of the Senedd and seek to secure support for them. There is a minority—it's represented by the Member—who wish that they lived somewhere else and that decisions were made differently. We are confident that we have the support not just of the breadth of the Senedd behind the approach we are taking, but that we have the support of Welsh people for it as well. 

Lywydd, roedd cyhoeddiadau'r Prif Weinidog ddoe yn gyhoeddiadau ar gyfer Lloegr. Mae'n rhaid i'r Senedd hon dderbyn ei chyfrifoldebau, fel y dywed yr Aelod, dros wneud rheoliadau i Gymru. Byddwn yn parhau i wneud hynny mewn ffordd sy'n rhoi iechyd ein poblogaeth yn gyntaf yn y ffordd y cyflwynwn gynigion i lawr y Senedd a cheisio sicrhau cefnogaeth iddynt. Ceir lleiafrif—sy'n cael ei gynrychioli gan yr Aelod—a fyddai'n dymuno byw yn rhywle arall a bod penderfyniadau'n cael eu gwneud yn wahanol. Rydym yn hyderus fod y rhan fwyaf o'r Senedd yn cefnogi'r dull a ddefnyddiwn, ond rydym yn hyderus fod pobl Cymru yn ei gefnogi hefyd.

First Minister, the fact that some people may be in a minority or disagree with your approach does not mean they want to live elsewhere. Today, we vote on the supplementary budget, with vast appropriations and reallocations of funds. But, in your Government amendment to a later debate today, you suggest it's not enough and the UK Government must urgently remove fiscal restrictions that prevent Welsh Government responding effectively to the pandemic.

But isn't it your Government's use of exorbitant powers you already have in the field of health that is causing a decline in Welsh revenues relative to England? What is the impact of harsher, longer lockdown in Wales on Welsh revenues and those rates of income tax? What further decline in land transaction tax receipts will we now see, given the English housing market reopened six weeks ago, yet you continue to ban house viewings here, except for empty properties? Given the consequent fiscal hole, how long will it be, First Minister, before you use the powers that the Conservatives granted to raise income tax by an unlimited amount?

Brif Weinidog, nid yw'r ffaith bod rhai pobl efallai mewn lleiafrif neu'n anghytuno â'ch dull gweithredu yn golygu eu bod eisiau byw yn rhywle arall. Heddiw, rydym yn pleidleisio ar y gyllideb atodol, sy'n priodoli ac yn ailddyrannu llawer iawn o gyllid. Ond yng ngwelliant eich Llywodraeth i ddadl a gynhelir yn ddiweddarach heddiw, rydych yn awgrymu nad yw'n ddigon a bod yn rhaid i Lywodraeth y DU fynd ati ar frys i ddileu cyfyngiadau ariannol sy'n atal Llywodraeth Cymru rhag ymateb yn effeithiol i'r pandemig.

Ond onid defnydd eich Llywodraeth o bwerau afresymol sydd gennych eisoes ym maes iechyd sy'n achosi dirywiad yn refeniw Cymru o'i gymharu â Lloegr? Beth yw effaith cyfyngiadau symud llymach, sy'n para'n hwy yng Nghymru ar refeniw Cymru a'r cyfraddau treth incwm hynny? Pa ddirywiad pellach a welwn yn awr yn nerbyniadau'r dreth trafodiadau tir, o gofio bod marchnad dai Lloegr wedi ailagor chwe wythnos yn ôl, ac eto rydych yn parhau i wahardd gwerthwyr rhag arddangos tai yma, heblaw am eiddo gwag? O ystyried y twll cyllidol a ddaw i ganlyn hynny, pa mor hir fydd hi, Brif Weinidog, cyn i chi ddefnyddio'r pwerau a roddwyd i chi gan y Ceidwadwyr i godi swm digyfyngiad o dreth incwm?

11:35

Llywydd, the Member always manages to turn a sensible question into a piece of nonsense, as he did right at the end. So, you can be quite sure that there is no such proposal anywhere, other than in his own mind.

The points that we are making to the Treasury are just a series of sensible points. We want to have the ability to convert capital into revenue, at a time when the pressure on our revenue budgets is like it has never been before. We want greater flexibility to be able to use the Welsh reserve in a way that would allow us to respond to the conditions of a global pandemic. These are sensible measures that would allow us to manage the pressures we are under in a way that responds to them within our own resources. It's time that the rules at the Treasury caught up with the nature of devolution, and let's hope that we are able to use this opportunity to accelerate some of the thinking that has, I think, remained stuck in previous ways of doing things for too long.

Lywydd, mae'r Aelod bob amser yn llwyddo i droi cwestiwn synhwyrol yn nonsens, fel y gwnaeth ar y diwedd. Felly, gallwch fod yn eithaf sicr nad oes cynnig o'r fath yn unman, heblaw yn ei feddwl ei hun.

Nid yw'r pwyntiau rydym yn eu gwneud i'r Trysorlys ond yn gyfres o bwyntiau synhwyrol. Rydym eisiau'r gallu i droi cyfalaf yn refeniw, ar adeg pan fo'r pwysau ar ein cyllidebau refeniw yn fwy nag erioed o'r blaen. Rydym eisiau mwy o hyblygrwydd i allu defnyddio'r gronfa Gymreig mewn modd a fyddai'n caniatáu inni ymateb i amodau pandemig byd-eang. Mae'r rhain yn fesurau synhwyrol a fyddai'n ein galluogi i reoli'r pwysau sydd arnom mewn ffordd sy'n ymateb iddynt o fewn ein hadnoddau ein hunain. Mae'n bryd i reolau'r Trysorlys ddal i fyny â natur datganoli, a gobeithio y gallwn ddefnyddio'r cyfle hwn i gyflymu rhywfaint o'r meddylfryd sydd, yn fy marn i, wedi glynu at ffyrdd blaenorol o wneud pethau yn rhy hir.

Before I call the next question, and in line with my role to ensure the proper conduct of Senedd business, and to remind us all that we are meeting today remotely and virtually, I am aware that one Member is in the Chamber and filming himself and broadcasting to that point on social media. I will ask for that Member to be removed now from the virtual Parliament, and we will be closing the Chamber in due course. My advice to Mr McEvoy is not to play games with your Parliament.

Question 3—David Rowlands.

Cyn i mi alw'r cwestiwn nesaf, ac yn unol â fy rôl i sicrhau bod busnes y Senedd yn cael ei gynnal yn briodol, ac i'n hatgoffa i gyd ein bod yn cyfarfod heddiw o bell ac yn rhithwir, rwy'n ymwybodol fod un Aelod yn y Siambr ac yn ffilmio ei hun ac yn darlledu i'r perwyl hwnnw ar y cyfryngau cymdeithasol. Rwyf am ofyn i'r Aelod hwnnw gael ei dynnu o'r Senedd rithwir yn awr, ac fe fyddwn yn cau'r Siambr maes o law. Fy nghyngor i Mr McEvoy yw i beidio â chwarae gemau gyda'ch Senedd.

Cwestiwn 3—David Rowlands.

COVID-19
COVID-19

3. Pa asesiad y mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o effeithiolrwydd y camau a gymerwyd gan Lywodraeth Cymru yn ystod y pandemig COVID-19? OQ55329

3. What assessment has the First Minister made of the effectiveness of the actions taken by the Welsh Government during the COVID-19 pandemic? OQ55329

I thank the Member for the question. The effectiveness of all our actions is assessed through the lens of public health, keeping people and communities safe in Wales during the pandemic. The three-week review cycle means that everything we do is assessed in the light of the most recent available evidence. 

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Caiff effeithiolrwydd ein holl gamau gweithredu ei asesu drwy lens iechyd y cyhoedd, gan gadw pobl a chymunedau yn ddiogel yng Nghymru yn ystod y pandemig. Mae'r cylch adolygu tair wythnos yn golygu bod popeth a wnawn yn cael ei asesu yng ngoleuni'r dystiolaeth ddiweddaraf sydd ar gael.

I thank the First Minister for that answer. I do understand that there can be no real definitive answers until an inquiry has been convened and the report produced, and that will, of course, take time. But I would at this time ask the First Minister to put together an interim report, one that would allow corrective actions to be put in place quickly, based on the knowledge gained over the last few months.

Diolch i'r Prif Weinidog am yr ateb hwnnw. Rwy'n deall na ellir cael atebion pendant hyd nes y bydd ymchwiliad wedi'i gynnal a hyd nes y bydd yr adroddiad wedi ei gynhyrchu, a bydd hynny, wrth gwrs, yn cymryd amser. Ond ar hyn o bryd hoffwn ofyn i'r Prif Weinidog lunio adroddiad interim, un a fyddai'n caniatáu i gamau unioni gael eu rhoi ar waith yn gyflym, yn seiliedig ar y wybodaeth a gasglwyd dros y misoedd diwethaf.

Well, let me begin, Llywydd, by agreeing with David Rowlands—it's very important to learn from the experience that we are having, and we are doing our very best to do that every single day as we think over the events of recent weeks and plan for the challenges that lie ahead. But I do want to explain to him—and I know that he is likely to understand—that the Welsh Government is absolutely flat out still in dealing with the crisis that is in front of us, just this week dealing with outbreaks of coronavirus in north Wales, looking at the impact on the meat processing sector more generally, continuing to make sure that we provide testing in our care home sector, that we look at further opportunities we may be able to offer people in Wales to resume freedoms that they've been denied during the crisis. All the people we have—and the huge majority of Welsh Government employees are not working in the normal way; they are still working from home—are being deployed still to focus on the immediate challenges we face to prepare for the coming autumn and winter. The moment will come, as David Rowlands said, where there will be an opportunity to stand back and do a formal review of these things. Informally, we learn all the time and apply that learning, but until we are in calmer waters, where we are not every day having to deal with the impact of this crisis in the lives of Welsh people and Welsh communities, that moment has not yet come.

Wel, gadewch imi ddechrau, Lywydd, drwy gytuno â David Rowlands—mae'n bwysig iawn dysgu o'n profiadau, ac rydym yn gwneud ein gorau glas i wneud hynny bob dydd wrth inni feddwl am ddigwyddiadau'r wythnosau diwethaf a chynllunio ar gyfer yr heriau sydd o'n blaenau. Ond rwyf eisiau esbonio iddo—a gwn ei fod yn debygol o ddeall—fod Llywodraeth Cymru yn dal i fod yn brysur iawn yn ymdrin â'r argyfwng sydd o'n blaenau, yn ymdrin ag achosion o'r coronafeirws yng ngogledd Cymru yr wythnos hon, yn edrych ar yr effaith ar y sector prosesu cig yn fwy cyffredinol, yn parhau i wneud yn siŵr ein bod yn darparu profion yn ein sector cartrefi gofal, ac yn sicrhau ein bod yn edrych ar ragor o gyfleoedd y gallwn eu cynnig i bobl yng Nghymru i adfer y rhyddid y maent wedi ei golli yn ystod yr argyfwng. Rydym yn defnyddio'r holl bobl sydd gennym—ac nid yw'r mwyafrif helaeth o gyflogeion Llywodraeth Cymru yn gweithio yn y ffordd arferol; maent yn dal i weithio o gartref—i barhau i ganolbwyntio ar yr heriau uniongyrchol sy'n ein hwynebu i baratoi ar gyfer yr hydref a'r gaeaf sydd i ddod. Bydd y foment yn dod, fel y dywedodd David Rowlands, pan ddaw cyfle i gamu'n ôl a gwneud adolygiad ffurfiol o'r pethau hyn. Yn anffurfiol, rydym yn dysgu drwy'r amser ac yn cymhwyso'r gwersi ond hyd nes y bydd y storm wedi tawelu, pan na fyddwn yn gorfod ymdrin yn ddyddiol ag effaith yr argyfwng ar fywydau pobl Cymru a chymunedau Cymru, nid yw'r foment honno wedi cyrraedd eto.

11:40

Thank you, First Minister, for that response. One measure I welcome in recent weeks over the COVID regulations is obviously the opening of schools next week. I declare an interest as a member of a local authority, and, in particular, our local authority has issued guidance to say that they are unable to take the opportunity to open schools on the fourth week, because the contractual negotiations haven't been concluded with the unions by the Welsh Government. Do you think that is a fair reason to have schools closed across Wales— because Welsh Government have failed to conclude contractual negotiations with the unions?

Diolch am yr ateb hwnnw, Brif Weinidog. Un mesur rwy'n ei groesawu dros yr wythnosau diwethaf mewn perthynas â'r rheoliadau COVID, yn amlwg, yw agor ysgolion yr wythnos nesaf. Rwy'n datgan buddiant fel aelod o awdurdod lleol, ac yn benodol, mae ein hawdurdod lleol wedi cyhoeddi canllawiau sy'n dweud na allant fanteisio ar y cyfle i agor ysgolion ar y bedwaredd wythnos, oherwydd nad yw Llywodraeth Cymru wedi cwblhau'r trafodaethau cytundebol gyda'r undebau. A ydych yn credu bod hwnnw'n rheswm teg dros gau ysgolion ledled Cymru—oherwydd bod Llywodraeth Cymru wedi methu cwblhau trafodaethau cytundebol gyda'r undebau?

Well, Llywydd, my colleague Kirsty Williams will answer a topical question on this matter later this afternoon. Let me just repeat that the advice that the Welsh Government provided was that, if it were possible to create four weeks of resumed education in Wales, the case for doing that was strong. We always recognised from the beginning that there was a contractual issue in the fourth week, which is why we proposed that, for teachers who worked in the fourth week, there would be an extra week of holiday restored to them at the October half term. But, as the Welsh Local Government Association said in welcoming our proposals, it was for them to take the proposals and put them into operation in the different circumstances that each local authority in Wales faces. And that's the way it has to be, because they are the employers, not the Welsh Government.

There will be children in Wales who will be in places where four weeks of school opening is possible, and I'm very glad that those local education authorities able to do so have been able to reach that agreement. Other local authorities will face different challenges, different circumstances, and come to different conclusions. That's inevitable in the way that things are done.

Wel, Lywydd, bydd fy nghyd-Aelod Kirsty Williams yn ateb cwestiwn amserol ar y mater hwn yn ddiweddarach y prynhawn yma. Gadewch i mi ailadrodd mai'r cyngor a ddarparodd Llywodraeth Cymru oedd fod yr achos dros ailddechrau addysg am bedair wythnos yng Nghymru yn gryf pe bai'n bosibl gwneud hynny. Rydym bob amser wedi cydnabod o'r dechrau fod problem gytundebol yn codi gyda'r bedwaredd wythnos, a dyna pam y gwnaethom gynnig, i athrawon a fyddai'n gweithio yn y bedwaredd wythnos, y byddai wythnos ychwanegol o wyliau'n cael ei hadfer iddynt yn ystod hanner tymor mis Hydref. Ond fel y dywedodd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru wrth groesawu ein cynigion, eu lle hwy oedd cymryd y cynigion a'u rhoi ar waith o dan yr amgylchiadau gwahanol y mae pob awdurdod lleol yng Nghymru yn eu hwynebu. A dyna'r ffordd y mae'n rhaid i bethau fod, oherwydd hwy yw'r cyflogwyr, nid Llywodraeth Cymru.

Bydd yna blant yng Nghymru a fydd mewn lleoedd lle mae'n bosibl agor yr ysgol am bedair wythnos, ac rwy'n falch iawn fod yr awdurdodau addysg lleol sy'n gallu gwneud hynny wedi gallu cytuno ar hynny. Bydd awdurdodau lleol eraill yn wynebu heriau gwahanol, amgylchiadau gwahanol, ac yn dod i gasgliadau gwahanol. Mae hynny'n anochel yn y ffordd y mae pethau'n cael eu gwneud.

Y Sector Lletygarwch
The Hospitality Sector

4. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gefnogaeth i'r sector lletygarwch yng Nghymru yng ngoleuni COVID-19? OQ55342

4. Will the First Minister make a statement on support for the hospitality sector in Wales in light of COVID-19? OQ55342

I thank the Member for that question. The package of support for the hospitality sector in Wales is the most generous in the United Kingdom. Thousands of businesses have benefited from 100 per cent small business rate relief and the Welsh Government's economic resilience fund. In total, over £330 million has been provided to assist the sector during the pandemic. 

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn hwnnw. Y pecyn cymorth i'r sector lletygarwch yng Nghymru yw'r un mwyaf hael yn y Deyrnas Unedig. Mae miloedd o fusnesau wedi elwa o 100 y cant o ryddhad ardrethi i fusnesau bach a chronfa cadernid economaidd Llywodraeth Cymru. Darparwyd cyfanswm o dros £330 miliwn i gynorthwyo'r sector yn ystod y pandemig.

Thank you. North Wales tourism businesses and organisations have said that, if tourism was allowed to open today, 10,500 tourism sector jobs could be lost in north Wales, and they cite your Government and you to be destroying this vital industry. To refute those claims, what support will you make available to businesses that cannot open on 13 July? Self-contained accommodation businesses and ensuite hotels desperately need a vision, with guidance on how to safely prepare. Will you provide this? Will you clarify exactly what you mean by self-contained accommodation, working with their local communities? Will you clearly state whether campsites with shared facilities can prepare to open if they close these? First Minister, your leadership on this issue has never been under any such scrutiny, and, I have to say, with much criticism. Diolch.

Diolch. Mae busnesau a sefydliadau twristiaeth yng ngogledd Cymru wedi dweud, pe caniateid i dwristiaeth agor heddiw, y gallai 10,500 o swyddi yn y sector twristiaeth gael eu colli, ac maent yn dweud eich bod chi a'ch Llywodraeth yn dinistrio'r diwydiant hanfodol hwn. Er mwyn gwrthbrofi'r honiadau hynny, pa gymorth fydd ar gael i fusnesau na fydd yn gallu agor ar 13 Gorffennaf? Mae busnesau llety hunangynhwysol a gwestai ensuite yn daer angen gweledigaeth, gyda chanllawiau ar sut i baratoi'n ddiogel. A wnewch chi ddarparu hyn? A wnewch chi egluro beth yn union rydych yn ei olygu wrth lety hunangynhwysol, gan weithio gyda'u cymunedau lleol? A wnewch chi ddatgan yn glir p'un a all safleoedd gwersylla sydd â chyfleusterau a rennir baratoi i agor os byddant yn cau'r rhain? Brif Weinidog, nid yw eich arweinyddiaeth ar y mater hwn erioed wedi bod yn destun cymaint o graffu, a hynny, mae'n rhaid imi ddweud, gyda llawer o feirniadaeth. Diolch.

Well, I thank the Member for those questions. Of course the actions of Government are under scrutiny—so they should be. That's why we have answered questions on the floor of the Senedd every single week during this pandemic and will continue to do so.

As far as the self-contained sector within the tourism industry is concerned, of course we work with the sector to provide guidance and to answer their questions. It's guidance that is provided with the sector itself. We've been working with UKHospitality Cymru and the Wales Tourism Alliance to make sure that their best practice guidance for working safely in the visitor economy is there for everybody in preparation for the lifting of restrictions. Visit Wales has hosted three consultation events with over 100 representatives from the four tourism forums across Wales, as well as with industry representative bodies. The purpose of giving people notice that they should prepare is to make sure that, when questions arise, there is time to resolve those questions with the sector. And I know the sector is very much looking forward to being able to reopen and to do it in a way that is safe, in a way that safeguards the reputation of the sector, and when the sector can demonstrate that it has been able to do that successfully, then we will want to allow it to do more.

But there's a real reputational issue here for the sector, and to rush at it in the way that the Member suggests, without any proper preparation to open campsites with shared facilities, that will not be happening—let me assure her of that—in the first wave, because we know that coronavirus thrives in shared facilities. Why would we put the reputation of this really important industry in Wales at risk by allowing unsafe practices to take place? We won't do that. We will proceed in the way that we have set out: carefully, step-by-step, demonstrating success, allowing more to happen when that success has been demonstrated, in a way that will safeguard the long-term reputation of this vitally important industry in Wales.

Wel, diolch i'r Aelod am y cwestiynau hynny. Wrth gwrs bod gweithredoedd Llywodraeth yn destun craffu—fe ddylent fod. Dyna pam rydym wedi ateb cwestiynau ar lawr y Senedd bob wythnos yn ystod y pandemig hwn a byddwn yn parhau i wneud hynny.

O ran y sector hunangynhwysol o fewn y diwydiant twristiaeth, wrth gwrs ein bod yn gweithio gyda'r sector i roi arweiniad ac i ateb eu cwestiynau. Mae'n arweiniad a ddarperir gyda'r sector ei hun. Buom yn gweithio gyda UKHospitality Cymru a Chynghrair Twristiaeth Cymru i sicrhau bod eu canllawiau arfer gorau ar gyfer gweithio'n ddiogel yn yr economi ymwelwyr ar gael i bawb allu paratoi ar gyfer codi'r cyfyngiadau. Mae Croeso Cymru wedi cynnal tri digwyddiad ymgynghori gyda dros 100 o gynrychiolwyr o'r pedwar fforwm twristiaeth ledled Cymru, yn ogystal â chyrff sy'n cynrychioli'r diwydiant. Diben rhoi rhybudd i bobl y dylent baratoi yw sicrhau, pan fydd cwestiynau'n codi, fod amser i ddatrys y cwestiynau hynny gyda'r sector. Ac rwy'n gwybod bod y sector yn edrych ymlaen yn arw at allu ailagor a gwneud hynny mewn ffordd sy'n ddiogel, mewn ffordd sy'n diogelu enw da'r sector, a phan all y sector ddangos ei fod wedi gallu gwneud hynny'n llwyddiannus, byddwn eisiau gadael iddo wneud mwy.

Ond mae enw da yn ffactor real sy'n codi yma i'r sector, ac ni fyddwn yn rhuthro yn y ffordd y mae'r Aelod yn awgrymu, heb unrhyw waith paratoi priodol i agor safleoedd gwersylla gyda chyfleusterau a rennir, ni fydd hynny'n digwydd—gadewch i mi ei sicrhau o hynny—yn ystod y don gyntaf, oherwydd gwyddom fod coronafeirws yn ffynnu mewn cyfleusterau a rennir. Pam y byddem yn peryglu enw da'r diwydiant gwirioneddol bwysig hwn yng Nghymru drwy ganiatáu i arferion anniogel ddigwydd? Ni fyddwn yn gwneud hynny. Byddwn yn symud ymlaen yn y ffordd rydym wedi'i nodi: yn ofalus, gam wrth gam, gan ddangos llwyddiant, a chaniatáu i fwy ddigwydd pan fydd y llwyddiant hwnnw wedi'i ddangos, mewn ffordd a fydd yn diogelu enw da hirdymor y diwydiant hollbwysig hwn yng Nghymru.

11:45

The First Minister will be aware of the announcement this week by Castell Howell, a very important food business in my region, that they are consulting about redundancies. This is of course partly because they have depended on the hospitality sector as their customers. Will the First Minister commit today to ensuring that his Government and his officials work closely with the company to see if there's any way in which the redundancies can be avoided, and will he commit in future to reviewing Welsh Government procurement policies, so that companies like Castell Howell may be able to benefit further from them in future?

Bydd y Prif Weinidog yn ymwybodol o'r cyhoeddiad yr wythnos hon gan Castell Howell, busnes bwyd pwysig iawn yn fy rhanbarth, eu bod yn ymgynghori ynghylch diswyddiadau. Mae hyn wrth gwrs yn rhannol oherwydd eu bod wedi dibynnu ar gwsmeriaid yn y sector lletygarwch. A wnaiff y Prif Weinidog ymrwymo heddiw i sicrhau bod ei Lywodraeth a'i swyddogion yn gweithio'n agos gyda'r cwmni i weld a oes unrhyw ffordd y gellir osgoi'r diswyddiadau, ac a wnaiff ymrwymo yn y dyfodol i adolygu polisïau caffael Llywodraeth Cymru, er mwyn i gwmnïau fel Castell Howell allu manteisio ymhellach arnynt yn y dyfodol?

I'm very happy to do both of those things, Llywydd. Our officials will certainly work carefully with that very important company and we have an ambition to spend more of the Welsh pound on Welsh businesses. Some very important things have been achieved in sir Gâr in particular in recent times, in getting local food supplies into local communities.

The UK Government has a part to play here too, Llywydd. Its furlough scheme must not be a blunt instrument. Where there are parts of the economy that cannot reopen because of the longer term impacts of coronavirus, then it's important to those sectors that the furlough scheme—which I understand will have to be adapted; I understand it must be withdrawn from parts of the economy that are able to resume, but where that is not the case, and hospitality is certainly part of that, with the knock-on effects into other industries—then the furlough scheme needs to remain an important part in the armoury of the UK Government, supplemented by what we are able to do through our economic resilience fund, to go on supporting sectors and really important businesses like Castell Howell, so they are able still to have a successful future.

Rwy'n hapus iawn i wneud y ddau beth, Lywydd. Bydd ein swyddogion yn sicr yn gweithio'n ofalus gyda'r cwmni pwysig hwnnw ac mae gennym uchelgais i wario mwy o'r bunt Gymreig ar fusnesau Cymru. Cyflawnwyd rhai pethau pwysig iawn yn Sir Gâr, yn enwedig, yn ddiweddar, o ran dosbarthu cyflenwadau bwyd lleol i gymunedau lleol.

Mae gan Lywodraeth y DU ran i'w chwarae yma hefyd, Lywydd. Mae'n rhaid sicrhau nad yw ei chynllun ffyrlo yn erfyn di-awch. Lle ceir rhannau o'r economi na allant ailagor oherwydd effeithiau mwy hirdymor y coronafeirws, mae'n bwysig i'r sectorau hynny fod y cynllun ffyrlo—a fydd, yn ôl yr hyn a ddeallaf, yn gorfod cael ei addasu; deallaf y bydd yn rhaid ei ddiddymu o rannau o'r economi sy'n gallu ailddechrau, ond lle nad yw hynny'n wir, ac mae lletygarwch yn sicr yn rhan o hynny, gyda'r effeithiau canlyniadol ar ddiwydiannau eraill—mae angen i'r cynllun ffyrlo barhau'n rhan bwysig o arfogaeth Llywodraeth y DU, wedi'i hategu gan yr hyn y gallwn ei wneud drwy ein cronfa cadernid economaidd, i barhau i gefnogi sectorau a busnesau pwysig fel Castell Howell, er mwyn iddynt allu parhau i gael dyfodol llwyddiannus.

Economi Blaenau'r Cymoedd
The Economy of the Heads of the Valleys

5. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am economi Blaenau'r Cymoedd? OQ55336

5. Will the First Minister make a statement on the economy of the Heads of the Valleys? OQ55336

The appointment on Friday of a preferred bidder for the construction of the £500 million sections 5 and 6 of the Heads of the Valleys road is an important milestone in the future of the economy in that part of Wales. It will deliver economic and community benefits in a post-coronavirus recovery period. And of that £500 million, £170 million is expected within the local supply chain alone.

Mae'r ffaith bod cynigydd a ffefrir wedi'i benodi ddydd Gwener ar gyfer adeiladu adrannau 5 a 6 o ffordd Blaenau'r Cymoedd, sy'n werth £500 miliwn, yn garreg filltir bwysig yn nyfodol yr economi yn y rhan honno o Gymru. Bydd yn sicrhau manteision economaidd a chymunedol mewn cyfnod o adfer ar ôl y coronafeirws. Ac o'r £500 miliwn hwnnw, disgwylir £170 miliwn o fewn y gadwyn gyflenwi leol yn unig.

