Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd


Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad gan y Llywydd
Statement by the Llywydd

Wrth agor y cyfarfod, hoffwn gymryd y cyfle i groesawu llysgennad newydd Iwerddon i'r Deyrnas Gyfunol, Adrian O'Neill, yma heddiw i ymweld â'n Cynulliad ni. Felly, croeso i chi.

In opening the meeting, I would like to take this opportunity to welcome Ireland's new ambassador to the United Kingdom, Adrian O'Neill, who is visiting the National Assembly today. So, a warm welcome to you.

1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Thrafnidiaeth
1. Questions to the Cabinet Secretary for Economy and Transport

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni, felly, yw'r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Thrafnidiaeth, a'r cwestiwn cyntaf, Vikki Howells.

The first item on our agenda is questions to the Cabinet Secretary for Economy and Transport, and the first question, Vikki Howells.

Trafnidiaeth Gyhoeddus yng Nghwm Cynon
Public Transport in the Cynon Valley

1. Beth yw blaenoriaethau Llywodraeth Cymru ar gyfer gwella cysylltiadau trafnidiaeth gyhoeddus i drigolion Cwm Cynon yn 2018? OAQ51518

1. What are the Welsh Government’s priorities for improving public transport links for Cynon Valley residents in 2018? OAQ51518

Can I thank the Member for her question? I wish her, and, indeed, all Members, a very happy new year. And I can confirm that we are moving forward with our ambitious vision to reshape public transport infrastructure and services across Wales, including local bus services, rail services through the next Wales and borders contract, active travel and the south Wales metro project, which will act as a blueprint for other projects across the country.

A gaf fi ddiolch i'r Aelod am ei chwestiwn? Dymunaf flwyddyn newydd dda iddi hi, ac yn wir, i’r holl Aelodau. Ac a gaf fi gadarnhau ein bod yn bwrw ymlaen â'n gweledigaeth uchelgeisiol i ail-lunio seilwaith a gwasanaethau trafnidiaeth gyhoeddus ledled Cymru, gan gynnwys gwasanaethau bysiau lleol, gwasanaethau rheilffyrdd drwy gontract nesaf Cymru a’r gororau, teithio llesol a phrosiect metro de Cymru, a fydd yn gweithredu fel glasbrint ar gyfer trafnidiaeth integredig ledled Cymru.

Thank you, Cabinet Secretary. I'm sure you'll be aware that I've been spearheading a local campaign within Cynon Valley to improve Sunday services. And, following on from that campaign, Arriva did double the number of services from Aberdare during the month of December, and this was welcome news for many of my constituents, who were able to access employment opportunities much further afield as a result of that. Now, this was simply a pilot during the month of December, and I am concerned that, with this service possibly being removed thereafter, my constituents will be at a disadvantage, with the first train not leaving Aberdare until almost 10 a.m.. So, will you support my call for Arriva to be flexible in looking to continue these services so that people from Cynon Valley will have a greater chance of accessing employment opportunities further afield?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy'n siŵr y byddwch yn ymwybodol fy mod wedi bod yn arwain ymgyrch leol yng Nghwm Cynon i wella gwasanaethau ar ddydd Sul. Ac o ganlyniad i’r ymgyrch honno, dyblodd Arriva nifer y gwasanaethau o Aberdâr yn ystod mis Rhagfyr, a chroesawyd y newyddion hwn gan lawer o fy etholwyr, a allodd fanteisio ar gyfleoedd cyflogaeth lawer ymhellach i ffwrdd o ganlyniad i hynny. Nawr, cynllun peilot ym mis Rhagfyr yn unig oedd hwn, ac rwy’n pryderu, gyda'r posibilrwydd y caiff y gwasanaeth hwn ei ddiddymu o hyn ymlaen, y bydd fy etholwyr dan anfantais, gan nad yw’r trên cyntaf yn gadael Aberdâr nes ychydig cyn 10 y bore. Felly, a wnewch chi gefnogi fy ngalwad i Arriva fod yn hyblyg ac ystyried parhau â'r gwasanaethau hyn, er mwyn rhoi mwy o gyfle i bobl o Gwm Cynon allu manteisio ar gyfleoedd cyflogaeth ymhellach i ffwrdd?

Yes, indeed, I will. I welcomed the decision by Arriva to extend services on Sundays. A lack of appropriate, reliable and affordable transport still remains as one of the biggest barriers that people face in trying to access work and stay in work. So, I was very pleased that Arriva Trains Wales decided to put on these additional services, and I would hope that the pilot scheme was a great success and might lead to a longer term provision of additional services. But what I can say for the long term, and I hope it gives the Member some assurance, is that Transport for Wales are now assessing the three bids that have been submitted for the next Wales and borders franchise. And our minimum, absolute minimum, requirement is that services will be equivalent with those currently provided. However, we are incentivising bidders to enhance services across the network, including, crucially I believe, on Sundays, given that many people do now work on the weekends, and particularly on Sundays.

Gwnaf, yn sicr. Roeddwn yn croesawu penderfyniad Arriva i ymestyn gwasanaethau ar ddydd Sul. Mae diffyg trafnidiaeth briodol, ddibynadwy a fforddiadwy yn parhau i fod yn un o'r rhwystrau mwyaf sy’n wynebu pobl o ran cael mynediad at waith, ac aros mewn gwaith. Felly, roeddwn yn falch iawn fod Trenau Arriva Cymru wedi penderfynu rhoi'r gwasanaethau ychwanegol hyn ar waith, ac rwy'n gobeithio bod y cynllun peilot wedi bod yn llwyddiant ysgubol ac y gallai arwain at ddarparu gwasanaethau ychwanegol yn y tymor hwy. Ond gallaf ddweud, o ran y tymor hir, ac rwy'n gobeithio y bydd hyn yn rhoi rhywfaint o sicrwydd i'r Aelod, fod Trafnidiaeth Cymru yn asesu'r tri chynnig a gyflwynwyd ar gyfer masnachfraint nesaf Cymru a'r gororau ar hyn o bryd. Ac mae'n ofyniad sylfaenol pendant gennym fod y gwasanaethau'n cyfateb i'r rhai a ddarperir ar hyn o bryd. Fodd bynnag, rydym yn cymell cynigwyr i wella gwasanaethau ar draws y rhwydwaith, gan gynnwys, yn hollbwysig yn fy marn i, ar ddydd Sul, o gofio bod llawer o bobl bellach yn gweithio ar benwythnosau, ac yn enwedig ar ddydd Sul.

I think this question of access is absolutely key, and it means reliable and regular links—railway, buses—are vital. But, you know, traditionally it's been a real problem, and it's not just access to jobs but to cultural assets in Cardiff, and enjoying those. You know, it's as much the right of people in the northern valleys to do that as those of us who live in or around Cardiff, and we really must ensure that, in the franchise that we let, these things are reflected—these requirements.

Credaf fod y cwestiwn ynglŷn â mynediad yn hollol allweddol, ac mae'n golygu bod cysylltiadau rheolaidd a dibynadwy—rheilffyrdd, bysiau—yn hanfodol. Ond wyddoch chi, mae wedi bod yn broblem wirioneddol yn y gorffennol, ac nid yw'n ymwneud â mynediad at swyddi yn unig, ond at asedau diwylliannol yng Nghaerdydd, a mwynhau'r rheini. Wyddoch chi, mae gan bobl yn y cymoedd gogleddol gymaint o hawl i wneud hynny â'r rhai ohonom sydd yn byw yng Nghaerdydd a'r cyffiniau, ac mae'n rhaid inni sicrhau bod y pethau hyn yn cael eu hadlewyrchu yn y fasnachfraint a osodwn—y gofynion hyn.

Well, indeed. Maslow's hierarchy of needs states that we need to feel connected to one another, and it's not just during weekdays that we should be connected to one another with public transport. Actually, the pilot scheme that we've been running using TrawsCymru's free means of transport on weekends has proven to be incredibly successful. We're still monitoring the performance of that particular free service, but what it has demonstrated is that people are now shifting their modes, from private car to public transport, and that could potentially carry through to using buses during the week as well. But, certainly at weekends, I think it's essential that bus operators, that we as a Government, that local authorities and that the operator and development partner of the next franchise work together to improve provision of public transport on weekends.

Wel, yn sicr. Mae hierarchaeth angen Maslow yn datgan bod angen i ni deimlo ein bod wedi ein cysylltu â'n gilydd, ac nid yn ystod dyddiau'r wythnos yn unig y dylem fod wedi ein cysylltu â'n gilydd drwy drafnidiaeth gyhoeddus. Mewn gwirionedd, mae'r cynllun peilot a roddwyd ar waith gennym gan ddefnyddio gwasanaeth teithio am ddim TrawsCymru ar benwythnosau wedi bod yn anhygoel o lwyddiannus. Rydym yn parhau i fonitro perfformiad y gwasanaeth am ddim hwnnw, ond mae wedi dangos bod pobl bellach yn newid eu ffyrdd o deithio o geir preifat i drafnidiaeth gyhoeddus, a gallai hynny, o bosibl, arwain at ddefnyddio bysiau yn ystod yr wythnos hefyd. Ond yn sicr ar y penwythnos, credaf ei bod yn hollbwysig fod gweithredwyr bysiau, ein bod ni fel Llywodraeth, fod awdurdodau lleol a bod gweithredwr a phartner datblygu'r fasnachfraint nesaf yn gweithio gyda'n gilydd i wella darpariaeth trafnidiaeth gyhoeddus ar benwythnosau.

Cabinet Secretary, you'll be aware that many Cynon Valley residents travel to and work in the Pontypridd and the Taff Ely area. O course, one of the areas as part of the metro that I've raised on a number of occasions is the new railway link in respect of Creigiau to Llantrisant—a very vital development as part of that infrastructure. I wonder whether you have any indication yet as to the sort of timeline as to where that development may fit within the metro development?

Ysgrifennydd y Cabinet, fe fyddwch yn ymwybodol fod llawer o drigolion Cwm Cynon yn teithio i'w gwaith yn ardal Pontypridd a Thaf Elái. Wrth gwrs, un o'r pethau a grybwyllais ar sawl achlysur fel rhan o'r metro yw'r cysylltiad rheilffordd newydd mewn perthynas â Chreigiau i Lantrisant—datblygiad hanfodol iawn yn rhan o'r seilwaith hwnnw. Tybed a allwch roi unrhyw syniad ynglŷn â'r math o amserlen ar gyfer cynnwys y datblygiad hwnnw yn rhan o ddatblygiad y metro?

Well, can I thank Mick Antoniw for his question? Proposals to include that particular service in the metro is something that will be assessed further as part of the future extendibility of the network under future metro phases. But development of projects to be taken forward under future metro phases cannot be taken further until we've evaluated our operator and development partners' delivery solution for metro phase 2 and awarded the contract, which will take place in the coming months. I can assure the Member that I will provide further updates as and when I can. 

Wel, a gaf fi ddiolch i Mick Antoniw am ei gwestiwn? Mae'r cynigion i gynnwys y gwasanaeth arbennig hwnnw yn y metro yn rhywbeth a gaiff ei asesu ymhellach fel rhan o estynadwyedd y rhwydwaith o dan gamau'r metro yn y dyfodol. Ond ni ellir parhau â'r gwaith o ddatblygu prosiectau i'w cyflwyno o dan gamau'r metro yn y dyfodol tan ein bod wedi gwerthuso ateb cyflawni ein partneriaid gweithredu a datblygu ar gyfer cam 2 y metro ac wedi dyfarnu'r contract, a fydd yn digwydd dros y misoedd nesaf. Gallaf sicrhau'r Aelod y byddaf yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf pan allaf wneud hynny.

Datblygiadau Seilwaith ar Ynys Môn
Infrastructure Developments on Ynys Môn

2. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am fudd economaidd datblygiadau seilwaith ar Ynys Môn? OAQ51522

2. Will the Cabinet Secretary make a statement on the economic benefits of infrastructure developments on Ynys Môn? OAQ51522

Diolch yn fawr iawn, Rhun ap Iorwerth.

Thank you very much, Rhun ap Iorwerth.

We are working with a range of project developers, as well as local stakeholders, including the Isle of Anglesey Council, to facilitate the delivery of a number of significant infrastructure projects that will benefit the island’s economy by providing opportunities for skilled employment and training. 

Rydym yn gweithio gydag amrywiaeth o ddatblygwyr prosiectau, yn ogystal â rhanddeiliaid lleol, gan gynnwys Cyngor Ynys Môn, i hwyluso'r broses o gyflawni nifer o brosiectau seilwaith sylweddol a fydd yn fuddiol i economi'r ynys drwy ddarparu cyfleoedd ar gyfer cyflogaeth sgìl uchel a hyfforddiant.

Diolch. Yn y ddadl brynhawn ddoe ar y cynllun morol, mi wnes i bwysleisio wrth eich cydweithwraig, yr Ysgrifennydd Cabinet dros yr amgylchedd, yr angen i sicrhau bod cyswllt trydan yn cael ei ddarparu ar fyrder i gynllun cyffrous Morlais—y porth arbrofi ynni llif llanw oddi ar arfordir gorllewin Ynys Môn. Mae'n bwysig ein bod ni'n gwneud yn fawr o bob cyfle mewn ynni adnewyddol er mwyn ein hamgylchedd ni, ond, a ydych chi, fel Ysgrifennydd Cabinet dros yr economi, hefyd yn gweld bod sicrhau'r seilwaith trydanol hwnnw, y cyswllt hwnnw i Morlais—rhywbeth y mae arian eisoes wedi cael ei neilltuo ar ei gyfer drwy Swyddfa Cyllid Ewropeaidd Cymru—yn rhywbeth y dylai'r Llywodraeth fod yn ceisio ei wireddu cyn gynted â phosibl er mwyn y budd economaidd mawr allai ddod i Ynys Môn a thu hwnt o wireddu potensial y parth arbrofi hwnnw? A wnewch chi roi ymrwymiad i chwarae eich rhan chi i sicrhau bod popeth yn cael ei wneud i gael y cysylltiad hwnnw yn ei le?  

Thank you. In the debate yesterday on the marine plan, I emphasised to your colleague, the Cabinet Secretary for the environment, the need to ensure that an electrical connection is developed urgently to develop the exciting Morlais scheme—the test zone for marine energy on the west coast of Anglesey. It’s important that we make the best of any opportunities with regard to renewable energy for our environment, but, as Cabinet Secretary for economy, do you see that ensuring that that electrical infrastructure, that connection to Morlais—for which funding has already been allocated through the Welsh European Funding Office—is something that the Government should be trying to implement as soon as possible to realise the economic benefit that could come to Ynys Môn and beyond in realising the potential of the test zone? Will you commit to playing your part in ensuring that everything is done to ensure that that connection is made?

Can I thank the Member again for his question? He makes a really important point and I'd support it wholeheartedly. WEFO are supporting the Morlais demonstration zone and gaining the consents that will attract marine energy developers. The Member highlights the support that has been attracted from Europe. It amounts to more than £4 million in funding. It's absolutely essential that this work is taken forward at speed. It also, I think, complements some other major investments that have taken place across Anglesey, not just concerning Wylfa Newydd, but also, within the enterprise zone, the master plan that is being refreshed for the port of Holyhead. I'm very pleased that we've been able to work with his party on the ports fund, which I know has been utilised by the port of Holyhead and by many other ports around the coast of Wales. 

A gaf fi ddiolch i'r Aelod unwaith eto am ei gwestiwn? Mae'n gwneud pwynt pwysig iawn, a buaswn yn ei gefnogi'n llwyr. Mae Swyddfa Cyllid Ewropeaidd Cymru yn cefnogi parth arddangos Morlais ac yn sicrhau'r cydsyniadau a fydd yn denu datblygwyr ynni'r môr. Noda'r Aelod y cymorth a gafwyd gan Ewrop. Mae'n fwy na £4 miliwn o gyllid. Mae'n gwbl hanfodol fod y gwaith hwn yn parhau ar unwaith. Credaf hefyd fod hyn yn ategu buddsoddiadau sylweddol eraill a wnaed ledled Ynys Môn, nid yn unig mewn perthynas ag Wylfa Newydd, ond hefyd, o fewn yr ardal fenter, yr uwchgynllun sy'n cael ei ddiweddaru ar gyfer porthladd Caergybi. Rwy'n falch iawn ein bod wedi gallu gweithio gyda'i blaid ar y gronfa borthladdoedd, sydd wedi cael ei defnyddio gan borthladd Caergybi a llawer o borthladdoedd eraill o amgylch arfordir Cymru.

As you will be aware, the north Wales growth bid from all councils and all partners was submitted early in our Assembly recess. Not only was it proposing measures to strengthen the economy in the north-east, but to spread that prosperity at last westwards. It includes proposals for investments to extend Parc Cefni in Llangefni, Parc Cybi in Holyhead and £50 million for the Holyhead port redevelopment, alongside, on the mainland, the Trawsfynydd centre for energy generation. The bid is asking both the UK and Welsh Governments to enter into negotiations with them early in this year on these and the other proposals. Can you, therefore, update us on how you propose to approach that and in what sort of timescales as we take this forward? Also, in so doing, how will you exploit the opportunities in these centres with Ireland, where, yesterday morning, I met Ieuan Wyn Jones, our former colleague and now the executive director of Menai Science Park, who told me the good news that they've already got 11 tenants ready to go in, but there's growing interest from Ireland in the current broader Brexit context? 