First Minister, I'm grateful for that, and of course we're also still waiting to finish the section from Gilwern to Brynmawr, and I think that will be welcome when that is completed. But we all recognise the human impact of the coronavirus and we know that there's already broad and deep support for the approach the Welsh Government is taking. But we need to continue to provide this support for people for the post-COVID era, and what's going to happen to employment particularly at that time. In Blaenau Gwent, we all know of people who are fearful of losing their jobs; we see the uncertainty around the future of the festival park in Ebbw Vale, and we know that there remains an urgent need to invest in strategic sites, such as on the Rassau or Rhyd-y-Blew. I would therefore ask you to work alongside me and other Members who represent these constituencies, to deliver a jobs plan for the Heads of the Valleys that will secure employment immediately and in the long term.

Brif Weinidog, rwy'n ddiolchgar am hynny, ac wrth gwrs rydym hefyd yn dal i aros i orffen y rhan rhwng Gilwern a Bryn-mawr, ac rwy'n credu y bydd hynny'n cael ei groesawu pan fydd hwnnw wedi'i gwblhau. Ond rydym i gyd yn cydnabod effaith ddynol y coronafeirws a gwyddom fod cefnogaeth eang a dwfn eisoes i'r dull y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddilyn. Ond mae angen i ni barhau i ddarparu'r cymorth hwn i bobl ar gyfer y cyfnod ar ôl COVID, a'r hyn a fydd yn digwydd i gyflogaeth yn enwedig bryd hynny. Ym Mlaenau Gwent, gwyddom i gyd am bobl sy'n ofni colli eu swyddi; gwelwn yr ansicrwydd ynghylch dyfodol parc yr ŵyl yng Nglynebwy, a gwyddom fod angen buddsoddi ar frys o hyd mewn safleoedd strategol, megis Rasa neu Ryd-y-Blew. Felly, hoffwn ofyn i chi weithio gyda mi ac Aelodau eraill sy'n cynrychioli'r etholaethau hyn, i ddarparu cynllun swyddi ar gyfer Blaenau'r Cymoedd a fydd yn sicrhau cyflogaeth ar unwaith ac yn y tymor hir.

11:50

Llywydd, thanks to Alun Davies for that important set of questions. He will be pleased to know, and I know his constituents will be, that the Gilwern to Brynmawr section of the Heads of the Valleys road is now 85 per cent completed, despite the real challenges, the geological challenges that there have been in that part of Wales. I'm concerned as he is, I know, about the festival park site in Ebbw Vale, and we're working closely with the local authority there to see what can be done to address the announcements of last week. We continue to progress our plan for the high-tech cluster on the nearby work site and to prepare other sites so that they are in a good position to attract jobs into the Blaenau Gwent area.

But to just respond for a moment, Llywydd, to the general point that Alun Davies made: we should—all of us—be concerned at the jobs impact of coronavirus. I'm thinking of the 30-year experience of some communities in Wales to recover from the 1980s and the deliberate loss of jobs in those communities then; coronavirus isn't a deliberate action of course, but its impact can be profound. And I want to give Alun Davies, and others, an assurance that the Welsh Government will be relentlessly focused during the rest of this Senedd term on doing everything we can to support employment in those areas, so the scarring effect on young people in particular, in particular parts of Wales, is avoided as much as we can possibly do, by harnessing our actions with those of others to support those local economies and those local jobs.

Lywydd, diolch i Alun Davies am y gyfres bwysig honno o gwestiynau. Bydd yn falch o wybod, ac rwy'n gwybod y bydd ei etholwyr yn falch o wybod, fod 85 y cant o'r rhan o ffordd Blaenau'r Cymoedd rhwng Gilwern a Bryn-mawr bellach wedi'i chwblhau, er gwaethaf yr heriau gwirioneddol, yr heriau daearegol a fu yn y rhan honno o Gymru. Rwy'n bryderus, fel y mae ef, rwy'n gwybod, am safle parc yr ŵyl yng Nglynebwy, ac rydym yn gweithio'n agos gyda'r awdurdod lleol yno i weld beth y gellir ei wneud i roi sylw i'r cyhoeddiadau a wnaed yr wythnos diwethaf. Rydym yn parhau i fwrw ymlaen â'n cynllun ar gyfer y clwstwr uwch-dechnoleg ar y safle gwaith cyfagos ac yn paratoi safleoedd eraill er mwyn iddynt fod mewn sefyllfa dda i ddenu swyddi i ardal Blaenau Gwent.

Ond i ymateb am funud, Lywydd, i'r pwynt cyffredinol a wnaeth Alun Davies: dylem ni—bob un ohonom—fod yn bryderus am yr effaith y mae coronafeirws yn ei chael ar swyddi. Rwy'n meddwl am brofiad 30 mlynedd rhai cymunedau yng Nghymru i ymadfer ar ôl yr 1980au a'r colli swyddi bwriadol yn y cymunedau hynny ar y pryd; nid yw coronafeirws yn weithred fwriadol wrth gwrs, ond gall ei effaith fod yn ddirfawr. Ac rwyf eisiau rhoi sicrwydd i Alun Davies, ac i eraill, y bydd Llywodraeth Cymru yn canolbwyntio'n ddi-baid yn ystod gweddill tymor y Senedd hon ar wneud popeth yn ein gallu i gefnogi cyflogaeth yn yr ardaloedd hynny, fel y gallwn osgoi'r graith ar bobl ifanc yn arbennig, mewn rhannau penodol o Gymru, gymaint ag y gallwn, drwy gydgysylltu ein gweithredoedd gyda rhai pobl eraill i gefnogi'r economïau a'r swyddi lleol hynny.

Leanne Wood. Your microphone, Leanne Wood.

Leanne Wood. Eich microffon, Leanne Wood.

Thank you. First Minister, with news this week that there are 15 people chasing every single job in the Rhondda, and that comes on the back of the news that there are two towns in the top-20 most vulnerable to economic problems following COVID, then it's clear that there needs to be a specific jobs plan for the Rhondda. We've already heard how we need a new, sustainable drainage system, how we need a mass tree planting strategy, and we also need things like renewable energy. Can you please tell us what investment you plan to make in the infrastructure of the Rhondda, and how you intend to reverse the situation whereby people in the Rhondda have been ignored by successive Welsh and UK Governments since the 1980s?

Diolch. Brif Weinidog, gyda newyddion yr wythnos hon fod 15 o bobl yn mynd ar drywydd pob swydd yn y Rhondda, a hynny'n dilyn y newyddion fod dwy o'r trefi yn y rhestr o 20 tref fwyaf agored i broblemau economaidd yn sgil COVID, mae'n amlwg fod angen cynllun swyddi penodol ar gyfer y Rhondda. Rydym eisoes wedi clywed sut rydym angen system ddraenio gynaliadwy newydd, sut rydym angen strategaeth ar blannu coed ar raddfa fawr, ac rydym angen pethau fel ynni adnewyddadwy hefyd. A allwch ddweud wrthym pa fuddsoddiad rydych yn bwriadu ei wneud yn seilwaith y Rhondda, a sut y bwriadwch wrthdroi'r sefyllfa lle mae pobl yn y Rhondda wedi cael eu hanwybyddu gan Lywodraethau olynol yng Nghymru a'r DU ers yr 1980au?

Well, Llywydd, it's nonsense to suggest that the people of the Rhondda have been ignored; they certainly haven't. And if they have, then she'll be asking herself what she herself has done as the representative of that area to put it right. It wouldn't be a very proud record for me as a representative to stand up and say that my area had been ignored, and it hasn't been—she knows it hasn't been.

But, I want to reply to the substantive and sensible point that she made that, of course, our concerns have to be for those parts of Wales that are particularly vulnerable to an economic downturn. We are working very hard inside the Welsh Government to bring capital money together, and capital projects together, so that if, as we hope, the UK Government responds in the Chancellor's statement in July by putting a new set of investments into infrastructure to create jobs, but to create the conditions of the future, that we are as well placed as we can be to have projects ready to use that money and to use it for the advantage of communities across Wales, with a particular emphasis on those places where the coronavirus impact will be felt the greatest. And that certainly does include the Rhondda, and it certainly does include a number of the measures that Leanne Wood mentioned in the opening part of her question. She can be assured that those things are very much part of our thinking and will continue to be so. 

Wel, Lywydd, mae'n wirion awgrymu bod pobl y Rhondda wedi cael eu hanwybyddu; yn sicr, nid ydynt. Ac os ydynt, fe fydd hi'n gofyn i'w hun beth y mae hi wedi'i wneud, fel cynrychiolydd yr ardal honno, i unioni'r sefyllfa. Ni fyddai'n gyflawniad balch iawn pe bawn i fel cynrychiolydd yn sefyll a dweud bod fy ardal wedi cael ei hanwybyddu, ac nid yw wedi cael ei hanwybyddu—mae'n gwybod nad yw hynny'n wir.

Ond hoffwn ymateb i'r pwynt sylweddol a synhwyrol a wnaeth, sef bod yn rhaid i ni bryderu am y rhannau o Gymru sy'n arbennig o agored i ddirywiad economaidd. Rydym yn gweithio'n galed iawn yn Llywodraeth Cymru i ddod ag arian cyfalaf ynghyd, a phrosiectau cyfalaf ynghyd, fel ein bod, os bydd Llywodraeth y DU, fel rydym yn gobeithio, yn ymateb yn natganiad y Canghellor ym mis Gorffennaf drwy wneud cyfres newydd o fuddsoddiadau mewn seilwaith i greu swyddi, ond i greu amodau ar gyfer y dyfodol, ein bod yn y sefyllfa orau bosibl i gael prosiectau'n barod i ddefnyddio'r arian hwnnw a'i ddefnyddio er lles cymunedau ledled Cymru, gyda phwyslais arbennig ar y mannau lle bydd effaith coronafeirws i'w deimlo fwyaf. Ac mae hynny'n sicr yn cynnwys y Rhondda, ac yn sicr mae'n cynnwys nifer o'r mesurau y soniodd Leanne Wood amdanynt yn rhan agoriadol ei chwestiwn. Gall fod yn dawel ei meddwl fod y pethau hynny'n rhan bwysig o'n meddylfryd ac y byddant yn parhau i fod felly.

11:55
Y Sector Twristiaeth
The Tourism Sector

6. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am Lywodraeth Cymru yn ail-agor sector twristiaeth Cymru? OQ55318

6. Will the First Minister provide an update on the Welsh Government’s re-opening of the Welsh tourism sector? OQ55318

I thank the Member for that, Llywydd. On 19 June, I indicated that, provided public health considerations allowed, the Welsh Government would lift the 'stay local' requirement on 6 July. At the same time, I signalled to owners of self-contained accommodation to prepare to reopen from 13 July.

Diolch i'r Aelod am hynny, Lywydd. Ar 19 Mehefin, dywedais, ar yr amod bod ystyriaethau iechyd y cyhoedd yn caniatáu hynny, y byddai Llywodraeth Cymru yn codi'r gofyniad i 'aros yn lleol' ar 6 Gorffennaf. Ar yr un pryd, dywedais wrth berchnogion llety hunangynhwysol i baratoi i ailagor o 13 Gorffennaf ymlaen.

Thank you, obviously, for your announcement on Friday, although I have to say that the concept of community consent and the use of the word 'bookings' in the narrative haven't really helped the static caravan park owners, or van owners themselves, understand what they can do.

Last week, I asked the economy Minister why non-VAT-registered tourism companies are being treated differently from non-VAT-registered firms or sole traders when it comes to accessing the economic resilience fund. These are microbusinesses unable to access the self-employed support, and not the larger operations to which he made reference in his reply. Some of them are very exciting, novel, green tourism microbusinesses or small bed and breakfasts, and, anecdotally, quite a high proportion of them are run by women. So, could you please revisit this? As, in my view, there is no justification at all for treating two businesses differently on the basis of a registration at Companies House, with one version having a right to support and the other having to go begging to a hardship fund.

Diolch, yn amlwg, am eich cyhoeddiad ddydd Gwener, er bod yn rhaid i mi ddweud nad yw'r cysyniad o gydsyniad cymunedol a'r defnydd o'r gair 'archebion' yn y naratif wedi helpu perchnogion parciau carafannau sefydlog, na pherchnogion carafannau eu hunain, i ddeall yr hyn y gallant ei wneud mewn gwirionedd.

Yr wythnos diwethaf, gofynnais i Weinidog yr economi pam fod cwmnïau twristiaeth nad ydynt wedi'u cofrestru at ddibenion TAW yn cael eu trin yn wahanol i gwmnïau neu unig fasnachwyr nad ydynt wedi'u cofrestru ar gyfer TAW mewn perthynas â chael mynediad at y gronfa cadernid economaidd. Microfusnesau yw'r rhain nad ydynt yn gallu manteisio ar y cymorth i'r hunangyflogedig, nid y busnesau mwy y cyfeiriodd atynt yn ei ateb. Mae rhai ohonynt yn ficrofusnesau twristiaeth cyffrous, newydd, gwyrdd neu ddarparwyr llety gwely a brecwast bach, ac yn anecdotaidd, mae cyfran eithaf uchel ohonynt yn cael eu rheoli gan fenywod. Felly, a fyddech cystal ag ailystyried hyn? Oherwydd, yn fy marn i, nid oes cyfiawnhad o gwbl dros drin dau fusnes yn wahanol ar sail cofrestriad yn Nhŷ'r Cwmnïau, gydag un fersiwn â hawl i gymorth a'r llall yn gorfod ymbil am arian o gronfa galedi.

Well, Llywydd, first of all, let me make it clear that static caravans, where they are self-contained, will be able to reopen from 13 July. I’m not absolutely certain that I understand what the problem with 'bookings' is, because people are able to take bookings from 13 July. They need to be aware that that date remains subject to the circulation of the virus at the time. That's inevitable, and that’s exactly the same way that her Government in the United Kingdom has always proceeded. They make announcements, and they make it clear that those things have to be confirmed closer to the time because none of us knows what the state of coronavirus will be in the weeks ahead.

On her point about VAT registration, look, I just have to explain: our aim is to try to get money out to people as fast as possible, and to do so with the least bureaucracy as possible. But, this is public money, and the public have a right to know that there is a level of probity in the way that it is being spent on their behalf. We have used VAT registration as a short cut through a whole series of other checks that we would have had to have made to make sure that people who make applications to us are bona fide. If they have VAT registration, they will already have had to have gone through a number of checks, and we rely on those as part of our probity requirements in handing out public money for proper purposes.

Now, I understand that that has meant that people who are not VAT registered haven’t been able to benefit in the same way, and we’ve worked hard within the second phase of the ERF to try to be able to address that. But, it's there for a proper purpose. It's there for a purpose that Suzy Davies, I think, in other circumstances, would recognise very well: that if you're spending public money, there’s an obligation on you to make sure that you've put at least a minimum amount of checks into the system to make sure that the schemes that we are putting up, very rapidly, aren't taken advantage of by people who just think that, you know, this may be a quick way to get money out of a Government when you are not a proper business at all.

Wel, Lywydd, yn gyntaf, gadewch imi egluro y bydd carafannau sefydlog, lle maent yn hunangynhwysol, yn gallu ailagor o 13 Gorffennaf ymlaen. Nid wyf yn gwbl sicr fy mod yn deall beth yw'r broblem gydag 'archebion', oherwydd mae pobl yn gallu cymryd archebion o 13 Gorffennaf ymlaen. Mae angen iddynt fod yn ymwybodol fod y dyddiad hwnnw'n dal i fod yn amodol ar ledaeniad y feirws ar y pryd. Mae hynny'n anochel, a dyna'r union ffordd y mae ei Llywodraeth hi yn y Deyrnas Unedig wedi bwrw ati o'r cychwyn. Maent yn gwneud cyhoeddiadau, ac maent yn ei gwneud yn glir fod yn rhaid cadarnhau'r pethau hynny yn nes at yr amser gan nad oes unrhyw un ohonom yn gwybod beth fydd y sefyllfa o ran y coronafeirws yn yr wythnosau i ddod.

Ar ei phwynt ynglŷn â chofrestru at ddibenion TAW, edrychwch, mae'n rhaid i mi esbonio: ein nod yw ceisio cael arian i bobl cyn gynted â phosibl, a gwneud hynny gyda chyn lleied o fiwrocratiaeth ag sy'n bosibl. Ond arian cyhoeddus yw hwn, ac mae gan y cyhoedd hawl i wybod bod lefel o uniondeb yn y ffordd y mae'n cael ei wario ar eu rhan. Rydym wedi defnyddio cofrestriad at ddibenion TAW fel llwybr byr drwy gyfres gyfan o wiriadau eraill y byddem wedi gorfod eu gwneud er mwyn sicrhau bod pobl sy'n cyflwyno ceisiadau i ni yn ddilys. Os oes ganddynt gofrestriad at ddibenion TAW, byddant eisoes wedi gorfod mynd drwy nifer o wiriadau, ac rydym yn dibynnu ar y rheini fel rhan o'n gofynion uniondeb wrth ddosbarthu arian cyhoeddus at ddibenion priodol.

Nawr, rwy'n deall bod hynny wedi golygu bod pobl nad ydynt wedi'u cofrestru at ddibenion TAW wedi methu elwa yn yr un ffordd, ac rydym wedi gweithio'n galed yn ail gam y gronfa cadernid economaidd i geisio mynd i'r afael â hynny. Ond mae yno i bwrpas priodol. Mae yno i bwrpas y byddai Suzy Davies, rwy'n credu, o dan amgylchiadau eraill, yn ei gydnabod yn dda iawn: os ydych yn gwario arian cyhoeddus, mae rhwymedigaeth arnoch i wneud yn siŵr eich bod wedi rhoi isafswm o leiaf o wiriadau yn y system i wneud yn siŵr na chamfanteisir ar y cynlluniau rydym yn eu rhoi ar waith yn gyflym iawn gan bobl sydd, wyddoch chi, yn meddwl y gall hon fod yn ffordd gyflym o gael arian gan Lywodraeth pan nad ydynt yn fusnes go iawn o gwbl.

Rhieni Maeth
Foster Parents

7. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y gefnogaeth a roddir i rieni maeth yn ystod yr argyfwng coronafeirws? OQ55341

7. Will the First Minister make a statement on the support provided to foster parents during the coronavirus emergency? OQ55341

Llywydd, foster carers make a vital, positive contribution to the lives of looked-after children. I am extremely thankful for their continued dedication during these exceptional times. Foster carers across Wales have risen to some really challenging moments and continue to provide crucial support to some of our most vulnerable young people.

Lywydd, mae gofalwyr maeth yn gwneud cyfraniad hollbwysig a chadarnhaol i fywydau plant sy'n derbyn gofal. Rwy'n hynod o ddiolchgar am eu hymroddiad parhaus yn ystod y cyfnod eithriadol hwn. Mae gofalwyr maeth ledled Cymru wedi wynebu adegau heriol iawn ac maent yn parhau i ddarparu cymorth hanfodol i rai o'n pobl ifanc fwyaf agored i niwed.

First Minister, thank you for that answer. I'd be grateful if you'd join with me in thanking foster parents the length and breadth of Wales for the contribution that they make every day, especially during the emergency. The lockdown has increased pressures on vulnerable families, with job losses and worsening mental health contributing to the potential for family breakdown. So, does the First Minister share my concern at the report from Barnardo's that the number of children in Wales needing foster care has risen by 45 per cent, whilst the number of people coming forward as prospective foster parents has halved? Will he indicate how the Welsh Government can help to bridge the gap and recognise the really valuable contribution that foster parents make and support them in the valuable work that they do?

Brif Weinidog, diolch am yr ateb hwnnw. Hoffwn i chi ategu fy niolch i rieni maeth ar hyd a lled Cymru am y cyfraniad y maent yn ei wneud bob dydd, yn enwedig yn ystod yr argyfwng hwn. Mae'r cyfyngiadau symud wedi cynyddu'r pwysau ar deuluoedd sy'n agored i niwed, ac mae diswyddiadau a dirywiad mewn iechyd meddwl wedi cyfrannu at y perygl y bydd teuluoedd yn chwalu. Felly, a yw'r Prif Weinidog yn rhannu fy mhryder ynghylch yr adroddiad gan Barnardo's sy'n dweud bod nifer y plant yng Nghymru sydd angen gofal maeth wedi codi 45 y cant, tra bo nifer y bobl sy'n cynnig eu hunain fel darpar rieni maeth wedi haneru? A wnaiff nodi sut y gall Llywodraeth Cymru helpu i gau'r bwlch a chydnabod y cyfraniad gwirioneddol werthfawr y mae rhieni maeth yn ei wneud a'u cefnogi yn y gwaith gwerthfawr y maent yn ei wneud?

12:00

Well, Llywydd, I definitely want to join Mick Antoniw in paying tribute to the work that foster carers do in Wales and have done during the pandemic crisis. Both he and I have been foster parents in the past and know something of both the challenges but also the enormous joys that it can bring.

I read the Barnardo's report. I think it's just important to be clear that the landscape of foster caring in Wales is different to the UK position. In other parts of the United Kingdom, Barnardo's and third sector organisations play a much larger part in the provision of fostering services than they do in Wales. The use of charitable provision providers in Wales, including Barnardo's, is 3 per cent of the total foster care workforce, and that proportion has been falling. Local authorities in Wales continue to provide nearly three quarters of all foster care.

Care Inspectorate Wales has provided a report on foster care activity over April and May of this year. They report very few breakdowns in foster care, a general stability, and a good level of placement availability. So, the report makes very interesting reading. It's important we think about the issues that it raises. I don't think it tells us what is happening in the bulk of foster care across Wales.

Local authorities, I think, have worked hard to support those foster carers. It's interesting to learn from them that the sort of help that foster carers have asked for has not been funding, per se; it has been help with making sure that they have the equipment that children need to learn remotely, it's for socialisation, it's to keep up contact with families of origin where that is part of a plan for that child. Local authorities have worked hard to assist their foster carers in that.

Once again, I just agree with the point that Mick Antoniw has made about the amazing efforts that those families make on behalf of vulnerable children in Wales.

Wel, Lywydd, rwy'n bendant am ymuno â Mick Antoniw i dalu teyrnged i'r gwaith y mae gofalwyr maeth yn ei wneud yng Nghymru ac wedi'i wneud yn ystod argyfwng y pandemig. Mae ef a minnau wedi bod yn rhieni maeth yn y gorffennol ac yn gwybod rhywfaint am yr heriau, ond hefyd y llawenydd enfawr y gall ei gynnig. 

Darllenais adroddiad Barnardo's. Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn inni fod yn glir fod tirwedd gofal maeth yng Nghymru yn wahanol i sefyllfa'r DU. Mewn rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig, mae Barnardo's a mudiadau'r trydydd sector yn chwarae rhan fwy o lawer yn y ddarpariaeth o wasanaethau maethu nag y gwnânt yng Nghymru. Mae'r defnydd o ddarparwyr darpariaeth elusennol yng Nghymru, gan gynnwys Barnardo's, yn 3 y cant o gyfanswm y gweithlu gofal maeth, ac mae'r gyfran honno wedi bod yn gostwng. Mae awdurdodau lleol yng Nghymru yn parhau i ddarparu bron i dri chwarter yr holl ofal maeth.

Mae Arolygiaeth Gofal Cymru wedi darparu adroddiad ar weithgarwch gofal maeth yn ystod mis Ebrill a mis Mai eleni. Maent yn nodi sefydlogrwydd cyffredinol, mai pur anaml y methodd trefniadau gofal maeth, a bod lefel dda o leoliadau ar gael. Felly, mae'r adroddiad yn ddiddorol iawn. Mae'n bwysig ein bod yn meddwl am y materion y mae'n eu codi. Nid wyf yn credu ei fod yn dweud wrthym beth sy'n digwydd yn y rhan helaeth o'r maes gofal maeth ar draws Cymru.

Credaf fod awdurdodau lleol wedi gweithio'n galed i gefnogi'r gofalwyr maeth hynny. Mae'n ddiddorol dysgu oddi wrthynt nad cyllid yw'r math o gymorth y mae gofalwyr maeth wedi gofyn amdano fel y cyfryw, ond help i wneud yn siŵr fod ganddynt y cyfarpar sydd ei angen ar blant i ddysgu o bell, cymdeithasu, cadw mewn cysylltiad â theuluoedd biolegol os yw hynny'n rhan o gynllun y plentyn hwnnw. Mae awdurdodau lleol wedi gweithio'n galed i gynorthwyo eu gofalwyr maeth gyda hynny.

Unwaith eto, rwy'n cytuno â'r pwynt y mae Mick Antoniw wedi'i wneud am yr ymdrechion gwych y mae'r teuluoedd hynny'n eu gwneud ar ran plant agored i niwed yng Nghymru.

Cwestiwn 8—John Griffiths.

Question 8—John Griffiths.

Your microphone, John—can you just wait until the microphone's on? Carry on.

Eich microffon, John—a wnewch chi aros hyd nes y bydd y microffon wedi'i agor? Parhewch.

Safonau Addysg
The Standard of Education

8. Pa gamau pellach y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod y ddarpariaeth addysg o fis Medi ymlaen o safon uchel? OQ55330

8. What further action will the Welsh Government take to ensure that the provision of education from September onwards is of a high standard? OQ55330

Llywydd, the Welsh Government is working with partners to ensure that the best practice of the past three months is adopted more widely in future. Estyn inspectors will visit schools in Wales from September onwards, as part of this system-wide effort.

Lywydd, mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda phartneriaid i sicrhau bod arferion gorau'r tri mis diwethaf yn cael eu mabwysiadu'n ehangach yn y dyfodol. Bydd arolygwyr Estyn yn ymweld ag ysgolion yng Nghymru o fis Medi ymlaen, fel rhan o'r ymdrech ar draws y system gyfan.

First Minister, there is great concern regarding our children's life chances, particularly those in our most impoverished families. Too few pupils considered vulnerable have returned to school, and working at home has been very variable. It seems the return to school at the end of this month will typically be for a few hours once a week and may not include the extra fourth week. And of course, when the return to school in the autumn term begins, blended learning really must be of a high standard in all our schools—every one of our schools. So, First Minister, what action will Welsh Government take to ensure a Wales-wide response, with schools, unions and LEAs stepping up to the plate within clear national requirements?

Brif Weinidog, ceir pryder mawr ynghylch cyfleoedd bywyd ein plant, yn enwedig y rheini yn ein teuluoedd tlotaf. Nid oes digon o'r disgyblion yr ystyrir eu bod yn agored i niwed wedi dychwelyd i'r ysgol, ac mae lefelau gweithio gartref wedi bod yn amrywiol iawn. Mae'n debyg y bydd dychwelyd i'r ysgol ddiwedd y mis hwn yn digwydd am ychydig oriau unwaith yr wythnos yn unig ac efallai na fydd yn cynnwys y bedwaredd wythnos ychwanegol. Ac wrth gwrs, pan fydd y plant yn dechrau dychwelyd i'r ysgol yn nhymor yr hydref, rhaid i ddysgu cyfunol fod o safon uchel yn ein holl ysgolion—pob un o'n hysgolion. Felly, Brif Weinidog, pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau ymateb Cymru gyfan, gydag ysgolion, undebau ac awdurdodau addysg lleol yn camu i'r adwy o fewn gofynion cenedlaethol clir?

Llywydd, I thank John Griffiths for that. He is right that too few vulnerable children have come forward during the pandemic period, but we have gone from around 300 children in the very early weeks to over 1,500 in the latest week. So, we've had a steady increase in the number of children coming forward. Reopening all schools on 29 June will be another important step, because we know that vulnerable children are less likely to attend a school that is not their own. There are many reasons for that, and when their own school reopens, with familiar teachers and familiar faces, we are confident we will see more of those children back in education.

But I agree with John Griffiths that September needs to bring with it a very different school experience, and that learning from the success of the last weeks will be very important to that. Because, while variability has been a feature, it has also been a feature that there are many, many schools who have risen very powerfully to the challenge of providing remote learning blended with contact from the school remotely, as well, for children. What we want to do is to make sure that there is a national expectation that all schools learn from the experience of the best and put that to work for the benefit of children and young people from September. And as I said in my original answer, we'll be deploying Estyn as part of that effort to make sure that the fantastic things—and they are fantastic things—that so many heads and teachers have invented to assist children and young people in Wales are understood by the rest of the system, that they are adopted by the rest of the system, and that the education from September onwards is of as high a standard as we can make it in the circumstances that we will face at the time.

Lywydd, diolch i John Griffiths am hynny. Mae'n iawn i ddweud nad oes digon o blant sy'n agored i niwed wedi bod yn mynychu yng nghyfnod y pandemig, ond rydym wedi mynd o ryw 300 o blant yn yr wythnosau cynnar iawn i dros 1,500 yn yr wythnos ddiweddaraf. Felly, rydym wedi cael cynnydd cyson yn nifer y plant sy'n mynychu. Bydd ailagor pob ysgol ar 29 Mehefin yn gam pwysig arall, oherwydd gwyddom fod plant sy'n agored i niwed yn llai tebygol o fynychu ysgol wahanol i’w hysgol eu hunain. Mae yna lawer o resymau am hynny, a phan fydd eu hysgol eu hunain yn ailagor, gydag athrawon cyfarwydd ac wynebau cyfarwydd, rydym yn hyderus y byddwn yn gweld rhagor o'r plant hynny yn dychwelyd at addysg. 

Ond rwy'n cytuno â John Griffiths fod angen inni weld profiad ysgol gwahanol iawn ym mis Medi, ac y bydd dysgu o lwyddiant yr wythnosau diwethaf yn bwysig iawn i hynny. Oherwydd er bod amrywio wedi bod yn un nodwedd o bethau, nodwedd arall yw fod yna lawer iawn o ysgolion wedi ymateb yn rymus iawn i'r her o ddysgu o bell, wedi'i gyfuno â chyswllt o bell â'r ysgol hefyd i blant. Rydym eisiau sicrhau bod disgwyliad cenedlaethol y bydd pob ysgol yn dysgu o’r profiadau gorau ac yn gweithredu hynny er budd plant a phobl ifanc o fis Medi ymlaen. Ac fel y dywedais yn fy ateb gwreiddiol, byddwn yn defnyddio Estyn fel rhan o'r ymdrech honno i sicrhau bod y pethau gwych—ac maent yn bethau gwych—y mae cymaint o benaethiaid ac athrawon wedi'u dyfeisio i gynorthwyo plant a phobl ifanc yng Nghymru yn cael eu deall gan weddill y system, eu bod yn cael eu mabwysiadu gan weddill y system, a bod yr addysg o fis Medi ymlaen o safon mor uchel ag y gallwn ei gwneud o dan yr amgylchiadau y byddwn yn eu hwynebu ar y pryd.

12:05
Cefnogi'r Economi
Supporting the Economy

9. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am bolisïau Llywodraeth Cymru ar gyfer cefnogi'r economi yn ystod y pandemig presennol? OQ55325

9. Will the First Minister make a statement on the Welsh Government's policies for supporting the economy during the current pandemic? OQ55325

Llywydd, we're doing all that we can to mitigate the effects of the pandemic on our economy. Our £1.7 billion package of support means Welsh businesses have access to the most generous help for business anywhere in the United Kingdom.

Lywydd, rydym yn gwneud popeth yn ein gallu i liniaru effeithiau'r pandemig ar ein heconomi. Mae ein pecyn cymorth o £1.7 biliwn yn golygu bod gan fusnesau Cymru fynediad at y cymorth mwyaf hael i fusnesau yn unrhyw fan yn y Deyrnas Unedig. 

Thank you, First Minister. These are clearly challenging times. You said earlier, in response to question 4—I think it was to Janet Finch-Saunders—that where certain areas of the economy, such as hospitality and tourism, cannot reopen, the UK Government furloughing scheme should continue. Of course, it strikes me that if those areas of the economy are reopening in England, then there will be no furloughing and therefore no consequential money for furloughing in Wales. So, is it not the case, First Minister, that, for the good of the Welsh economy, it's important that you do review the situation and look to reopen as much of the hospitality industry as possible in Wales as swiftly and as safely as possible? And if that isn't possible, then surely your Government will have to look at ways of funding support schemes, such as furloughing, yourselves, and that surely must involve some sort of extra borrowing or tax rises at some point in time.

Diolch, Brif Weinidog. Mae hwn yn amlwg yn gyfnod heriol. Fe ddywedoch chi yn gynharach, mewn ymateb i gwestiwn 4—rwy’n credu mai Janet Finch-Saunders a’i gofynnodd—lle na all rhai rhannau o’r economi fel lletygarwch a thwristiaeth ailagor, y dylai cynllun ffyrio Llywodraeth y DU barhau. Wrth gwrs, os yw'r rhannau hynny o'r economi yn ailagor yn Lloegr, mae'n fy nharo i na fydd unrhyw gynllun ffyrlo ac felly ni fydd unrhyw arian yn sgil hynny ar gyfer gosod gweithwyr ar ffyrlo yng Nghymru. Felly, onid yw'n wir, Brif Weinidog, er budd economi Cymru, ei bod hi’n bwysig i chi adolygu'r sefyllfa a cheisio ailagor cymaint o'r diwydiant lletygarwch â phosibl yng Nghymru mor gyflym ac mor ddiogel â phosibl? Ac os nad oes modd gwneud hynny, oni fydd yn rhaid i'ch Llywodraeth edrych ar ffyrdd o ariannu cynlluniau cymorth megis cyflwyno cynllun ffyrlo eich hun, ac oni fydd hynny o reidrwydd yn cynnwys rhyw lun ar fenthyca ychwanegol neu godiadau treth ar ryw adeg. 

Well, Llywydd, both the words 'swift' and 'safe' have to mean something in all of this. It can't be swift at the expense of safe, and if it were to be, then it wouldn't be very swift at all because we'd just be plunged back into the crisis from which we are now emerging.

Nobody should believe that the announcements made yesterday by the UK Government mean that the hospitality industry in England will resume as it was before the crisis began. I thought the Prime Minister was very clear himself about that yesterday. There will be a need to support that industry at a UK level, and that's what we look to the UK Government to do.

Wel, Lywydd, rhaid bod y geiriau 'cyflym' a 'diogel' yn golygu rhywbeth yn hyn oll. Ni all fod yn gyflym ar draul diogel, a phe bai hynny'n digwydd, ni fyddai'n gyflym iawn o gwbl oherwydd byddem yn mynd ar ein pennau yn ôl i'r argyfwng rydym bellach yn dod allan ohono. 

Ni ddylai neb gredu bod y cyhoeddiadau a wnaed ddoe gan Lywodraeth y DU yn golygu y bydd y diwydiant lletygarwch yn Lloegr yn ailddechrau fel roedd cyn i'r argyfwng ddechrau. Roeddwn yn meddwl bod Prif Weinidog y DU ei hun yn glir iawn am hynny ddoe. Bydd angen cefnogi'r diwydiant hwnnw ar lefel y DU, a dyna beth rydym yn disgwyl i Lywodraeth y DU ei wneud. 

Diolch, Llywydd. First Minister, the further job losses at Laura Ashley, an iconic and major employer in Newtown, would have been headline news if it wasn't for this current pandemic. It's absolutely devastating, of course, that the retail and manufacturing operations will cease. This couldn't have come at a worse time, I'm sure you'll agree. Just a few months ago, approximately 550 workers were employed by Laura Ashley in Newtown. Hundreds have been made redundant and, clearly, those who are remaining in work are anxious as their jobs hang in the balance. There was a loyal workforce in Newtown, many working for the company for decades.

Can I implore the Welsh Government to leave no stone unturned when it comes to this final opportunity to save this internationally renowned company, which has a long history of employing whole families in my constituency? What advice can you give to those who have been made redundant? And finally, what more can the Welsh Government do to support the highly skilled and loyal staff, or former staff, of Laura Ashley and all those in the wider supply chain who have been adversely affected by this very, very sad news?

Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, byddai’r swyddi pellach a gollir yn Laura Ashley, cyflogwr eiconig a phwysig yn y Drenewydd, wedi bod yn brif newyddion oni bai am y pandemig cyfredol. Mae'n newyddion ofnadwy, wrth gwrs, y bydd y gweithgaredd manwerthu a gweithgynhyrchu yn dod i ben. Ni allai fod wedi digwydd ar adeg waeth, rwy'n siŵr y byddech yn cytuno. Ychydig fisoedd yn ôl yn unig, câi tua 550 o weithwyr eu cyflogi gan Laura Ashley yn y Drenewydd. Mae cannoedd wedi cael eu diswyddo ac yn amlwg, mae'r rhai sy'n parhau mewn gwaith yn bryderus wrth weld eu swyddi yn y fantol. Roedd yna weithlu ffyddlon yn y Drenewydd, gyda llawer ohonynt yn gweithio i'r cwmni ers degawdau. 

A gaf fi erfyn ar Lywodraeth Cymru i wneud popeth yn ei gallu i fanteisio ar y cyfle olaf hwn i achub y cwmni rhyngwladol enwog, sydd â hanes hir o gyflogi teuluoedd cyfan yn fy etholaeth? Pa gyngor y gallwch ei roi i'r rhai a ddiswyddwyd? Ac yn olaf, beth arall y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i gefnogi staff medrus a ffyddlon iawn, neu gyn-staff, Laura Ashley a phawb yn y gadwyn gyflenwi ehangach yr effeithiwyd yn andwyol arnynt gan y newyddion hynod o drist hwn? 

Llywydd, can I agree with the Member about the seriousness of the news? Employment has been, as Russell George said, over many, many years within that industry, and whole families have been part of that experience. It is very sad, and we would, at other times, have been concentrating on it in a different way. But the Welsh Government will mobilise the help that we have used successfully in other examples of this sort, working with UK operations—the Department for Work and Pensions, and so on—as well as the things that we are able to put together to do everything we can to see that anything further that might still be possible in terms of the industry itself, and where that isn't possible, to invest in the skills of that local population to discover other opportunities, and to make sure that all the help that we can provide, alongside others, is mobilised for the benefit of the Member's constituents in the very difficult circumstances that they must face.

Lywydd, a gaf fi gytuno â'r Aelod ynglŷn â difrifoldeb y newyddion? Fel y dywedodd Russell George, mae pobl wedi cael eu cyflogi ers llawer iawn o flynyddoedd o fewn y diwydiant hwnnw, ac mae teuluoedd cyfan wedi bod yn rhan o'r profiad hwnnw. Mae'n drist iawn, ac ar adegau eraill, byddem wedi bod yn canolbwyntio arno mewn ffordd wahanol. Ond bydd Llywodraeth Cymru yn trefnu'r cymorth y buom yn ei ddefnyddio'n llwyddiannus mewn enghreifftiau eraill o'r fath, gan weithio gyda sefydliadau'r DU—yr Adran Gwaith a Phensiynau, ac ati—yn ogystal â'r pethau y gallwn ni eu rhoi at ei gilydd i wneud popeth a allwn i weld a fyddai unrhyw beth arall yn bosibl o hyd o ran y diwydiant, a lle nad yw hynny'n bosibl, buddsoddi yn sgiliau'r boblogaeth leol honno er mwyn darganfod cyfleoedd eraill, a sicrhau bod yr holl gymorth y gallwn ei ddarparu, ochr yn ochr ag eraill, yn cael ei roi ar waith er budd etholwyr yr Aelod yn yr amgylchiadau anodd iawn y mae'n rhaid iddynt eu hwynebu.

12:10
Cwestiynau i'r Dirprwy Weinidog a'r Prif Chwip
Questions to the Deputy Minister and Chief Whip

Yr eitem nesaf yw'r cwestiynau i'r Dirprwy Weinidog, Jane Hutt, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan David Melding.

The next item is questions to the Deputy Minister, Jane Hutt, and the first question is from David Melding.

Y Sector Gwirfoddol
The Voluntary Sector

1. Pa gymorth mae Llywodraeth Cymru yn ei roi i'r sector gwirfoddol yng ngoleuni'r pandemig coronafeirws? OQ55337

1. What support is the Welsh Government providing to the voluntary sector in light of the coronavirus pandemic? OQ55337

On 6 April, I announced £24 million in Welsh Government funding for the voluntary sector in Wales, providing three elements of support: direct support for the sector's response to the crisis, support for organisations struggling to survive due to loss of fundraising income, and additional support for the Welsh voluntary sector infrastructure.

Ar 6 Ebrill, cyhoeddais £24 miliwn o gyllid Llywodraeth Cymru ar gyfer y sector gwirfoddol yng Nghymru, gan ddarparu tair elfen o gymorth: cymorth uniongyrchol ar gyfer ymateb y sector i'r argyfwng, cymorth i sefydliadau sy'n cael trafferth i oroesi oherwydd colli incwm codi arian, a chymorth ychwanegol i seilwaith sector gwirfoddol Cymru.

Presiding Officer, can I point out that I'm an officer of the Order of St John? Minister, you will know that St John Cymru has, for 100 years, provided essential services in the field of health and social care and first aid. It's a very familiar sight at our national events, and, like many other very significant voluntary organisations, it has shown remarkable strength over those years, but has now lost one of its major pillars of income, and a business model is under threat as a result—in its case, its training income, which has more or less dried up overnight from its highly successful level. Do you agree with me that the considerable and welcome support given by the Welsh Government to date will likely need to continue if we're to see our main voluntary sector providers of strength and well-being for the people of Wales be a part of that recovery and remain as active as possible in the recovery phase?

Lywydd, a gaf fi nodi fy mod yn swyddog yn Urdd Sant Ioan? Weinidog, fe fyddwch yn gwybod bod St John Cymru wedi bod yn darparu gwasanaethau hanfodol ym maes iechyd a gofal cymdeithasol a chymorth cyntaf ers canrif. Mae'n olygfa gyfarwydd iawn yn ein digwyddiadau cenedlaethol, ac fel llawer o sefydliadau gwirfoddol mawr eraill, mae wedi dangos cryfder rhyfeddol dros y blynyddoedd hynny, ond erbyn hyn mae wedi colli un o'i phrif bileri incwm, ac mae model busnes dan fygythiad o ganlyniad—yn achos yr urdd, ei incwm hyfforddiant, sydd fwy neu lai wedi diflannu dros nos o'i lefel hynod lwyddiannus. A ydych yn cytuno â mi ei bod hi'n debygol y bydd angen parhau'r cymorth sylweddol a derbyniol a roddwyd gan Lywodraeth Cymru hyd yma os ydym am weld ein prif ddarparwyr sector gwirfoddol o gryfder a lles i bobl Cymru yn rhan o'r adferiad hwnnw ac yn parhau mor weithredol ag y bo modd yn y cyfnod adfer?

Well, I would like to thank David Melding for that question, and also it gives me the opportunity to thank and congratulate St John Ambulance—the Order of St John, of which you are an officer. St John Ambulance, of course, provides such fantastic volunteer support, and also the work with its young people. You've exposed and you've revealed today, of course, the pressures on St John Ambulance Cymru in terms of their current situation, but I can tell you that this is part of our discussions with the third sector partnership council in terms of how we can support the third sector in Wales out of the immediate impact of the coronavirus pandemic into recovery. They have such an important part to play, and we will seek to find the resources to support them through that journey.

Wel, hoffwn ddiolch i David Melding am y cwestiwn hwnnw, a hefyd mae'n rhoi cyfle i mi ddiolch i Ambiwlans Sant Ioan a'u llongyfarch—Urdd Sant Ioan, rydych yn swyddog ynddi. Mae Ambiwlans Sant Ioan, wrth gwrs, yn darparu cefnogaeth wych gan wirfoddolwyr, a hefyd y gwaith gyda'u pobl ifanc. Rydych chi wedi datgelu heddiw, wrth gwrs, y pwysau ar Ambiwlans Sant Ioan Cymru o ran eu sefyllfa bresennol, ond gallaf ddweud wrthych fod hyn yn rhan o'n trafodaethau gyda chyngor partneriaeth y trydydd sector ynglŷn â sut y gallwn gefnogi'r trydydd sector yng Nghymru i gefnu ar effaith uniongyrchol y pandemig coronafeirws a dechrau ymadfer. Mae ganddynt ran mor bwysig i'w chwarae, a byddwn yn ceisio dod o hyd i'r adnoddau i'w cefnogi ar y daith honno.

Minister, to add to what David was saying, I think we all know the response of volunteers during the crisis has been incredible, right across the whole of Ogmore, but across the whole of Wales, as well, supporting communities with food and prescriptions, dog walking, deliveries and just social contact and a friendly face to see, albeit socially distanced. It's been amazing. But, Minister, can I ask you what discussions you are having with the Welsh Council for Voluntary Action, which has been considering what the lessons are from this crisis for the voluntary sector, for retaining the voluntary effort and enthusiasm, for financial sustainability and for the profile and the vulnerability, I have to say, of a volunteer profile in response to pandemics like this, but also the longer term place of the third sector in being an integral part of local planning not just for emergencies, but for general community resilience? What sort of discussions are you having with the WCVA on this?

Weinidog, i ychwanegu at yr hyn roedd David yn ei ddweud, credaf ein bod i gyd yn gwybod bod ymateb gwirfoddolwyr yn ystod yr argyfwng wedi bod yn anhygoel, ym mhob rhan o Ogwr, ond ar draws Cymru gyfan yn ogystal, yn cefnogi cymunedau gyda bwyd a phresgripsiynau, cerdded cŵn, danfon nwyddau, neu ddim ond cyswllt cymdeithasol a wyneb cyfeillgar i'w weld, gan gadw pellter cymdeithasol. Mae wedi bod yn anhygoel. Ond Weinidog, a gaf fi ofyn i chi pa drafodaethau a gawsoch gyda Chyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru, sydd wedi bod yn ystyried pa wersi a ddysgwyd o'r argyfwng hwn i'r sector gwirfoddol, ynglŷn â chynnal yr ymdrech a'r brwdfrydedd gwirfoddol, ynglŷn â chynaliadwyedd ariannol ac ynglŷn â phroffil a pha mor fregus, rhaid dweud, yw proffil gwirfoddolwyr mewn ymateb i bandemig o'r fath, ond hefyd lle'r trydydd sector yn fwy hirdymor i fod yn rhan annatod o gynlluniau lleol nid ar gyfer argyfyngau yn unig, ond ar gyfer cadernid cymunedol yn fwy cyffredinol? Pa fath o drafodaethau rydych yn eu cael gyda Chyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru ynglŷn â hyn?

Well, thank you very much, Huw Irranca-Davies. And again, can we pay tribute to the volunteers? We did a few weeks ago in volunteering week, but as of 19 June, Volunteering Wales had 31,714 registered volunteers—over 18,000 registered since the lockdown, and in Bridgend and Ogmore and all those volunteers who have come forward, providing support. It's reflected across the whole of Wales.

So, we are now looking, with the third sector partnership council, because obviously the WCVA plays a key role in this, at ways in which we can sustain that level of volunteering and commitment. Some of those are young volunteers who've come forward, and some are going to be going back into the workplace but want to continue to volunteer, so we're looking at that very carefully. But they are meeting some of the needs for some of the most disadvantaged people in Wales as well. I also think that this is where the other voluntary sector key working with local authorities has been clear. So, the Welsh Local Government Association is meeting with all of the councils of voluntary action in every county of Wales. We have actually a very robust infrastructure in Wales, and that working relationship—local government, health boards, strategically with the voluntary sector—that's got to continue, and we can learn from it.

Wel, diolch yn fawr iawn, Huw Irranca-Davies. Ac eto, a gawn ni dalu teyrnged i'r gwirfoddolwyr? Gwnaethom hynny ychydig wythnosau'n ôl yn yr wythnos gwirfoddoli, ond ar 19 Mehefin, roedd gan Gwirfoddoli Cymru 31,714 o wirfoddolwyr cofrestredig—dros 18,000 wedi'u cofrestru ers y cyfyngiadau symud, ac ym Mhen-y-bont ar Ogwr ac Ogwr a'r holl wirfoddolwyr hynny sydd wedi camu ymlaen i ddarparu cefnogaeth. Mae'n cael ei adlewyrchu ar draws Cymru gyfan.

Felly, rydym yn awr yn edrych, gyda chyngor partneriaeth y trydydd sector, oherwydd yn amlwg mae CGGC yn chwarae rôl allweddol yn hyn, ar ffyrdd y gallwn gynnal y lefel honno o wirfoddoli ac ymrwymiad. Mae rhai o'r rhain yn wirfoddolwyr ifanc sydd wedi camu ymlaen, a bydd rhai yn mynd yn ôl i'r gweithle ond yn awyddus i barhau i wirfoddoli, felly rydym yn edrych ar hynny'n ofalus iawn. Ond maent yn bodloni rhai o'r anghenion ar gyfer rhai o'r bobl fwyaf difreintiedig yng Nghymru hefyd. Credaf mai dyma lle mae gwaith allweddol arall y sector gwirfoddol gydag awdurdodau lleol wedi bod yn glir. Felly, mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru yn cyfarfod â phob un o'r cynghorau gweithredu gwirfoddol ym mhob sir yng Nghymru. Mae gennym seilwaith cadarn iawn yng Nghymru mewn gwirionedd, ac mae'r berthynas waith honno—llywodraeth leol, byrddau iechyd, yn strategol gyda'r sector gwirfoddol—rhaid iddi barhau, a gallwn ddysgu ohoni.

12:15
Cam-Drin Domestig
Domestic Abuse

2. A wnaiff y Dirprwy Weinidog ddatganiad am sut y mae Llywodraeth Cymru yn monitro lefelau cam-drin domestig yn ystod y cyfnod argyfwng? OQ55340

2. Will the Deputy Minister make a statement on how the Welsh Government is monitoring levels of domestic abuse during the emergency period? OQ55340

I monitor weekly figures on contacts to our Live Fear Free helpline and the number of refuge spaces across Wales. To address the impact of COVID-19, a weekly meeting is held for all of our violence against women, domestic abuse and sexual violence stakeholders with Welsh Government to assess the situation, and a campaign, 'Home shouldn't be a place of fear', launched on 7 May. 

Rwy'n monitro niferoedd wythnosol y rhai sy'n cysylltu â'n llinell gymorth Byw Heb Ofn a nifer y mannau lloches ledled Cymru. Er mwyn mynd i'r afael ag effaith COVID-19, cynhelir cyfarfod wythnosol i'n holl randdeiliaid trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol gyda Llywodraeth Cymru i asesu'r sefyllfa, a lansiwyd ymgyrch, 'Ddylai neb fod yn ofnus gartref', ar 7 Mai.

Thank you for that, Minister. I think we're all aware that there's been an increase in domestic abuse over the last few months. I'm very concerned that we do hear warm words from Government, but we see little investment in the services to help and support women and children, who are sometimes in quite desperate need. We have some fantastic organisations and some brilliant people in Blaenau Gwent, but they need more support and greater support. They need the resources and the investment to reach out and help women who are fleeing from abuse and violence at home. 

I want the Welsh Government to provide us active support, Minister. We don't need warm words, we don't need meetings, we don't need assessments. We need action, and I hope, Minister, that you will be able to provide that action and that impetus to meet the needs of these women who are running away from violence at home and who are in a terrible situation in too many cases. 

Diolch am hynny, Weinidog. Rwy'n credu ein bod i gyd yn ymwybodol fod cynnydd wedi bod mewn cam-drin domestig dros y misoedd diwethaf. Rwy'n bryderus iawn ein bod yn clywed geiriau caredig gan y Llywodraeth, ond ni welwn fawr o fuddsoddi yn y gwasanaethau i helpu a chefnogi menywod a phlant, sydd weithiau mewn angen eithaf enbyd. Mae gennym sefydliadau gwych a phobl wych ym Mlaenau Gwent, ond mae arnynt angen mwy o gefnogaeth a mwy o gymorth. Mae arnynt angen yr adnoddau a'r buddsoddiad i estyn allan a helpu menywod sy'n ffoi rhag camdriniaeth a thrais yn eu cartrefi.

Rwyf am i Lywodraeth Cymru roi cymorth gweithredol i ni, Weinidog. Nid geiriau caredig sydd eu hangen arnom, nid cyfarfodydd sydd eu hangen arnom, nid asesiadau sydd eu hangen arnom. Gweithredu sydd ei angen, ac rwy'n gobeithio, Weinidog, y byddwch yn gallu darparu gweithredu o'r fath a'r ysgogiad i ddiwallu anghenion y menywod sy'n ffoi rhag trais yn y cartref ac sydd mewn sefyllfa ofnadwy mewn gormod o achosion.

I thank Alun Davies for his question, and for raising this today. It's a key priority for me, and, indeed, it is important that we meet with those  specialist providers, such as the services provided in Blaenau Gwent, to find out from the front line in terms of the impact of domestic abuse in the lockdown and how that has actually prevented people from coming forward. I know that you have raised this issue, particularly in terms of constituents who've been affected, but we have provided funding—£1.2 million of new money—to buy dispersed community-based accommodation. We've provided an additional £250,000 of new money to support the delivery of VAWDASV services.

Also, those services are benefiting from the £10 million homelessness package provided for emergency accommodation, and of course, as you know, there is regional work in terms of specialist needs and providers, and close working with the police, which has been particularly important. Can I say that we've just also allocated over £100,000 to Welsh Women's Aid to provide strategic support to those at the front line? It is very important that we recognise that, as we come out of the lockdown, the needs will indeed possibly be even greater as victims come forward. But it is during the lockdown that we've had to work very closely and ensure that our funding gets out to those services.

Diolch i Alun Davies am ei gwestiwn, ac am godi hyn heddiw. Mae'n flaenoriaeth allweddol i mi, ac yn wir, mae'n bwysig ein bod yn cyfarfod â'r darparwyr arbenigol hynny, megis y gwasanaethau a ddarperir ym Mlaenau Gwent, i gael gwybod o'r rheng flaen ynglŷn ag effaith cam-drin domestig o dan y cyfyngiadau symud a sut y mae hynny mewn gwirionedd wedi atal pobl rhag gofyn am gymorth. Gwn eich bod wedi codi'r mater hwn, yn enwedig ynglŷn ag etholwyr yr effeithiwyd arnynt, ond rydym wedi darparu cyllid—£1.2 miliwn o arian newydd—i brynu llety gwasgaredig yn y gymuned. Rydym wedi darparu £250,000 ychwanegol o arian newydd i gefnogi'r gwaith o ddarparu gwasanaethau trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol.