Fel y gwyddoch, cyflwynwyd cynnig twf gogledd Cymru gan yr holl gynghorau a'r holl bartneriaid yn gynnar yn ystod toriad y Cynulliad. Roedd yn cynnig mesurau nid yn unig er mwyn cryfhau'r economi yn y gogledd-ddwyrain, ond i ymestyn y ffyniant hwnnw o'r diwedd tua'r gorllewin. Mae'n cynnwys cynigion ar gyfer buddsoddiadau i ehangu Parc Cefni yn Llangefni, Parc Cybi yng Nghaergybi a £50 miliwn ar gyfer ailddatblygu porthladd Caergybi, ochr yn ochr â chanolfan cynhyrchu ynni Trawsfynydd ar y tir mawr. Mae'r cynnig yn gofyn i Lywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru gynnal trafodaethau â hwy yn gynnar eleni ar y cynigion hyn a chynigion eraill. A allwch chi, felly, roi'r wybodaeth ddiweddaraf inni ynglŷn â sut rydych yn bwriadu ymgymryd â hynny ac yn ôl pa fath o amserlenni wrth inni fwrw ymlaen â hyn? Hefyd, wrth wneud hynny, sut y byddwch yn hyrwyddo'r cyfleoedd yn y canolfannau hyn i Iwerddon, lle cyfarfûm fore ddoe ag Ieuan Wyn Jones, ein cyn-Aelod a chyfarwyddwr gweithredol Parc Gwyddoniaeth Menai bellach, a ddywedodd y newyddion da wrthyf fod ganddynt eisoes 11 o denantiaid yn barod i fynd i mewn, ond bod diddordeb cynyddol o Iwerddon yng nghyd-destun ehangach Brexit?

I think it's fair to say that Anglesey is home to some of the most exciting infrastructure projects anywhere in the UK in the coming years, and some of the biggest as well. It's essential that all partners—UK Government, Welsh Government, local authorities across north Wales—work together to maximise the opportunities for growth in terms of jobs, work experience and training for people who live on the island and in the immediate vicinity as well. For that reason, I'm keen to continue with constructive discussions with the UK Government and with local authorities. Indeed, I met with the leader of Anglesey council and the chief executive just before Christmas to discuss progress on Wylfa Newydd and the growth deal bid. It's my intention to take forward further discussions as part of the growth deal negotiations, and I think we stand on the cusp of producing a set of proposals with an overarching vision that could lead to significant growth in employment and wealth across north Wales, but that's not going to stop us making the right investments in the meantime. In particular, when it comes to roads, when it comes to preparing employment sites on Anglesey, I think it's essential that the money keeps flowing, and funding has already been made available to support a strategic employment site at Llangefni, and also another one at Penrhos in Holyhead. But, of course, that money comes from Europe—yet another reminder of how important European funding has been to many parts of Wales. 

Credaf ei bod yn deg dweud bod Ynys Môn yn gartref i rai o brosiectau seilwaith mwyaf cyffrous y DU dros y blynyddoedd i ddod, a rhai o'r mwyaf hefyd. Mae'n hollbwysig fod yr holl bartneriaid—Llywodraeth y DU, Llywodraeth Cymru, awdurdodau lleol ar draws gogledd Cymru—yn gweithio gyda'i gilydd i sicrhau'r cyfleoedd gorau posibl ar gyfer twf o ran swyddi, profiad gwaith a hyfforddiant i bobl sy'n byw ar yr ynys ac yn y cyffiniau hefyd. Am y rheswm hwnnw, rwy'n awyddus i barhau gyda'r trafodaethau adeiladol gyda Llywodraeth y DU a chydag awdurdodau lleol. Yn wir, cyfarfûm ag arweinydd cyngor Ynys Môn a'r prif weithredwr cyn y Nadolig i drafod cynnydd ar Wylfa Newydd a chynnig y fargen twf. Rwy'n bwriadu parhau â thrafodaethau pellach fel rhan o drafodaethau'r fargen twf, a chredaf ein bod ar fin cynhyrchu set o gynigion gyda gweledigaeth gyffredinol a allai arwain at dwf sylweddol o ran cyflogaeth a chyfoeth ar draws gogledd Cymru, ond nid yw hynny'n mynd i'n hatal rhag gwneud y buddsoddiadau cywir yn y cyfamser. Yn benodol, mewn perthynas â ffyrdd, mewn perthynas â pharatoi safleoedd cyflogaeth ar Ynys Môn, credaf ei bod yn hanfodol fod yr arian yn parhau i lifo, ac mae arian eisoes wedi'i ddarparu i gefnogi safle cyflogaeth strategol yn Llangefni, ac un arall ym Mhenrhos yng Nghaergybi. Ond wrth gwrs, daw'r arian hwnnw o Ewrop—enghraifft arall o ba mor bwysig y mae arian Ewropeaidd wedi bod i sawl rhan o Gymru.


Diolch, Llywydd, a blwyddyn newydd dda. 

Thank you, Presiding Officer, and a happy new year.

Cabinet Secretary, I'm impressed by the progress being made on the Menai Science Park, and I look forward to this great facility being open for business as soon as possible. Now, I do recall the techniums from the Assembly before last, where you built it but they didn't come. Can you reassure my constituents that this wonderful facility will indeed bring the business, jobs and innovation that it promises, and that it is actively being marketed in the relevant sectors?

Ysgrifennydd y Cabinet, rwy'n edmygu'r cynnydd sy'n cael ei wneud ar Barc Gwyddoniaeth Menai, ac rwy'n edrych ymlaen at weld y cyfleuster gwych hwn ar agor ac yn weithredol cyn gynted â phosibl. Nawr, rwy'n cofio'r canolfannau technium a sefydlwyd gan y Cynulliad cyn y diwethaf, ond ni ddenodd y busnes. A allwch roi sicrwydd i fy etholwyr y bydd y cyfleuster gwych hwn yn denu'r busnes, y swyddi a'r arloesedd y mae'n eu haddo, a'i fod yn cael ei farchnata yn weithredol yn y sectorau perthnasol?

Can I thank the Member for her question and welcome her to the Assembly Chamber? As somebody who lives not too far from myself, we last debated at Penley high school, I believe it was, in the election of 2015.

I must say that I've been incredibly impressed as well by the speed at which the Menai Science Park is being developed. It wasn't long ago that we cut the sod on that particular project, but that, together with other investments, such as the Advanced Manufacturing Institute on the other side of north Wales, are distinctly different from the techniums, in that they will bring together employers, training providers and education in a new way that makes sure that all development in terms of training and education provision is driven by employer needs, and that education and training are more responsive to what employers and investors require. 

A gaf fi ddiolch i'r Aelod am ei chwestiwn a'i chroesawu i Siambr y Cynulliad? Fel rhywun nad yw'n byw yn rhy bell oddi wrthyf, rwy'n credu mai'r tro diwethaf i ni ddadlau oedd yn Ysgol Maelor, yn ystod etholiad 2015.

Mae'n rhaid i mi ddweud fod cyflymder y gwaith o ddatblygu Parc Gwyddoniaeth Menai wedi creu argraff fawr arnaf innau hefyd. Nid oes llawer o amser ers inni dorri'r dywarchen gyntaf ar y prosiect, ond mae hwnnw, ynghyd â buddsoddiadau eraill, fel y Sefydliad Gweithgynhyrchu Uwch ar yr ochr arall i ogledd Cymru, yn hollol wahanol i'r canolfannau technium, gan y byddant yn dod â chyflogwyr, darparwyr hyfforddiant ac addysg at ei gilydd mewn ffordd newydd a fydd yn sicrhau bod yr holl ddatblygiad o ran darparu addysg a hyfforddiant yn cael ei lywio gan anghenion cyflogwyr, a bod addysg a hyfforddiant yn fwy ymatebol i'r hyn sydd ei angen ar gyflogwyr a buddsoddwyr.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau, a llefarydd Plaid Cymru, Adam Price. 

Questions now from the party spokespeople. Plaid Cymru spokesperson, Adam Price. 

Diolch yn fawr, Llywydd. Hoffwn ddychwelyd, os caf i, at fater cefnogaeth y Llywodraeth i'r diwydiant ffilm a theledu, sydd yn sector pwysig ac arwyddocaol i'n heconomi a'n diwylliant fel ei gilydd. Fis diwethaf, fe gadarnhaodd y Llywodraeth, mewn ymateb i gais rhyddid gwybodaeth, nad yw cwmni Pinewood bellach yn talu rhent nac yn denant yn stiwdio Gwynllŵg yr arwyddon nhw gytundeb rhent ar ei gyfer yn wreiddiol yn 2014. Mi wnaethoch chi, serch hynny, ein hysbysu ni bod Pinewood dal yn ymrwymedig i weithredu'r stiwdio o dan gytundeb rheolaeth, er nad yw manylion y cytundeb hynny yn y pau cyhoeddus. A ydym ni'n iawn felly i gymryd bod Pinewood yn talu Llywodraeth Cymru er mwyn cynnal stiwdio yng Nghymru, a nawr rydym ni'n eu talu nhw er mwyn cynnal stiwdio yng Nghymru? Ac o ystyried nad ydyn nhw'n talu rhent, nad ydyn nhw'n denant, nad ydyn nhw bellach ag unrhyw rôl o ran y gronfa buddsoddi cyfryngol, ai stiwdio Pinewood mewn enw yn unig yw hon bellach?

Thank you very much, Llywydd. I’d like to return, if I may, to the matter of the Government’s support to the film and television industry, which is a very important and significant sector of our economy and our culture. Last month, the Government confirmed in the freedom of information request that the Pinewood company no longer pays rent or is a tenant at the Wentloog studio that they signed a rental agreement for in 2014. However, you did inform us that Pinewood are still committed to operating a studio under the management agreement, even though the details of that agreement aren’t in the public domain. Is it right, then, to take from this that Pinewood was paying the Welsh Government to maintain a studio in Wales and that we are now paying them to maintain a studio in Wales? Considering that they’re not paying rent and that they are not a tenant either, and that they no longer have a role with regard to the investment fund, is it a Pinewood studio in name only?

Fe fyddaf i'n ateb y cwestiwn yma gan ei fod yn dod o fewn fy mhortffolio i ac fy mod wedi ateb ar y mater yma yn y gorffennol.

Mae'r newidiadau yma yn ein perthynas ni â Pinewood yn dilyn newidiadau masnachol o fewn strwythur Pinewood fel cwmni a'r cwmni sydd bellach yn gyfrifol am adnoddau Pinewood. Nid yw'n gywir i ddweud ein bod ni fel Llywodraeth yn talu i Pinewood, ond mae Pinewood wedi peidio â darparu gwasanaeth ar gyfer rheoli cyllid a chronfeydd trydydd parti. Hwnnw yw'r newid mwyaf sylweddol. Mae'r cytundeb y mae Llywodraeth Cymru wedi ei ailnegodi gyda Pinewood, o fewn y cydweithrediad, yn golygu bod Pinewood yn parhau i weithredu'r stiwdio ond nad ydy Pinewood yn hyrwyddo yn yr un ffordd ag yr oedden nhw o dan y cytundeb blaenorol. 

I will respond to this question as it falls within my portfolio and because I have answered on this matter in the past.

These changes in our relationship with Pinewood follow commercial changes within the structure of Pinewood as a company and the company that is now responsible for Pinewood’s facilities. It is not accurate to say that we as a Government are paying Pinewood, but Pinewood ceased to provide a service in terms of managing third party funds. That is the most significant change, and the agreement that the Welsh Government has renegotiated with Pinewood, within that collaborative framework, means that Pinewood continues to operate the studio but that Pinewood doesn’t promote as it did in the past under the previous contract.

Wel, rwyf wedi'm drysu'n llwyr gan yr ateb a dweud y gwir. Rwyf i'n deall bod y newid perchnogaeth ddigwyddodd gyda grŵp Pinewodd ddwy flynedd yn ôl, wrth gwrs, yn golygu eu bod nhw wedi tynnu mas o'r busnes o gynnig cyngor—hynny yw, y gwasanaethau cynghorol ynglŷn â buddsoddi. Mi oedd y Gweinidog newydd gyfeirio at hyn. Nid yw hynny'n esbonio pam nad ydyn nhw bellach yn talu rent nac yn denant ar gyfer y stiwdio. Nid yw hynny ddim ag unrhyw berthynas gyda'r cwestiwn yna. Os nad ydyn nhw'n talu rhent, hynny yw, sut maen nhw'n cynnal y stiwdio? A yw o dan ryw fath o reolaeth—y cytundeb rheolaeth rhyfedd yma nad ydym ni'n gallu holi ynglŷn â'i fanylion?

Mae'n rhaid i mi ofyn: a oedd yna broses caffael ar gyfer cytundeb rheolaeth ar gyfer y stiwdio yma yn unol â rheoliadau caffael cyhoeddus? Pam yr anwybyddwyd y cymal o ran isafswm o flynyddoedd o denantiaeth o bum mlynedd a oedd yn y cytundeb gwreiddiol? Pam cael cymal o'r math yna os rŷch chi jest yn mynd i'w anwybyddu fe?

A oedd ystyriaeth wedi cael ei rhoi i opsiynau eraill, fel yn stiwdio Bad Wolf, sydd yn cael ei rhentu trwy les trwy Screen Alliance Wales? Pam nad ystyriwyd opsiwn radical, os caf fi ddweud, o weithredu'r stiwdio yn uniongyrchol? Mae Elstree Studios yn cael eu rhedeg gan ac yn berchen i Gyngor Dosbarth Hertsmere. Os ydy cyngor dosbarth yn Hertfordshire yn gymwys i redeg stiwdio, pam nad yw ein Llywodraeth genedlaethol ni?

Well, I’m confused by that response, because I understand that the change of ownership that happened with the Pinewood group two years ago means that they have withdrawn from the business of providing advisory services with regard to investment, and the Minister referred to that. But that doesn’t explain why they no longer pay rent, nor why they are no longer a tenant for the studio. That has no connection to that particular question. So, if they’re not paying rent, how are they maintaining the studio? Is it under some kind of management agreement—this strange agreement that we can’t ask for details on?

So, I have to ask about the procurement process. Was there a procurement process for the management agreement for the studio? Did it happen in accordance with public procurement regulations? Why was the clause in terms of a minimum tenancy of five years, which was in the original agreement, ignored? Why would you have such a clause if you were just going to ignore it?

Was consideration given to other options, such as with the Bad Wolf studio, which is rented through a lease agreement with Screen Alliance for Wales? Why wasn’t a radical option considered, if I may say so, which is to run the studio directly? Elstree Studios are run and owned by Hertsmere Borough Council. Now, if a Hertfordshire council can run a studio, why can’t the Welsh Government?


Fel yr esboniais i pan atebais i gwestiwn ar hyn cyn y Nadolig, y mae amodau'r cytundeb gyda'r cwmni yn gyfrinachol i bwrpas masnachol. Ond fe fedraf i gadarnhau fod y berthynas gyda'r hyn yr oedd uned Pinewood yn parhau, ond nad ydy Pinewood bellach yn gweithredu'r rôl o reolaeth cronfeydd trydydd parti. Dyna'r sefyllfa fel ag y mae hi, ac y mae'r sefyllfa yna yn parhau yn yr un modd ar hyn o bryd.

As I explained in response to a question on this prior to Christmas, the terms of the agreement with the company are confidential for commercial reasons. But I can confirm that the relationship with what was the Pinewood unit continues, but that Pinewood no longer operates that role of third party fund management. That’s the situation as it stands, and that situation remains at present.

Mae'n flin gyda i, ond mae'n rhaid i mi ddweud wrth y Gweinidog nid yw'n ddigon da jest i ail-ddarllen sgript sydd wedi cael ei rhoi i chi yn y fath fodd. Mae hyn ar ben, wrth gwrs, y cwestiynau di-rif sydd wedi cael eu gosod, yn bennaf gan Suzy Davies. Nid ydym ni wedi cael atebion i'r rhan fwyaf ohonyn nhw. Rydym ni wedi gorfod—Suzy ac eraill wedi gorfod—defnyddio ceisiadau rhyddid gwybodaeth er mwyn canfod nad yw Pinewood bellach yn denant nac yn talu rhent. Rydw i'n deall bod yna bosibilrwydd y bydd yna bwyllgor o'r Senedd yn dechrau ymchwiliad i'r mater yma. Byddwn ni'n croesawu hynny, ac rydw i wedi gofyn i'r archwilydd gwneud hynny. Ond onid yw'n wir, oherwydd pwysigrwydd deuol y sector yma, nid yn unig, fel rwyf yn ei ddweud, o ran ein heconomi ni, ond o ran ein diwylliant ni, nad yw'n dderbyniol i gelu tu ôl i'r esgus yma o gyfrinachedd masnachol? Mae'n sector rhy bwysig, a dweud y gwir, i chi, fel Gweinidog, wrthod ateb cwestiynau a rhoi tryloywedd angenrheidiol i ni yn fath fodd.

Well, I’m sorry, but I have to say to the Minister that it isn’t good enough just to reread a script that has been given to you. This follows numerous questions that have been asked, mainly by Suzy Davies, and we haven’t received answers to the majority of those questions. Suzy and others have had to use freedom of information requests in order to find out that Pinewood is no longer a tenant and nor is it paying rent. I understand that there is a possibility that there will be a Senedd committee looking into this. We would welcome that, and I have asked the auditor to do so. But is it not true that, because of the dual importance of this sector, not only because of the economy, but because of our culture, it is unacceptable to hide behind this excuse of commercial confidentiality? It’s too important a sector for you, Minister, to refuse to answer questions and to give vital transparency to us in this way.

Nid ydw i'n gwrthod ateb cwestiynau. Rydw i wedi cynnig cyfarfod i Suzy Davies i drafod y mater hwn a rydw i'n gobeithio y gallwn ni drefnu i wneud hynny'n fuan. Ac, oherwydd ei ddiddordeb ysol yn y pwnc hwn, mae'n bleser gen i i wahodd Adam Price hefyd i'r un cyfarfod neu i gyfarfod arall.

I am not refusing to answer questions. I have offered to meet with Suzy Davies to discuss this issue, and I do hope that we can arrange that meeting before too long. Given his great interest in this issue, I’m happy to invite Adam Price to the same meeting or to another meeting.

Mae eisiau i ddynesyddion Cymru glywed yr atebion yma.

The citizens of Wales need to hear those answers.

Llefarydd y Ceidwadwyr, Russell George.

Welsh Conservative Spokesperson, Russell George.

Diolch, Llywydd. Happy new year, Cabinet Secretary. Over the Christmas recess, part of my bedtime reading was your economic action plan—[Interruption.] I did plenty of other exciting things as well. But what struck me was not what was in it, but what was not in it. So, I would like to touch on a few of those items today.

Now, earnings in Wales are the lowest in the whole of the UK. Gross weekly earnings for full-time employees in Wales stand at £498. That's 10 per cent lower than the UK as a whole. Now not only is Wales stuck at the bottom of the earnings pile, but the gap between Wales and other parts of the UK has significantly increased over the past two decades. So, 20 years ago, a Welsh and Scottish worker took home identical pay packets. Today, a Welsh pay packet contains £498 and a Scottish pay packet contains £547. So, a critical focus of any new action plan, in my view, should be about raising wages across Wales. So, can I ask: why doesn't the new economic strategy contain any targets for raising wages across Wales?

Diolch, Lywydd. Blwyddyn newydd dda, Ysgrifennydd y Cabinet. Dros doriad y Nadolig, bûm yn darllen eich cynllun gweithredu economaidd gyda'r nos—[Torri ar draws.] Gwneuthum lawer o bethau cyffrous eraill hefyd. Ond nid yr hyn a oedd ynddo a'm synnodd, ond yr hyn nad oedd ynddo. Felly, hoffwn siarad am rai o'r eitemau hynny heddiw.

Nawr, mae enillion yng Nghymru yn is na gweddill y DU. Mae enillion wythnosol gros i weithwyr llawn amser yng Nghymru yn £498. Mae hynny 10 y cant yn is nag yn y DU yn ei chyfanrwydd. Nawr, nid yn unig fod Cymru ar waelod y pentwr o ran cyflogau, ond mae'r bwlch rhwng Cymru a rhannau eraill o'r DU wedi lledu'n sylweddol dros y ddau ddegawd diwethaf. Felly, 20 mlynedd yn ôl, roedd gweithwyr yng Nghymru a'r Alban yn ennill yr un pecynnau cyflog. Heddiw, mae pecyn cyflog yng Nghymru yn cynnwys £498 a phecyn cyflog yn yr Alban yn cynnwys £547. Felly, yn fy marn i, dylai ffocws allweddol unrhyw gynllun gweithredu newydd ymwneud â chodi cyflogau ledled Cymru. Felly, a gaf fi ofyn: pam nad yw'r strategaeth economaidd newydd yn cynnwys unrhyw dargedau ar gyfer codi cyflogau ledled Cymru?


Can I wish the Member a very happy new year, and say how pleased I am that my gift to him arrived safely and in time for him to read it over Christmas? [Laughter.] Look, let's just look at the facts concerning average full-time earnings. You're right, £484.40 a week is the average, but, between 2012 and 2017, that average increased by 10.1 per cent, compared to the average across the UK, which was just 8.8 per cent. And therefore the gap has been closing, as a consequence of interventions by this Government. 

It is true that, historically, the gap in wages between us and many other parts of the UK was smaller, but that was at a time when far more people were employed in higher paid jobs in, for example, the steel industry. Consequent to the de-industrialisation, without the safety net in the 1980s, those quality jobs—well-paid, secure jobs—were replaced by jobs that were often temporary and poorly paid. Unemployment rates rose through the roof. Employment today, the employment rate, has increased more quickly in Wales than in the UK throughout the period of devolution. It has increased by 6.5 per cent, compared to 3.1 per cent, and unemployment has decreased more quickly in Wales than in the UK as a whole as well during devolution.

So, I think, if you look at our recent record, if you look at the record of this and the previous Labour Government in Wales, you'll see that, in terms of earnings, we're heading in the right direction and in terms of employment, again, in the right direction. Unemployment is down and it's heading in the right direction, but the big challenge that our economy faces—. And I don't think that the Member would disagree with this, because the Secretary of State at the Department for Business, Energy and Industrial Strategy I'm sure agrees that productivity is the big challenge that we face as a country. And, in order to improve productivity, we need to improve skills levels. Once we've improved skills levels, the availability of high-quality work, then we will see a significant increase in average earnings and we will see that gap continue to close.

A gaf fi ddymuno blwyddyn newydd dda i'r Aelod, a dweud pa mor falch wyf fi fod fy anrheg iddo wedi cyrraedd yn ddiogel ac mewn da bryd iddo ei ddarllen dros y Nadolig? [Chwerthin.] Edrychwch, gadewch i ni edrych ar y ffeithiau mewn perthynas ag enillion amser llawn cyfartalog. Rydych yn llygad eich lle, £484.40 yr wythnos yw'r cyfartaledd, ond rhwng 2012 a 2017, cynyddodd y cyfartaledd hwnnw 10.1 y cant, o gymharu â'r cyfartaledd ledled y DU, sef 8.8 y cant yn unig. Ac felly mae'r bwlch wedi bod yn cau, o ganlyniad i ymyriadau gan y Llywodraeth hon.

Mae'n wir, yn hanesyddol, fod y bwlch cyflog rhyngom ni a llawer o rannau eraill o'r DU yn llai, ond roedd hynny mewn cyfnod pan oedd mwy o lawer o bobl yn cael eu cyflogi mewn swyddi â chyflogau uwch, er enghraifft, yn y diwydiant dur. O ganlyniad i'r broses ddad-ddiwydiannu, heb y rhwyd ddiogelwch yn y 1980au, cafodd y swyddi da hynny—swyddi diogel â chyflogau da—eu disodli gan swyddi a oedd yn aml yn swyddi dros dro â chyflogau isel. Cododd cyfraddau diweithdra i'r entrychion. Mae cyflogaeth heddiw, y gyfradd cyflogaeth, wedi cynyddu yn gyflymach yng Nghymru nag yn y DU drwy gydol y cyfnod ers datganoli. Mae wedi cynyddu 6.5 y cant, o gymharu â 3.1 y cant, ac mae diweithdra hefyd wedi lleihau yn gyflymach yng Nghymru nag yn y DU yn ei chyfanrwydd yn ystod y cyfnod ers datganoli.

Felly, os edrychwch ar ein hanes diweddar, os edrychwch ar hanes y Llywodraeth Lafur hon a'r un flaenorol yng Nghymru, rwy'n credu y gwelwch, o ran enillion, ein bod yn mynd i'r cyfeiriad cywir, ac o ran cyflogaeth eto, i'r cyfeiriad cywir. Mae diweithdra'n is ac yn mynd i'r cyfeiriad iawn, ond yr her fawr sy'n wynebu ein heconomi—. Ac ni chredaf y byddai'r Aelod yn anghytuno â hyn, gan fy mod yn sicr fod yr Ysgrifennydd Gwladol yn yr Adran Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol yn cytuno mai cynhyrchiant yw'r her fawr sy'n ein hwynebu fel gwlad. Ac er mwyn gwella cynhyrchiant, mae angen inni wella lefelau sgiliau. Ar ôl inni wella lefelau sgiliau, argaeledd gwaith o ansawdd uchel, byddwn yn gweld cynnydd sylweddol yn yr enillion cyfartalog a byddwn yn gweld y bwlch hwnnw'n parhau i gau.

Thank you, Cabinet Secretary, for your answer. Of course, my question was why there wasn't anything mentioned, and no targets mentioned, in the economic action plan. 

I've got here a copy of the PricewaterhouseCoopers report from last year—another item on my Christmas reading list. Now, this states that a huge number of jobs are at immediate risk due to automation. This, of course, makes Wales particularly vulnerable because two of our largest areas are heavily reliant here in Wales on retail and manufacturing—an area that is, of course, at a high risk of automation. Now, equipping Wales to cope with the opportunities that exist, as well as the challenges of automation over the next 10 years, I think is critical to support the Welsh economy, and I think we should be taking advantage of this with new technology and to protect Welsh jobs. 

But can I ask why doesn't the economic action plan contain any effective target-led strategy whatsoever to ensure that the Welsh economy takes full advantage of opportunities presented by automation, and why doesn't it contain any targets whatsoever for protecting Welsh jobs from the challenges of technological innovation?

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Wrth gwrs, fy nghwestiwn oedd pam na chafodd unrhyw beth ei grybwyll, pam na chafodd unrhyw dargedau eu crybwyll, yn y cynllun gweithredu economaidd.

Yma, mae gennyf gopi o adroddiad a gynhyrchwyd gan PricewaterhouseCoopers y llynedd—eitem arall ar fy rhestr ddarllen dros y Nadolig. Nawr, noda hwn fod nifer enfawr o swyddi mewn perygl uniongyrchol o ganlyniad i awtomatiaeth. Golyga hyn, wrth gwrs, fod Cymru'n arbennig o agored i niwed gan fod dwy o'n hardaloedd mwyaf yma yng Nghymru yn ddibynnol iawn ar fanwerthu a gweithgynhyrchu—maes sydd, wrth gwrs, mewn perygl mawr o ganlyniad i awtomatiaeth. Nawr, credaf fod sicrhau bod Cymru yn barod i ymdopi â'r cyfleoedd sydd ar gael, yn ogystal â heriau awtomatiaeth dros y 10 mlynedd nesaf, yn hanfodol i gefnogi economi Cymru, a chredaf y dylem geisio manteisio ar hyn gyda thechnoleg newydd a diogelu swyddi yng Nghymru.

Ond a gaf fi ofyn pam nad yw'r cynllun gweithredu economaidd yn cynnwys unrhyw strategaeth effeithiol a arweinir gan dargedau er mwyn sicrhau bod economi Cymru yn manteisio i'r eithaf ar y cyfleoedd y mae awtomatiaeth yn eu cynnig, a pham nad yw'n cynnwys unrhyw dargedau o gwbl ar gyfer diogelu swyddi Cymru rhag heriau arloesedd technolegol?

First of all, the action plan does contain—right at its heart is the economic contract and then the subsequent calls to action, the economic contract being the front door—get through that and then through the prism of the calls to action and you'll be able to draw down support that aligns with the main causes or the main factors that influence improvement in productivity. One of those is futureproofing a business in terms of the threat and opportunities of automation and in modern ways of working. So, the action plan does have, at its heart, a desire to make sure that businesses are futureproofed and to make sure that we are embracing and taking full advantage of industry 4.0.

I'll just go back to the targets question again, actually, because the Member's right, I decided not to include those specific targets that he outlined in his first question, the reason being that, often, when targets are set, it becomes an obsession to chase targets. And, insofar as earnings are concerned, what you can do is grow the economy in one part of a country or two parts of a country and make sure that the rich become richer and then close the gap, but what you're not doing is closing the level of inequality between the richest and the poorest. I prefer, through the interventions that we've outlined—regional working, a focus on high-quality secure employment—. I think it's absolutely essential that we go on improving the levels of wealth in Wales, whilst also reducing levels of inequality across the country.

Yn gyntaf, mae'r cynllun gweithredu yn cynnwys—yn ganolog iddo mae'r contract economaidd ac yna'r galw dilynol am weithredu, gyda'r contract economaidd yn ddrws blaen—ewch drwy hwnnw ac yna drwy brism y galw am weithredu a bydd modd i chi fanteisio ar gefnogaeth sy'n cydweddu â'r prif achosion neu'r prif ffactorau sy'n dylanwadu ar welliannau o ran cynhyrchiant. Un o'r rheini yw diogelu busnes at y dyfodol o ran bygythiad a chyfleoedd awtomatiaeth ac o ran ffyrdd modern o weithio. Felly, yn ganolog i'r cynllun gweithredu, ceir dyhead i sicrhau bod busnesau yn cael eu diogelu at y dyfodol ac i sicrhau ein bod yn croesawu ac yn manteisio i'r eithaf ar ddiwydiant 4.0.

Cyfeiriaf yn ôl at y cwestiwn ynglŷn â thargedau eto, oherwydd mewn gwirionedd mae'r Aelod yn llygad ei le, penderfynais beidio â chynnwys y targedau penodol hynny a amlinellodd yn ei gwestiwn cyntaf, oherwydd yn aml, pan osodir targedau, daw cyrraedd y targedau'n obsesiwn. Ac o ran enillion, yr hyn y gallwch ei wneud yw tyfu economi mewn un rhan o wlad neu ddwy ran o wlad a sicrhau bod y cyfoethog yn mynd yn gyfoethocach wedyn cau'r bwlch, ond yr hyn nad ydych yn ei wneud yw cau lefel yr anghydraddoldeb rhwng y cyfoethocaf a'r tlotaf. Mae'n well gennyf, drwy'r ymyriadau a amlinellwyd gennym—gweithio rhanbarthol, canolbwyntio ar sicrhau cyflogaeth ddiogel o ansawdd uchel—. Credaf ei bod yn gwbl hanfodol ein bod yn parhau i wella lefelau cyfoeth yng Nghymru, yn ogystal â lleihau'r lefelau o anghydraddoldeb ledled y wlad.


Well, I appreciate your answer, but, of course, targets help us as Members in this Chamber to scrutinise the Government's plans, and, without targets, it makes our job, of course, more challenging. Now, the final part of what I want to raise is regarding procurement. Procurement is, of course, a key part, a key tool that can be used by the Government to support growth across the Welsh economy in the long term. The Welsh Government's track record, I would say, on public procurement to support Welsh businesses, I think, is extremely poor. Now, from the end of last year, I've got here the Wales Audit Office report 'Public Procurement in Wales'. What this report clearly states is that, in Wales, they found that there is clear scope for improvement in how authorities procure services at a national level. So, can I ask why does the economic plan contain so little effective detail on reforming public procurement practices across Wales at Government level? It does seem that the new economic action plan represents a big missed opportunity, I think, to reform procurement across Wales in order that we can support businesses and better support public procurement.

Wel, rwy'n gwerthfawrogi eich ateb, ond wrth gwrs, mae'r targedau yn ein cynorthwyo ni fel Aelodau yn y Siambr hon i graffu ar gynlluniau'r Llywodraeth, a heb dargedau, mae'n gwneud ein gwaith ni, wrth gwrs, yn anos. Nawr, mae rhan olaf yr hyn rwyf am ei godi yn ymwneud â chaffael. Mae caffael, wrth gwrs, yn rhan allweddol, yn arf allweddol y gall y Llywodraeth ei ddefnyddio i gefnogi twf ar draws economi Cymru yn y tymor hir. Credaf fod hanes blaenorol Llywodraeth Cymru, o ran caffael cyhoeddus i gefnogi busnesau Cymru, yn arbennig o wael. Nawr, mae gennyf gopi yma o adroddiad Swyddfa Archwilio Cymru o ddiwedd y llynedd, 'Caffael Cyhoeddus yng Nghymru'. Mae'r adroddiad yn dweud yn glir eu bod wedi canfod yng Nghymru fod yna le amlwg i wella o ran y modd y mae awdurdodau'n caffael gwasanaethau ar lefel genedlaethol. Felly, a gaf fi ofyn pam fod y cynllun economaidd yn cynnwys cyn lleied o fanylion effeithiol ar ddiwygio arferion caffael cyhoeddus ledled Cymru ar lefel y Llywodraeth? Ymddengys bod y cynllun gweithredu economaidd newydd yn gyfle da a gollwyd, yn fy marn i, i ddiwygio caffael ledled Cymru fel y gallwn gefnogi busnesau a chefnogi caffael cyhoeddus yn well.

I think the Member, if he rereads it, will find that—it's possibly on page 18. It might not be, but I think it's on page 18 where we talk about disaggregating major contracts, and that's particularly important for smaller businesses. What we've found, in particular with regard to the construction sector, is that there's been a significant increase in Welsh-based companies that are able to win publicly procured contracts in Wales. But what we wish to do is enable more companies, especially smaller and medium-sized enterprises, to win parts of major contracts that, at the moment, only the big companies—often English-based, or even further afield—are able to bid for, because of capacity or expertise issues. The economic action plan deals with that question directly. It may not be on page 18, I can't remember exactly whether it is, but it does specifically reference the need to disaggregate components of major infrastructure projects so that we can give more work to Welsh-based firms and drive up the value of the Welsh public pound.