Hefyd, mae'r gwasanaethau hynny'n elwa o'r pecyn digartrefedd gwerth £10 miliwn a ddarperir ar gyfer llety mewn argyfwng, ac wrth gwrs, fel y gwyddoch, ceir gwaith rhanbarthol mewn perthynas ag anghenion a darparwyr arbenigol, a chydweithio agos â'r heddlu, sydd wedi bod yn arbennig o bwysig. A gaf fi ddweud ein bod newydd ddyrannu dros £100,000 i Cymorth i Fenywod Cymru hefyd i roi cymorth strategol i'r rheini sydd ar y rheng flaen? Mae'n bwysig iawn inni gydnabod, wrth inni gefnu ar y cyfyngiadau symud, y bydd yr anghenion hyd yn oed yn fwy wrth i ddioddefwyr ofyn am gymorth. Ond yn ystod y cyfyngiadau rydym wedi gorfod gweithio'n agos iawn a sicrhau bod ein cyllid yn cyrraedd y gwasanaethau hynny.

Minister, I was listening to your answer to the Member for Blaenau Gwent, and what's really important is that this level of support is understood, that it's making a difference on the ground. Very often, people who are affected greatly by domestic violence are the children in households where domestic violence has been undertaken. What confidence can you give me as a Member and my constituents that the help that you are putting in place is being targeted to support the children, who very often end up in the crossfire of this horrendous crime against individuals?

Weinidog, roeddwn yn gwrando ar eich ateb i'r Aelod dros Flaenau Gwent, a'r hyn sy'n wirioneddol bwysig yw bod y lefel hon o gefnogaeth yn cael ei deall, ei bod yn gwneud gwahaniaeth ar lawr gwlad. Yn aml iawn, y rhai yr effeithir arnynt yn fawr gan drais domestig yw'r plant mewn cartrefi lle mae trais yn y cartref wedi digwydd. Pa sicrwydd y gallwch ei roi i mi fel Aelod ac i fy etholwyr fod y cymorth rydych yn ei roi ar waith yn cael ei dargedu i gefnogi'r plant, a fydd yn aml iawn yn cael eu dal yn y canol mewn achosion o'r drosedd erchyll hon yn erbyn unigolion?

12:20

Well, I'm grateful to Andrew R.T. Davies for that question, specifically focusing on the needs of those children. We have to recognise that there have been households who have been victims of domestic violence who haven't been able to communicate. In the early days, our Live Fear Free helpline wasn't receiving those calls. In fact, we were encouraging people to use the 999 plus 55. The police have been crucially important, because that was a way in which they could get out to seek support. But also recognising that many of those victims would have come forward if their children were at school. Hub schools have been very important, but we've also got pharmacies and supermarkets to be our link places where victims might be able to go and get support and advice.

I think the 'Home shouldn't be a place of fear' campaign has actually stimulated and brought out calls for support and calls for help, and that's where all our specialist providers have to step in. We obviously need to look particularly at those needs of children and I think, as the schools reopen, that will be another important place where both victims and those children can benefit from going back into school and back into the sort of support that they will need. 

Wel, rwy'n ddiolchgar i Andrew R.T. Davies am y cwestiwn hwnnw, sy’n canolbwyntio'n benodol ar anghenion y plant hynny. Rhaid inni gydnabod bod yna aelwydydd sydd wedi dioddef trais yn y cartref heb allu cyfathrebu. Yn y dyddiau cynnar, nid oedd ein llinell gymorth Byw Heb Ofn yn derbyn y galwadau hynny. Mewn gwirionedd, roeddem yn annog pobl i ddefnyddio 999 a 55. Mae'r heddlu wedi bod yn allweddol bwysig, oherwydd roedd honno'n ffordd y gallent fynd i ofyn am gymorth. Ond rydym yn cydnabod hefyd y byddai llawer o'r dioddefwyr hynny wedi cael eu canfod pe bai eu plant yn yr ysgol. Mae ysgolion hyb wedi bod yn bwysig iawn, ond mae gennym fferyllfeydd ac archfarchnadoedd hefyd yn lleoedd cyswllt lle gallai dioddefwyr fynd i gael cefnogaeth a chyngor.

Rwy'n credu bod yr ymgyrch 'Ddylai neb fod yn ofnus gartref' wedi ysgogi ac wedi rhoi sylw i alwadau am gymorth a galwadau am help, a dyna lle mae'n rhaid i'n holl ddarparwyr arbenigol gamu i mewn. Mae'n amlwg fod angen inni edrych ar anghenion plant yn arbennig, ac wrth i'r ysgolion ailagor, rwy'n credu y bydd y fan honno'n lle pwysig arall lle gall dioddefwyr a'r plant hynny elwa o fynd yn ôl i'r ysgol ac yn ôl at y math o gefnogaeth y bydd ei hangen arnynt. 

Cydraddoldeb i Fenywod yn y Gweithle
Equality for Women In the Workplace

3. Pa asesiad y mae'r Dirprwy Weinidog wedi'i wneud o effaith y pandemig Covid-19 ar gydraddoldeb i fenywod yn y gweithle? OQ55316

3. What assessment has the Deputy Minister made of the impact of the Covid-19 pandemic on equality for women in the workplace? OQ55316

I've been working closely with those most affected by COVID-19 in Wales. The Women's Equality Network Wales, for example, has highlighted how women have been disproportionately affected as carers, as mothers and in the workplace. Equality is central to the First Minister's framework for recovery from the pandemic. 

Rwyf wedi bod yn gweithio'n agos gyda'r rhai yr effeithir arnynt waethaf gan COVID-19 yng Nghymru. Mae Rhwydwaith Cydraddoldeb Menywod Cymru, er enghraifft, wedi tynnu sylw at y ffordd y mae menywod wedi cael eu heffeithio'n anghymesur fel gofalwyr, fel mamau ac yn y gweithle. Mae cydraddoldeb yn ganolog i fframwaith adfer y Prif Weinidog yn sgil y pandemig.

Thank you, Minister. It's good to know that that work is ongoing. As the economy starts to open up, I'm being contacted by increasing numbers of women who are under pressure to return to work although they have responsibilities for caring for children. Of course, that is very challenging, as we are not likely to see children back in schools on a normal basis for quite some time.

What can the Government do to send a very clear message to employers in Wales that they need to be compassionate with working parents during this period in order to support them to maintain their employment? What more can the Government do in terms of looking at things like grandparent bubbles to ensure that working parents do have access to the childcare that they need to maintain their jobs?

Diolch, Weinidog. Mae'n dda gwybod bod y gwaith hwnnw'n mynd rhagddo. Wrth i'r economi ddechrau agor, mae nifer gynyddol o fenywod sydd â chyfrifoldebau gofalu am blant wedi cysylltu â mi am fod pwysau'n cael ei roi arnynt i ddychwelyd i'r gwaith. Wrth gwrs, mae hynny'n heriol iawn, gan nad ydym yn debygol o weld plant yn ôl mewn ysgolion ar sail normal am gryn amser.

Beth y gall y Llywodraeth ei wneud i anfon neges glir iawn i gyflogwyr yng Nghymru fod angen iddynt fod yn ystyriol o rieni sy'n gweithio yn ystod y cyfnod hwn er mwyn eu cynorthwyo i gadw eu gwaith? Beth yn fwy y gall y Llywodraeth ei wneud i edrych ar bethau fel 'swigod' neiniau a theidiau i sicrhau bod rhieni sy'n gweithio yn gallu cael y gofal plant sydd ei angen arnynt i gadw eu swyddi?

Thank you, Lynne Neagle. These are key questions that I'm sure we're all being asked. It's important that also our social partners are engaged with this. I know that the Wales TUC is very much sending out the message up until schools reopen next week that employers should keep staff on furlough and not be expecting them to return to work until they reopen, and that will be on a gradual basis. So, of course, there is also a return to work for more people coming forward, and the gradual reopening of childcare facilities that were announced, from 22 June, and they're operating under new guidelines. 

I think it is important that all of our key workers have had free childcare over this period of time, in those hub schools, with vulnerable children as well. So, if people want to know about their local childcare facilities, of course you can find it from your local family information service. But I think also you raise a very important point about the sort of childcare that already goes on, with grandparents particularly. This is something that we are looking at in terms of the need, because clearly, at the moment, it's a question of you being unable to be in the house—you can meet with households, but not inside. It's been looked at as part of the 21-day review process, about mixing households and being drawn together to inform thinking, enabling that important childcare that so often takes place with grandparents engaged as a key consideration. So, it's certainly being considered, but the reopening of childcare facilities is important as well as the strong message to employers not to force a parent, particularly women, back to work without that childcare.

Diolch yn fawr, Lynne Neagle. Mae'r rhain yn gwestiynau allweddol sy'n cael eu gofyn i bawb ohonom, rwy'n siŵr. Mae'n bwysig hefyd fod ein partneriaid cymdeithasol yn ymwneud â hyn. Gwn fod TUC Cymru yn cyfleu'r neges yn gryf cyn i ysgolion ailagor yr wythnos nesaf y dylai cyflogwyr gadw staff ar ffyrlo a pheidio â disgwyl iddynt ddychwelyd i'r gwaith nes iddynt ailagor, a hynny ar sail raddol. Felly, wrth gwrs, mae mwy a mwy o bobl yn wynebu dychwelyd i'r gwaith, a chyhoeddwyd, o 22 Mehefin, fod cyfleusterau gofal plant yn ail-agor yn raddol, ac maent yn gweithredu dan ganllawiau newydd.

Rwy'n credu ei bod yn bwysig fod pob un o'n gweithwyr allweddol wedi cael gofal plant am ddim dros y cyfnod hwn, yn yr ysgolion hyb hynny, gyda phlant agored i niwed hefyd. Felly, os yw pobl eisiau gwybodaeth am eu cyfleusterau gofal plant lleol, gallwch ddod o hyd iddi gan eich gwasanaeth gwybodaeth i deuluoedd lleol. Ond rwy'n credu hefyd eich bod yn codi pwynt pwysig iawn am y math o ofal plant sydd eisoes yn digwydd, gyda neiniau a theidiau yn arbennig. Mae hyn yn rhywbeth rydym yn ei ystyried o ran yr angen, oherwydd yn amlwg, ar hyn o bryd, mae'n ymwneud â'r ffaith na allwch fod yn y tŷ—gallwch gyfarfod ag aelwydydd, ond nid o dan do. Fe'i hystyriwyd yn rhan o'r broses adolygu 21 diwrnod, ynglŷn â chymysgu aelwydydd a dod at ein gilydd i lywio syniadau, a galluogi'r gofal plant pwysig hwnnw sy'n digwydd yn aml gyda neiniau a theidiau fel ystyriaeth allweddol. Felly, mae'n sicr yn cael ei ystyried, ond mae ailagor cyfleusterau gofal plant yn bwysig yn ogystal â'r neges gref i gyflogwyr beidio â gorfodi rhiant, yn enwedig menywod, i ddychwelyd i'r gwaith heb y gofal plant hwnnw.

12:25
Creu Cymru Fwy Cyfartal
Creating a More Equal Wales

4. A wnaiff y Dirprwy Weinidog amlinellu blaenoriaethau Llywodraeth Cymru yn ystod gweddill tymor y Senedd hon ar gyfer creu Cymru fwy cyfartal? OQ55334

4. Will the Deputy Minister outline the Welsh Government's priorities during the remainder of this Senedd term for creating a more equal Wales? OQ55334

As we come out of the COVID lockdown period, the Welsh Government will continue to keep equality at the heart of its actions. Equality forms one of the three pillars of the First Minister’s framework for recovery, and this will be supported by legislative, research and engagement activities.

Wrth i ni ddod allan o gyfnod cyfyngiadau symud COVID, bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i gadw cydraddoldeb yn ganolog yn ei gweithredoedd. Mae cydraddoldeb yn un o dair colofn fframwaith adfer y Prif Weinidog, a chaiff ei ategu gan weithgareddau deddfwriaethol, ymchwil ac ymgysylltu.

Thank you, Deputy Minister. It's been really positive to see the peaceful demonstrations of solidarity for Black Lives Matter, and I've been very, very impressed by the numbers of younger people in particular contacting me about this issue. One question they all ask is around the role of education in tackling racism and promoting equality. I know that work is ongoing with Race Council Cymru, for example, on the history part of the new curriculum, but what discussions have you had with the Minister for Education about these issues more generally within the new curriculum and, in particular, the promotion of a diverse range of authors within the literacy element?

Diolch, Ddirprwy Weinidog. Mae wedi bod yn gadarnhaol iawn gweld arddangosiadau heddychlon o undod â Black Lives Matter, a chefais fy mhlesio'n fawr iawn gan nifer y bobl iau yn arbennig sy'n cysylltu â mi ynglŷn â'r mater hwn. Mae un cwestiwn y maent i gyd yn ei ofyn yn ymwneud â rôl addysg yn trechu hiliaeth a hyrwyddo cydraddoldeb. Gwn fod gwaith yn mynd rhagddo gyda Race Council Cymru, er enghraifft, ar hanes yn y cwricwlwm newydd, ond pa drafodaethau a gawsoch gyda'r Gweinidog Addysg am y materion hyn yn fwy cyffredinol o fewn y cwricwlwm newydd ac yn arbennig, hyrwyddo ystod amrywiol o awduron o fewn yr elfen llythrennedd?

The events that I'm sure we've all been aware of and taken part in virtually—events that I've been engaged in organised by Race Council Cymru and also the report that's been published this week, a report on the socioeconomic factors in terms of disproportionate impact on BAME people and communities—are fundamental to taking us forward to address these issues.

As the First Minister mentioned when that report was published on Monday, Welsh Government's working with Estyn to ensure that their review of Welsh history takes full account of Welsh and wider BAME history, identity and culture. And the education Minister is going to shortly announce a working group to oversee the development of those learning resources. Of course, that includes those black authors and I do thank the Member's constituents for raising this as well, at this important time of Black Lives Matter and addressing these issues. 

Mae'r digwyddiadau y mae pawb ohonom wedi'u gweld rwy'n siŵr, ac wedi cymryd rhan ynddynt yn rhithwir—digwyddiadau y bûm yn rhan ohonynt a drefnwyd gan Race Council Cymru a hefyd yr adroddiad sydd wedi'i gyhoeddi yr wythnos hon, adroddiad ar ffactorau economaidd-gymdeithasol yr effaith anghymesur ar bobl a chymunedau pobl dduon ac Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig—yn hanfodol er mwyn symud ymlaen i ymdrin â'r materion hyn.

Fel y soniodd y Prif Weinidog pan gyhoeddwyd yr adroddiad ddydd Llun, mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gydag Estyn i sicrhau bod eu hadolygiad o hanes Cymru yn rhoi ystyriaeth lawn i hanes, hunaniaeth a diwylliant pobl dduon ac Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yng Nghymru a thu hwnt. Ac mae'r Gweinidog addysg yn mynd i gyhoeddi gweithgor cyn bo hir i oruchwylio'r gwaith o ddatblygu'r adnoddau dysgu hynny. Wrth gwrs, mae hynny'n cynnwys awduron du ac rwy'n diolch i etholwyr yr Aelod am godi'r mater hwn hefyd, yn ystod y cyfnod pwysig hwn sy'n tynnu sylw at bwysigrwydd Black Lives Matters, a mynd i'r afael â'r materion hyn.

2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement

Yr eitem nesaf felly yw'r datganiad busnes, a dwi'n galw ar y Trefnydd i wneud y datganiad hynny.

The next item is the business statement, and I call on the Trefnydd to make that statement.

Diolch, Llywydd. There are no changes to today's agenda. The draft business for the next three weeks is set out on the business statement and announcement, which can be found amongst the meeting papers available to Members electronically. 

Diolch, Lywydd. Nid oes unrhyw newidiadau i'r agenda ar gyfer heddiw. Mae'r busnes drafft ar gyfer y tair wythnos nesaf wedi'i nodi yn y datganiad a chyhoeddiad busnes, sydd i'w weld ymhlith papurau'r cyfarfodydd sydd ar gael i'r Aelodau'n electronig.

Leader of the house, is it possible to understand—and I appreciate that because of the COVID crisis, Government has had its whole focus on dealing with the issues around COVID—but is it possible to understand how the Government will get back to being prompt in answering Members' questions and also coming back with constituency queries? Because at the moment, I have an inbox that is showing outstanding questions from April, and certainly, I'm getting replies from Ministers that date back to the end of March, beginning of April. Some understanding of how Government proposes to work through this backlog so that we can respond to constituency queries would be greatly appreciated. 

Arweinydd y tŷ, a yw'n bosibl deall—ac rwy'n sylweddoli, oherwydd yr argyfwng COVID, fod y Llywodraeth wedi canolbwyntio'n llwyr ar ymdrin â'r materion sy'n ymwneud â COVID—ond a yw'n bosibl deall sut y bydd y Llywodraeth yn dychwelyd at allu ateb cwestiynau'r Aelodau'n brydlon a dychwelyd gydag atebion i ymholiadau etholaethol hefyd? Oherwydd ar hyn o bryd, mae gennyf fewnflwch sy'n dangos cwestiynau heb eu hateb ers mis Ebrill, ac yn sicr, rwy'n cael atebion gan Weinidogion sy'n dyddio'n ôl i ddiwedd mis Mawrth a dechrau mis Ebrill. Byddai deall rhyw gymaint ynglŷn â sut y mae'r Llywodraeth yn bwriadu gweithio drwy'r ôl-groniad hwn fel y gallwn ymateb i ymholiadau etholaethol yn dderbyniol iawn.

I thank Andrew R.T. Davies for beginning his contribution by recognising the extreme pressure that Welsh Government is under in terms of responding to the coronavirus crisis.

Clearly, the volume of correspondence and the volume of written questions has grown exponentially; so, we've had over 850 in the same time period as we would have had 250 last year. So, clearly, it is putting a huge strain on resources in order to provide those answers, but we are attempting to respond as quickly as possible. But I would remind Andrew R.T. Davies and other colleagues respectfully that a great deal of information is available in the public domain, and I think that the Welsh Government website does hold a lot of that information. But, as I say, we are doing our best to respond as quickly as possible to the multitude of written questions that we are receiving.   

Diolch i Andrew R.T. Davies am ddechrau ei gyfraniad drwy gydnabod y pwysau eithafol sydd ar Lywodraeth Cymru o ran ymateb i argyfwng coronafeirws.

Yn amlwg, mae maint yr ohebiaeth a nifer y cwestiynau ysgrifenedig wedi cynyddu'n aruthrol; felly, rydym wedi cael dros 850 yn yr un cyfnod o amser ag y byddem wedi cael 250 y llynedd. Felly, yn amlwg, mae darparu'r atebion hynny yn rhoi straen enfawr ar adnoddau, ond rydym yn ceisio ymateb mor gyflym ag sy'n bosibl. Ond hoffwn atgoffa Andrew R.T. Davies a chyd-Aelodau eraill gyda pharch fod llawer iawn o wybodaeth ar gael i'r cyhoedd, ac rwy'n credu bod gwefan Llywodraeth Cymru yn darparu llawer o'r wybodaeth honno. Ond fel y dywedais, rydym yn gwneud ein gorau i ymateb mor gyflym â phosibl i'r llu o gwestiynau ysgrifenedig a gawn.

Leanne Wood. Just pause a second, Leanne, whilst your microphone is turned on. Yes, carry on. 

Leanne Wood. Arhoswch eiliad, Leanne, tra bydd eich microffon yn cael ei agor. Iawn, parhewch.

Diolch. Last week in the Rhondda, many properties were flooded, some for a second, some for even a third time. Now, the causes and the effects of the floods in June may well have been very different to the floods in February, but the effects are exactly the same, and for good reason, people are not confident that the issues have been resolved. And that's why we need an independent, expert-led inquiry—not just about the causes, but to put forward proposals to mitigate future flooding as well and to consider what investment needs to take place. We also need to know more. Why, for example, weren't people able to get sandbags when they were needing them, not just now, but in February as well? Where was the emergency planning? The yellow weather warning had been forecast for days. What has been Natural Resources Wales's role? It's been particularly unedifying to watch various authorities squabbling with each other as to who is responsible while no-one accepts responsibility, and all the while, people's insurance premiums are spiralling out of control. So, none of this is good enough. 

Now, there are numerous options for independent, expert-led inquiries, and, of course, I can understand why the Labour-led Welsh Government might agree with the local MP and not want an inquiry. A bit rich, I must say, when he voted to support one in England. And what is good enough for England should be good enough for Wales, and good enough for the Rhondda. The more the Government resists an inquiry into this, I'm afraid the more people will believe that you have something to hide. It could be swift and inexpensive if the Government wanted it to be. So, can we have a statement, as a matter of urgency, outlining how the First Minister intends to find out what has happened in the Rhondda and put it right?

Diolch. Yr wythnos diwethaf yn y Rhondda, dioddefodd llawer o eiddo lifogydd, rhai am yr eilwaith, rhai am y trydydd tro hyd yn oed. Nawr, mae'n ddigon posibl fod achosion ac effeithiau'r llifogydd ym mis Mehefin yn wahanol iawn i'r llifogydd ym mis Chwefror, ond mae'r effeithiau yr un fath yn union, ac am resymau da, nid yw pobl yn hyderus fod y problemau wedi'u datrys. A dyna pam fod angen ymchwiliad annibynnol dan arweiniad arbenigwyr—nid yn unig ar yr achosion, ond er mwyn cyflwyno argymhellion ar gyfer lliniaru llifogydd yn y dyfodol hefyd ac i ystyried pa fuddsoddiad ddylai ddigwydd. Mae angen i ni wybod mwy hefyd. Pam, er enghraifft, nad oedd pobl yn gallu cael bagiau tywod pan oedd eu hangen arnynt, nid yn unig nawr, ond ym mis Chwefror hefyd? Ble roedd y cynlluniau argyfwng? Rhagwelwyd y rhybudd tywydd melyn ers dyddiau. Beth oedd rôl Cyfoeth Naturiol Cymru? Mae wedi bod yn arbennig o ddiflas gweld awdurdodau amrywiol yn ffraeo â'i gilydd ynglŷn â phwy sy'n gyfrifol a neb yn derbyn cyfrifoldeb, a thrwy'r amser, mae premiymau yswiriant pobl yn codi allan o reolaeth. Felly, nid oes dim o hyn yn ddigon da.  

Nawr, mae yna nifer o opsiynau ar gyfer cynnal ymchwiliadau annibynnol, dan arweiniad arbenigwyr, ac wrth gwrs, gallaf ddeall pam y byddai Llywodraeth Cymru dan arweiniad Llafur yn cytuno â'r AS lleol yn ei wrthwynebiad i ymchwiliad. Dyna wyneb, rhaid dweud, ag yntau wedi pleidleisio i gefnogi un yn Lloegr. A dylai'r hyn sy'n ddigon da i Loegr fod yn ddigon da i Gymru, ac yn ddigon da i'r Rhondda. Po fwyaf y bydd y Llywodraeth yn gwrthwynebu ymchwiliad i hyn, mae arnaf ofn mai y bydd pobl yn credu fwy a mwy bod gennych rywbeth i'w guddio. Gallai fod yn gyflym ac yn rhad pe bai'r Llywodraeth eisiau iddo fod. Felly, a gawn ni ddatganiad ar frys yn amlinellu sut y mae'r Prif Weinidog yn bwriadu darganfod beth sydd wedi digwydd yn y Rhondda a'i unioni?

12:30

I think the First Minister did respond to the leader of Plaid Cymru on this point earlier on during First Minister's questions, but, clearly, once again, our thoughts are with the people of Rhondda Cynon Taf who have faced terrible flooding once more. I do know that Natural Resources Wales is currently investigating, and we're in close contact with their officers to understand the cause of the flooding and the related impacts. And, also, of course, local authorities do have that statutory duty to investigate flooding under section 19 of the Flood and Water Management Act 2010, and their flood investigations report will establish the causes of the floodings and then make recommendations as to how those risks can be reduced in future. But, clearly, the point has been made by both yourself and the leader of Plaid Cymru this afternoon, and we'll consider how best we can keep colleagues informed with statements on flooding and the response. 

Credaf i’r Prif Weinidog ymateb i arweinydd Plaid Cymru ar y pwynt hwn yn gynharach yn ystod cwestiynau i'r Prif Weinidog, ond yn amlwg, unwaith eto, rydym yn cydymdeimlo gyda phobl Rhondda Cynon Taf, sydd wedi wynebu llifogydd ofnadwy unwaith yn rhagor. Gwn fod Cyfoeth Naturiol Cymru yn ymchwilio i hyn ar hyn o bryd, ac rydym mewn cysylltiad agos â'u swyddogion i ddeall achos y llifogydd a'r effeithiau cysylltiedig. A hefyd, wrth gwrs, mae gan awdurdodau lleol ddyletswydd statudol i ymchwilio i lifogydd o dan Adran 19 yn Neddf Rheoli Llifogydd a Dŵr 2010, a bydd eu hadroddiad ar ymchwiliadau llifogydd yn nodi achosion y llifogydd ac yna'n gwneud argymhellion ynghylch sut y gellir lleihau’r risgiau hynny yn y dyfodol. Ond yn amlwg, gwnaed y pwynt gennych chi a chan arweinydd Plaid Cymru y prynhawn yma, a byddwn yn ystyried y ffordd orau o roi'r wybodaeth ddiweddaraf i gyd-Aelodau gyda datganiadau ar lifogydd a'r ymateb.

I'd like to request a statement explaining three distinct but related matters about care homes. The first is the rationale behind the initial decision by the Welsh Government to refuse COVID-19 tests for asymptomatic residents leaving hospital before going back to care homes. Given the number of deaths and grieving families that resulted from the policy, there's clear public interest in explaining the reasons for this decision. Saying, 'That's just what we were advised' isn't good enough. 

Now, the second is an explanation of why this policy was changed from 23 April onwards. When I originally asked the First Minister during First Minister's questions on 29 April about this, he told me the policy was changed, and I quote,

'not because the clinical advice had changed, but because we recognised the need to give confidence to people in the sector'.

But in a press conference on Monday, he said in relation to this matter, and, again, I quote:

'When the advice changed, we changed the practice.'

I think the First Minister has a duty to explain why he's given contradictory answers to this question.

Then, the final matter is an explanation, please, for the health Minister's claim that the original policy led to no deaths when there's clear evidence to the contrary. I spoke to a care home owner this morning who described that claim as

'breathtakingly stupid. All the evidence points to the fact that not testing people leaving hospital led to these deaths.'

Now, trying to get information from the Welsh Government about this matter is like trying to get blood from a stone, and the continued obfuscation gives the impression they're trying to hide something. So, I would request that a statement be provided, setting out all the facts in relation to this matter as soon as possible. 

Hoffwn ofyn am ddatganiad i egluro tri mater gwahanol ond cysylltiedig ynghylch cartrefi gofal. Y cyntaf yw'r rhesymeg y tu ôl i'r penderfyniad gwreiddiol gan Lywodraeth Cymru i wrthod profion COVID-19 ar gyfer preswylwyr asymptomatig sy'n gadael yr ysbyty cyn mynd yn ôl i gartrefi gofal. O ystyried nifer y marwolaethau a'r teuluoedd mewn galar yn sgil y polisi, mae budd cyhoeddus clir mewn esbonio’r rhesymau dros y penderfyniad hwn. Nid yw dweud 'Dyna yw'r cyngor a gawsom' yn ddigon da.