Credaf y byddai'r Aelod, pe bai'n ei ailddarllen, yn gweld bod—mae ar dudalen 18, o bosibl. Efallai nad yw, ond credaf ein bod yn sôn ar dudalen 18 am ddadgyfuno contractau mawr, ac mae hynny'n arbennig o bwysig ar gyfer busnesau llai o faint. Yn enwedig o ran y sector adeiladu, gwelsom gynnydd sylweddol yn nifer y cwmnïau yng Nghymru sy'n gallu ennill contractau drwy gaffael cyhoeddus yng Nghymru. Ond rydym yn dymuno galluogi mwy o gwmnïau, yn enwedig mentrau llai a chanolig eu maint, i ennill rhannau o gontractau mawr nad oes neb ond y cwmnïau mawr yn unig, ar hyn o bryd—cwmnïau o Loegr yn aml, neu hyd yn oed ymhellach i ffwrdd—yn gallu cynnig amdanynt, oherwydd materion yn ymwneud â chapasiti neu arbenigedd. Mae'r cynllun gweithredu economaidd yn ymdrin â'r cwestiwn hwnnw yn uniongyrchol. Efallai nad yw ar dudalen 18, ni allaf gofio ble yn iawn, ond mae'n cyfeirio'n benodol at yr angen i ddadgyfuno cydrannau prosiectau seilwaith mawr fel y gallwn roi mwy o waith i gwmnïau yng Nghymru a chodi gwerth y bunt gyhoeddus yng Nghymru.

Llefarydd UKIP, David Rowlands.

UKIP spokesperson, David Rowlands.

Diolch, Llywydd. Can I take this, my first opportunity, to wish you, the Cabinet Secretary and the rest of the Members of this Assembly a happy new year? Blwyddyn newydd dda.

Cabinet Secretary, local authorities, businesses and the charitable sector are making very real efforts to address the challenges facing Wales, but the progress that many would like to see is minimal and, in some cases, such as child poverty, we are going backwards. When are we likely to see our economic strategies provide results that will give hope to the poorest communities of Wales?

Diolch, Lywydd. A gaf fi gymryd fy nghyfle cyntaf i ddymuno blwyddyn newydd dda i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, a gweddill Aelodau'r Cynulliad hwn? Blwyddyn newydd dda.

Ysgrifennydd y Cabinet, mae awdurdodau lleol, busnesau a'r sector elusennol yn gwneud ymdrechion gwirioneddol i fynd i'r afael â'r heriau sy'n wynebu Cymru, ond mae'r cynnydd yr hoffai llawer ei weld yn fach iawn, ac mewn rhai achosion, megis tlodi plant, rydym yn mynd tuag yn ôl. Pryd rydym yn debygol o weld ein strategaethau economaidd yn sicrhau canlyniadau a fydd yn rhoi gobaith i gymunedau tlotaf Cymru?

In many respects, as I outlined to Russell George, the approach that's been taken by this Government and that was taken by the previous Government has already led to a record level of low unemployment, record levels of employment, record low levels of inactivity, but what we need to do is make sure that more people get into work so that they're not caught in a poverty trap, a poverty trap that's been made worse through, what, eight years now of austerity measures. The path into work is the best pathway out of poverty, and our objective is to make sure that we don't just create more jobs for people who are out of work, we create more high-quality jobs. But, of course, on top of that, in order for people to access those jobs, we need to tear down other barriers, barriers concerning childcare and a lack of appropriate transport to get people to and from work. But through one of the most ambitious childcare offers anywhere in Europe, and through reforms to local public bus services and the new rail franchise, I'm confident that we can address those two big barriers to getting people into work and staying in work.

Mewn sawl ffordd, fel yr amlinellais wrth Russell George, mae'r dull o weithredu a fabwysiadwyd gan y Llywodraeth hon ac a fabwysiadwyd gan y Llywodraeth flaenorol eisoes wedi arwain at y lefel isaf erioed o ddiweithdra, y lefelau uchaf erioed o gyflogaeth, y lefelau isaf erioed o anweithgarwch, ond yr hyn y mae angen inni ei wneud yw sicrhau bod mwy o bobl yn cael gwaith fel nad ydynt yn cael eu dal mewn magl tlodi, magl tlodi a wnaed yn waeth drwy, faint, wyth mlynedd erbyn hyn o fesurau cyni. Y llwybr i mewn i waith yw'r llwybr gorau allan o dlodi, a'n nod yw sicrhau nad ydym ond yn creu mwy o swyddi i bobl sydd allan o waith yn unig, ond ein bod yn creu mwy o swyddi o ansawdd uchel. Ond wrth gwrs, yn ychwanegol at hynny, er mwyn i bobl gael mynediad at y swyddi hynny, mae angen inni ddymchwel y rhwystrau eraill, rhwystrau sy'n ymwneud â gofal plant a diffyg trafnidiaeth briodol i gludo pobl i ac o'r gwaith. Ond drwy un o'r cynigion gofal plant mwyaf uchelgeisiol yn Ewrop, a thrwy ddiwygiadau i wasanaethau bysiau cyhoeddus lleol a'r fasnachfraint rheilffyrdd newydd, rwy'n hyderus y gallwn fynd i'r afael â'r ddau rwystr mawr hynny i sicrhau bod pobl yn cael gwaith ac yn aros mewn gwaith.

Well, once again, I thank the Cabinet Secretary for his reply, but I have to say that I think the time has ended where we can keep on blaming austerity in Wales for our lack of progress. Once again, after 17 years, the people of Wales are facing another promise of jam tomorrow. The First Minister said, prior to the 2016 Assembly elections, that 'we started the job five years ago, and I need another five years to finish it.' At the next election, in 2021, Labour will have been in power for 23 years. Will the First Minister's promises have been kept, or will we continue on the race to the bottom of all economic indicators?

Wel, unwaith eto, diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ateb, ond mae'n rhaid i mi ddweud fy mod yn credu bod yr amser lle gallwn barhau i feio cyni yng Nghymru am ein diffyg cynnydd wedi dod i ben. Unwaith eto, ar ôl 17 mlynedd, mae pobl Cymru yn wynebu addewid arall o bethau gwych  ddod. Dywedodd y Prif Weinidog, cyn etholiadau'r Cynulliad yn 2016, ei fod 'wedi dechrau'r gwaith bum mlynedd yn ôl, ac mae arnaf angen pum mlynedd i'w orffen.' Yn yr etholiad nesaf, yn 2021, bydd y Blaid Lafur wedi bod mewn grym ers 23 o flynyddoedd. A fydd addewidion y Prif Weinidog wedi cael eu cadw, neu a fyddwn yn dal i fod mewn ras at waelod pob un o'r dangosyddion economaidd?

Well, we should start talking up Wales and the Welsh economy, particularly in those areas where we're appreciating significant success. The Member who represents north Wales, next to David Rowlands, is laughing at this, but the Member lives in a county where we have record levels of employment, where the GVA of the county is higher than virtually any other county in Wales, and is near the average for the north, and rising, where we have invested in companies recently, such as Hotpack, where we've worked with the likes of Tata steel, where we've worked continually with Airbus and other major employers to maximise employment opportunities and to create new, high-quality jobs. We will continue to do that in the coming years, and we will drive up opportunities for employment in higher value industries and the industries of tomorrow, utilising the economic action plan as the basis for creating a new economy based on new and emerging technologies and green growth.

Wel, dylem ddechrau canu clodydd Cymru ac economi Cymru, yn enwedig yn y meysydd hynny lle rydym yn cael cryn lwyddiant. Mae'r Aelod sy'n cynrychioli gogledd Cymru, wrth ymyl David Rowlands, yn chwerthin ar hyn, ond mae'r Aelod yn byw mewn sir lle mae gennym y lefelau uchaf erioed o gyflogaeth, lle mae gwerth ychwanegol gros y sir yn uwch nag unrhyw sir arall yng Nghymru fwy neu lai, ac yn agos at y cyfartaledd ar gyfer y gogledd, ac yn codi, lle rydym wedi buddsoddi mewn cwmnïau yn ddiweddar, megis Hotpack, lle rydym wedi gweithio gyda chwmnïau fel Tata Steel, lle rydym wedi gweithio'n barhaus gydag Airbus a chyflogwyr pwysig eraill i sicrhau cymaint â phosibl o gyfleoedd cyflogaeth ac i greu swyddi newydd o ansawdd uchel. Byddwn yn parhau i wneud hynny dros y blynyddoedd nesaf, a byddwn yn hybu cyfleoedd cyflogaeth mewn diwydiannau gwerth uwch a diwydiannau yfory, gan ddefnyddio'r cynllun gweithredu economaidd fel sail ar gyfer creu economi newydd ar sail technolegau newydd, technolegau sy'n datblygu a thwf gwyrdd.


Again, I thank the Cabinet Secretary, and I do share, to a certain extent, your belief that perhaps things may be changing, but things do not all go well, particularly for the poorest in our society. The burden on the taxpayer in 2018 is likely to increase. The Welsh Government's rents policy will increase social housing itself by £200 per two-bedroomed home. And likewise, the modest increase predicted in UK unemployment is unlikely to boost those parts of Wales where unemployment stands well above the UK average. Nor is it likely to help the 13.1 per cent of young adults out of work. It's predicted that inflation will wipe out any real-term earnings growth, and that relative poverty could well rise to 27 per cent for people of all ages, and to around 40 per cent for children, as people's standard of living is squeezed further. I ask the Cabinet Secretary: is this the Wales we want? And are you confident your economic policies are going to alleviate these hardships in both the short and the long term?

Unwaith eto, diolch i Ysgrifennydd y Cabinet, ac rwy'n rhannu, i ryw raddau, eich cred efallai fod pethau'n newid, ond nid yw popeth yn mynd yn dda, yn enwedig i'r bobl dlotaf yn ein cymdeithas. Mae'r baich ar y trethdalwr yn 2018 yn debygol o gynyddu. Bydd polisi rhenti Llywodraeth Cymru yn gweld cynnydd o £200 ar dai cymdeithasol ar gyfer pob cartref dwy ystafell wely. Ac yn yr un modd, nid yw'r cynnydd cymedrol a ragwelir mewn diweithdra yn y DU yn debygol o hybu'r rhannau hynny o Gymru lle mae diweithdra ymhell uwchlaw cyfartaledd y DU. Ac nid yw'n debygol ychwaith o gynorthwyo'r 13.1 y cant o oedolion ifanc di-waith. Rhagwelir y bydd chwyddiant yn gwneud unrhyw gynnydd mewn enillion yn ddiystyr mewn termau real, ac y gallai tlodi cymharol yn hawdd godi i 27 y cant ar gyfer pobl o bob oed, ac i oddeutu 40 y cant mewn perthynas â phlant, wrth i safonau byw pobl ddod o dan bwysau pellach. Gofynnaf i Ysgrifennydd y Cabinet: ai hon yw'r Gymru rydym yn dymuno'i chael? Ac a ydych yn hyderus y bydd eich polisïau economaidd yn lliniaru'r caledi hwn yn y tymor byr a'r tymor hir?

I can tell the Member that the Wales that we want, I think, is a Wales where nobody is left behind. The Member highlighted the challenge that many younger people have faced in recent years in accessing jobs. The Member wasn't a Member of the previous Assembly, where we took forward Jobs Growth Wales, but that is a particular programme that has led to 17,000 young people in Wales having an opportunity to work, to gain the skills and the experience to stay in work. And as a consequence, I believe it's more than 70 per cent who have gone on to secure full-time employment or further training that subsequently has led them into full-time, secure work. It's absolutely imperative that we go on supporting projects such as Jobs Growth Wales and the emerging employability plan to ensure that young people, and, indeed, people who are currently in work, can access higher quality jobs. But it's also worth pointing out that Wales is amongst very few nations that have a strong vision for fair work, for a country where the proper, decent living wage is adopted by employers, where trade unions are recognised, where people can expect a fair day's pay for a fair day's work, and where people can expect dignity and respect in the workplace.

Gallaf ddweud wrth yr Aelod mai'r Gymru rydym yn dymuno'i chael, rwy'n credu, yw Cymru lle na adewir unrhyw un ar ôl. Tynnodd yr Aelod sylw at yr her sydd wedi wynebu llawer o bobl iau dros y blynyddoedd diwethaf mewn perthynas â chael mynediad at swyddi. Nid oedd yr Aelod yn Aelod o'r Cynulliad blaenorol, lle rhoddwyd Twf Swyddi Cymru ar waith gennym, ond mae honno'n raglen benodol sydd wedi arwain at roi cyfle i 17,000 o bobl ifanc yng Nghymru weithio, ac ennill y sgiliau a'r profiad i aros mewn gwaith. Ac o ganlyniad i hynny, credaf fod dros 70 y cant wedi mynd ymlaen i gael cyflogaeth amser llawn neu hyfforddiant pellach sydd wedi arwain at swyddi amser llawn, diogel. Mae'n gwbl hanfodol ein bod yn parhau i gefnogi prosiectau megis Twf Swyddi Cymru a'r cynllun cyflogadwyedd newydd i sicrhau y gall pobl ifanc, ac yn wir, pobl sydd mewn gwaith eisoes, gael mynediad at swyddi o ansawdd uwch. Ond dylid nodi hefyd fod Cymru yn un o ychydig iawn o wledydd sydd â gweledigaeth gref o waith teg, o wlad lle mae cyflogwyr yn mabwysiadu cyflog byw addas a phriodol, lle caiff undebau llafur eu cydnabod, lle gall pobl ddisgwyl cyflog teg am eu gwaith, a lle gall pobl ddisgwyl urddas a pharch yn y gweithle.

Stormydd y Gaeaf
Winter Storms

3. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am effaith stormydd y gaeaf ar y rhwydweithiau ffyrdd? OAQ51504

3. Will the Cabinet Secretary make a statement on the impact of winter storms on the road networks? OAQ51504

Yes. Over the winter period, several sections of trunk road network had temporary restrictions placed on them, or were closed due to high winds or flooding. Heavy snowfall also brought disruption to a number of routes during the weekend of 9 and 10 December, but every effort was made to respond to such incidents quickly.

Gwnaf. Dros y gaeaf, gosodwyd cyfyngiadau dros dro ar sawl rhan o'r rhwydwaith cefnffyrdd, neu cawsant eu cau oherwydd gwyntoedd cryfion neu lifogydd. Cafwyd problemau teithio hefyd o ganlyniad i eira trwm ar nifer o ffyrdd yn ystod penwythnos 9 a 10 Rhagfyr, ond gwnaed pob ymdrech i ymateb yn gyflym i ddigwyddiadau o'r fath.

Cabinet Secretary, you'll be aware that congestion costs Welsh drivers £1.5 billion a year. INRIX, the leading international provider of real-time traffic information, has calculated the economic cost of congestion at an average of £939 per driver per year. Added to that, a number of crashes, caused by the winter weather, have seen closures and delays on the A5, A483 and A55 last week. As regards traffic flow on the A55 in north Wales, and the recent network resilience Welsh transport appraisal guidance stage 1 report, when will you be implementing the identified low-risk and quick wins that are mentioned within that report?

Ysgrifennydd y Cabinet, fe fyddwch yn ymwybodol fod tagfeydd yn costio £1.5 biliwn y flwyddyn i yrwyr Cymru. Mae INRIX, y prif ddarparwr gwybodaeth traffig amser real drwy'r byd, wedi cyfrifo bod cost economaidd tagfeydd yn cyfateb i gyfartaledd o £939 y gyrrwr y flwyddyn. Yn ychwanegol at hynny, mae nifer o ddamweiniau, a achoswyd gan dywydd y gaeaf, wedi arwain at gau ffyrdd ac oedi ar yr A5, yr A483 a'r A55 yr wythnos diwethaf. O ran llif y traffig ar yr A55 yng ngogledd Cymru, ac adroddiad cam 1 diweddar arweiniad arfarnu trafnidiaeth Cymru ar gydnerthedd y rhwydwaith, pryd y byddwch yn rhoi'r atebion risg isel a chyflym a grybwyllwyd yn yr adroddiad hwnnw ar waith?

The A55 resilience study, which I commissioned, identifies many quick wins that can be delivered in the coming financial year. It is my intention to roll out those quick wins as soon as possible. We believe that most of them can be delivered in the space of six months. But, I have to say that, last week—as I live very close to the area where the A5/A483 was closed temporarily—it was essential that we closed that particular point on the road network. It was over a viaduct. It was absolutely essential that we didn't allow high-sided vehicles across that road. They could barely stand up in the wind that was in that particular area. We were already receiving reports on the trunk road network of trailers being blown over. So, it was absolutely imperative that we didn't put any lives at risk. I would agree that congestion causes the Welsh economy and the taxpayer too much, and that's why I commissioned the A55 resilience study. It is why we are moving forward with the pinch point programme across Wales and with considerable investment in bypasses around towns and other communities, and why we are committed to upgrading infrastructure the length and breadth of the country. 

Mae astudiaeth gydnerthedd yr A55, a gomisiynwyd gennyf, yn nodi sawl ateb cyflym y gellir eu darparu yn ystod y flwyddyn ariannol nesaf. Rwy'n bwriadu rhoi'r atebion cyflym hynny ar waith cyn gynted â phosibl. Credwn y gellir cyflawni'r rhan fwyaf ohonynt o fewn chwe mis. Ond mae'n rhaid i mi ddweud, yr wythnos diwethaf—gan fy mod yn byw yn agos iawn at yr ardal lle caewyd yr A5/A483 dros dro—roedd hi'n hanfodol ein bod yn cau'r man penodol hwnnw ar y rhwydwaith ffyrdd. Roedd y rhan o'r ffordd ar draphont. Roedd yn gwbl hanfodol nad oeddem yn caniatáu i gerbydau uchel fynd ar draws y ffordd honno. Prin y gallent sefyll yn y gwynt yn yr ardal benodol honno. Roeddem eisoes yn cael adroddiadau ar y rhwydwaith cefnffyrdd o ôl-gerbydau yn cael eu chwythu drosodd. Felly, roedd yn hollbwysig nad oeddem yn peryglu unrhyw fywydau. Buaswn yn cytuno bod tagfeydd yn costio gormod i economi Cymru ac i'r trethdalwr, a dyna pam y comisiynais astudiaeth gydnerthedd yr A55. Dyna pam rydym yn bwrw ymlaen â'r rhaglen mannau cyfyng ledled Cymru a chyda buddsoddiad sylweddol mewn ffyrdd osgoi o amgylch trefi a chymunedau eraill, a pham rydym wedi ymrwymo i uwchraddio'r seilwaith ledled y wlad.