Nawr, yr ail yw esboniad pam y newidiwyd y polisi hwn o 23 Ebrill ymlaen. Pan ofynnais i'r Prif Weinidog am hyn yn wreiddiol yn ystod cwestiynau i’r Prif Weinidog ar 29 Ebrill, dywedodd wrthyf fod y polisi wedi'i newid, a dyfynnaf

nid oherwydd bod y cyngor clinigol wedi newid, ond oherwydd ein bod ni'n cydnabod yr angen i roi hyder i bobl yn y sector.

Ond mewn cynhadledd i'r wasg ddydd Llun, dywedodd, mewn perthynas â'r mater hwn, ac unwaith eto, rwy'n dyfynnu

Pan newidiodd y cyngor, fe wnaethom newid yr arfer.

Credaf fod dyletswydd ar y Prif Weinidog i egluro pam ei fod wedi rhoi atebion gwrthgyferbyniol i'r cwestiwn hwn.

Yna, y mater olaf yw esboniad, os gwelwch yn dda, ynglŷn â honiad y Gweinidog iechyd nad arweiniodd y polisi gwreiddiol at unrhyw farwolaethau, pan fo tystiolaeth glir i'r gwrthwyneb. Siaradais â pherchennog cartref gofal y bore yma a alwodd yr honiad hwnnw'n

syfrdanol o dwp. Mae'r holl dystiolaeth yn awgrymu mai peidio â phrofi pobl a oedd yn gadael yr ysbyty a arweiniodd at y marwolaethau hyn.

Nawr, mae ceisio cael gwybodaeth gan Lywodraeth Cymru am y mater hwn fel ceisio cael gwaed o garreg, ac mae'r cymylu parhaus yn rhoi'r argraff eu bod yn ceisio cuddio rhywbeth. Felly, rwyf am ofyn am ddatganiad sy’n nodi'r holl ffeithiau mewn perthynas â'r mater hwn cyn gynted â phosibl.

I thank Delyth Jewell for raising this important issue, because COVID-19 in care homes is clearly an issue of paramount concern during this ongoing pandemic.

Delyth raises a series of quite detailed questions that would require, I think, a more detailed answer than I'm able to provide today, because I don't have the evidence and so forth, and the advice at my fingertips. Although we have tried to be as transparent as possible by providing summaries of the advice that Welsh Government receives on the Welsh Government website. But if I could invite Delyth Jewell to write to the First Minister, or, probably more appropriately, the health Minister, on those specific questions, then they'll clearly seek to respond in due course.

Diolch i Delyth Jewell am godi'r mater pwysig hwn, gan ei bod yn amlwg fod COVID-19 mewn cartrefi gofal yn fater o'r pwys mwyaf yn ystod y pandemig hwn sy'n parhau.

Mae Delyth yn codi cyfres o gwestiynau eithaf manwl y tybiaf y byddai angen atebion manylach iddynt nag y gallaf eu darparu heddiw, gan nad yw’r dystiolaeth a'r cyngor ac ati gennyf wrth law. Serch hynny, rydym wedi ceisio bod mor dryloyw â phosibl drwy ddarparu crynodebau o'r cyngor y mae Llywodraeth Cymru yn ei gael ar wefan Llywodraeth Cymru. Ond os caf wahodd Delyth Jewell i ysgrifennu at y Prif Weinidog, neu’n fwy priodol yn ôl pob tebyg, at y Gweinidog iechyd, ynglŷn â’r cwestiynau penodol hynny, yn amlwg byddant yn ceisio ymateb maes o law.

12:35
3. Cwestiynau i Weinidog yr Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig
3. Questions to the Minister for Environment, Energy and Rural Affairs

Yr eitem nesaf, felly, yw'r cwestitynau i'r Gweinidog Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig. Ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Janet Finch-Saunders.

The next item is questions to the Minister for Environment, Energy and Rural Affairs. And the first question is from Janet Finch-Saunders.

Lles Anifeiliaid mewn Sŵau
The Welfare of Animals in Zoos

1. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am les anifeiliaid mewn sŵau yng Nghymru? OQ55307

1. Will the Minister make a statement on the welfare of animals in Welsh zoos? OQ55307

Thank you. Officials wrote out to all zoos and animal attractions in Wales. For those who responded, we've been offering advice and support throughout the COVID-19 pandemic. Most of those that have liaised with us have received funding from Welsh Government and/or other organisations. Officials continue to monitor the situation.

Diolch. Ysgrifennodd swyddogion at bob sw ac atyniad anifeiliaid yng Nghymru. I'r rhai a ymatebodd, rydym wedi bod yn cynnig cyngor a chymorth drwy gydol y pandemig COVID-19. Mae'r mwyafrif o'r rheini a fu mewn cysylltiad â ni wedi derbyn cyllid gan Lywodraeth Cymru a/neu sefydliadau eraill. Mae swyddogion yn parhau i fonitro'r sefyllfa.

Thank you, Minister. The saying goes, 'You can't furlough fish'. Zoos across Wales have a duty to maintain animal welfare. This costs thousands of pounds, such as £118,000 a month for the Welsh Mountain Zoo, the national zoo of Wales. During lockdown, zoos have been pushed towards the jaws of death. There has been talk of euthanasia at places like Borth Wild Animal Kingdom and Anglesey Sea Zoo. As the sector has said, there should have been special funds recognising that they have to stay functioning, even when closed. Bearing in mind animal welfare, and that the Welsh Government has had a significant Barnett consequential from the UK Government's zoo fund, why have you not established a zoo support fund for Wales to provide this much-needed support? Diolch.

Diolch, Weinidog. Mae yna ddywediad, 'Ni allwch roi pysgod ar ffyrlo'. Mae'n ddyletswydd ar sŵau ledled Cymru i gynnal safonau lles anifeiliaid. Mae hyn yn costio miloedd o bunnoedd, fel y £118,000 y mis i Sw Mynydd Cymru, sw genedlaethol Cymru. Yn ystod y cyfyngiadau symud, mae sŵau wedi cael eu gwthio tuag at ben eu tennyn. Cafwyd sôn am ewthanasia mewn lleoedd fel y Wild Animal Kingdom yn Borth a Sw Môr Môn. Fel y dywedodd y sector, dylai fod cronfeydd arbennig ar gael i gydnabod bod yn rhaid iddynt aros yn weithredol, hyd yn oed pan fyddant ar gau. O ystyried lles anifeiliaid, a’r ffaith bod Llywodraeth Cymru wedi cael swm sylweddol o gyllid canlyniadol Barnett o gronfa sŵau Llywodraeth y DU, pam nad ydych wedi sefydlu cronfa gymorth i sŵau Cymru i ddarparu'r gefnogaeth hon y mae cymaint o'i hangen? Diolch.

If I can just correct Janet Finch-Saunders: the Welsh Government has not had significant funds in a Barnett consequential. The UK Government have indicated we will get some later this year, but, clearly, if we'd waited for that, there would have been animal welfare issues, which there haven't been.

We didn't feel we needed a specific zoo fund, as you referred to it, because, from the outset, we provided all the licensed zoos and animal attractions with details of the existing schemes that you had. I know the Welsh Mountain Zoo has publicly stated they have received funds from the economic resilience fund, and also that they've had a loan from the Development Bank of Wales, both of which, obviously—one was from the Welsh Government, non-repayable, and the other was from the Development Bank of Wales, which was set up by the Welsh Government. I understand also there is an application in from the third sector resilience fund, and I think that is the area that the consequential will come from the UK Government. But I want to be very clear that we haven't had that funding. A questionnaire went out to all zoos and animal attractions, as I said, at the—probably not right at the start of the pandemic, but certainly in April. And we've been able to show that that funding is available without setting up a specific scheme for the zoos and animal attractions.

Os caf gywiro Janet Finch-Saunders: nid yw Llywodraeth Cymru wedi cael arian sylweddol mewn cyllid canlyniadol Barnett. Mae Llywodraeth y DU wedi nodi y byddwn yn cael rhywfaint yn ddiweddarach eleni, ond yn amlwg, pe baem wedi aros am hwnnw, byddai wedi arwain at broblemau lles anifeiliaid, ac nis cafwyd.

Nid oeddem yn teimlo ein bod angen cronfa sŵau benodol, fel y’i gelwir gennych, oherwydd o'r cychwyn cyntaf, gwnaethom ddarparu manylion y cynlluniau presennol a oedd gennych i'r holl atyniadau anifeiliaid a sŵau trwyddedig. Gwn fod Sw Mynydd Cymru wedi datgan yn gyhoeddus eu bod wedi cael arian drwy'r gronfa cadernid economaidd, a’u bod hefyd wedi cael benthyciad gan Fanc Datblygu Cymru, y ddau ohonynt, yn amlwg—roedd un gan Lywodraeth Cymru, nad oedd yn ad-daladwy, a'r llall gan Fanc Datblygu Cymru, a sefydlwyd gan Lywodraeth Cymru. Deallaf hefyd fod cais wedi’i wneud gan gronfa cadernid y trydydd sector, a chredaf mai yn y maes hwnnw y daw'r cyllid canlyniadol gan Lywodraeth y DU. Ond hoffwn ddweud yn glir iawn nad ydym wedi cael y cyllid hwnnw. Anfonwyd holiadur i'r holl sŵau ac atyniadau anifeiliaid, fel y dywedais, ar—nid ar ddechrau'r pandemig, mae'n debyg, ond yn sicr ym mis Ebrill. Ac rydym wedi gallu dangos bod y cyllid hwnnw ar gael heb sefydlu cynllun penodol ar gyfer sŵau ac atyniadau anifeiliaid.

Diolch, Llywydd. I know there was a lot of noise around the UK Government's specific provision for zoos and aquariums, allowing each concern to access grant funding of up to £100,000. I wrote to Ken Skates some weeks ago, on the Welsh Mountain Zoo in particular, and he gave assurances that Welsh zoos had not missed out. As lockdown hopefully continues to relax, will you join me in asking the Welsh public to get out in the fresh air, and visit our local zoos and attractions, so that we can remind ourselves of their contribution to education and conservation, as well as recreation? Diolch.

Diolch, Lywydd. Gwn y bu llawer o sŵn ynglŷn â darpariaeth benodol Llywodraeth y DU ar gyfer sŵau ac acwaria, a oedd yn caniatáu i bob busnes gael mynediad at gyllid grant o hyd at £100,000. Ysgrifennais at Ken Skates rai wythnosau yn ôl, ynglŷn â Sw Mynydd Cymru yn benodol, a rhoddodd sicrwydd nad oedd sŵau Cymru ar eu colled. Wrth i’r cyfyngiadau symud barhau i gael eu llacio, gobeithio, a wnewch chi ymuno â mi i ofyn i'r cyhoedd yng Nghymru fynd allan i’r awyr iach, ac i ymweld â'n sŵau a'n hatyniadau lleol, fel y gallwn atgoffa ein hunain o'u cyfraniad at addysg a chadwraeth, yn ogystal â gweithgareddau hamdden? Diolch.

Thank you, Mandy Jones. And certainly, as the lockdown measures are eased, that will be the message from Welsh Government.

Diolch, Mandy Jones. Ac yn sicr, wrth i'r cyfyngiadau symud gael eu llacio, dyna fydd neges Llywodraeth Cymru.

Y Cynllun Cymorth i Ffermwyr Godro Cymru
The Welsh Dairy Support Scheme

2. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y Cynllun Cymorth i Ffermwyr Godro Cymru sydd wedi agor yn ddiweddar ar gyfer ceisiadau? OQ55320

2. Will the Minister make a statement on the Welsh Dairy Support Scheme which has recently opened for applications? OQ55320

Diolch. The dairy support scheme opened on 18 June to support farmers hardest hit by the exceptional market conditions caused by COVID-19. Eligible farmers will be entitled to up to £10,000 to help them continue to meet fixed costs and sustain production capacity, without impacts on animal welfare and the environment.

Diolch. Agorodd y cynllun cymorth i ffermwyr godro ar 18 Mehefin i gefnogi’r ffermwyr sydd wedi eu taro galetaf gan amodau eithriadol y farchnad yn sgil COVID-19. Bydd gan ffermwyr cymwys hawl i hyd at £10,000 i'w helpu i barhau i dalu costau sefydlog ac i gynnal capasiti cynhyrchu, heb effeithiau ar les anifeiliaid a'r amgylchedd.

12:40

Thank you for your answer. I have been contacted, I have to say, by a number of farmers who are literally just a few pounds short of meeting the 25 per cent threshold of a fall in their income, which would then make them, of course, eligible to qualify for the support scheme. But these are farmers who have incurred significant losses, but, of course, subsequently, they get nothing, no support whatsoever, because, of course, they continue to be ineligible for all other support schemes, particularly, of course, the economic resilience fund.

Now, the European Commission has currently included a COVID-19 measure within the European agricultural fund for rural development, and Members of the European Parliament have now voted to allow for a one-off lump sum to be made to farmers of €7,000, with up to 2 per cent of the rural development plan budget, plus co-financing of EU funds, allowed for this measure. So, will you consider the implementation of this measure so that we can help ease the cash flow problems on so many Welsh farms?

Diolch am eich ateb. Mae nifer o ffermwyr wedi cysylltu â mi, mae'n rhaid i mi ddweud, a hwythau ychydig bunnoedd yn brin, yn llythrennol, o gyrraedd y trothwy o 25 y cant o ostyngiad yn eu hincwm, a fyddai wedyn yn eu gwneud yn gymwys ar gyfer y cynllun cymorth wrth gwrs. Ond mae’r rhain yn ffermwyr sydd wedi wynebu colledion sylweddol, ond wedi hynny, nid ydynt yn cael unrhyw beth, dim cymorth o gwbl, oherwydd, wrth gwrs, maent yn parhau i fod yn anghymwys ar gyfer pob cynllun cymorth arall, a'r gronfa cadernid economaidd yn fwyaf arbennig.

Nawr, mae'r Comisiwn Ewropeaidd wedi cynnwys mesur COVID-19 yng nghronfa amaethyddol Ewrop ar gyfer datblygu gwledig, ac mae Aelodau o Senedd Ewrop bellach wedi pleidleisio i roi cyfandaliad untro o €7,000 i ffermwyr, gyda hyd at 2 y cant o gyllideb y cynllun datblygu gwledig, ynghyd â chydgyllido gyda chronfeydd yr UE, wedi’i ganiatáu ar gyfer y mesur hwn. Felly, a wnewch chi ystyried rhoi’r mesur hwn ar waith fel y gallwn helpu i leddfu'r problemau llif arian ar gynifer o ffermydd Cymru?

Diolch, Llyr, and you're quite right, the EU Commission have done that. And certainly, that would be for us to decide if we can do that and it's something that I've asked officials to look at.

Diolch, Llyr, ac rydych yn llygad eich lle, mae Comisiwn yr UE wedi gwneud hynny. Ac yn sicr, mater i ni fyddai penderfynu a allwn wneud hynny, ac mae'n rhywbeth rwyf wedi gofyn i swyddogion edrych arno.

Good afternoon, Minister. The dairy support fund is very welcome for farmers in Carmarthen West and South Pembrokeshire, but they have asked me a number of questions on it. One of which was: why did you decide to calculate it on the price of the milk unit rather than 25 per cent of the overall loss of income? Because some of them pointed out that, although the price that they may get per litre of milk remains the same, or isn't quite 25 per cent less, they've actually lost massive amounts of volume. That leads me on to a second point, which is: I wonder if you could give us an outline of what you might be able to do to help increase the take-up of milk and dairy products by, not just the general public, but by helping farmers to diversify more, because, as we know, the hospitality industry has really crashed and that's where a lot of my farmers have lost their marketplace.

Prynhawn da, Weinidog. Mae croeso mawr i’r gronfa cymorth i ffermwyr godro yng Ngorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro, ond maent wedi gofyn nifer o gwestiynau i mi yn ei chylch. Un ohonynt oedd: pam y gwnaethoch benderfynu ei gyfrifo ar bris yr uned laeth yn hytrach na 25 y cant o’r golled incwm gyffredinol? Oherwydd nododd rhai ohonynt, er bod y pris y cânt am bob litr o laeth yr un fath, neu ddim yn cyrraedd y trothwy o 25 y cant yn llai o drwch blewyn, maent wedi colli llawer iawn o laeth yn ôl cyfaint. Mae hynny’n fy arwain at yr ail bwynt, sef: tybed a allech roi amlinelliad inni o'r hyn y gallech ei wneud, o bosibl, i helpu i gynyddu'r nifer o bobl sy'n prynu llaeth a chynhyrchion llaeth, nid yn unig ymhlith y cyhoedd, ond drwy helpu ffermwyr i arallgyfeirio mwy, oherwydd, fel y gwyddom, mae'r diwydiant lletygarwch wedi chwalu, a dyna lle mae llawer o fy ffermwyr wedi colli eu marchnad.

Thank you, Angela. You raise a similar point to Llyr, and I suppose I should say that there are always winners and losers when you have these schemes. Unfortunately, there has to be a cut-off point. It's a finite budget; we haven't got huge amounts of funding to play around with. So, the scheme was introduced to support those farmers hardest hit by the exceptional market conditions that, obviously, the diary sector suffered due to COVID-19. It does require farmers to meet the eligibility criteria of a milk price reduction of 25 per cent or more, as you said. That was based on the analysis of the milk buyers who face the highest impact as a result of the crisis. It was also designed in response to decisions that were outside of the control of the dairy farmers, so primarily as a consequence of the actions of the milk buyer.

I think you make a very important point about encouraging more people, in relation to eating and drinking more milk and cheese and dairy products et cetera. You may be aware of the new Agriculture and Horticulture Development Board consumer campaign. That was part-funded by Welsh Government, UK Government and Scottish Government. So, that is primarily aimed at increasing consumer demand for milk by 3 per cent. I'll be able to update Members on the success of that scheme over the next few weeks.

Diolch, Angela. Rydych yn codi pwynt tebyg i Llyr, ac mae'n debyg y dylwn ddweud bod gennych enillwyr a chollwyr bob amser gyda’r cynlluniau hyn. Yn anffodus, mae'n rhaid cael torbwynt. Mae'n gyllideb gyfyngedig; nid oes gennym swm helaeth o arian i chwarae ag ef. Felly, cyflwynwyd y cynllun i gefnogi’r ffermwyr a gafodd eu taro galetaf gan yr amodau marchnad eithriadol a ddioddefodd y sector llaeth yn sgil COVID-19. Mae'n ei gwneud yn ofynnol i ffermwyr fodloni meini prawf cymhwysedd o ostyngiad o 25 y cant neu fwy ym mhris llaeth, fel y dywedoch chi. Roedd hynny'n seiliedig ar ddadansoddiad o'r prynwyr llaeth sy'n wynebu'r effaith fwyaf o ganlyniad i'r argyfwng. Fe'i cynlluniwyd hefyd mewn ymateb i benderfyniadau a oedd y tu hwnt i reolaeth y ffermwyr llaeth, felly’n bennaf o ganlyniad i weithredoedd y prynwr llaeth.

Credaf eich bod yn gwneud pwynt pwysig iawn ynghylch annog mwy o bobl mewn perthynas â bwyta ac yfed mwy o laeth a chaws a chynhyrchion llaeth ac yn y blaen. Efallai eich bod yn ymwybodol o ymgyrch defnyddwyr newydd y Bwrdd Datblygu Amaethyddiaeth a Garddwriaeth. Fe’i hariannwyd yn rhannol gan Lywodraeth Cymru, Llywodraeth y DU a Llywodraeth yr Alban. Felly, mae honno wedi'i hanelu'n bennaf at sicrhau cynnydd o 3 y cant yn y galw am laeth gan ddefnyddwyr. Byddaf yn gallu rhoi diweddariad i’r Aelodau ar lwyddiant y cynllun dros yr wythnosau nesaf.

I'm disappointed the Welsh Government hasn't managed to find the capital needed to increase Welsh horticulture production—

Rwy'n siomedig nad yw Llywodraeth Cymru wedi llwyddo i ddod o hyd i'r cyfalaf sydd ei angen i gynyddu cynhyrchiant garddwriaeth Cymru—

Can you just move closer to your microphone, Jenny? You're not being heard completely. Yes, can you put your headset on, Jenny?

A allwch symud yn agosach at eich microffon, Jenny? Nid ydym yn eich clywed yn iawn. Ie, a wnewch chi wisgo eich clustffonau, Jenny?

Yes, sorry—apologies. Apologies to all.

I just wanted to say that, whilst I'm disappointed that the Welsh Government hasn't found the money to increase horticulture production at this important growing season, given that food security in fruit and veg in Wales is dangerously low at 1 per cent, and we don't know what's going to happen in the future as a result of coronavirus in terms of imports, nevertheless, I do welcome the scheme to provide the compensation to small dairy farmers who've lost 25 per cent or more of their income because of the closure of cafes and restaurants.

I wonder if you could tell us what progress has been made on increasing capacity to convert the surplus milk into cheese and butter, and to use the EU public intervention scheme to store milk, butter and cheese in order to prevent milk being poured down the drain in future. Also, I wonder if you can just tell us what the total amount set aside for the dairy rescue scheme is. 

Gallaf, mae’n ddrwg gennyf—ymddiheuriadau. Ymddiheuriadau i bawb.

Roeddwn eisiau dweud, er fy mod yn siomedig nad yw Llywodraeth Cymru wedi dod o hyd i'r arian i gynyddu cynhyrchiant garddwriaeth yn ystod y tymor tyfu pwysig hwn, o ystyried bod diogelwch y cyflenwad bwyd mewn perthynas â ffrwythau a llysiau yng Nghymru yn beryglus o isel ar 1 y cant, ac nid ydym yn gwybod beth fydd yn digwydd yn y dyfodol o ran mewnforion o ganlyniad i’r coronafeirws, serch hynny, rwy'n croesawu'r cynllun i roi'r iawndal i ffermwyr godro bach sydd wedi colli 25 y cant neu fwy o'u hincwm yn sgil cau caffis a bwytai.

Tybed a allech ddweud wrthym pa gynnydd a wnaed o ran cynyddu capasiti i droi llaeth dros ben yn gaws a menyn, ac i ddefnyddio cynllun ymyrraeth gyhoeddus yr UE i storio llaeth, menyn a chaws er mwyn atal llaeth rhag cael ei dywallt i lawr y draen yn y dyfodol. Hefyd, tybed a allwch ddweud wrthym beth yw'r cyfanswm a neilltuwyd ar gyfer y cynllun i achub ffermwyr llaeth.

12:45

Thank you, Jenny. We're all getting used to new ways of working, aren't we? Just about your comments about horticulture, as you say, it does make up only 1 per cent of the Welsh agricultural sector, so there's massive potential there to increase. And you'll know, from answers I gave you during committee scrutiny, that this is an area we are looking at and how we do enable, if farmers want to, to go into the horticultural part of the sector. 

In relation to your questions around the dairy sector, I think, at the moment, it's around £0.5 million, but I will have to check that out. And we're certainly looking at the applications now. I think we've had about 91 applications in, and I know about 11 have been processed already and the money will be reaching farmers, I hope, by the end of this week. The private storage aid schemes for skimmed milk powder, butter and cheese were announced by the European Commission and opened on 7 May. I know the cheese quota particularly was very well received, and that allocation has now been filled, but applications do continue to be received for butter. The non-collection of milk amounted to a very small number of cases, and non-collection has been included as part of the dairy support scheme, as this obviously was outside the control of the dairy farmer.  But I absolutely recognise how upsetting that was. Even for a small number of farmers, it was incredibly upsetting and it's something we would want to avoid.

Diolch, Jenny. Mae pob un ohonom yn dod i arfer â ffyrdd newydd o weithio, onid ydym? Ynglŷn â’ch sylwadau am arddwriaeth, fel y dywedwch, 1 y cant yn unig o sector amaethyddol Cymru ydyw, felly mae potensial enfawr yno i gynyddu. A byddwch yn gwybod, o'r atebion a roddais i chi yn ystod sesiwn graffu’r pwyllgor, fod hwn yn faes rydym yn edrych arno a sut rydym yn galluogi ffermwyr i droi at ran garddwriaethol y sector os ydynt yn dymuno gwneud hynny.

Mewn perthynas â'ch cwestiynau ynglŷn â'r sector llaeth, ar hyn o bryd, credaf fod £0.5 miliwn wedi'i neilltuo, ond bydd yn rhaid imi wirio hynny. Ac rydym yn sicr yn edrych ar y ceisiadau ar hyn o bryd. Credaf ein bod wedi cael oddeutu 91 o geisiadau, a gwn fod oddeutu 11 wedi'u prosesu eisoes, a bydd yr arian yn cyrraedd ffermwyr, gobeithio, erbyn diwedd yr wythnos hon. Cafodd y cynlluniau cymorth i storfeydd preifat ar gyfer llaeth powdr sgim, menyn a chaws eu cyhoeddi gan y Comisiwn Ewropeaidd ac fe'u hagorwyd ar 7 Mai. Gwn fod y cwota caws, yn arbennig, wedi cael croeso mawr, ac mae'r dyraniad hwnnw bellach wedi'i lenwi, ond mae ceisiadau'n parhau i gael eu derbyn ar gyfer menyn. Nifer fach iawn o achosion a oedd yn ymwneud â llaeth na chafodd ei gasglu, ac mae llaeth nad yw’n cael ei gasglu wedi'i gynnwys fel rhan o'r cynllun cymorth i ffermwyr godro, gan fod hyn yn amlwg y tu hwnt i reolaeth y ffermwr godro. Ond rwy’n cydnabod yn llwyr pa mor ddiflas oedd hynny. Hyd yn oed i nifer fach o ffermwyr, roedd yn hynod ddiflas ac mae'n rhywbeth y byddem am ei osgoi.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefaryddion y pleidiau. Llefarydd Plaid Cymru, Llyr Gruffydd. 

Questions now from the party spokespeople. Plaid Cymru spokesperson, Llyr Gruffydd. 

Diolch, Llywydd. Minister, you will know, I'm sure, that a criminal investigation is now under way into the fire at the Hafod landfill site— 

Diolch, Lywydd. Weinidog, fe fyddwch yn ymwybodol, rwy’n siŵr, fod ymchwiliad troseddol bellach ar y gweill i’r tân ar safle tirlenwi Hafod—

I'm sorry, Presiding Officer; I can't hear. 

Mae'n ddrwg gennyf, Lywydd; ni allaf glywed.

Oh, right. I can hear. Llyr, can you just—

O, iawn. Rwy’n gallu clywed. Llyr, a allwch chi—

I can hear now. Sorry, Llyr. 

Gallaf glywed nawr. Mae’n ddrwg gennyf, Llyr.

Okay, we're all fine. We can go. Go, Llyr. 

O'r gorau, mae pawb yn iawn. Gallwn barhau. Parhewch, Llyr.

I was just asking, Minister, that I'm sure you will be aware of the criminal investigation that's under way into the fire at the Hafod landfill site, near Wrexham, earlier this month. And both Natural Resources Wales and the company that runs the site have told me that they don't actually know what started the fire. Now, in that case, do you not think it wise to not allow the company to continue dumping there, prior to the criminal investigation being concluded? 

Gofyn oeddwn i, Weinidog, fy mod yn siŵr eich bod yn ymwybodol o'r ymchwiliad troseddol sydd ar y gweill i'r tân ar safle tirlenwi Hafod, ger Wrecsam, yn gynharach y mis hwn. Ac mae Cyfoeth Naturiol Cymru a'r cwmni sy'n rhedeg y safle wedi dweud wrthyf nad ydynt yn gwybod beth ddechreuodd y tân. Nawr, os felly, onid ydych yn credu ei bod yn ddoeth peidio â chaniatáu i'r cwmni barhau i ddympio yno, cyn i'r ymchwiliad troseddol ddod i ben?

So, I was assured by NRW that it was completely safe to carry on. I have a meeting with NRW tomorrow. I only found out about the event that you've just referred to recently. So, I will certainly be raising it with NRW tomorrow, and get some more assurance and then I'm very happy to write to the Member following my meeting tomorrow to update him. 

Cefais sicrwydd gan CNC ei bod yn gwbl ddiogel i barhau. Mae gennyf gyfarfod gyda CNC yfory. Dim ond yn ddiweddar y cefais wybod am y digwyddiad rydych newydd gyfeirio ato. Felly, byddaf yn sicr yn ei godi gyda CNC yfory, ac yn cael mwy o sicrwydd ac yna rwy'n fwy na pharod i ysgrifennu at yr Aelod i roi'r wybodaeth ddiweddaraf iddo yn dilyn fy nghyfarfod yfory.

Well, I'm sure a number of people will be bemused that they're allowed to carry on without knowing exactly what caused the fire. So, I would urge you, Minister—and I have raised this with you before—to make sure that action is taken sooner rather than later. Because obviously the local community didn't want it in the first place, and now we see some of the consequences of that development. 

Now, you referred to Natural Resources Wales in your response to me, of course, and they are key in protecting our environment, responding to pollution incidents such as this, but also the flooding response that we're seeing in different parts of Wales over recent months and, more broadly, the climate emergency and nature emergency that we're facing. And I've previously raised concerns with you regarding the funding of Natural Resources Wales over recent years, and the fact that they really are on an unsustainable trajectory of dwindling resources driven by funding cuts on the one hand, and then, on the other, increased duties and responsibilities. So, effectively, this Government is asking NRW to do more with less.

They already saw a real-terms cut in their budget for this year and now they're facing, of course, as you know, a £7.5 million further cut to their in-year budget. Now, if you add in the multi-million pound losses projected for the timber operations that they have, then this is really becoming critical. So, in light of their key role in protecting the environment, in responding to flooding and in leading the charge against the climate emergency, will you now reconsider the proposed budget cut for Natural Resources Wales?  

Wel, rwy'n siŵr y bydd nifer o bobl yn synnu eu bod yn cael parhau heb wybod beth yn union a achosodd y tân. Felly, hoffwn eich annog, Weinidog—ac rwyf wedi codi hyn gyda chi eisoes—i sicrhau bod camau'n cael eu cymryd yn gynt yn hytrach na’n hwyrach. Oherwydd yn amlwg, nid oedd y gymuned leol yn dymuno’i gael yno yn y lle cyntaf, a bellach rydym yn gweld rhai o ganlyniadau'r datblygiad hwnnw.

Nawr, fe gyfeirioch chi at Cyfoeth Naturiol Cymru yn eich ymateb i mi, wrth gwrs, ac maent yn allweddol o ran amddiffyn ein hamgylchedd, ymateb i achosion o lygredd fel hyn, ond hefyd yr ymateb i’r llifogydd rydym wedi’u gweld mewn gwahanol rannau o Gymru dros y misoedd diwethaf, ac ar raddfa ehangach, yr argyfwng hinsawdd a'r argyfwng natur sy’n ein hwynebu. Ac rwyf wedi mynegi pryderon wrthych chi o'r blaen ynglŷn â chyllid Cyfoeth Naturiol Cymru dros y blynyddoedd diwethaf, a'r ffaith eu bod ar drywydd anghynaliadwy o adnoddau sy'n prinhau yn sgil toriadau cyllid ar y naill law, ac ar y llaw arall, mwy o ddyletswyddau a chyfrifoldebau. Felly, i bob pwrpas, mae'r Llywodraeth hon yn gofyn i CNC wneud mwy gyda llai.

Roeddent eisoes wedi cael toriad mewn termau real yn eu cyllideb ar gyfer eleni, a bellach, maent yn wynebu toriad pellach, fel y gwyddoch, o £7.5 miliwn i'w cyllideb yn ystod y flwyddyn. Nawr, os ychwanegwch y miliynau o bunnoedd o golledion a ragwelir ar gyfer eu gweithgarwch pren, mae hon yn troi'n sefyllfa enbyd. Felly, yng ngoleuni eu rôl hanfodol yn amddiffyn yr amgylchedd, yn ymateb i lifogydd ac yn arwain y frwydr yn yr argyfwng hinsawdd, a wnewch chi ailystyried y toriad arfaethedig yn y gyllideb i Cyfoeth Naturiol Cymru?

So, I think, again, I referred to this in my answers during committee, and we are working very hard with NRW. We don't want to be in this position, where we had to reset and repurpose our budget so soon in the financial year, but I'm sure all Members will appreciate, with the COVID-19 pandemic, it was absolutely essential that we did that. When I met with NRW about two or three weeks ago, I asked them for their assessment around non grant-in-aid funding, and I think it's really important that we do look at the—if indeed they have a reduction of that. I know they're waiting for the June timber figures before they give us some firmer information around that.

What I do think is really important is that we work with them to make sure they have the flexibility around their budgets. So, this is the top agenda item tomorrow. But, at the moment, with the way we've had to, obviously, put money into the COVID-19 pandemic response, I'm afraid I'm not able to look at that budget cut in the way that you would want me to. But, as I say, we've all had to do this, and everyone has to appreciate, with the COVID-19 pandemic, there isn't going to be the same level of funding that would have been available.

Unwaith eto, rwy'n credu fy mod wedi cyfeirio at hyn yn fy atebion i'r pwyllgor, ac rydym yn gweithio'n galed iawn gyda CNC. Nid ydym eisiau bod yn y sefyllfa hon, lle rydym wedi gorfod ailosod ac addasu ein cyllideb at ddibenion gwahanol mor fuan yn y flwyddyn ariannol, ond gyda'r pandemig COVID-19, rwy’n siŵr y bydd pob Aelod yn derbyn ei bod hi'n gwbl hanfodol inni wneud hynny. Pan gyfarfûm â CNC oddeutu pythefnos neu dair wythnos yn ôl, gofynnais iddynt am eu hasesiad ynghylch cyllid nad yw’n gyllid cymorth grant, a chredaf ei bod yn bwysig iawn ein bod yn edrych ar y—os bydd hynny’n gostwng. Gwn eu bod yn aros am ffigurau pren mis Mehefin cyn rhoi gwybodaeth fwy cadarn inni ynglŷn â hynny.

Yr hyn sy'n bwysig iawn, yn fy marn i, yw ein bod yn gweithio gyda hwy i sicrhau bod ganddynt hyblygrwydd mewn perthynas â’u cyllidebau. Felly, dyma'r brif eitem ar yr agenda yfory. Ond ar hyn o bryd, gyda'r ffordd rydym wedi gorfod darparu arian ar gyfer yr ymateb i bandemig COVID-19, mae arnaf ofn na allaf edrych ar y toriad hwnnw yn y gyllideb yn y ffordd y byddech yn dymuno. Ond fel rwy'n dweud, mae pob un ohonom wedi gorfod gwneud hyn, ac mae'n rhaid i bawb ddeall, gyda phandemig COVID-19, na fydd yr un lefel o gyllid ar gael ag y byddai wedi bod ar gael.

12:50

I understand the point you're making, but, of course, we are facing more than one crisis at the moment, and I think that needs to be remembered as well.

Rwy'n deall y pwynt a wnewch, ond wrth gwrs, rydym yn wynebu mwy nag un argyfwng ar hyn o bryd, a chredaf fod angen cofio hynny hefyd.

Mae yna un mater arall buaswn i'n hoffi ei godi gyda chi, os caf i, Weinidog, a hynny yw, wrth gwrs, y clwstwr o achosion COVID-19 rŷn ni wedi'i weld mewn ffatrïoedd prosesu cig yng Nghymru, a hynny'n adlewyrchu, wrth gwrs, yr hyn rŷn ni'n ei weld mewn gwledydd eraill fel yr Unol Daleithiau a'r Almaen ac yn y blaen. A'r hyn dwi eisiau gwybod yw beth ŷch chi fel Gweinidog a beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i ymateb yn rhagweithiol i'r sefyllfaoedd yma. Hynny yw, yn lle aros i achosion ymddangos, oni ddylid bod yn datblygu nawr rhaglen brofi wedi'i thargedu'n benodol ar ffatrïoedd prosesu fel hyn er mwyn, wrth gwrs, inni allu dal yr achosion yma yn gynnar a wedyn lleihau'r risg bod hynny wedyn yn lledu i'r gymuned?

There is one other issue that I would like to raise with you, if I may, Minister, and that, of course, is the cluster of cases of COVID-19 that we've seen in meat processing plants in Wales, and that reflects what we've seen in other nations such as the USA and Germany and so on. And what I want to know is what you as Minister and what the Welsh Government are doing in responding proactively to these situations. Rather then waiting for cases to arise, shouldn't we now be developing a testing programme specifically targeted at processing plants such as these so that we can catch these cases at an early stage and reduce risks that that would spread into the community?

Thank you. I asked my officials to do a rapid piece of work. We've called this an initial density and environment risk assessment of not just meat processing plants and abattoirs, but also all our food businesses. That piece of work is well under way—I'm expecting an initial report by close of play today—because I think it is important that we look at what's happened internationally. You mentioned America and Germany, which have seen similar outbreaks and clusters. It's really important that we learn lessons. It's also important that we learn lessons from our own meat processing plants. So, if you think about—well, probably all of them, they've got sister companies in other countries. I know that they themselves—so, Kepak, 2 Sisters, Dunbia—are all looking within their own organisations and are feeding in to my officials with this. So, this is a very rapid piece of work, as I say, and I will be getting the report today, because I think it's very important that we continue to work very closely together.

So, obviously, I've been having discussions with the health Minister. Public Health Wales are, obviously, very involved as well, and the local authorities and the health boards, and our test, trace, protect I think has really been tested and has come through. But we obviously need to keep a very close eye on this.

Diolch. Gofynnais i fy swyddogion wneud gwaith cyflym ar hyn. Rydym wedi’i alw'n asesiad risg cychwynnol o ddwysedd ac amgylchedd, nid yn unig ar gyfer safleoedd prosesu cig a lladd-dai, ond hefyd ar gyfer ein holl fusnesau bwyd. Mae'r gwaith hwnnw'n mynd rhagddo'n dda—rwy’n disgwyl adroddiad cychwynnol erbyn diwedd y dydd heddiw—gan y credaf ei bod yn bwysig ein bod yn edrych ar yr hyn sydd wedi digwydd yn rhyngwladol. Fe sonioch chi am America a'r Almaen, sydd wedi cael achosion a chlystyrau tebyg. Mae'n bwysig iawn ein bod yn dysgu gwersi. Mae hefyd yn bwysig ein bod yn dysgu gwersi o'n safleoedd prosesu cig ein hunain. Felly, os ydych yn meddwl am—wel, am bob un ohonynt yn ôl pob tebyg, mae ganddynt chwaer-gwmnïau mewn gwledydd eraill. Gwn eu bod hwy—felly, Kepak, 2 Sisters, Dunbia—i gyd yn edrych ar eu sefydliadau eu hunain ac yn darparu gwybodaeth i fy swyddogion ar hyn. Felly, mae hwn yn waith sy’n cael ei wneud yn gyflym, fel rwy'n dweud, a byddaf yn cael yr adroddiad heddiw, gan y credaf ei bod yn bwysig iawn ein bod yn parhau i weithio'n agos iawn gyda'n gilydd.

Felly, yn amlwg, rwyf wedi bod yn cael trafodaethau gyda'r Gweinidog iechyd. Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn chwarae rhan fawr hefyd wrth gwrs, a'r awdurdodau lleol a'r byrddau iechyd, ac rwy'n credu bod ein cynllun profi, olrhain, diogelu, wedi cael ei brofi’n drylwyr ac mae'n llwyddo. Ond yn amlwg, mae angen i ni gadw llygad barcud ar hyn.

Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies.

Conservative spokesperson, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. Minister, if I could just take you up on the point you raised in response to Llyr's last question, will you be making that report available for Members to see? Because I think there's a lot of public interest in this at the moment, and it'd be important to understand what conclusions have come out from the report that you've commissioned. And, secondly, within that report, will it identify are there problem areas within the plant? Because, as someone who is familiar with plants that process food in this way, very often, the conditions that we find in the winter of the chill and the cold are very much found in the processing side, rather than in the lairage or in the slaughter hall. So, is that level of work that you're undertaking, or indeed the health Minister's undertaking, specific to trying to locate an area of the plant that is susceptible to the COVID-19 virus? But, more importantly, will the overall report be made available for Members to see?

Diolch, Lywydd. Weinidog, os caf sôn am y pwynt a godwyd gennych mewn ymateb i gwestiwn diwethaf Llyr, a fyddwch yn sicrhau bod yr adroddiad hwnnw ar gael i'r Aelodau ei weld? Oherwydd credaf fod cryn dipyn o ddiddordeb cyhoeddus yn hyn ar yr adeg hon, a byddai'n bwysig deall pa gasgliadau y daethpwyd iddynt yn yr adroddiad a gomisiynwyd gennych. Ac yn ail, yn yr adroddiad hwnnw, a fydd yn nodi unrhyw fannau problemus ar y safle? Oherwydd fel rhywun sy'n gyfarwydd â safleoedd sy'n prosesu bwyd yn y ffordd hon, yn aml iawn, mae'r amodau oer yn y gaeaf yn aml i'w cael ar yr ochr brosesu, yn hytrach na’r llociau neu’r lladd-dy. Felly, a yw'r lefel honno o waith rydych yn ei wneud, neu'n wir, y mae’r Gweinidog iechyd yn ei wneud, yn benodol ar gyfer ceisio dod o hyd i'r rhan o'r safle sy'n agored i feirws COVID-19? Ond yn bwysicach fyth, a fydd yr adroddiad cyffredinol ar gael i'r Aelodau ei weld?

So, this assessment that I asked—this is my food division, that I asked—officials to have a look at, and we're doing it very closely with Food Innovation Wales—. Professor David Lloyd and Martin Jardine—you'll be very aware of both of them—are leading on this piece of work. And because I wanted it done very quickly, it's really important that we asked for assistance.

Will I be making it public? It's there to help us as Ministers and the Welsh Government to provide guidance for these companies. I don't know what there—. You know, if there were anything to say that I can't make it public—but, as you know, I'm a very transparent Minister, and, if I can make it public, then I'll be very happy to do so. I think it's really important that—the points that you raise. So, we know the virus can live much longer on cold stainless steel, for instance, than it does outside. So, clearly, for those of us who have been in those sorts of organisations and places, we know that they are very cold. Last week, we were told that noise can have an impact. So, again, some of these places are very noisy, so that could be having an impact too.

Clearly, the 2m distancing, in some areas—we've seen production lines—it is very difficult and I know companies have been very thorough in trying to maintain that, but clearly there are a lot of issues and the idea of having this rapid review was to see what was there and what we could help with, and I mentioned in my answer to Llyr that there is a lot of best practice, and, of course, companies and organisations are competitive, but I know everybody is really keen to share that best practice.

Yr asesiad hwn y gofynnais i swyddogion—yn fy is-adran fwyd—edrych arno, ac rydym yn ei wneud yn agos iawn gydag Arloesi Bwyd Cymru—. Mae'r Athro David Lloyd a Martin Jardine—fe fyddwch yn ymwybodol iawn o'r ddau ohonynt—yn arwain ar y gwaith hwn. A chan fy mod am iddo gael ei gwblhau’n gyflym iawn, roedd yn bwysig iawn inni ofyn am gymorth.

A fyddaf yn ei gyhoeddi? Mae yno i'n helpu fel Gweinidogion a Llywodraeth Cymru i ddarparu canllawiau i'r cwmnïau hyn. Nid wyf yn gwybod beth sydd—. Pe bai unrhyw beth i ddweud na allaf ei gyhoeddi—ond fel y gwyddoch, rwy'n Weinidog tryloyw iawn, ac os gallaf ei wneud yn gyhoeddus, rwy’n fwy na pharod i wneud hynny. Credaf ei bod yn bwysig iawn fod—y pwyntiau a godwch. Felly, gwyddom y gall y feirws fyw’n llawer hwy ar ddur gwrthstaen oer, er enghraifft, nag y gall yn yr awyr agored. Felly, yn amlwg, i'r rheini ohonom sydd wedi bod yn y mathau hynny o sefydliadau a lleoedd, gwyddom eu bod yn oer iawn. Yr wythnos diwethaf, dywedwyd wrthym y gall sŵn gael effaith. Felly, unwaith eto, mae rhai o'r lleoedd hyn yn swnllyd iawn, felly gallai hynny fod yn cael effaith hefyd.

Yn amlwg, mae'r pellter 2m, mewn rhai mannau—rydym wedi gweld llinellau cynhyrchu—yn anodd iawn, a gwn fod cwmnïau wedi bod yn drylwyr iawn wrth geisio cadw at hynny, ond yn amlwg, mae llawer o faterion yn codi, a’r syniad wrth gael yr adolygiad cyflym hwn oedd gweld beth oedd yno a beth y gallem gynorthwyo gydag ef, a soniais yn fy ateb i Llyr fod llawer o arferion gorau, ac wrth gwrs, mae cwmnïau a sefydliadau’n gystadleuol, ond gwn fod pawb yn awyddus iawn i rannu’r arferion gorau hynny.

12:55

Well, I appreciate your transparency, Minister, and I would implore you to make that report available if there are no constraints on you making it available. There might be some legal constraints that I'm unaware of, but, if that could be made available, I think it would be appreciated.

Last week, the Northern Ireland Executive announced a £25 million support package for agriculture in relation to the COVID-19 crisis. The Republic of Ireland Government has put a £45 million support package in place for the agricultural industry. Have you had discussions with the finance Minister, given the consequentials that have come down and the additional economic resilience measures that have been made available to other sectors in the Welsh economy—have you had a conversation with the finance Minister to see whether a similar level of support could be put in place to support the agricultural industry, which in certain circumstances has seen price decreases of 15 to 20 per cent in the price margin that they can sell their product into, and into a sector that has very often closed down, such as the service sector?

Wel, rwy’n gwerthfawrogi eich tryloywder, Weinidog, a hoffwn eich annog i sicrhau bod yr adroddiad hwnnw ar gael os nad oes unrhyw beth yn eich rhwystro rhag gwneud hynny. Efallai y bydd rhai cyfyngiadau cyfreithiol nad wyf yn ymwybodol ohonynt, ond pe gellid sicrhau ei fod ar gael, credaf y byddai'n cael ei werthfawrogi.

Yr wythnos diwethaf, cyhoeddodd Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon becyn cymorth gwerth £25 miliwn i amaethyddiaeth mewn perthynas ag argyfwng COVID-19. Mae Llywodraeth Gweriniaeth Iwerddon wedi rhoi pecyn cymorth gwerth £45 miliwn ar waith ar gyfer y diwydiant amaeth. A ydych wedi cael trafodaethau gyda'r Gweinidog cyllid, o ystyried y cyllid canlyniadol sydd wedi’i ddarparu a'r mesurau cadernid economaidd ychwanegol sydd wedi bod ar gael i sectorau eraill yn economi Cymru—a ydych wedi cael sgwrs gyda'r Gweinidog cyllid i weld a ellir rhoi lefel debyg o gefnogaeth ar waith i gefnogi'r diwydiant amaeth, sydd mewn rhai amgylchiadau wedi profi gostyngiadau yn y prisiau o 15 i 20 y cant o ran maint yr elw y gallant ei wneud wrth werthu eu cynnyrch, ac i mewn i sector sydd wedi cau'n llwyr yn aml iawn, megis y sector gwasanaeth?

I'm sorry. My computer froze for a little while, but I think I got the main gist of your question, Andrew. I have lots of conversations with the finance Minister, as I'm sure you will appreciate, around various aspects of my portfolio. I made it very clear at the beginning that we would look on a case-by-case basis if any parts of the agricultural sector came to me for funding, and that was obviously—. The dairy sector came first. So, that was due to many conversations with the finance Minister and with other ministerial colleagues that we had the funding to have the dairy sector scheme, and that was obviously because of the specific market circumstances in relation to dairy, which I don't think are in other parts of the agricultural sector at the current time.

So, I haven't got the funding available to do what you just referred to that the Northern Ireland Executive have done, but, obviously, on a case-by-case basis, we would have a look at it. I meet fortnightly now with the farming unions and I know that they will be the first to tell me if they feel that there is an area of agriculture that we need to be looking at.

Mae'n ddrwg gennyf. Rhewodd fy nghyfrifiadur am ychydig, ond rwy'n credu fy mod wedi deall byrdwn eich cwestiwn, Andrew. Rwy'n cael llawer o sgyrsiau gyda'r Gweinidog cyllid, fel y byddwch yn deall, rwy’n siŵr, ynglŷn â gwahanol agweddau ar fy mhortffolio. Dywedais yn glir iawn ar y dechrau y byddem yn ystyried pob achos yn unigol pe bai unrhyw rannau o'r sector amaethyddol yn dod ataf am gyllid, ac roedd hynny'n amlwg—. Y sector llaeth a ddaeth yn gyntaf. Felly, roedd y ffaith bod y cyllid gennym i gael cynllun ar gyfer y sector llaeth yn ganlyniad i lawer o sgyrsiau gyda’r Gweinidog cyllid a chyd-Weinidogion eraill, ac roedd hynny, yn amlwg, oherwydd amgylchiadau penodol y farchnad mewn perthynas â chynnyrch llaeth, nad wyf yn credu eu bod yn bodoli mewn rhannau eraill o'r sector amaethyddol ar hyn o bryd.

Felly, nid oes gennyf gyllid ar gael i wneud yr hyn rydych newydd ddweud bod Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon wedi'i wneud, ond yn amlwg, byddem yn edrych arno ar sail achosion unigol. Rwy'n cyfarfod bob pythefnos gydag undebau'r ffermwyr yn awr a gwn mai hwy fydd y cyntaf i ddweud wrthyf os ydynt yn teimlo bod yna faes amaethyddol y dylem fod yn edrych arno.

I think I understood from your reply, Minister, that you haven't made such an application to the finance Minister. I'd merely point out that, with such moneys going into our competitors in Northern Ireland and the Republic, in the medium to long term, this will place the agricultural sector at a severe disadvantage.

Last week, you announced a consultation on third-party puppy sales and obviously the campaign around Lucy's law has galvanised many Members across the Chamber from all political parties. As I understand it, that consultation is due to close in the middle of August. If you get a fair wind in the legislative time frame, when do you expect this to be entered into the Assembly so that we can discuss how this can be taken forward? Because, with dissolution now on 31 March, there's a huge pressure to try and get this on the statute book before, obviously, we go into dissolution. Can you give us confidence that, as a Minister, you will get this on the statute book by dissolution on 31 March?

Credaf fy mod wedi deall o'ch ateb, Weinidog, nad ydych wedi gwneud cais o'r fath i'r Gweinidog cyllid. Gydag arian o'r fath yn mynd i'n cystadleuwyr yng Ngogledd Iwerddon a'r Weriniaeth, hoffwn nodi y bydd hyn yn y tymor canolig i'r tymor hir yn rhoi’r sector amaethyddol o dan anfantais ddifrifol.

Yr wythnos diwethaf, fe wnaethoch gyhoeddi ymgynghoriad ar werthu cŵn bach gan drydydd parti, ac yn amlwg, mae'r ymgyrch mewn perthynas â chyfraith Lucy wedi ysgogi llawer o Aelodau ar draws y Siambr o bob plaid wleidyddol. Yn ôl yr hyn a ddeallaf, mae disgwyl i'r ymgynghoriad hwnnw ddod i ben ganol mis Awst. Os cewch gyfle yn yr amserlen ddeddfwriaethol, pryd y disgwyliwch iddo gael ei gyflwyno i’r Cynulliad fel y gallwn drafod sut y gellir bwrw ymlaen â'r mater? Oherwydd, gyda’r diddymu ar 31 Mawrth, mae pwysau enfawr i geisio cael hyn ar y llyfr statud cyn y dyddiad hwnnw wrth gwrs. A allwch roi hyder inni y byddwch chi, fel Gweinidog, yn sicrhau y bydd hyn ar y llyfr statud erbyn y diddymu ar 31 Mawrth?

That's certainly my intention and I was grateful to the Member and all members of the Climate Change, Environment and Rural Affairs Committee for their commitment to help me do that. I've had the shortest consultation that I could have. We have done consultations before, but obviously there is a process we have to go through. But I certainly hope in early 2021 to be in the position to get that on the statute book.

Yn sicr, dyna fy mwriad, ac roeddwn yn ddiolchgar i'r Aelod a holl aelodau’r Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig am eu hymrwymiad i fy helpu i wneud hynny. Rwyf wedi cynnal yr ymgynghoriad byrraf y gallwn ei gynnal. Rydym wedi cynnal ymgynghoriadau o'r blaen, ond yn amlwg, mae'n rhaid i ni fynd drwy'r broses. Ond rwy'n sicr yn gobeithio y byddaf mewn sefyllfa yn gynnar yn 2021 i roi hynny ar y llyfr statud.

Cwestiwn 3—Dawn Bowden.

Question 3—Dawn Bowden.

Yes, I think we can hear you now.

Iawn, rwy'n credu ein bod yn gallu eich clywed yn awr.

13:00

Okay. Thank you, Llywydd. I was having trouble unmuting then. I do apologise.

Iawn. Diolch yn fawr, Lywydd. Roeddwn yn cael trafferth i agor fy microffon. Rwy'n ymddiheuro.

Gwaith Adfer o Ran Llifogydd
Flood Recovery Work

3. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am waith adfer o ran llifogydd ym Merthyr Tudful a Rhymni? OQ55315

3. Will the Minister provide an update on flood recovery work in Merthyr Tydfil and Rhymney? OQ55315

In response to flooding caused by storm Dennis, local authorities have undertaken extensive works across Merthyr Tydfil and Rhymney to assess the damage caused and to conduct repairs to flood alleviation assets. Increased inspections and maintenance of flood alleviation assets have also been undertaken to reduce the risk of future flooding.

Mewn ymateb i lifogydd a achoswyd gan storm Dennis, mae awdurdodau lleol wedi gwneud cryn dipyn o waith ledled Merthyr Tudful a Rhymni i asesu'r difrod a achoswyd ac i atgyweirio asedau lliniaru llifogydd. Mae archwiliadau a gwaith cynnal a chadw cynyddol wedi'i wneud ar asedau lliniaru llifogydd hefyd er mwyn lleihau'r risg o lifogydd yn y dyfodol.