Cabinet Secretary, I don't know if you are aware, but the B4286, known locally to us as the Cwmavon Road, one of two main arteries into the Afan valley, was actually closed due to a landslide following the stormy weather over the Christmas period. This resulted, importantly, in no injuries, but it did cause large, major traffic problems, with long queues on occasion. That did concern me, as to the accessibility of our emergency services during those peak times. I wanted to praise the local authority. They have done tremendous work. They have removed about 200 tonnes of rubble, mud and wood and actually got the road open again, and at the same time, keeping the safety of residents and users as their core aim. That's fantastic work. But, if this had occurred a further two miles up the valley, it would have blocked off the Afan valley, basically. As such, it would have closed communities' accessibility and that of emergency services to them. Will you work with the Cabinet Secretary for local government and with local authorities to look at areas that may be of concern to see what we can do about ensuring that this doesn't happen again?

Ysgrifennydd Cabinet, nid wyf yn gwybod os ydych yn ymwybodol, ond cafodd y B4286, a elwir gennym yn lleol yn Heol Cwmafan, un o'r ddwy brif ffordd i gwm Afan, ei chau oherwydd tirlithriad yn dilyn y tywydd stormus dros y Nadolig. Diolch byth, ni arweiniodd hyn at unrhyw anafiadau, ond achoswyd problemau traffig sylweddol, gyda chiwiau hir ar adegau. Roedd hynny'n peri pryder i mi, mewn perthynas â hygyrchedd ein gwasanaethau brys ar yr adegau prysur hynny. Roeddwn yn awyddus i ganmol yr awdurdod lleol. Maent wedi gwneud gwaith aruthrol. Maent wedi cael gwared ar oddeutu 200 tunnell o rwbel, mwd a phren ac wedi sicrhau bod y ffordd ar agor unwaith eto, ac ar yr un pryd, wedi cadw diogelwch trigolion a defnyddwyr yn nod craidd. Mae hwnnw'n waith ardderchog. Ond petai hyn wedi digwydd ddwy filltir arall i fyny'r cwm, byddai Cwm Afan wedi bod ar gau, yn y bôn. Fel y cyfryw, byddai wedi rhwystro hygyrchedd cymunedau a gallu'r gwasanaethau brys i'w cyrraedd. A wnewch chi weithio gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros lywodraeth leol a chydag awdurdodau lleol i edrych ar yr ardaloedd a allai fod yn achosion pryder i weld beth y gallwn ei wneud i sicrhau nad yw hyn yn digwydd eto?

To a degree, I think we were fortunate that the incident took place where it did. As the Member highlighted, it could have been far more devastating in terms of consequences. But, I would also like to place on record my thanks to the local authority, which did a sterling job in ensuring that the aftermath of the incident was properly dealt with. While we are responsible for trunk roads in Wales, I'm more than happy for my officials to work with local authority officials, as has been the case recently concerning flooding on Anglesey. I'm pleased to say that the Cabinet Secretary for Finance will be meeting with the Welsh Local Government Association in the coming weeks to discuss the state of the local road network, and how we can work together to ensure that best practice is deployed across Wales, and to ensure that we are working with our local authority partners to ensure that our roads are clear and in good condition.

I raddau, credaf ein bod yn ffodus fod y digwyddiad wedi digwydd lle gwnaeth. Fel y dywedodd yr Aelod, gallai'r digwyddiad fod wedi bod yn llawer mwy difrifol o ran canlyniadau. Ond hoffwn hefyd gofnodi fy niolch i'r awdurdod lleol am eu gwaith rhagorol yn sicrhau bod canlyniadau'r digwyddiad wedi cael eu trin yn briodol. Er ein bod yn gyfrifol am gefnffyrdd yng Nghymru, rwy'n fwy na pharod i fy swyddogion weithio gyda swyddogion awdurdodau lleol, fel sydd wedi digwydd yn ddiweddar mewn perthynas â llifogydd ar Ynys Môn. Rwy'n falch o ddweud y bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid yn cyfarfod â Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru yn ystod yr wythnosau nesaf i drafod cyflwr y rhwydwaith ffyrdd lleol, a sut y gallwn weithio gyda'n gilydd i sicrhau bod arferion gorau yn cael eu harfer ledled Cymru, ac i sicrhau ein bod yn gweithio gyda'n partneriaid awdurdod lleol i sicrhau bod ein ffyrdd yn glir ac mewn cyflwr da.

Tyfu Economi Canolbarth Cymru
Growing the Mid Wales Economy

4. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am gynlluniau Llywodraeth Cymru i dyfu economi canolbarth Cymru? OAQ51513

4. Will the Cabinet Secretary make a statement on the Welsh Government's plans to grow the mid-Wales economy? OAQ51513

Yes. We have developed a strategic approach based on prosperity for all, enabling all parts of Wales to benefit from economic growth. The economic action plan launched in December will work with partners to reflect the very different needs of regions in Wales.

Gwnaf. Rydym wedi datblygu dull strategol sy'n seiliedig ar ffyniant i bawb, gan alluogi pob rhan o Gymru i elwa ar dwf economaidd. Bydd y cynllun gweithredu economaidd a lansiwyd ym mis Rhagfyr yn gweithio gyda phartneriaid i adlewyrchu anghenion tra gwahanol y rhanbarthau yng Nghymru.

Cabinet Secretary, I thank you for your response. We had a very welcome commitment from the UK Government in terms of the UK Government budget at the end of last year, in terms of supporting a mid Wales growth deal. In fact, I very much welcome your commitment as well to a mid Wales growth deal in responding positively to an Economy, Infrastructure and Skills Committee recommendation for a mid Wales growth deal as well. The message from both Governments seems to be that this deal has got to be put together by the people of mid Wales themselves. I also agree with that approach. I think it is essential that the Growing Mid Wales partnership now makes a strong case for a mid Wales growth deal. But, in order for them to do that, I wonder if you would be able to offer any financial support to assist in the developing of proposals. Also, I would suggest that what is needed is perhaps a steer from yourself and, indeed, the UK Government in terms of the mechanisms about how they can take forward these proposals.

Ysgrifennydd Cabinet, diolch am eich ymateb. Cawsom ymrwymiad calonogol iawn gan Lywodraeth y DU mewn perthynas â chyllideb Llywodraeth y DU tua diwedd y llynedd, o ran cefnogi bargen twf i ganolbarth Cymru. Yn wir, croesawaf eich ymrwymiad hefyd i fargen twf i ganolbarth Cymru wrth ymateb yn gadarnhaol i argymhelliad Pwyllgor yr Economi, Seilwaith a Sgiliau am fargen twf ar gyfer canolbarth Cymru hefyd. Ymddengys mai'r neges gan y ddwy Lywodraeth yw bod yn rhaid i'r fargen hon gael ei llunio gan bobl canolbarth Cymru. Rwyf innau'n cytuno â hynny hefyd. Credaf ei bod yn hanfodol bellach fod partneriaeth Tyfu Canolbarth Cymru yn gwneud achos cryf dros fargen twf i ganolbarth Cymru. Ond er mwyn iddynt wneud hynny, tybed a fyddech yn gallu cynnig unrhyw gymorth ariannol i gynorthwyo'r gwaith o ddatblygu cynigion. Hefyd, buaswn yn awgrymu mai'r hyn sydd ei angen, efallai, yw arweiniad gennych chi, ac yn wir, gan Lywodraeth y DU o ran y mecanweithiau ynglŷn â sut y gallant fwrw ymlaen â'r cynigion hyn.

I thank the Member for his question. I am very pleased to be able to say that I have agreed to provide a match-funding contribution to enable the feasibility work that the Member has identified to take place. Can I thank the Member for the opportunity to attend the stakeholder meeting on 19 January? I will ask one of my officials to attend in my place, to be able to offer not just advice and support, but perhaps also a steer, and also to bring back to me details of what it is that the Growing Mid Wales partnership seeks to include in its vision for the region.

Diolch i'r Aelod am ei gwestiwn. Rwy'n falch iawn o allu dweud fy mod wedi cytuno i ddarparu cyfraniad o arian cyfatebol er mwyn galluogi'r gwaith dichonoldeb a nodwyd gan yr Aelod. A gaf fi ddiolch i'r Aelod am y cyfle i fynychu'r cyfarfod rhanddeiliaid ar 19 Ionawr? Byddaf yn gofyn i un o fy swyddogion fod yn bresennol yn fy lle, er mwyn gallu cynnig nid yn unig cyngor a chefnogaeth, ond arweiniad hefyd, o bosibl, yn ogystal â darparu manylion i mi o ran beth y mae partneriaeth Tyfu Canolbarth Cymru yn awyddus i'w gynnwys yn eu gweledigaeth ar gyfer y rhanbarth.

I would like to ask you, Cabinet Secretary, around the mid Wales growth deal, because I was very interested in the announcement in the budget, so I wrote to the Chancellor of the Exchequer following the budget and had a reply back on 19 December, which says as follows: that the Government is open to proposals for a mid Wales growth deal. That's not the same as a commitment, which has been mentioned by Russell George and others, and I want to understand what commitment there is to invest UK Government money in mid Wales. I welcome what you've just said about a match fund to work up some of the ideas that have been floated around in mid Wales, but are we likely to see real cash on the table from the UK Government, and are you having discussions to make that rather weak half-promise something that we can actually translate into economic activity on the ground in mid Wales?

Hoffwn eich holi, Ysgrifennydd y Cabinet, ynglŷn â bargen twf canolbarth Cymru, oherwydd roedd gennyf gryn ddiddordeb yn y cyhoeddiad yn y gyllideb, felly ysgrifennais at Ganghellor y Trysorlys wedi'r gyllideb, a chefais ateb ar 19 Rhagfyr, sy'n dweud fel a ganlyn: fod y Llywodraeth yn agored i gynigion ar gyfer bargen twf i ganolbarth Cymru. Nid yw hynny'n gyfystyr ag ymrwymiad, a grybwyllwyd gan Russell George ac eraill, ac rwy'n awyddus i ddeall pa ymrwymiad sydd yna i fuddsoddi arian Llywodraeth y DU yng nghanolbarth Cymru. Croesawaf yr hyn rydych newydd ei ddweud ynglŷn â chronfa arian cyfatebol i ddatblygu rhai o'r syniadau a grybwyllwyd yng nghanolbarth Cymru, ond a ydym yn debygol o weld arian go iawn ar y bwrdd gan Lywodraeth y DU, ac a ydych yn cael trafodaethau i sicrhau bod yr hanner addewid gwan hwnnw yn dod yn rhywbeth y gallwn ei droi'n weithgaredd economaidd ar lawr gwlad yng nghanolbarth Cymru?


Well, that's the test: whether they're willing to actually put money aside for something that they say they're open to consider. At the moment, they're open to proposals, and that's why I'm keen to make sure that the Growing Mid Wales partnership develops a set of proposals and an overarching vision that makes a compelling case for developing a subsequent growth deal bid. We are in discussions with the Wales Office insofar as the support that the Wales Office could give to a growth deal bid, but as we develop those proposals, I'm keen to make sure that partners in mid Wales meet with UK Government Ministers as well as myself to take forward this important agenda. I don't think that we can afford to have mid Wales left behind where the rest of Wales develops under city and growth deals. It's simply unjust. 

Wel, dyna'r prawf: pa un a ydynt yn barod i neilltuo arian ar gyfer rhywbeth y dywedant eu bod yn barod i'w ystyried. Ar hyn o bryd, maent yn agored i gynigion, a dyna pam fy mod yn awyddus i sicrhau bod partneriaeth Tyfu Canolbarth Cymru yn datblygu set o gynigion a gweledigaeth gyffredinol sy'n gwneud achos cryf dros ddatblygu cynnig dilynol am fargen twf. Rydym yn cynnal trafodaethau gyda Swyddfa Cymru mewn perthynas â'r gefnogaeth y gallai Swyddfa Cymru ei rhoi i gynnig bargen twf, ond wrth inni ddatblygu'r cynigion hynny, rwy'n awyddus i sicrhau bod partneriaid yng nghanolbarth Cymru yn cyfarfod â Gweinidogion Llywodraeth y DU yn ogystal â minnau er mwyn bwrw ymlaen â'r agenda bwysig hon. Nid wyf yn credu y gallwn fforddio gweld canolbarth Cymru yn cael ei adael ar ôl pan fo gweddill Cymru yn datblygu o dan fargeinion dinesig a bargeinion twf. Mae'n anghyfiawn.

Force Majeure
Force Majeure

5. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o nifer y busnesau yr effeithir arnynt yn andwyol gan force majeure? OAQ51502

5. What assessment has the Welsh Government made of the number of businesses adversely affected by force majeure? OAQ51502

Through Business Wales's Construction Futures Wales and procurement support we remain committed to supporting business resilience. Diagnostic checks and support ensure that businesses are fit and as best-placed as possible to withstand the impact of general or force majeure issues impacting their financial standing.

Drwy fenter Dyfodol Adeiladu Cymru Busnes Cymru a chymorth caffael rydym yn parhau i fod yn ymrwymedig i gefnogi cydnerthedd busnesau. Mae archwiliadau diagnostig a chymorth yn sicrhau bod busnesau'n gymwys ac yn y sefyllfa orau posibl i wrthsefyll effaith materion cyffredinol neu faterion force majeure sy'n effeithio ar eu sefyllfa ariannol.

Thank you. It's a difficult question, and I use the term 'force majeure' very deliberately, because of course you'll know that that affects the levels of compensation, and it is also a reason why organisations can withdraw services. I've had a number of concerns raised with me by both small businesses and the general public where they feel they've been on the rough end of a deal where they've not been able to either complete something or have not had a recompense, and the businesses have used the excuse of force majeure. This is mainly all to do with the various storms that have swept us over the last three or four months. I just wondered if there's anything the Welsh Government can do to assess or analyse whether or not this clause is being appropriately used and to remind small businesses that they have that liability if they themselves stop performing a service, and it is something where they are not covered, and they must have that business resilience in place.

Diolch. Mae'n gwestiwn anodd, a defnyddiaf y term 'force majeure' yn fwriadol iawn, oherwydd wrth gwrs, fe wyddoch fod hynny'n effeithio ar lefelau digolledu, ac mae hefyd yn rheswm pam y gall sefydliadau ddiddymu gwasanaethau. Mae busnesau bach a'r cyhoedd yn gyffredinol wedi dwyn nifer o bryderon i fy sylw lle maent yn teimlo eu bod wedi cael bargen wael, lle maent naill ai wedi methu cwblhau rhywbeth, neu heb gael eu digolledu, ac mae'r busnesau wedi defnyddio force majeure fel esgus. Mae hyn yn ymwneud yn bennaf â'r stormydd amrywiol sydd wedi ein taro dros y tri neu bedwar mis diwethaf. Tybed a oes unrhyw beth y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i asesu neu ddadansoddi a yw'r cymal hwn yn cael ei ddefnyddio'n briodol ac i atgoffa busnesau bach o'r rhwymedigaeth honno os byddant yn rhoi'r gorau i gyflawni gwasanaeth, a'i fod yn rhywbeth lle nad oedd ganddynt sicrwydd yswiriant ar ei gyfer, a bod yn rhaid iddynt sicrhau bod y cydnerthedd busnes hwnnw ganddynt.

I'd like to thank the Member for this question. When I saw it submitted I was at first perplexed and then realised, actually, this is a piece of work that needs to be considered more deeply. I took a look at the clause and, in particular, condition 39.2, or part of 39.2, which states:

'However, if any such event prevents either Party from performing all of its obligations under the Contract for a period in excess of 6 months, either Party may terminate the Contract by notice in writing with immediate effect.'

My concern is—[Interruption.] Exactly, yes. I'd happily take up this issue. If the Member has any information that would enable my officials to consider instances of force majeure that are leading to unjust withdrawal of support under a contract, then please do share it with me.

Hoffwn ddiolch i'r Aelod am y cwestiwn. Pan welais ei fod wedi'i gyflwyno, roeddwn mewn penbleth i gychwyn, a sylweddolais wedyn fod hwn, mewn gwirionedd, yn waith y mae angen inni ei ystyried yn fwy trylwyr. Edrychais ar y cymal, ac yn benodol, ar amod 39.2, neu ran o 39.2, sy'n datgan:

'Fodd bynnag, os bydd digwyddiad o'r fath yn rhwystro'r naill Barti neu'r llall rhag cyflawni ei holl rwymedigaethau o dan y Contract am gyfnod sy'n hwy na 6 mis, caiff y naill Barti neu'r llall derfynu'r Contract drwy hysbysiad ysgrifenedig a ddaw i rym yn ddi-oed.'

Fy mhryder yw—[Torri ar draws.] Yn union, ie. Buaswn yn fwy na pharod i fynd ar drywydd y mater hwn. Os oes gan yr Aelod unrhyw wybodaeth a fyddai'n galluogi fy swyddogion i ystyried achosion o force majeure sy'n arwain at ddiddymu cymorth yn anghyfiawn o dan gontract, rhannwch y wybodaeth honno gyda mi, os gwelwch yn dda.