Thank you for that response, Minister. Firstly, can I add my sympathy to others' for those people who have been yet again affected by flooding in recent days? In parts of my constituency, the problem is not just about rivers flooding, but it's also the adequacy of largely Victorian local drainage and culvert systems, which frankly seem unable to cope with the extreme weather conditions that now seem to be quite commonplace. I am, however, picking up on the point you've just made, and very pleased to see some of the evidence in my constituency of the recovery work after the storm damage earlier in the year. But it does seem to me that there is a significant need for retro-adaptation of some of these old systems, and fresh investment in sustainable drainage infrastructure. So, what further scope is there for targeted local action as a complement to the larger schemes that are currently being funded?

Diolch am eich ymateb, Weinidog. Yn gyntaf, a gaf fi ymuno ag eraill drwy gydymdeimlo â’r bobl yr effeithiwyd arnynt eto gan lifogydd yn y dyddiau diwethaf? Mewn rhannau o fy etholaeth, nid llifogydd o afonydd yw’r unig broblem, ond mae'n ymwneud hefyd â gallu systemau draenio a chwlfertau lleol, sy’n dyddio o oes Fictoria i raddau helaeth, i ymdopi â'r tywydd eithafol sydd bellach yn ymddangos yn eithaf cyffredin. Fodd bynnag, rwy’n ategu'r pwynt a wnaethoch, ac rwy’n falch iawn o weld peth o'r dystiolaeth yn fy etholaeth o'r gwaith adfer ar ôl difrod y stormydd yn gynharach yn y flwyddyn. Ond ymddengys i mi fod gwir angen ôl-addasu rhai o'r hen systemau hyn, a buddsoddi o'r newydd mewn seilwaith draenio cynaliadwy. Felly, pa le pellach sydd yna i weithredu lleol wedi'i dargedu i ategu'r cynlluniau mwy sy'n cael eu hariannu ar hyn o bryd?

Thank you, Dawn Bowden, and there's certainly lots of scope, and I know Merthyr Tydfil County Borough Council are procuring consultants to develop five schemes, identified as highest risk flood defences, but they've also completed the refurbishment of a collapsed culvert known to have flooded 10 properties in the Merthyr Vale area. So, it's really good to see that sort of proactive work from the council and they've also engaged with consultants to commence development work for capital works where 170 properties were flooded during storm Dennis. But I absolutely agree with you, the flooding we saw last week was absolutely heartbreaking, and particularly in an area like Pentre, which I know is not in your constituency, but it suffered flooding, and I know there are houses in your constituency that have had multiple flooding as well. So, it's really important that we continue to get the schemes, because we have the capital available for those schemes, and I'm now funding the sort of preparatory work 100 per cent, because I think local authorities told us that could be a barrier, so we're funding all that preparatory work 100 per cent now, so please do encourage the local authority to come forward. I don't think we had any bids from Merthyr in relation to the financial assistance we offered from the flood risk management programme, but I'm still open to consider such bids.

Diolch, Dawn Bowden, ac yn sicr, mae cryn dipyn o le i wneud hynny, a gwn fod Cyngor Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful yn caffael ymgynghorwyr i ddatblygu pum cynllun, a nodwyd fel yr amddiffynfeydd rhag llifogydd sy'n wynebu'r risg fwyaf, ond maent hefyd wedi cwblhau'r gwaith o adnewyddu cwlfert toredig y gwyddys ei fod wedi arwain at lifogydd mewn 10 eiddo yn ardal Ynysowen. Felly, mae'n dda iawn gweld y math hwnnw o waith rhagweithiol gan y cyngor, ac maent hefyd wedi ymgysylltu ag ymgynghorwyr i ddechrau gwaith datblygu ar waith cyfalaf lle cafwyd llifogydd mewn 170 eiddo yn ystod storm Dennis. Ond rwy'n cytuno'n llwyr â chi, roedd y llifogydd a welsom yr wythnos diwethaf yn gwbl dorcalonnus, ac yn enwedig mewn ardal fel Pentre, nad yw yn eich etholaeth chi, rwy'n gwybod, ond fe gawsant lifogydd, a gwn fod tai yn eich etholaeth chi wedi dioddef llifogydd sawl gwaith hefyd. Felly, mae'n bwysig iawn ein bod yn parhau i gael y cynlluniau, gan fod y cyfalaf ar gael gennym ar gyfer y cynlluniau hynny, ac rwyf bellach yn ariannu'r math o waith paratoi 100 y cant, gan y credaf fod awdurdodau lleol wedi dweud wrthym y gallai hynny fod yn rhwystr, felly rydym yn ariannu'r holl waith paratoi hwnnw 100 y cant bellach, felly anogwch yr awdurdod lleol i gysylltu. Ni chredaf ein bod wedi cael unrhyw gynigion gan Ferthyr Tudful mewn perthynas â'r cymorth ariannol a gynigiwyd gennym drwy'r rhaglen rheoli perygl llifogydd, ond rwy'n dal yn agored i ystyried ceisiadau o'r fath.

Y Bil Amaeth
The Agriculture Bill

4. Pa drafodaethau mae'r Gweinidog wedi eu cael gyda Llywodraeth y DU am y Bil Amaeth? OQ55321

4. What discussions has the Minister had with the UK Government regarding the Agriculture Bill? OQ55321

Diolch. I have had regular discussions with the UK Government throughout the development of the Agriculture Bill. Powers for Welsh Ministers are included at my request and draft provisions are carefully scrutinised by officials.

Diolch. Rwyf wedi cael trafodaethau rheolaidd gyda Llywodraeth y DU drwy gydol datblygiad y Bil Amaethyddiaeth. Mae pwerau Gweinidogion Cymru wedi'u cynnwys ar fy nghais, ac mae swyddogion yn craffu'n ofalus ar ddarpariaethau drafft.

Diolch yn fawr iawn i chi. Roedd hi'n siomedig iawn, iawn bod Aelodau Seneddol Ceidwadol sy'n cynrychioli seddi gwledig yng Nghymru, yn cynnwys Ynys Môn, wedi pleidleisio'n ddiweddar yn erbyn gwelliant i'r Bil Amaeth oedd yn ceisio gwarchod buddiannau ffermwyr Cymru, a pwrpas y gwelliant oedd mynnu bod cynnyrch amaethyddol fyddai'n cael ei fewnforio yn y dyfodol dan gytundebau masnach post Brexit yn gorfod cadw at yr un safonau amgylcheddol a llesiant â ffermwyr yma, a heb y sicrwydd yna, mae ffermwyr a chwsmeriaid yn cael eu tanseilio. A gaf i ofyn i'r Gweinidog wthio eto, felly, am sicrwydd gan Lywodraeth Prydain y bydd yn rhaid i bob cynnyrch amaethyddol gaiff ei werthu yma gadw at safonau uchel ein ffermwyr ni? Mae'n amlwg bod Boris Johnson a'i Aelodau fo yng Nghymru yn barod i aberthu yr economi wledig, ond mae'n rhaid i ni yng Nghymru, y sector ffermwyr, yr undebau, y gwleidyddion, wneud popeth i drio gwrthsefyll hynny.

Thank you very much. It was very, very disappointing that Conservative MPs representing rural constituencies in Wales, including Ynys Môn, voted recently against an amendment to the Agriculture Bill that sought to safeguard the interests of Welsh farmers. The purpose of the amendment was to ensure that imported agricultural produce under post-Brexit trade deals would have to adhere to the same animal welfare standards and environmental standards as farmers here, and certainly, without that assurance, farmers and customers are being undermined. Can I ask once again for the Minister to push again for some assurances from the UK Government that every agricultural product sold here will have to adhere to the same standards adhered to by our farmers? It's clear that Boris Johnson and his Members in Wales are willing to sacrifice the rural economy, but we in Wales, the farming sector, the unions and the politicians must do everything to withstand that.

I absolutely agree with Rhun ap Iorwerth and he has my assurance that I continue to push that. I know my colleague Eluned Morgan, who leads on the trade policy for Welsh Government, is doing the same, because obviously this fits into the trade policy area as well. I have my next DEFRA quadrilateral next week and I will continue—. And I've also written to George Eustace; I think it was about 12 June. I've not had a response to that letter yet, but I will continue to push and I will raise it at the meeting next week.

Rwy'n cytuno'n llwyr â Rhun ap Iorwerth, ac rwy'n ei sicrhau fy mod yn parhau i wthio hynny. Gwn fod fy nghyd-Weinidog, Eluned Morgan, sy'n arwain ar y polisi masnach ar ran Llywodraeth Cymru, yn gwneud yr un peth, oherwydd yn amlwg, mae hyn yn perthyn i faes y polisi masnach hefyd. Mae fy nghyfarfod pedairochrog DEFRA nesaf yr wythnos nesaf, a byddaf yn parhau—. Ac rwyf hefyd wedi ysgrifennu at George Eustace; oddeutu 12 Mehefin, rwy’n credu. Nid wyf wedi cael ymateb i'r llythyr hwnnw eto, ond byddaf yn parhau i wthio a byddaf yn ei godi yn y cyfarfod yr wythnos nesaf.

Minister, the UK Agriculture Bill, going through the UK Parliament, will of course have implications for farmers across the UK, and I understand that you intend to publish a White Paper towards the end of the year, which will set out the context for the future of Welsh farming and pave the way for an agriculture Wales Bill. Can you therefore update us on the progress of that White Paper, and when we're likely to see it published? And could you provide an update also on the discussions that you've had to date with the Welsh farming community in relation to that specific White Paper?

Weinidog, bydd gan Fil Amaethyddiaeth y DU sy'n mynd drwy Senedd y DU oblygiadau i ffermwyr ledled y DU wrth gwrs, a deallaf eich bod yn bwriadu cyhoeddi Papur Gwyn tuag at ddiwedd y flwyddyn a fydd yn nodi'r cyd-destun ar gyfer dyfodol ffermio yng Nghymru ac yn paratoi'r ffordd ar gyfer Bil amaethyddiaeth Cymru. A allwch roi'r newyddion diweddaraf i ni, felly, ar hynt y Papur Gwyn hwnnw, a phryd rydym yn debygol o'i weld yn cael ei gyhoeddi? Ac a allech roi'r wybodaeth ddiweddaraf hefyd am y trafodaethau rydych wedi'u cael hyd yn hyn gyda chymuned ffermio Cymru mewn perthynas â'r Papur Gwyn penodol hwnnw?

13:05

Thank you. So, as you say, I have committed to publishing a White Paper by the end of this year. Work was paused, probably for a couple of months at the start of the COVID-19 pandemic, when officials obviously had to work in that area, but we're now back up to full capacity on that piece of work. So, you'll be aware we've had two thorough consultations, which have obviously helped us bring this paper together. Again, as part of the White Paper, we were looking at the design of our schemes. We've not been able to have those face-to-face visits that we would have wanted to see, but we're certainly able to do it online. So, that paper will be published by the end of this year. The work is now back up to the level we wanted it; obviously there's been a hiatus whilst officials have been dealing with the COVID-19 pandemic. It is always, I think it's safe to say, a topic of conversation when I meet with the farming unions, and I mentioned in an earlier answer, I am meeting with the farming unions far more frequently during the pandemic. A few times we've sort of met weekly, but we're now in a rhythm of meeting fortnightly, but it's something that's always discussed. It's also something that's discussed at the EU transition round-table that I hold with stakeholders, and, again, thoroughly discussed, not just by the farming unions but by other interested parties, so including the environmental non-governmental organisations.

Diolch. Fel y dywedwch, rwyf wedi ymrwymo i gyhoeddi Papur Gwyn erbyn diwedd y flwyddyn. Cafodd y gwaith ei oedi, am gwpl o fisoedd yn ôl pob tebyg, ar ddechrau pandemig COVID-19, pan fu'n rhaid i swyddogion weithio ar hynny wrth gwrs, ond rydym bellach yn ôl i'n capasiti llawn mewn perthynas â’r gwaith hwnnw. Felly, fe fyddwch yn ymwybodol ein bod wedi cael dau ymgynghoriad trylwyr, sy'n amlwg wedi ein cynorthwyo i baratoi’r papur hwn. Unwaith eto, fel rhan o'r Papur Gwyn, roeddem yn edrych ar ffurf ein cynlluniau. Nid ydym wedi gallu cael yr ymweliadau wyneb yn wyneb y byddem wedi dymuno’u cael, ond yn sicr, rydym yn gallu ei wneud ar-lein. Felly, bydd y papur hwnnw'n cael ei gyhoeddi erbyn diwedd y flwyddyn. Mae'r gwaith bellach yn ôl i'r lefel roeddem ei eisiau; yn amlwg, cafwyd bwlch wrth i’r swyddogion fynd i'r afael â phandemig COVID-19. Credaf ei bod yn deg dweud ei fod yn destun sgwrs bob tro y byddaf yn cyfarfod ag undebau’r ffermwyr, a soniais mewn ateb cynharach fy mod yn cyfarfod ag undebau’r ffermwyr yn llawer amlach yn ystod y pandemig. Buom yn cyfarfod yn wythnosol am gyfnod, ond rydym bellach mewn rhythm o gyfarfod bob pythefnos, ond mae'n rhywbeth sy'n cael ei drafod bob amser. Mae hefyd yn rhywbeth sy'n cael ei drafod yn y cyfarfod bwrdd crwn ar drefniadau pontio'r UE rwy’n ei gynnal gyda rhanddeiliaid, ac unwaith eto, caiff ei drafod yn drylwyr, nid yn unig gan undebau’r ffermwyr, ond gan eraill sydd â diddordeb, gan gynnwys y sefydliadau amgylcheddol anllywodraethol.

I agree with everybody—with Rhun particularly—that the Agriculture Bill must include legal guarantees that animal welfare environmental standards won't be cut in post-Brexit trade deals with the USA, or anybody else for that matter.

We've all seen the headlines about chlorinated chicken, but we've got issues with chicken farms in Wales, specifically in Powys, with the council just granting permission for four more farms and saying that there won't be a moratorium on planning applications. I find it particularly concerning that, in January, all planning applications that require an environmental impact assessment in Powys will be determined by just one planning officer, not the council's planning committee. National Resources Wales has previously expressed concerns about the accumulative environmental impact of chicken farms on ancient woodlands and ground water, and I've raised this issue many times myself. So, can I ask you, Minister, if you would look at the situation in Powys and assess the need for planning applications to take account of existing farms and the burden on the local environment and the community?

Rwy'n cytuno â phawb—gyda Rhun yn enwedig—fod yn rhaid i'r Bil Amaethyddiaeth gynnwys gwarantau cyfreithiol na fydd safonau amgylcheddol lles anifeiliaid yn cael eu torri mewn cytundebau masnach ar ôl Brexit gyda'r UDA, nac unrhyw un arall o ran hynny.

Mae pob un ohonom wedi gweld y penawdau am gyw iâr wedi'i glorineiddio, ond mae gennym broblemau gyda ffermydd cyw iâr yng Nghymru, yn benodol ym Mhowys, gyda'r cyngor yn rhoi caniatâd i bedair fferm arall, ac yn dweud na fydd moratoriwm ar geisiadau cynllunio. Mae'n peri pryder mawr i mi mai un swyddog cynllunio yn unig, ym mis Ionawr, fydd yn penderfynu ar bob cais cynllunio sydd angen asesiad o'r effaith amgylcheddol ym Mhowys, nid pwyllgor cynllunio'r cyngor. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi mynegi pryderon eisoes am effaith amgylcheddol gronnol ffermydd cyw iâr ar goetiroedd hynafol a dŵr daear, ac rwyf wedi codi'r mater hwn sawl tro fy hun. Felly, a gaf fi ofyn i chi, Weinidog, a wnewch chi edrych ar y sefyllfa ym Mhowys ac asesu'r angen i geisiadau cynllunio ystyried y ffermydd presennol a'r baich ar yr amgylchedd lleol a'r gymuned?

Thank you, Joyce Watson. If I can just say about chlorinated chicken, because this is something that many people have written to me about. It is currently banned in the EU and the Welsh Government does not accept that that position should change. So it's an opportunity for me to say that as we do move to develop trading relationships with other countries outside the European Union.

In response to your question around poultry farms, where planning permission is required for new poultry sheds they do have to consider the economic benefits and the environmental impacts of the proposals, and it does include the cumulative effect of increasing the number of developments. We are looking at how local planning authorities plan for new poultry development, and we've convened the town and country planning intensive agricultural working group to advise on how development plan policies should be prepared and the material considerations involved in determining planning applications. The planning system doesn't operate in isolation and other regulatory regimes, such as environmental permitting and statutory nuisance, will control the impact of these developments on the localities also.

Diolch, Joyce Watson. Os caf ddweud un peth am gyw iâr wedi'i glorineiddio, gan fod hyn yn rhywbeth y mae llawer o bobl wedi ysgrifennu ataf yn ei gylch. Ar hyn o bryd, mae wedi'i wahardd yn yr UE ac nid yw Llywodraeth Cymru yn derbyn y dylai'r sefyllfa honno newid. Felly, mae'n gyfle i mi ddweud hynny wrth inni ddechrau datblygu cysylltiadau masnach â gwledydd eraill y tu allan i'r Undeb Ewropeaidd.

Mewn ymateb i'ch cwestiwn ynghylch ffermydd dofednod, lle mae angen caniatâd cynllunio ar gyfer siediau dofednod newydd, mae'n rhaid iddynt ystyried manteision economaidd ac effeithiau amgylcheddol y cynigion, ac mae hynny'n cynnwys effaith gronnol cynyddu nifer y datblygiadau. Rydym yn edrych ar sut y mae awdurdodau cynllunio lleol yn cynllunio ar gyfer datblygiadau dofednod newydd, ac rydym wedi cynnull gweithgor cynllunio gwlad a thref ar ffermio dwys i gynghori ar sut y dylid paratoi polisïau cynlluniau datblygu a'r ystyriaethau perthnasol sy'n gysylltiedig â phenderfynu ar geisiadau cynllunio. Nid yw'r system gynllunio'n gweithredu ar ei phen ei hun, a bydd cyfundrefnau rheoleiddiol eraill, megis trwyddedu amgylcheddol a niwsans statudol, yn rheoli effaith y datblygiadau hyn ar yr ardaloedd lleol hefyd.

Cefnogi Ffermwyr
Supporting Farmers

5. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am bolisïau Llywodraeth Cymru ar gyfer cefnogi ffermwyr yn ystod y pandemig COVID-19? OQ55326

5. Will the Minister provide an update on the Welsh Government's policies for supporting farmers during the COVID-19 pandemic? OQ55326

13:10

Thank you. Our policies include the Welsh dairy support scheme, which opened last week and will support those farmers hardest hit by COVID-19 due to the closure of the food service and hospitality sectors. Our unique Farming Connect support and advice service has continued via weekly webinars, vlogs, podcasts and video-conferencing, as well as e-mails, phone calls and texts.

Diolch. Mae ein polisïau’n cynnwys y cynllun cymorth i ffermwyr godro Cymru, a agorodd yr wythnos diwethaf ac a fydd yn cefnogi’r ffermwyr sydd wedi’u taro galetaf gan COVID-19 yn sgil cau’r sectorau gwasanaeth bwyd a lletygarwch. Mae ein gwasanaeth cymorth a chyngor unigryw, Cyswllt Ffermio, wedi parhau drwy weminarau wythnosol, flogiau, podlediadau a fideogynadledda, yn ogystal ag e-byst, galwadau ffôn a negeseuon testun.

Thank you, Minister, and you've anticipated my supplementary question, which is on the topic of the dairy rescue scheme and the effect on dairy farmers at the moment—a very live issue in my corner of Wales, and a number of Members have asked you about it.

You said—in answer to Angela Burns, I think it was, and, indeed, to Andrew R.T. Davies—that there are always going to be winners and losers in a scheme and that resources are tight at the moment, which I fully understand. Would you agree with me that the problem with the effect on the dairy industry is that it's almost delivering a double-whammy, if you like, to rural areas? Because of course you've got, first of all, the effect on the hospitality industry of the lockdown, which is a key sector of the economy in rural Wales, and the knock-on effect of farmers, who don't have so much milk to sell, then affects the rural economy in a second wave.

So, in terms of your dairy rescue scheme, what are you doing to look at the overall effect on rural communities of the effect on dairy farmers, and how are you assisting dairy farmers in their diversification at this time, so that we can mitigate the whole consequential effect on our rural ares?  

Diolch, Weinidog, ac rydych wedi achub y blaen ar fy nghwestiwn atodol, sy’n ymwneud â’r cynllun i achub ffermwyr godro a'r effaith ar ffermwyr godro ar hyn o bryd—mater byw iawn yn fy ardal i o Gymru, ac mae nifer o Aelodau wedi gofyn i chi yn ei gylch.

Fe ddywedoch—wrth ateb Angela Burns, rwy’n credu, ac Andrew R.T. Davies yn wir—y bydd yna enillwyr a chollwyr bob amser mewn cynllun, a bod adnoddau'n dynn ar hyn o bryd, ac rwy'n deall hynny’n iawn. A fyddech yn cytuno mai'r broblem gyda'r effaith ar y diwydiant llaeth yw ei bod yn ergyd ddwbl, os mynnwch, i ardaloedd gwledig? Oherwydd yn gyntaf oll wrth gwrs, mae gennych effaith y cyfyngiadau symud ar y diwydiant lletygarwch, sy'n sector allweddol o'r economi yng nghefn gwlad Cymru, wedyn mae'r sgil-effaith ar ffermwyr, nad oes ganddynt gymaint o laeth i'w werthu, yn effeithio ar yr economi wledig mewn ail don.

Felly, o ran eich cynllun i achub ffermwyr godro, beth rydych yn ei wneud i edrych ar effaith gyffredinol yr effaith ar ffermwyr godro ar gymunedau gwledig, a sut rydych yn cynorthwyo ffermwyr godro i arallgyfeirio ar yr adeg hon, fel y gallwn liniaru'r holl effaith ganlyniadol ar ein hardaloedd gwledig?

Thank you, and I think that I've given thorough answers around the dairy support scheme. I am very pleased that we are getting the first moneys out this week, because I think that's very important too. You are quite right about the rural areas. As is often the case, it's the rural area that suffers and, obviously, the COVID-19 pandemic has had a massive impact on tourism, as well as on the agricultural sector. So, I think that it is really important that, when we look at recovery—as, of course, we are doing as a Welsh Government—we look at the impact on the rural areas and what might be needed to support them. I'm thinking of drawing together—. These are very early thoughts, and I haven't even discussed them with officials yet, but I think it might be that we will need a specific group to look at recovery in relation to our rural areas.

Diolch, a chredaf fy mod wedi rhoi atebion trylwyr mewn perthynas â’r cynllun cymorth i ffermwyr godro. Rwy’n falch iawn ein bod yn dosbarthu’r symiau cyntaf o arian yr wythnos hon, gan y credaf fod hynny’n bwysig iawn hefyd. Rydych yn llygad eich lle am yr ardaloedd gwledig. Fel sy'n digwydd yn aml, yr ardal wledig sy'n dioddef, ac yn amlwg, mae pandemig COVID-19 wedi cael effaith enfawr ar dwristiaeth, yn ogystal ag ar y sector amaethyddol. Felly, pan edrychwn ar adferiad—fel rydym yn ei wneud, wrth gwrs, fel Llywodraeth Cymru—credaf ei bod yn wirioneddol bwysig ein bod yn edrych ar yr effaith ar yr ardaloedd gwledig a'r hyn y gallai fod ei angen er mwyn eu cefnogi. Rwy'n ystyried cynnull—. Syniadau cynnar iawn yw’r rhain, ac nid wyf hyd yn oed wedi eu trafod â swyddogion eto, ond credaf efallai y bydd angen grŵp penodol arnom i edrych ar adferiad mewn perthynas â’n hardaloedd gwledig.

Adfer ac Atal Llifogydd
Flood Recovery and Prevention

6. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gamau Llywodraeth Cymru i adfer ac atal llifogydd yn Rhondda Cynon Taf? OQ55309

6. Will the Minister make a statement on the Welsh Government's flood recovery and prevention action in Rhondda Cynon Taf? OQ55309

Thank you. The Welsh Government provided £3 million emergency funding to our flood risk management authorities by the start of April. This includes £549,500 to Rhondda Cynon Taf, which is the full amount they applied for. They also received £1.7 million through the emergency financial assistance scheme to fund their initial response.

Diolch. Darparodd Llywodraeth Cymru gyllid brys o £3 miliwn i’n hawdurdodau rheoli perygl llifogydd erbyn dechrau mis Ebrill. Mae hyn yn cynnwys £549,500 i Rondda Cynon Taf, sef y swm llawn y gwnaethant gais amdano. Cawsant £1.7 miliwn hefyd drwy'r cynllun cymorth ariannol brys i ariannu eu hymateb cychwynnol.

Thank you for that answer, Minister, and your earlier comments on the flooding issue. The further flooding that was recently experienced in parts of Rhondda Cynon Taf just weeks ago is a warning to us all. If it were not for the proactive response from Rhondda Cynon Taf and from Welsh Water, things could have been, in fact, a great deal worse and even more extensive. Most of the flooding this time in my constituency was around the Nantgarw and Rhydyfelin areas and was related to issues such as blocked and silted drains, but it’s clear that urgent investment is needed in our flood local defence infrastructure.

Now, the Minister will be aware that I have written to her asking for an overall review of flood alleviation measures in Taff Ely. But, will you confirm that the necessary flood prevention work identified to date will proceed and without delay? Can you also outline the steps that the Welsh Government is taking, in conjunction with other bodies, to ensure that, this winter, we will have done everything that we can to ensure that there is no repeat of the disastrous flooding that hit Pontypridd and Taff Ely and other parts of south Wales earlier this year?

Diolch am eich ateb, Weinidog, ac am eich sylwadau cynharach ar fater y llifogydd. Mae'r llifogydd pellach a gafwyd yn ddiweddar mewn rhannau o Rondda Cynon Taf ychydig wythnosau'n ôl yn rhybudd i bob un ohonom. Oni bai am yr ymateb rhagweithiol gan Rondda Cynon Taf a Dŵr Cymru, gallai pethau fod wedi bod yn llawer gwaeth mewn gwirionedd, a hyd yn oed yn fwy helaeth. Roedd y rhan fwyaf o'r llifogydd yn fy etholaeth y tro hwn o amgylch ardaloedd Nantgarw a Rhydyfelin, ac roedd yn ymwneud â materion fel draeniau wedi blocio a'u siltio, ond mae'n amlwg fod angen buddsoddiad ar frys yn ein seilwaith lleol i amddiffyn rhag llifogydd.

Nawr, bydd y Gweinidog yn ymwybodol fy mod wedi ysgrifennu ati yn gofyn am adolygiad cyffredinol o fesurau lliniaru llifogydd yn Nhaf Elái. Ond a wnewch chi gadarnhau y bydd y gwaith atal llifogydd angenrheidiol a nodwyd hyd yma yn mynd rhagddo, a hynny heb oedi? A allwch hefyd amlinellu'r camau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd, ar y cyd â chyrff eraill, i sicrhau y byddwn wedi gwneud popeth yn ein gallu y gaeaf hwn i sicrhau na fydd y llifogydd trychinebus a darodd Bontypridd a Thaf Elái a rhannau eraill o dde Cymru yn gynharach eleni yn digwydd eto?