Y Sector Adeiladu
The Construction Sector

6. Pa asesiad y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi'i wneud o sefyllfa economaidd bresennol y sector adeiladu? OAQ51500

6. What assessment has the Cabinet Secretary made of the current economic state of the construction sector? OAQ51500

The construction sector makes a critically important contribution to the Welsh economy, sustaining as it does something in the region of 13,000 businesses and employing around 112,000 individuals. The Construction Skills Network in their latest forecast predict that Wales will see unprecedented growth in construction up until 2021.

Mae'r sector adeiladu yn gwneud cyfraniad hollbwysig i economi Cymru, drwy gynnal oddeutu 13,000 o fusnesau a chyflogi oddeutu 112,000 o unigolion. Mae'r Rhwydwaith Sgiliau Adeiladu, yn eu rhagolwg diweddaraf, yn rhagweld twf digynsail yn y diwydiant adeiladu yng Nghymru hyd at 2021.

And to add a further statistic, it's 10 per cent of our GDP. It has declined in the last month. Commercial building and civil engineering in particular are weaker, and this has caused more reliance on house building. I just wonder what vision you have for the revival and extension of the construction sector in the next four or five years, as you've indicated in your projection there. What part will be played by more ambitious house building targets in Wales?

Ac i ychwanegu ystadegyn pellach, mae'n cyfateb i 10 y cant o'n cynnyrch domestig gros. Mae wedi gostwng yn ystod y mis diwethaf. Mae adeiladu masnachol a pheirianneg sifil yn arbennig yn wannach, ac mae hyn wedi arwain at fwy o ddibyniaeth ar adeiladu tai. Tybed pa weledigaeth sydd gennych ar gyfer adfywio ac ehangu'r sector adeiladu dros y pedair neu bum mlynedd nesaf, fel rydych wedi'i nodi yn eich amcanestyniad. Pa ran y bydd targedau mwy uchelgeisiol ar gyfer adeiladu tai yn ei chwarae yng Nghymru?

We're continuing, I think, a positive trend in house building in Wales, despite the latest quarterly figures that showed, as the Member indicated, a 12 per cent decrease in completed dwellings in July to September last year. There was actually a 27 per cent increase in the previous quarter. And in addition, the number of social housing homes completed in the first quarter of last year was up by 56 per cent on the same quarter of the previous year.

Our intention is to work together across Government to identify land where small and medium-sized enterprises are able to construct homes. At the moment, too many small businesses are not able to bid for land masses and development sites because they're not able to necessarily compete. But through innovative housing support, we believe that we can continue to support the growth of small and medium-sized Welsh enterprises.

I think it's also very important to note the good work that's taking place at a local authority level. I highlight in particular Flintshire County Council who are building council houses for the first time in quite some time. Their work and their commitment is paying dividends already and I'd like to congratulate other local authorities that are considering doing the same.

Credaf ein bod yn parhau â thuedd gadarnhaol mewn perthynas ag adeiladu tai yng Nghymru, er gwaethaf y ffigurau chwarterol diweddaraf sy'n dangos gostyngiad, fel y nododd yr Aelod, o 12 y cant mewn anheddau a gwblhawyd rhwng mis Gorffennaf a mis Medi y llynedd. Mewn gwirionedd, cafwyd cynnydd o 27 y cant yn y chwarter blaenorol. Yn ychwanegol at hynny, roedd nifer y cartrefi tai cymdeithasol a gwblhawyd yn ystod chwarter cyntaf y llynedd 56 y cant yn uwch na'r un chwarter yn y flwyddyn flaenorol.

Ein bwriad yw gweithio gyda'n gilydd ar draws y Llywodraeth i nodi tir lle gall busnesau bach a chanolig adeiladu cartrefi. Ar hyn o bryd, mae gormod lawer o fusnesau bach nad ydynt yn gallu gwneud cynigion am ddarnau o dir a safleoedd datblygu gan nad ydynt o reidrwydd yn gallu cystadlu. Ond drwy gymorth tai arloesol, credwn y gallwn barhau i gefnogi twf mentrau bach a chanolig yng Nghymru.

Credaf ei bod hefyd yn bwysig iawn nodi'r gwaith da sy'n digwydd ar lefel awdurdodau lleol. Yn benodol, nodaf Gyngor Sir y Fflint sy'n adeiladu tai cyngor am y tro cyntaf ers peth amser. Mae eu gwaith a'u hymrwymiad eisoes yn dwyn ffrwyth, a hoffwn longyfarch awdurdodau lleol eraill sy'n ystyried gwneud yr un peth.

Y Cyflog Byw
The Living Wage

7. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am fanteision y cyflog byw i economi Cymru? OAQ51516

7. Will the Cabinet Secretary make a statement on the benefits to the Welsh economy of the living wage? OAQ51516

Yes. The living wage can provide benefits to the economy, to businesses and to individuals. We're taking action to promote the benefits of adopting the real living wage to employers. I think it's worth pointing out that a more equal society is a more cohesive and a happier society.

Gwnaf. Gall y cyflog byw ddarparu manteision i'r economi, i fusnesau ac i unigolion. Rydym yn cymryd camau i hyrwyddo manteision mabwysiadu'r cyflog byw gwirioneddol i gyflogwyr. Credaf y dylid nodi bod cymdeithas fwy cyfartal yn gymdeithas fwy cydlynus a hapusach.

Cabinet Secretary, can I thank you for that statement and also recognise the hard work that Welsh Government has been doing with regard to the national living wage? Can I draw attention to the concerns that there are that it's not just about the direct engagement of Welsh Government in terms of the promotion of the national living wage, but it is also through the supply chain, through procurement, through all those areas where Welsh Government has influence that we actually need to bring people together to buy into the ethos and the ethics of what is essentially fair work and fair pay around the concept of the national living wage? Could the Cabinet Secretary perhaps make a statement and outline how he sees that policy developing and the role of Welsh Government in achieving that?

Ysgrifennydd y Cabinet, a gaf fi ddiolch i chi am eich datganiad a chydnabod y gwaith caled y mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn ei wneud mewn perthynas â'r cyflog byw cenedlaethol? A gaf fi dynnu sylw at y pryderon nad yw hyn yn ymwneud yn unig ag ymgysylltiad uniongyrchol Llywodraeth Cymru yn hyrwyddo'r cyflog byw cenedlaethol, ond hefyd, drwy'r gadwyn gyflenwi, drwy gaffael, drwy'r holl feysydd y mae gan Lywodraeth Cymru ddylanwad arnynt, mae angen inni ddod â phobl at ei gilydd i arddel ethos a moeseg yr hyn sydd yn ei hanfod yn waith teg ac yn gyflog teg mewn perthynas â'r cysyniad o gyflog byw cenedlaethol? A all Ysgrifennydd y Cabinet wneud datganiad ac amlinellu sut y mae'n gweld y polisi hwnnw'n datblygu a rôl Llywodraeth Cymru yn y gwaith o gyflawni hynny?

Absolutely, and I'd reiterate that the Welsh Government is committed to taking action on the living wage and will continue to promote adoption of the living wage across the Welsh economy. In March, I believe it was, last year, we introduced the code of practice on ethical employment in supply chains. This code commits public, private and third sector organisations to a set of actions that tackle illegal and unfair employment practices. All organisations that receive funding from Welsh Government, either directly or via grants or contracts, will be expected to sign up to the code, and other organisations in Wales are of course encouraged to do so. In addition, through the economic action plan, and in particular the economic contract, we are determined to see the adoption of fair work practices take place across the workforce.

Yn sicr, a hoffwn ailadrodd bod Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i fynd i'r afael â'r cyflog byw, ac y bydd yn parhau i annog pob rhan o economi Cymru i fabwysiadu'r cyflog byw. Ym mis Mawrth, rwy'n credu, y llynedd, fe gyflwynasom y cod ymarfer ar gyflogaeth foesegol mewn cadwyni cyflenwi. Mae'r cod hwn yn ymrwymo sefydliadau sector cyhoeddus, sector preifat a thrydydd sector i gyfres o gamau gweithredu sy'n mynd i'r afael ag arferion cyflogaeth anghyfreithlon ac annheg. Disgwylir i bob sefydliad sy'n derbyn cyllid gan Lywodraeth Cymru, naill ai'n uniongyrchol neu drwy grantiau neu gontractau, ymrwymo i'r cod, ac wrth gwrs, mae sefydliadau eraill yng Nghymru yn cael eu hannog i wneud hynny. Yn ogystal, drwy'r cynllun gweithredu economaidd, ac yn arbennig y contract economaidd, rydym yn benderfynol o weld arferion gwaith teg yn cael eu mabwysiadu ar draws y gweithlu.

Ac yn olaf, cwestiwn 8—Mohammad Asghar.

Finally, question 8—Mohammad Asghar.

Gwella Ffyrdd yn Ne-ddwyrain Cymru
Road Improvement in South-east Wales

8. Pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella ffyrdd yn ne-ddwyrain Cymru yn 2018? OAQ51507

8. What action will the Welsh Government take to improve roads in south-east Wales in 2018? OAQ51507

The national transport finance plan, which was updated in December, is a live document and contains an ambitious programme of integrated transport interventions for south-east Wales.

Mae'r cynllun cyllid trafnidiaeth cenedlaethol, a ddiweddarwyd ym mis Rhagfyr, yn ddogfen fyw ac mae'n cynnwys rhaglen uchelgeisiol o ymyriadau trafnidiaeth integredig ar gyfer de-ddwyrain Cymru.

Thank you, Cabinet Secretary. The traffic analysis firm INRIX recently reported that there were more than 30,000 traffic jams in 2017 on Welsh roads. They estimated the cost to the Welsh economy was nearly £278 million—a striking figure—you could build two state-of-the-art hospitals with that sort of money. In view of the delays in progressing the M4 relief road project and dualling the A465 Heads of the Valleys road, what action will the Welsh Government take to tackle the problems of congestion on Welsh roads, please?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Nododd y cwmni dadansoddi traffig INRIX yn ddiweddar fod dros 30,000 o dagfeydd traffig ar ffyrdd Cymru yn 2017. Roeddent yn amcangyfrif bod y gost i economi Cymru bron yn £278 miliwn—ffigur anhygoel—gallech adeiladu dau ysbyty o'r radd flaenaf gydag arian o'r fath. O ystyried yr oedi ar gynnydd prosiect ffordd liniaru'r M4 a deuoli ffordd A465 Blaenau'r Cymoedd, pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i'r afael â phroblemau tagfeydd ar ffyrdd Cymru, os gwelwch yn dda?

The Member highlights the need for continued investment in our road network, not just in Wales but on a cross-border basis. We're working with Highways England to make sure that we get good cross-border road access as well. But within Wales, where we have full responsibility, we've initiated the pinch-point programme, with a particular focus on alleviating congestion at pinch points that take traffic from the south to the north and the north to the south. We're also looking at investment in a series of bypasses in Wales, again designed to alleviate congestion, particularly in urban areas. Urban areas suffer as a consequence of high levels of carbon emissions where there is congestion. And we're also looking at improvements to public transport, whether it be to rail or to buses, whilst at the same time integrating all of them as part of one vision for transport in Wales, at which active travel will be a part, so that people can, by foot or by bike, access public transport in a way that is reliable and convenient.  

Mae'r Aelod yn tynnu sylw at yr angen i barhau i fuddsoddi yn ein rhwydwaith ffyrdd, nid yn unig yng Nghymru ond ar sail drawsffiniol. Rydym yn gweithio gyda Highways England i sicrhau ein bod yn cael mynediad trawsffiniol addas at ffyrdd hefyd. Ond yng Nghymru, lle mae gennym gyfrifoldeb llawn, rydym wedi cychwyn y rhaglen mannau cyfyng, gyda ffocws penodol ar liniaru tagfeydd mewn mannau cyfyng sy'n mynd â thraffig o'r de i'r gogledd ac o'r gogledd i'r de. Rydym hefyd yn ystyried buddsoddi mewn cyfres o ffyrdd osgoi yng Nghymru, unwaith eto i liniaru tagfeydd, yn enwedig mewn ardaloedd trefol. Mae ardaloedd trefol yn dioddef o ganlyniad i lefelau uchel o allyriadau carbon lle ceir tagfeydd. Ac rydym hefyd yn ystyried gwelliannau i drafnidiaeth gyhoeddus, boed i'r rheilffyrdd neu i fysiau, ac yn integreiddio pob un ohonynt ar yr un pryd fel rhan o un weledigaeth ar gyfer trafnidiaeth yng Nghymru, a fydd yn cynnwys teithio llesol, fel y gall pobl, drwy gerdded neu feicio, ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus mewn ffordd ddibynadwy a chyfleus.


Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet. 

I thank the Cabinet Secretary. 

2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol
2. Questions to the Counsel General

Yr eitem nesaf, felly, yw'r cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol, a'r cwestiwn cyntaf—David Rees. 

The next item is the questions to the Counsel General, and the first question comes from David Rees. 

Siarter yr Undeb Ewropeaidd ar Hawliau Sylfaenol
The Charter of Fundamental Rights of the European Union

1. Pa drafodaethau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael gyda chymheiriaid yn y DU mewn perthynas â chadw siarter yr UE ar hawliau sylfaenol yn rhan o gyfraith y DU yn dilyn Brexit? OAQ51510

1. What discussions has the Counsel General had with UK counterparts in relation to the retention of the EU charter of fundamental rights in UK law following Brexit? OAQ51510

I thank the Member for the question. The Welsh Government has been clear that UK withdrawal from the EU should in no way lead to a dilution in human rights protections, or, indeed, any other social, environmental or employment protections. I fully support that position and advocate for it.

Diolch i'r Aelod am ei gwestiwn. Mae Llywodraeth Cymru wedi dweud yn glir na ddylai'r ffaith bod y DU yn gadael yr Undeb Ewropeaidd arwain mewn unrhyw ffordd at lastwreiddio amddiffyniadau hawliau dynol, neu yn wir, unrhyw amddiffyniadau cymdeithasol, amgylcheddol neu gyflogaeth. Rwy'n llwyr gefnogi'r safbwynt hwnnw ac yn dadlau drosto.

Thank you for that answer, Counsel General. The UK Government's approach to transferring EU law into UK law through the European Union (Withdrawal) Bill will not give the protection we should have for maintaining the EU charter of fundamental rights after we leave the EU. Senior lawyers are very concerned that the UK Government's refusal to incorporate the charter into UK law will weaken human rights protection. As an example, they've highlighted the free-standing right of equality under article 21 that has no counterpart in domestic law. In fact, the Equality Act 2010 has no constitutional status either. It's clear that the UK Government's legal analysis is similar to their sectoral analysis—a total sham. Following our departure from the EU, Wales wants to remain a nation that respects everyone and has reserved in statute the rights that we have gained in the EU. What analysis has the Welsh Government made of the impact of Brexit on the rights of Welsh citizens that have been gained as members of the EU, and how has it used the continuity Bill that it has prepared to include any protection of those rights?  

Diolch am eich ateb, Gwnsler Cyffredinol. Ni fydd dull Llywodraeth y DU o drosglwyddo cyfraith yr UE i gyfraith y DU drwy Fil yr Undeb Ewropeaidd (Ymadael) yn darparu'r amddiffyniadau a ddylai fod gennym ar gyfer cynnal siarter hawliau sylfaenol yr UE ar ôl inni adael yr UE. Mae uwch-gyfreithwyr yn bryderus iawn y bydd i Lywodraeth y DU wrthod ymgorffori'r siarter yng nghyfraith y DU yn glastwreiddio amddiffyniadau hawliau dynol. Er enghraifft, maent wedi amlygu'r hawl annibynnol i gydraddoldeb o dan erthygl 21, nad oes unrhyw beth yn cyfateb iddi mewn cyfraith ddomestig. Yn wir, nid oes gan Ddeddf Cydraddoldeb 2010 statws cyfansoddiadol chwaith. Mae'n amlwg fod dadansoddiad cyfreithiol Llywodraeth y DU yn debyg i'w dadansoddiad sectorol—twyll pur. Wedi inni adael yr UE, mae Cymru yn awyddus i barhau i fod yn genedl sy'n parchu pawb ac sydd wedi cadw'r hawliau a gawsom yn yr UE mewn statud. Pa ddadansoddiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o effaith Brexit ar yr hawliau y mae dinasyddion Cymru wedi eu cael fel aelodau o'r Undeb Ewropeaidd, a sut y mae wedi defnyddio'r Bil parhad a baratowyd ganddi i gynnwys unrhyw amddiffyniad o'r hawliau hynny?

I thank the Member for the question. As his question makes clear, the charter of fundamental rights extends beyond the convention of human rights and includes other rights; he mentioned equality rights—there are others around personal data and so on. 'Securing Wales' Future', which was produced a year ago by Welsh Government and Plaid Cymru, made it clear that in leaving the EU we need to be vigilant and insistent that the protections and standards that benefit our citizens and the well-being of society as a whole are not eroded. For that reason, and others, I've previously noted our concerns that the EU withdrawal Bill does not include protection for the charter itself. 

Now, he mentions in his question there is some legal dispute or discussion around the effect of that charter, but it's clear that it can be used to practical effect to protect human rights for people across the UK. In a Supreme Court decision before the end of last year, for example, the charter was used to disapply primary legislation that was not in accordance with the provisions of the charter. So, there are absolutely clear and categorical legal rights and remedies that are available to members of the public as a consequence of the incorporation of the charter. 

As the Member mentioned, the UK Government published at the end of last year an analysis, in its words, of the comparison between provisions of the Act and ongoing law beyond Brexit, and is continued that, unfortunately, it will not include the EU charter within the Bill, which is a matter of great regret.  