Thank you, Mick. I think that you were the first person to alert me to the flooding last week. As I said, my sympathy goes out to everybody who was affected. You are quite right: the agencies did come together. So, the local authority, Dŵr Cymru and NRW were out there straight away. I was very grateful that everybody reacted very quickly. I know that RCT asked for pumps straight away; they got there straight away. But, it is really important that we look at the lessons learned from the February flooding. We had had some initial views. I've fed them into the new flood and coastal erosion strategy that we've launched. But I think we do need to have a look—. I am aware of your correspondence, which I've not responded to yet. I think it is really important that we look at the current assets and what more might be needed. As I mentioned in an earlier answer, we have the capital funding available. I'm ensuring that the preparatory work is fully met by Welsh Government—that the cost of it is fully met—and I'm very happy to work with every local authority and consider all the applications that come in.

I think Llyr mentioned before that we're faced with several crises at the moment, and, clearly, the climate emergency, if that tells us anything, we know that we are absolutely in the middle of that climate emergency now.

Diolch yn fawr, Mick. Credaf mai chi oedd y person cyntaf i fy rhybuddio am y llifogydd yr wythnos diwethaf. Fel y dywedais, rwy’n cydymdeimlo â phawb yr effeithiwyd arnynt. Rydych yn llygad eich lle: daeth yr asiantaethau at ei gilydd. Felly, roedd yr awdurdod lleol, Dŵr Cymru a CNC allan yno’n syth bin. Roeddwn yn ddiolchgar iawn fod pawb wedi ymateb yn gyflym iawn. Gwn i Rondda Cynon Taf ofyn am bympiau ar unwaith; fe gyrhaeddon nhw yno ar unwaith. Ond mae'n bwysig iawn ein bod yn edrych ar y gwersi a ddysgwyd ar ôl llifogydd mis Chwefror. Cawsom rai safbwyntiau cychwynnol. Rwyf wedi eu bwydo i'r strategaeth newydd rydym wedi'i lansio ar gyfer llifogydd ac erydu arfordirol. Ond credaf fod angen inni gael golwg—. Rwy'n ymwybodol o'ch gohebiaeth, nad wyf wedi ymateb iddi eto. Credaf ei bod yn bwysig iawn inni edrych ar yr asedau cyfredol a beth arall y gallai fod ei angen. Fel y soniais mewn ateb cynharach, mae'r cyllid cyfalaf ar gael. Rwy'n sicrhau bod Llywodraeth Cymru'n talu'n llawn am y gwaith paratoi—fod y gost honno’n cael ei thalu'n llawn—ac rwy'n fwy na pharod i weithio gyda phob awdurdod lleol i ystyried yr holl geisiadau a gyflwynir.

Credaf fod Llyr wedi sôn eisoes ein bod yn wynebu sawl argyfwng ar hyn o bryd, ac yn amlwg, yr argyfwng hinsawdd, os yw hwnnw’n dweud unrhyw beth wrthym, gwyddom ein bod ynghanol yr argyfwng hinsawdd hwnnw nawr.

13:15

After the floods in February, people in the Rhondda received £500 from the local council, £500 from the Welsh Government, and more if they were uninsured, more if they were a business, and even more again from local fundraising efforts. What they didn't get was defences to stop this happening again. So, will you commit to providing floodgates for every home that needs one? And will you outline what financial support might be available to people who were flooded this time? And finally, Minister, do you support an independent, expert-led inquiry into what's happened and to give us some recommendations for future mitigation?

Ar ôl y llifogydd ym mis Chwefror, cafodd pobl yn y Rhondda £500 gan y cyngor lleol, £500 gan Lywodraeth Cymru, a mwy os nad oedd ganddynt yswiriant, mwy os oeddent yn fusnes, a mwy fyth drwy ymdrechion lleol i godi arian. Yr hyn na chawsant oedd amddiffynfeydd i atal hyn rhag digwydd eto. Felly, a wnewch chi ymrwymo i ddarparu llifddorau i bob cartref sydd eu hangen? Ac a wnewch chi amlinellu pa gymorth ariannol a allai fod ar gael i bobl a ddioddefodd lifogydd y tro hwn? Ac yn olaf, Weinidog, a ydych yn cefnogi ymchwiliad annibynnol, dan arweiniad arbenigwyr, i'r hyn a ddigwyddodd, ac i roi argymhellion i ni ar gyfer mesurau lliniaru yn y dyfodol?

There were three questions there. Again, we need to look at what the assessment is, what's needed in our flood defences. So, floodgates for every property—that hasn't crossed my desk yet, but if that came forward it's something that we could assess.

You referred to the £500 from Welsh Government that was given to residents back in February, and that's certainly something that we're looking at at the current time, following the flooding last week.

I think it's important that we let all the investigations come forward. They can be done much quicker than an independent inquiry, and that's what I'm waiting for.

Roedd tri chwestiwn yno. Unwaith eto, mae angen inni edrych ar beth yn union yw'r asesiad, beth sydd ei angen yn ein hamddiffynfeydd rhag llifogydd. Felly, llifddorau ar gyfer pob eiddo—nid yw hynny wedi croesi fy nesg eto, ond pe bai hynny'n codi, mae'n rhywbeth y gallem ei asesu.

Fe gyfeirioch chi at y £500 gan Lywodraeth Cymru a roddwyd i breswylwyr yn ôl ym mis Chwefror, ac mae hynny'n sicr yn rhywbeth rydym yn edrych arno ar hyn o bryd, yn dilyn y llifogydd yr wythnos diwethaf.

Credaf ei bod yn bwysig inni adael i'r holl ymchwiliadau fynd rhagddynt. Gellir eu cynnal yn llawer cyflymach nag ymholiad annibynnol, a dyna rwy'n aros amdano.

Diolch yn fawr, Llywydd. Minister, the topography of the Glamorgan and Gwent valleys has always made them highly susceptible to flooding, often flash flooding, and the planning system, therefore, is very, very important in building up resilience. Some of the traditional methods used in other parts of the country, like bunding, are not practical. We've really got to think about how we manage these very fast moving water courses. To date, we're hearing again very, very old stories about culverts blocking and debris in river courses. This has to be constantly looked at and repaired and maintained.

Diolch yn fawr, Lywydd. Weinidog, mae topograffi cymoedd Morgannwg a Gwent bob amser wedi golygu eu bod yn agored iawn i lifogydd, fflachlifoedd yn aml, ac mae'r system gynllunio, felly, yn bwysig tu hwnt wrth adeiladu gallu i wrthsefyll llifogydd. Nid yw rhai o'r dulliau traddodiadol a ddefnyddir mewn rhannau eraill o'r wlad, fel byndio, yn ymarferol. Mae'n rhaid i ni feddwl o ddifrif ynglŷn â sut rydym yn rheoli'r cyrsiau dŵr cyflym hyn. Hyd yma, rydym yn clywed yr un hen straeon unwaith eto am gwlfertau’n blocio a gweddillion mewn cyrsiau afonydd. Mae’n rhaid edrych ar hyn yn gyson a'i drin a'i gynnal.

Thank you. I probably should have said at some point, around last week's flooding, that the initial reports I got weren't that culverts were blocked; it was the sheer intensity of the rainfall. It was a huge amount of rainfall in a very, very short time—I think 21mm within about 20 minutes. So, I think the initial reports—. But, obviously, we need to see if there were culverts blocked on this occasion also.

I think we do need to look at natural flood management schemes, because that could help reduce the rapid run-off in urban areas. So, again, we're providing 100 per cent funding for that preparatory work. But this is an area that Welsh Government have had a huge focus on, and there's been a significant amount of funding come forward for flood alleviation schemes over the term of this Government.

Diolch. Mae'n debyg y dylwn fod wedi dweud ar ryw bwynt, mewn perthynas â llifogydd yr wythnos diwethaf, nad oedd yr adroddiadau cychwynnol a gefais yn nodi bod cwlfertau wedi'u blocio; trymder y glaw yn unig a nodwyd. Roedd yn lawiad enfawr mewn cyfnod byr iawn—21mm o fewn tua 20 munud, rwy’n credu. Felly, credaf fod yr adroddiadau cychwynnol—. Ond yn amlwg, mae angen inni weld a oedd cwlfertau wedi'u blocio ar yr achlysur hwn hefyd.

Credaf fod angen inni edrych ar gynlluniau rheoli llifogydd naturiol, gan y gallai hynny helpu i liniaru dŵr ffo cyflym mewn ardaloedd trefol. Felly, unwaith eto, rydym yn darparu cyllid 100 y cant ar gyfer y gwaith paratoi hwnnw. Ond mae hwn yn faes y mae Llywodraeth Cymru wedi canolbwyntio'n fanwl iawn arno, ac mae cryn dipyn o arian wedi’i ddarparu ar gyfer cynlluniau lliniaru llifogydd dros dymor y Llywodraeth hon.

Diolch i'r Gweinidog. Fe wnawn ni dorri i ginio nawr.

Thank you, Minister. We will now break for lunch.

We will reconvene at 2 o'clock—a shorter lunch break than envisaged due to my generosity in calling as many of you, as Members, as possible. So, we'll reconvene at 2 p.m.

Fe wnawn ni ailymgynnull am 2 o'r gloch—egwyl ginio fyrrach na'r un a ragwelwyd oherwydd fy haelioni yn galw ar gymaint â phosibl ohonoch chi, fel Aelodau. Felly, fe wnawn ni ailymgynnull am 2 p.m.

Ataliwyd y Cyfarfod Llawn am 13:19.

Plenary was suspended at 13:19.

14:00

Ailymgynullodd y Senedd am 14:00, gyda'r Dirprwy Lywydd (Ann Jones) yn y Gadair.

The Senedd reconvened at 14:00, with the Deputy Presiding Officer (Ann Jones) in the Chair.

4. Cwestiynau i'r Gweinidog Tai a Llywodraeth Leol
4. Questions to the Minister for Housing and Local Government

We continue our agenda with item 4, which is questions to the Minister for Housing and Local Government. Question 1 is Helen Mary Jones.

Rydym yn parhau â'n hagenda ar gyfer eitem 4, sef cwestiynau i'r Gweinidog Tai a Llywodraeth Leol. Cwestiwn 1 yw Helen Mary Jones.

Tlodi Plant
Child Poverty

1. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gydag awdurdodau lleol am y rôl y gallant ei chwarae i fynd i'r afael â thlodi plant ar ôl yr argyfwng COVID-19? OQ55324

1. What discussions has the Minister had with local authorities about the role they can play in tackling child poverty after the COVID-19 crisis? OQ55324

Thank you for the question, Helen Mary. I have worked very closely with local authorities throughout the crisis. They have played a central role in meeting the essential needs of children, young people and their families. We will continue our collaboration over the coming months to ensure addressing child poverty is an integral part of the Wales-wide recovery planning.

Diolch am y cwestiwn, Helen Mary. Rwyf wedi gweithio'n agos iawn gydag awdurdodau lleol drwy gydol yr argyfwng. Maent wedi chwarae rhan ganolog yn y gwaith o ddiwallu anghenion hanfodol plant, pobl ifanc a'u teuluoedd. Byddwn yn parhau i gydweithio dros y misoedd nesaf er mwyn sicrhau bod trechu tlodi plant yn rhan annatod o'r broses o gynllunio adferiad Cymru gyfan.

Thank you for your answer, Minister. I'm sure that you'd agree with me that there are many factors in this crisis that actually risk exacerbating what is already a very serious child poverty crisis here in Wales, and was before COVID, and those include things like issues with access to childcare when women may not be able to go back to work if schools are not full time—everything from that to children who are digitally excluded from remote education. Can I ask you today, Minister, to continue to work with local authorities and to re-emphasise to them that they should put tackling child poverty and raising children out of poverty right at the heart of their agendas as they begin to plan for building back better after the COVID crisis?

Diolch i chi am eich ateb, Weinidog. Rwy'n siŵr y byddech yn cytuno bod llawer o ffactorau yn yr argyfwng sydd, mewn gwirionedd, mewn perygl o waethygu'r hyn sydd eisoes yn argyfwng tlodi plant difrifol iawn yma yng Nghymru, ac roedd hynny'n wir cyn COVID, ac mae'r rheini'n cynnwys pethau fel problemau o ran cael gafael ar ofal plant pan na fydd menywod yn gallu dychwelyd i'r gwaith o bosibl os nad yw ysgolion ar agor ar sail amser llawn—popeth o hynny i blant sydd wedi'u hallgáu'n ddigidol rhag addysg o bell. A gaf fi ofyn i chi heddiw, Weinidog, i barhau i weithio gydag awdurdodau lleol ac i ail-bwysleisio iddynt y dylent roi trechu tlodi plant a chodi plant allan o dlodi wrth wraidd eu hagendâu wrth iddynt ddechrau cynllunio ar gyfer adeiladu nôl yn well ar ôl yr argyfwng COVID?

Yes, thank you, Helen Mary. I'm very happy to confirm that we are doing it; I'm happy to do it again. Very much as part of the Government's central planning, we are looking for a values-based recovery that makes sure that those who are hardest hit by austerity and previous crises are not double whammied, if you like, by this one. So, we're very aware of that. We've been doing a number of things to make sure that people are protected, in as much as we can do so. So, we've increased the amount of funding for the discretionary assistance fund by £11 million, so it can support calls for financial help from people across Wales during the pandemic. We've supported third sector organisations affected by the crisis with a £24 million fund to enable voluntary organisations to continue and expand their work during the crisis—very important in view of some of the things that I know you've been working with throughout this period.

Last month, I met with the Welsh Local Government Association and the children's commissioner to discuss improving outcomes for children in poverty, looking at what more could be learned about what is working well and exploring opportunities to share good practice across local authorities.

I will say, one of the small upsides of the crisis has been the ability to work on various digital platforms with leaders across local government. That has pulled us together in a way that perhaps wasn't the case before. So, we've had a much better and more comprehensive contact. I very much hope that we will be able to spread good practice in that way, working together closely as a team in the future. So, I'm very pleased with local authorities, in the way that we've worked together. It feels, I think, to them and me, more like a team than it did before.

We've obviously got a £40 million commitment to ensure pupils receive free school meals and that they're fed not just through term time, but throughout the summer holidays. I'm very pleased that we had done that; we did not need to be told to do that by a footballer, although I'm very pleased that he's managed to secure that for children across England as well. It's a very important point about tackling child poverty.

I also just want to mention that we are continuing to tackle period poverty, and we're working with the WLGA to ensure local authorities can manage distribution of products alongside free school meals. So, that's very important and, I think, a sometimes overlooked part of what experiencing poverty can mean, especially if you're a young woman in school.

Ie, diolch, Helen Mary. Rwy'n hapus iawn i gadarnhau ein bod yn gwneud hynny; rwy'n hapus i wneud hynny eto. Fel rhan o gynlluniau canolog y Llywodraeth, rydym yn chwilio am adferiad sy'n seiliedig ar werthoedd ac sy'n gwneud yn siŵr nad yw'r rhai sy'n cael eu taro galetaf gan gyni ac argyfyngau blaenorol yn cael eu taro am yr eildro, os mynnwch, gan yr argyfwng hwn. Felly, rydym yn ymwybodol iawn o hynny. Rydym wedi bod yn gwneud nifer o bethau i sicrhau bod pobl yn cael eu diogelu cymaint ag y gallwn. Felly, rydym wedi ychwanegu £11 miliwn at y gronfa cymorth dewisol, fel y gall gefnogi galwadau am gymorth ariannol gan bobl ledled Cymru yn ystod y pandemig. Rydym wedi cefnogi mudiadau trydydd sector yr effeithiwyd arnynt gan yr argyfwng gyda chronfa gwerth £24 miliwn i alluogi mudiadau gwirfoddol i barhau ac ehangu eu gwaith yn ystod yr argyfwng—sy'n bwysig iawn yn ôl rhai o'r pethau y gwn eich bod wedi bod yn gweithio arnynt drwy gydol y cyfnod hwn.

Fis diwethaf, cyfarfûm â Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a'r comisiynydd plant i drafod gwella canlyniadau i blant sy'n byw mewn tlodi, gan edrych ar beth yn rhagor y gellid ei ddysgu am yr hyn sy'n gweithio'n dda ac ystyried cyfleoedd i rannu arferion da ar draws awdurdodau lleol. 

Hoffwn ddweud mai un o fanteision bach yr argyfwng fu'r gallu i weithio ar wahanol lwyfannau digidol gydag arweinwyr ar draws llywodraeth leol. Mae hynny wedi dod â ni at ein gilydd mewn ffordd nad ydym wedi ei wneud o'r blaen o bosibl. Felly, rydym wedi cael cyswllt llawer gwell a mwy cynhwysfawr. Rwy'n gobeithio'n fawr y gallwn ledaenu arferion da yn y ffordd honno, gan weithio gyda'n gilydd yn agos fel tîm yn y dyfodol. Felly, rwy'n hapus iawn gydag awdurdodau lleol, yn y ffordd rydym wedi gweithio gyda'n gilydd. Mae'n teimlo, rwy'n credu, iddynt hwy ac i mi, yn fwy fel tîm nag o'r blaen.

Yn amlwg mae gennym ymrwymiad £40 miliwn i sicrhau bod disgyblion yn cael prydau ysgol am ddim a'u bod yn cael eu bwydo nid yn unig yn ystod y tymor, ond drwy gydol gwyliau'r haf. Rwy'n falch iawn ein bod wedi gwneud hynny; nid oedd angen i bêl-droediwr ddweud wrthym wneud hynny, er fy mod yn falch iawn ei fod wedi llwyddo i sicrhau hynny i blant ledled Lloegr hefyd. Mae'n bwynt pwysig iawn mewn perthynas â threchu tlodi plant.

Rwyf hefyd eisiau sôn am y ffaith ein bod yn parhau i fynd i'r afael â thlodi mislif, ac rydym yn gweithio gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru i sicrhau y gall awdurdodau lleol reoli'r gwaith o ddosbarthu nwyddau ochr yn ochr â phrydau ysgol am ddim. Felly, mae hynny'n bwysig iawn ac yn fy marn i, mae'n cael ei anwybyddu weithiau fel rhan o'r hyn y gall profiad o dlodi ei olygu, yn enwedig os ydych yn fenyw ifanc yn yr ysgol.

Thank you, Deputy Llywydd. Minister, analysis published by the End Child Poverty coalition earlier in this pandemic showed that, across Wales as a whole—reporting 2015 to 2019—that child poverty fell marginally. During this pandemic, the Welsh Government have responded to the crisis with additional and very substantial investment to the Wales-only discretionary assistance fund, which you've just mentioned, which provides help for those facing desperate financial crisis, as well as allowing greater flexibility for those accessing the discretionary assistance fund, and in addition to the local hardship fund announcement, and, obviously, the critical, major Wales economic resilience fund.

Minister, whilst we know, in a capitalistic economy, that child poverty is heavily influenced by earned incomes and the now slashed UK welfare benefit levels for families, what support have our partners in local government asked for, and what additional support can the Welsh Labour Government give to blocking and stopping the evil of child poverty?

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, mae dadansoddiad a gyhoeddwyd gan y gynghrair Dileu Tlodi Plant yn gynharach yn y pandemig hwn wedi dangos, ar draws Cymru gyfan—gan adrodd rhwng 2015 a 2019—fod tlodi plant wedi gostwng ychydig bach. Yn ystod y pandemig hwn, mae Llywodraeth Cymru wedi ymateb i'r argyfwng gyda buddsoddiad ychwanegol a sylweddol iawn i gronfa cymorth dewisol ar gyfer Cymru'n unig, cronfa rydych newydd ei chrybwyll, sy'n rhoi cymorth i'r rhai sy'n wynebu argyfwng ariannol enbyd, yn ogystal â chaniatáu mwy o hyblygrwydd i'r rhai sy'n defnyddio'r gronfa cymorth dewisol, ac yn ychwanegol at y cyhoeddiad am y gronfa galedi leol, ac yn amlwg, y gronfa fawr a phwysig, cronfa cadernid economaidd Cymru.

Weinidog, gan ein bod yn gwybod, mewn economi gyfalafol, fod yr incwm a enillir, ynghyd â lefelau budd-dal lles y DU i deuluoedd, sydd bellach wedi'u torri, yn dylanwadu'n drwm ar dlodi plant, pa gymorth y mae ein partneriaid mewn llywodraeth leol wedi gofyn amdano, a pha gymorth ychwanegol y gall Llywodraeth Lafur Cymru ei roi i rwystro ac atal melltith tlodi plant?

14:05

Yes, Rhianon, you very accurately represent the real scourge of poverty in a young person's life, and, well before this crisis, in the months leading up, in fact, to the crisis—although we didn't know they were leading up to the crisis at the time—I commissioned a review to explore what more Welsh Government could do to reduce costs and boost incomes for families across Wales. The review also looked at investment in programmes and services that contribute to tackling poverty for children and young people, to ensure that, as far as possible, they were improving the outcomes for people who find themselves in poverty. The impact of the coronavirus pandemic on levels of poverty, including child poverty, in the short to medium term, is unfortunately likely to be substantial. It's against that backdrop and alongside recovery plans that recommendations following the review have been identified and subsequently discussed by Cabinet. Details of the agreed actions, along with the key findings of the review, will be published before the end of July.

Local authorities from across Wales have contributed valuable evidence to that review via a range of engagement activities, and they're obviously a key partner as we start to implement the recommendations. These include practical steps we can take to maximise income and reduce essential living costs for families living in poverty across Wales.

Ie, Rhianon, rydych yn disgrifio gwir felltith tlodi ym mywyd person ifanc, ac ymhell cyn yr argyfwng hwn, yn y misoedd yn arwain at yr argyfwng mewn gwirionedd—er nad oeddem yn gwybod eu bod yn arwain at yr argyfwng ar y pryd—comisiynais adolygiad i archwilio beth arall y gallai Llywodraeth Cymru ei wneud i leihau costau a hybu incwm i deuluoedd ledled Cymru. Roedd yr adolygiad hefyd yn edrych ar fuddsoddi mewn rhaglenni a gwasanaethau sy'n trechu tlodi plant a phobl ifanc, er mwyn sicrhau eu bod, cyn belled ag y bo modd, yn gwella'r canlyniadau i bobl sy'n byw mewn tlodi. Yn anffodus, mae effaith y pandemig coronafeirws ar lefelau tlodi, gan gynnwys tlodi plant, yn y tymor byr i ganolig, yn debygol o fod yn sylweddol. Yn erbyn y cefndir hwnnw ac ar y cyd â chynlluniau adfer yr aethpwyd ati i nodi'r argymhellion yn sgil yr adolygiad a'u trafod gan y Cabinet wedyn. Bydd manylion y camau y cytunwyd arnynt, ynghyd â chanfyddiadau allweddol yr adolygiad, yn cael eu cyhoeddi cyn diwedd mis Gorffennaf.

Mae awdurdodau lleol o bob cwr o Gymru wedi cyfrannu tystiolaeth werthfawr i'r adolygiad hwnnw drwy amrywiaeth o weithgareddau ymgysylltu, ac mae'n amlwg eu bod yn bartner allweddol wrth inni ddechrau gweithredu'r argymhellion. Mae'r rhain yn cynnwys camau ymarferol y gallwn eu cymryd i gynyddu incwm a lleihau costau byw hanfodol i deuluoedd sy'n byw mewn tlodi ledled Cymru.

Rheoliadau Cynllunio
Planning Regulations

2. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am ddefnyddio rheoliadau cynllunio er mwyn cynorthwyo busnesau i ddod allan o'r cyfnod cloi presennol? OQ55319

2. Will the Minister make a statement on the use of planning regulations in order to support businesses to come out of the current lockdown? OQ55319

Llyr, I think I got the gist of that question, but my translation didn't work, so I'll give it my best, but I hope it does work by the time your supplementary comes around.

So, thank you for the question. Our priority has been to get local planning authorities working again, so business can progress any development proposals requiring planning permission through the planning system. To assist this, regulations were made on 19 May to enable developers to progress planning applications for major development.  

Llyr, rwy'n credu fy mod wedi deall byrdwn y cwestiwn, ond nid oedd fy nghyfieithiad yn gweithio, felly rwyf am wneud fy ngorau, ond rwy'n gobeithio y bydd yn gweithio erbyn eich cwestiwn atodol.

Felly, diolch am y cwestiwn. Ein blaenoriaeth yw cael awdurdodau cynllunio lleol i weithio eto, fel y gall busnesau sicrhau bod unrhyw gynigion datblygu sydd angen caniatâd cynllunio yn gallu symud ymlaen drwy'r system gynllunio. I gynorthwyo gyda hyn, gwnaed rheoliadau ar 19 Mai i alluogi datblygwyr i fwrw ymlaen â cheisiadau cynllunio ar gyfer datblygiadau mawr.

Wel, diolch i chi am eich ateb. Dwi'n gobeithio bod yr offer cyfieithu'n gweithio erbyn hyn. Dŷn ni i gyd yn ymwybodol—. Na, dydy e ddim.

Thank you for your answer. I hope that the translation equipment is working by now. We're all aware—. No, it isn't.

Sorry, Llyr. I'm not getting any translation.

Mae'n ddrwg gennyf, Llyr. Nid wyf yn cael unrhyw gyfieithiad.

We're very aware that the requirements of social distancing, whether it's 2m or 1m, actually, are causing a great deal of problems for many businesses that either have reopened or, of course, hope to reopen soon. Now, I'm sure we all know of examples where wide pavements outside of shops could be utilised in terms of cafes and coffee shops. There are parking spaces that could be used to prioritise the needs of those businesses over traffic, and there are town and village squares that could be utilised for cafes and coffee shops during the day and, potentially then, restaurants and, when the time comes, pubs in the evenings. So, I just want to understand, really, what you're doing in terms of working with local authorities to not only ensure that they can be as creative and as flexible as possible in allowing some of this to happen, but to actually encourage them, proactively, to make sure that it does.

Rydym yn ymwybodol iawn fod gofynion cadw pellter cymdeithasol, boed yn 2m neu'n 1m, yn achosi cryn dipyn o broblemau i lawer o fusnesau sydd naill ai wedi ailagor neu, wrth gwrs, yn gobeithio ailagor yn fuan. Nawr, rwy'n siŵr ein bod i gyd yn gwybod am enghreifftiau lle gellid gwneud defnydd o balmentydd llydan y tu allan i gaffis a siopau coffi. Ceir mannau parcio y gellid eu defnyddio i flaenoriaethu anghenion y busnesau hynny dros draffig, a cheir sgwariau trefi a phentrefi y gallai caffis a siopau coffi wneud defnydd ohonynt yn ystod y dydd ac o bosibl wedyn, gallai bwytai, a thafarndai pan ddaw'r amser, wneud defnydd ohonynt gyda'r nos. Felly, hoffwn ddeall, mewn gwirionedd, beth rydych chi'n ei wneud o ran gweithio gydag awdurdodau lleol nid yn unig i sicrhau eu bod yn gallu bod mor greadigol ac mor hyblyg â phosibl wrth ganiatáu peth o hyn i ddigwydd, ond i'w hannog, mewn gwirionedd, yn rhagweithiol, i wneud yn siŵr ei fod yn digwydd.