You mentioned the continuity Bill. The Welsh Government has been clear that the place for preserving those protections that I've just mentioned is in the UK's new withdrawal Bill. There are amendments that we both will be aware of that will be put forward in Parliament in an attempt to secure that inclusion in the Bill. However, in the event that the Welsh Government was forced into introducing our own Bill, we would obviously look to do whatever is possible to ensure that the rights of Welsh citizens are not eroded. 

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Fel yr eglura ei gwestiwn, mae'r siarter hawliau sylfaenol yn ymestyn y tu hwnt i'r confensiwn ar hawliau dynol ac yn cynnwys hawliau eraill; soniodd am hawliau cydraddoldeb—ceir eraill sy'n ymwneud â data personol ac ati. Fe'i gwnaed yn glir yn 'Diogelu Dyfodol Cymru', a gynhyrchwyd flwyddyn yn ôl gan Lywodraeth Cymru a Phlaid Cymru, fod angen inni fod yn wyliadwrus ac yn benderfynol wrth adael yr UE nad yw'r amddiffyniadau a'r safonau sydd o fudd i'n dinasyddion a llesiant y gymdeithas yn gyffredinol yn cael eu herydu. Am y rheswm hwnnw, a rhesymau eraill, rwyf eisoes wedi nodi ein pryderon nad yw Bil yr EU (Ymadael) yn cynnwys amddiffyniad ar gyfer y siarter ei hun.

Nawr, sonia yn ei gwestiwn fod peth trafodaeth neu anghydfod cyfreithiol ynghylch y siarter honno, ond mae'n amlwg y gellir ei defnyddio mewn modd ymarferol i warchod hawliau dynol pobl ledled y DU. Mewn penderfyniad gan y Goruchaf Lys cyn diwedd y llynedd, er enghraifft, defnyddiwyd y siarter i ddatgymhwyso deddfwriaeth sylfaenol nad oedd yn unol â darpariaethau'r siarter. Felly, mae hawliau a rhwymedïau cyfreithiol cwbl eglur a diamwys ar gael i aelodau o'r cyhoedd o ganlyniad i ymgorffori'r siarter.

Fel y soniodd yr Aelod, ddiwedd y llynedd, cyhoeddodd Llywodraeth y DU, yn ei geiriau ei hun, ddadansoddiad o'r gymhariaeth rhwng darpariaethau'r Ddeddf a'r gyfraith barhaus ar ôl Brexit, a pharheir, yn anffodus, na fydd siarter yr UE wedi'i chynnwys yn y Bil, sy'n destun cryn bryder.

Fe sonioch am y Bil parhad. Mae Llywodraeth Cymru wedi dweud yn glir mai'r lle i gadw'r amddiffyniadau hynny rwyf newydd eu crybwyll yw Bil ymadael newydd y DU. Mae'r ddau ohonom yn ymwybodol o welliannau a fydd yn cael eu cynnig yn y Senedd mewn ymgais i sicrhau bod y Bil yn cynnwys y pethau hynny. Fodd bynnag, pe bai'n rhaid i Lywodraeth Cymru gyflwyno ein Bil ein hunain, yn amlwg, byddem yn ceisio gwneud popeth y gallem i sicrhau na fyddai hawliau dinasyddion Cymru yn cael eu herydu.

Diolch yn fawr iawn i David Rees am godi'r pwnc pwysig yma. Mae'r Pwyllgor Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau wedi bod yn edrych ar hawliau dynol yn y misoedd diwethaf, yn benodol ar yr union fater rydych yn ei godi: y pryder a ddangoswyd gan nifer o sefydliadau ledled Cymru am effaith penderfyniad y Deyrnas Unedig i adael yr Undeb Ewropeaidd, yn ogystal â chynigion Llywodraeth y Deyrnas Unedig i newid deddfwriaeth ddomestig. 

Yn ystod y sesiynau tystiolaeth, fe glywsom ni gan nifer o arbenigwyr a oedd yn dadlau nid yn unig fod gan y Cynulliad y pŵer i gyflwyno Deddf hawliau dynol i Gymru, ond hefyd fod yna ddadl gref dros wneud hynny er mwyn amddiffyn Cymru rhag unrhyw wanhau yn nhermau hawliau dynol ein dinasyddion gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig. Beth ydy'ch barn chi am gael Deddf hawliau dynol i Gymru?

I thank David Rees for raising this important issue. The Equality, Local Government and Communities Committee has been looking at human rights over the past few months, specifically on the same issue that you’ve raised: the concern expressed by a number of organisations the length and breadth of Wales on the decision of the UK to leave the European Union, as well as the UK Government’s proposals to change domestic legislation.

During our evidence sessions, we heard from a number of experts who argued that not only does the Assembly have the power to introduce a human rights Act for Wales, but that there is also a strong argument for doing so in order to defend Wales from any weakening of human rights through the UK Government. So, what is your view on having a human rights Act for Wales?


Fel bydd yr Aelod yn gwybod, mae setliad datganoli Cymru yn golygu bod y Senedd a Llywodraeth Cymru yn gweithredu'n wastad o fewn cyd-destun Deddf Hawliau Dynol y Deyrnas Unedig, a dyna mae Llywodraeth Cymru yn moyn gweld yn parhau: bod y fframwaith hynny sydd yn darparu'r hawliau yn fewnol i bobl yng Nghymru yn parhau tu hwnt i'r cyfnod y byddwn ni wedi gadael yr Undeb Ewropeaidd, nid yn unig trwy'r Human Rights Act, ond hefyd, fel y clywsoch chi foment yn ôl, drwy'r siarter sydd yn ehangu hawliau pobl yng Nghymru. A dyna hoffwn i ei weld—y Ddeddf yn San Steffan yn cael ei diwygio i sicrhau bod y rheini yn parhau yn rhan o ddeddfwriaeth Prydain i gyd ar ôl gadael yr Undeb Ewropeaidd. 

As the Member will know, the devolution settlement for Wales means that the Senedd and the Government of Wales operates within the context of the UK Human Rights Act, and that’s what the Welsh Government wants to see continuing: that the framework that provides fundamental rights for people in Wales continues beyond the period after we have exited the EU, not only through the Human Rights Act, but also, as you heard a moment ago, through the charter that expands on the rights of people in Wales. And that’s what I’d like to see—the Westminster Act being amended to ensure that those continue to be a part of UK legislation as a whole as we exit the EU.

Will the Counsel General agree with me that the democratic institutions of the United Kingdom—Westminster, Cardiff, Edinburgh and Belfast—are perfectly capable of defending the human rights of British nationals? They need no assistance from unelected judges based in Luxembourg. When the charter of fundamental rights was being negotiated, the then Labour Government secured an opt-out from its provisions by protocol 30 of the Lisbon treaty, and the Blair Government said that the UK would not be bound by the provisions of the charter. But despite the seemingly clear wording of protocol 30, the European Court has, in fact, in a supreme example of judicial activism flouted the will of the then Labour Government and has applied the provisions of the charter to British legislation in some very important areas, like data protection, for example. It is very important for democratic legitimacy to be respected, just as human rights must be respected, and therefore, when we leave the EU, there is no reason to believe there will be any dilution in the rights of the British people in any shape or form.

A yw'r Cwnsler Cyffredinol yn cytuno â mi fod sefydliadau democrataidd y Deyrnas Unedig—San Steffan, Caerdydd, Caeredin a Belfast—yn hollol abl i amddiffyn hawliau dynol gwladolion Prydain? Nid oes arnynt angen unrhyw gymorth gan farnwyr anetholedig yn Lwcsembwrg. Pan oedd y siarter hawliau sylfaenol yn cael ei thrafod, sicrhaodd y Llywodraeth Lafur ar y pryd drefniadau eithrio rhag ei darpariaethau drwy brotocol 30 cytuniad Lisbon, a dywedodd Llywodraeth Blair na fyddai'r DU yn rhwym i ddarpariaethau'r siarter. Ond er gwaethaf geiriad protocol 30, a oedd yn ddigon clir yn ôl pob golwg, mae Llys Ewrop, mewn enghraifft eithriadol o actifiaeth farnwrol, wedi diystyru dymuniadau'r Llywodraeth Lafur ar y pryd ac wedi cymhwyso darpariaethau'r siarter i ddeddfwriaeth Brydeinig mewn rhai meysydd pwysig iawn, fel diogelu data, er enghraifft. Mae'n bwysig iawn parchu cyfreithlondeb democrataidd, yn yr un modd ag y dylid parchu hawliau dynol, ac felly, pan fyddwn yn gadael yr UE, nid oes unrhyw reswm i gredu y bydd unrhyw un o hawliau pobl Prydain yn cael eu glastwreiddio mewn unrhyw ddull na modd.

Well, this attack on judges and attack on their impartiality by virtue of the fact they're unelected fundamentally misses the point of the British constitution, actually. They're there to act impartially and they do so, and in this place we should resist any attempt to undermine that perception by allegations of failure to be impartial because they are unelected.

You mentioned protocol 30: it is not a question of the European Court of Justice applying that in the teeth of opposition from the UK. As I answered in the question earlier, the Supreme Court of the UK itself applied that charter in a case just before Christmas to disapply primary legislation as a consequence of a failure to comply with that, and he is absolutely Pollyannaish in his optimism about the level of protection that will be given to human rights if these provisions are not retained in UK law. The only point of the UK Government in changing those provisions is in fact to weaken them, and I think we should resist that at every single opportunity in this Chamber.

Wel, mae'r ymosodiad hwn ar farnwyr a'r ymosodiad ar eu didueddrwydd yn rhinwedd y ffaith eu bod yn anetholedig yn camddeall cyfansoddiad Prydain yn gyfan gwbl, mewn gwirionedd. Maent yno i weithredu'n ddiduedd ac maent yn gwneud hynny, ac yn y lle hwn dylem wrthwynebu unrhyw ymgais i danseilio'r canfyddiad hwnnw drwy honiadau o fethu â bod yn ddiduedd oherwydd eu bod yn anetholedig.

Fe sonioch am brotocol 30: nid yw'n ymwneud â Llys Cyfiawnder Ewrop yn cymhwyso hynny yn wyneb gwrthwynebiad gan y DU. Fel yr atebais yn y cwestiwn yn gynharach, defnyddiodd Goruchaf Lys y DU y siarter honno mewn achos ychydig cyn y Nadolig i ddatgymhwyso deddfwriaeth sylfaenol o ganlyniad i fethiant i gydymffurfio â hynny, ac mae'n rhy optimistaidd o lawer ynghylch lefel yr amddiffyniadau a fydd yn cael eu rhoi i hawliau dynol os na chedwir y darpariaethau hyn yng nghyfraith y DU. Unig nod Llywodraeth y DU wrth newid y darpariaethau hynny yw eu glastwreiddio, a chredaf y dylem geisio gwrthsefyll hynny ar bob cyfle yn y Siambr hon.

Cyfansoddiad Cymru
The Welsh Constitution

2. Pa asesiad y mae’r Cwnsler Cyffredinol wedi'i wneud o effaith Deddfau Uno 1535-42 ar gyfansoddiad Cymru? OAQ51493

2. What assessment has the Welsh Government made of the impact of the Acts of Union 1535-42 on the Welsh constitution? OAQ51493

A gaf i ddiolch am y cwestiwn? Mewn unrhyw asesiad o drefniadau neu ddatblygiadau cyfansoddiadol sy'n bodoli ar hyn o bryd neu sy'n cael eu cynnig, mae Llywodraeth Cymru'n canolbwyntio'n bennaf ar y gyfraith sydd mewn grym ar yr adeg dan sylw. Er bod pwysigrwydd hanesyddol sylweddol i'r Deddfau Uno, maen nhw bellach wedi cael eu diddymu.

May I thank you for your question? In any assessment of current or proposed constitutional arrangements or developments in Wales, at the forefront of the Welsh Government’s assessment is the law that is in force at the relevant time, and whilst of great historical importance, the Acts of Union have now been repealed.

Diolch yn fawr am yr ateb. Rydw i wedi bod yn aros pum canrif i ofyn y cwestiwn yma, wrth gwrs, ac mae'n dda gen i gael ateb gan y Cwnsler Cyffredinol—dyna beth yw pwrpas y Cwnsler, mae'n siŵr. Ond, wrth gwrs, y peth ddigwyddodd gyda'r Deddfau Uno yw bod tywysogaeth Cymru wedi'i diddymu, ac wrth i Gymru ddod yn rhan o Loegr, i bob pwrpas, a dod o dan Goron Lloegr, fe ddiddymwyd tywysogaeth Cymru. Bellach, felly, mae sôn am dywysogaeth mewn cyd-destun cyfansoddiad Cymru ond yn rhyw fath o ffantasi rhamantwyr a ffantasïwyr brenhinol.

A fyddwch chi, felly—yn dod yn ôl at y diwrnod sydd ohono—fel Cwnsler Cyffredinol, ar ran Llywodraeth Cymru, yn addo i'r Cynulliad na fyddwch chi byth yn defnyddio'r gair 'tywysogaeth' wrth ddisgrifio statws cyfansoddiadol Cymru?

Thank you very much for that response. I’ve been waiting five centuries to ask this question, of course, and I’m glad to have an answer from the Counsel General—that’s the purpose of having these sessions with him. But what happened with the Acts of Union was that the principality of Wales was abolished, and as Wales became part of England, to all intents and purposes, and was under the English Crown, the principality of Wales was abolished. Now, therefore, any talk of a principality in the context of a Welsh constitution is only some sort of romantic fantasy, and a royalist fantasy, indeed.

Will you, therefore—coming back to current times—as Counsel General, on behalf of the Welsh Government, pledge to this Assembly that you will never use the word ‘principality’ in referring to the constitutional status of Wales?

Wel, ces i gyfle, yn sgil y cwestiwn, i ail-atgoffa fy hunan o effaith Deddfau a chyfraith Canol Oesoedd Cymru—bydd yr Aelod yn bles i glywed hynny—yn cynnwys penderfyniadau cyngor Aberdyfi, statudau Rhuddlan, ac fel y gwnaeth Dai Lloyd sôn wrtha i ddoe, jest i atgoffa fy hunan o gyfraith Hywel. Nid ydw i wedi llwyddo i wneud hynny yn yr amser byr a oedd gyda fi ers hynny, yn anffodus. Ond, ar y cwestiwn penodol y gwnaethoch chi ei ofyn, am gwestiwn y dywysogaeth, y ffaith yw bod Cymru yn wlad yn ei hawl ei hun, yn rhan o'r Deyrnas Gyfunol. Mae ganddi, wrth gwrs, ddeddfwrfa a Llywodraeth etholedig, sydd yn deddfu a chreu polisïau sy'n addas i bobl Cymru. Ac nid yw cwestiwn y dywysogaeth yn rhan o bolisi Llywodraeth Cymru. Ni allaf wneud mwy o sylwadau ar sylwadau personol, efallai, a gafodd eu gwneud yn ddiweddar.

Well, I had an opportunity, as a result of the question, to remind myself of the effect of the Acts and laws of the Middle Ages in Wales—the Member will be pleased to hear that—including the decisions made by the Aberdyfi council and the Rhuddlan judgments, and as Dai Lloyd mentioned to me yesterday, just to remind myself of the laws of Hywel Dda. I haven't managed to do that in the short time that I've had since then, unfortunately. But on the specific question that you asked, with regard to the issue of the principality, the fact is that Wales is a nation in its own right, as part of the United Kingdom. It has its own legislature and an elected Government that legislate and create policies that are appropriate for the people of Wales. The question of a principality isn’t part of Welsh Government policy. I can’t make any further comment on personal comments that may have been made recently.

Y Proffesiwn Cyfreithiol
The Welsh Legal Profession

3. Yn sgil Adolygiad Lammy, a wnaiff y Cwnsler Cyffredinol ddatganiad am amrywiaeth yn y proffesiwn cyfreithiol yng Nghymru? OAQ51523

3. In light of the Lammy Review, will the Counsel General make a statement on diversity in the Welsh legal profession? OAQ51523

The Welsh Government believes that a fair and inclusive justice system can only be achieved if legal professionals fully reflect the diversity of the population they serve.

Mae Llywodraeth Cymru yn credu mai'r unig ffordd i gyflawni system gyfiawnder deg a chynhwysol yw sicrhau bod gweithwyr cyfreithiol proffesiynol yn adlewyrchu amrywiaeth y boblogaeth y maent yn ei gwasanaethu yn llawn.

I thank you for your answer. We all understand the principle of equality before the law, but the question really is: what about equality within the law? And with the Commission on Justice in Wales considering how a distinct Welsh justice system might work, I believe it's imperative that we also reflect on what that system looks like, in terms of ethnicity, gender and social background. The UK Government, it seems, does not intend to take the necessary steps that were recommended by the Lammy report to create a more diverse judiciary. So, therefore, I ask: what can we do, what can Welsh Government do, to create a more diverse judiciary, and promote greater diversity throughout the legal profession?

Diolch i chi am eich ateb. Rydym i gyd yn deall yr egwyddor o gydraddoldeb gerbron y gyfraith, ond mewn gwirionedd y cwestiwn yw: beth am gydraddoldeb o fewn y gyfraith? A chyda'r Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru yn ystyried sut y gallai system gyfiawnder benodol i Gymru weithio, credaf ei bod yn hanfodol ein bod hefyd yn myfyrio ar sut olwg sydd ar y system honno o ran ethnigrwydd, rhywedd a chefndir cymdeithasol. Mae'n ymddangos nad yw Llywodraeth y DU yn bwriadu cymryd y camau angenrheidiol a gafodd eu hargymell gan adroddiad Lammy i greu barnwriaeth fwy amrywiol. Felly, rwy'n gofyn: beth y gallwn ni ei wneud, beth y gall Llywodraeth Cymru ei wneud, i greu barnwriaeth fwy amrywiol, a hyrwyddo mwy o amrywiaeth yn y proffesiwn cyfreithiol drwyddo draw?

Well, I thank the Member for that question, and for her continued advocacy of the cause of diversity and of equalities in general.

The lack of diversity in the criminal justice system identified by the Lammy review militates against access to justice, which is a key pillar of our democracy in Wales, and across the UK. Lammy demonstrated that this lack of diversity applies to those making important decisions across the criminal justice system, from prison officers and governors to magistrates and the judiciary more generally. And these are major issues for us in terms of the rule of law in the UK. In terms of the legal profession in Wales, and in terms of BME diversity, we are a little behind where we should be in terms of the general population of Wales, and there's more that we absolutely can do.

In terms of the Welsh Government's action in relation to this, the First Minister wrote, for example, to the chief executive of the Supreme Court recently, to underline the importance of securing diversity in the Supreme Court, and more generally throughout the judicial system. In Wales, appointments to the Welsh tribunal judiciary are made on the advice of the Judicial Appointments Commission, and are subject therefore to their policies on promoting judicial diversity.

She mentions the question of diversity in broader terms, covering gender, gender identity, sexuality, and so on. I think it would do us well to remember the words of Lady Hale, who is the president of the Supreme Court, who said when she took up appointment,

'I take the view that "difference" is important in judging and that gender diversity, along with many other dimensions of diversity, is a good, indeed a necessary, thing. However, the principal reason for this is not our different voice, but democratic legitimacy. In a democracy governed by the people and not by an absolute monarch or even an aristocratic ruling class, the judiciary should reflect the whole community, not just a small section of it.'

Wel, diolch i'r Aelod am y cwestiwn hwnnw, ac am ei dadleuon parhaus dros achos amrywiaeth a chydraddoldeb yn gyffredinol.

Mae'r diffyg amrywiaeth yn y system cyfiawnder troseddol, a nodwyd yn adolygiad Lammy, yn milwrio yn erbyn mynediad at gyfiawnder, sef un o bileri allweddol ein democratiaeth yng Nghymru, a ledled y DU. Dangosodd Lammy fod diffyg amrywiaeth o'r fath i'w weld yn y rhai sy'n gwneud penderfyniadau pwysig ar draws y system cyfiawnder troseddol, o swyddogion carchar a llywodraethwyr i ynadon a'r farnwriaeth yn fwy cyffredinol. Ac mae'r rhain yn faterion pwysig i ni o ran rheolaeth y gyfraith yn y DU. O ran y proffesiwn cyfreithiol yng Nghymru, ac o ran amrywiaeth pobl dduon a lleiafrifoedd ethnig, rydym ar ei hôl hi rywfaint mewn perthynas â phoblogaeth gyffredinol Cymru, ac mae mwy y gallwn ei wneud yn sicr.

O ran camau gweithredu Llywodraeth Cymru mewn perthynas â hyn, ysgrifennodd y Prif Weinidog, er enghraifft, at Brif Weithredwr y Goruchaf Lys yn ddiweddar, i danlinellu pwysigrwydd sicrhau amrywiaeth yn y Goruchaf Lys, ac yn fwy cyffredinol yn y system farnwrol drwyddi draw. Yng Nghymru, caiff penodiadau i'r farnwriaeth dribiwnlysoedd yng Nghymru eu gwneud yn ôl cyngor y Comisiwn Penodiadau Barnwrol, ac felly maent yn ddarostyngedig i'w bolisïau ar hybu amrywiaeth farnwrol.

Mae'n sôn am amrywiaeth mewn termau ehangach, sy'n cynnwys rhywedd, hunaniaeth o ran rhywedd, rhywioldeb, ac ati. Credaf y byddai'n dda i ni gofio geiriau yr Arglwyddes Hale, sef Llywydd y Goruchaf Lys, a ddywedodd y canlynol pan gafodd ei phenodi,

Rwyf o'r farn fod "gwahaniaeth" yn bwysig wrth farnu a bod amrywiaeth rhwng y rhywiau, ynghyd â llawer o agweddau eraill ar amrywiaeth, yn beth da, yn wir yn beth angenrheidiol. Fodd bynnag, nid ein llais gwahanol yw'r prif reswm dros hyn, ond cyfreithlondeb democrataidd. Mewn democratiaeth a reolir gan y bobl ac nid gan frenhiniaeth absoliwt neu ddosbarth llywodraethol aristocrataidd hyd yn oed, dylai'r farnwriaeth adlewyrchu'r gymuned gyfan, nid cyfran fach ohoni.

I was pleased to hear the Counsel General's reference to the importance of socioeconomic background, as well as gender and ethnicity, in diversity. He mentioned the Judicial Appointments Commission and being subject to their procedures. Does he anticipate any improvement in the diversity of that body to the degree that Welsh voices are heard within it to the extent that is ensured for Scotland and Northern Ireland? To what degree does he as Counsel General interpret his role expansively in diversity, and promoting that for the legal profession in Wales?

Roeddwn yn falch o glywed cyfeiriad y Cwnsler Cyffredinol at bwysigrwydd cefndir economaidd-gymdeithasol, yn ogystal â rhyw ac ethnigrwydd, mewn perthynas ag amrywiaeth. Soniodd am y Comisiwn Penodiadau Barnwrol a bod yn ddarostyngedig i'w weithdrefnau. A yw'n rhagweld unrhyw welliant yn amrywiaeth y corff hwnnw i'r graddau fod lleisiau Cymry yn cael eu clywed i'r un graddau ag y sicrheir ar gyfer yr Alban a Gogledd Iwerddon? I ba raddau y mae ef fel Cwnsler Cyffredinol yn dehongli ei rôl yn ehangol o ran amrywiaeth, ac yn hyrwyddo hynny ar gyfer y proffesiwn cyfreithiol yng Nghymru?

On the first question, in relation to the diversity of geography and jurisdictions, if you like, within the Supreme Court, of course the relevant legislation provides that the Supreme Court needs to have a blend of justices that reflect a knowledge and experience of all parts of the UK. It's the Welsh Government's strong position that that should include a justice for Wales. As he will know, the Supreme Court has a Welsh liaison judge—Lord Lloyd-Jones—with whom I met recently, to discuss some of these issues. I absolutely see it as part of my role to advocate for the question of diversity, generally speaking and including the legal profession here in Wales. I've had the opportunity of speaking with a number of people in relation to that and look forward to making that one of the priorities for my time as Counsel General. 

Ar y cwestiwn cyntaf, mewn perthynas ag amrywiaeth daearyddiaeth ac awdurdodaethau, os mynnwch, o fewn y Goruchaf Lys, mae'r ddeddfwriaeth berthnasol yn darparu, wrth gwrs, y dylai'r Goruchaf Lys gael cyfuniad o ustusiaid sy'n adlewyrchu gwybodaeth a phrofiad o bob rhan o'r DU. Safbwynt cryf Llywodraeth Cymru yw y dylai hynny gynnwys ustus ar gyfer Cymru. Fel y bydd yn gwybod, mae gan y Goruchaf Lys farnwr cyswllt Cymreig—yr Arglwydd Lloyd-Jones—a chyfarfûm ag ef yn ddiweddar i drafod rhai o'r materion hyn. Rwy'n credu'n sicr fod dadlau dros amrywiaeth yn rhan o fy rôl yn gyffredinol ac yn cynnwys y proffesiwn cyfreithiol yma yng Nghymru. Rwyf wedi cael cyfle i siarad â nifer o bobl mewn perthynas â hynny ac rwy'n edrych ymlaen at wneud hynny'n flaenoriaeth yn ystod fy nghyfnod fel Cwnsler Cyffredinol.

Deddf Cymru 2017
Wales Act 2017

4. Pa drafodaethau y mae’r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cynnal ynglŷn â gallu Llywodraeth Cymru i ddefnyddio ei grymoedd newydd o dan Ddeddf Cymru 2017? OAQ51494

4. What discussions has the Counsel General held regarding the Welsh Government's ability to use its new powers under the Wales Act 2017? OAQ51494

Bydd yr Aelodau’n gwybod bod y rhan fwyaf o’r pwerau newydd dan Ddeddf Cymru 2017 yn dod i rym ar 1 Ebrill eleni, gyda rhai pwerau eraill yn dod i rym ychydig yn ddiweddarach. Mae Llywodraeth Cymru yn barod i dderbyn y pwerau newydd hyn.

Members will know that the majority of new powers under the Wales Act 2017 will come into force on 1 April this year, with certain other powers coming into force shortly thereafter. The Welsh Government stands ready to receive these new powers.

Diolch am yr ateb ac rydw i jest eisiau gofyn i'r Cwnsler Cyffredinol yn fwy eang ynglŷn â'r pwerau trethi mae ei gydweithiwr—sydd drws nesaf iddo ef ar hyn o bryd—yr Ysgrifennydd Cabinet dros Gyllid, yn ystyried, o ran pedair treth newydd a phosibiliad o un dreth, wrth gwrs, yn mynd gerbron. Rydw i'n cefnogi'r dreth ar blastig a byddaf yn ail-adrodd hynny, ac mae'n dda gweld bod y Cynulliad wedi pleidleisio felly neithiwr hefyd wrth drafod y materion.

Wrth ateb a thrafod yn y Pwyllgor Cyllid, fe ddywedodd yr Ysgrifennydd Cabinet, yn ei farn ef, mai mater o gyd-gytuno, wrth gwrs, yw hyn rhwng y Cynulliad a San Steffan—Tŷ'r Cyffredin a Thŷ'r Arglwyddi—ac, iddo fe, beth oedd yn bwysig oedd nid y polisi—nad mater polisi oedd hyn i San Steffan—ond sut y byddai hyn yn effeithio ar rymoedd San Steffan a bod y ddwy Senedd yn gydnaws â'i gilydd, os leiciwch chi, ac yn gytûn ar hynny. Ond, wrth gwrs, nid oes dim byd wedi ei ysgrifennu i lawr ynglŷn â phrotocol fel hyn. Felly, rydw i eisiau gofyn i chi fel Cwnsler Cyffredinol a fyddwch chi nawr yn mynd i'r afael â'r dasg yma i wneud yn siŵr bod y llwybr yn cael ei baratoi, yn gyfansoddiadol, er mwyn i'ch cydweithiwr, yr Ysgrifennydd Cabinet, fynd ymlaen â pha bynnag dreth sy'n cael ei dewis gan y Llywodraeth, yn llwyddiannus, a dod â hi i rym.

Thank you for that response. I just wanted to ask the Counsel General in broader terms about the taxation powers that his colleague sitting next to him, the Cabinet Secretary for Finance, is currently considering, namely the four new taxes and the possibility of one tax being brought forward. I support the plastics tax and I will be repeating that, and it was good to see that the Assembly voted in favour of such a tax yesterday evening in discussing these issues.

In discussions at the Finance Committee, the finance Secretary said that, in his view, it’s a matter of joint agreement between the Assembly and Westminster— the House of Commons and the House of Lords—and that, for him, what was important was not the policy, that it wasn’t a policy issue for Westminster, but an issue of how this impacted on powers at Westminster, and that both Parliaments should be in accordance with each other and should be agreed on that. But, there is nothing in writing or a protocol here. So, I would like to ask you as Counsel General whether you will now tackle this issue and ensure that the ground is prepared, constitutionally, so that your colleague the Cabinet Secretary can take whatever tax is selected by the Government through successfully and bring it into force.

Wel, mae dadansoddiad cyfreithiol yr Aelod yn gywir mai dyna yw'r broses: hynny yw, mae angen cytundeb. Mae'r Ysgrifennydd Cabinet wedi dweud sawl gwaith mai sicrhau bod gennym ni system sy'n gweithio a'n bod ni'n cydweithio â'r system sydd yn bwysig fel rhan o'r broses yma. Buaswn yn ategu sylwadau'r Ysgrifennydd Cabinet ar hynny, ac rwyf yn bwriadu cydweithio ag ef i sicrhau bod y Llywodraeth yn gwneud ein rhan ni i sicrhau llwyddiant yn hynny. 

Well, the analysis of the Member is correct that that’s the process: that is, we need agreement. The Cabinet Secretary has said several times that it’s about ensuring that we have a system that works and that we collaborate in a system, and that’s what’s important about this process. I would endorse the Cabinet Secretary’s comments on that, and I intend to collaborate with him to ensure that the Government ensures that this is a success.

Diolch i'r Cwnsler Cyffredinol. 

Thank you, Counsel General. 

3. Cwestiynau Amserol
3. Topical Questions

Ac felly, yr eitem nesaf yw'r cwestiynau amserol a'r cwestiwn cyntaf, Angela Burns. 

That brings us to our next item, the topical questions, and the first question is from Angela Burns.

GIG Cymru
The Welsh NHS

1. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am yr argyfwng yn y GIG y gaeaf hwn, yn sgil adroddiadau bod gwasanaethau wedi’u hymestyn i’r eithaf? 96

1. Will the Cabinet Secretary provide an update on the crisis in the Welsh NHS this winter, in light of reports that services are at breaking point? 96

Thank you for the question. The winter, as ever, is a very challenging period. NHS Wales and the wider social care system are under considerable pressure and that is consistent with pressures being reported right across the UK. Despite activity in parts of the system, that at times have been unprecedented, our dedicated and hard-working staff continue to provide a professional and compassionate response.

Diolch i chi am y cwestiwn. Mae'r gaeaf, fel erioed, yn gyfnod heriol iawn. Mae GIG Cymru a'r system gofal cymdeithasol ehangach o dan gryn bwysau ac mae hynny'n gyson â'r pwysau sy'n cael ei nodi ar draws y DU. Er gwaethaf prysurdeb, digynsail ar adegau, mewn rhannau o'r system, mae ein staff ymroddedig a gweithgar yn parhau i ddarparu ymateb proffesiynol a thosturiol.

They do indeed and, in fact, it is these dedicated and hard-working staff who have, over the last 10 days, raised a significant number of concerns with me. We've had royal colleges coming out with commentary and statements about the enormous pressure their staff have been under. I've met with royal colleges in the last few days, I've met with doctors, nurses, front-line staff and an ambulance worker. They all talk about the same thing: comments such as they've 'never seen the Welsh NHS in such a bad way', their colleagues 'are at breaking point' and front-line staff 'are under immense pressure'. The BMA themselves have said that one health board area in Wales had absolutely no cover whatsoever in terms of GP doctors. We've lost over 2,000 ambulance hours in the last seven or eight days. The Royal College of Emergency Medicine said that some people are waiting over 80 hours in emergency departments before being admitted into hospital. 

Cabinet Secretary, this is an enormous issue. I absolutely accept that you are not personally responsible for front-line issues that go wrong. I absolutely accept that there has been an uplift in problems this winter and that this winter was a bit tougher than everyone thought it was going to be. But, my concerns are that you've given some £50 million prior to winter to prepare for this and what I would like to ask you is to undertake an urgent assessment of how that £50 million was spent. Did it get to the front line and, if so, where, how, and what did it ameliorate? Did managers involve the right people in planning? Because GPs say they were not involved in winter preparation. Hospital doctors say they were not involved in winter preparations. Emergency department unit leads say they were not involved in winter preparations. There was no account taken of the three, four days, so, effectively, we had two whole weeks with very, very light bank holiday-style cover. Social services were basically absent for two weeks. We had enormous delayed transfers of care. The Heath themselves had two whole wards full of people waiting to go home.

Would you please also accept, or look at the managers within the NHS, because we seem to be great on strategy, but putting it into action is difficult? When you have a nurse or a bed manager saying, 'I'm not going to open up a bed, put an extra bed on that ward, because that one bed will make that ward risky', I totally accept that, but risk is about the balance of risk. So, what is worse: having one bed open on a ward, or having a person on a trolley for 80 hours in an A&E department? So, Cabinet Secretary, I'm asking you to make sure that we are holding the management, the management of the NHS, holding their feet to the fire on those issues.

You've just awarded, in the last few days, another £10 million. That is incredibly welcome, but we need to make sure that that £10 million goes to the front line and solves these problems. The Health and Social Care Committee held an excellent inquiry. We came up with a strong report on winter preparedness. The people came to us and told us they weren't being involved. They're still saying it today. You need to find out what went wrong, and I would ask you to really, really drill down into this, because something somewhere just didn't work. And as you started off saying, we have a lot of excellent people who are working their socks off and are under immense pressure. It's our job to lift that pressure off their shoulders.

Mae hynny'n wir, ac mewn gwirionedd, y staff ymroddedig a gweithgar hyn sydd wedi dwyn nifer sylweddol o bryderon i fy sylw dros y 10 diwrnod diwethaf. Rydym wedi gweld colegau brenhinol yn cyflwyno sylwebaeth a datganiadau am y pwysau enfawr sydd wedi bod ar eu staff. Rwyf wedi cyfarfod â cholegau brenhinol yn yr ychydig ddyddiau diwethaf, rwyf wedi cyfarfod â meddygon, nyrsys, staff rheng flaen a gweithiwr ambiwlans. Mae pob un ohonynt yn sôn am yr un peth: sylwadau fel 'nid wyf erioed wedi gweld GIG Cymru yn y fath gyflwr', fod eu cydweithwyr 'ar ymyl y dibyn' a bod staff rheng flaen 'o dan bwysau aruthrol'. Mae Cymdeithas Feddygol Prydain eu hun wedi dweud nad oedd gan un ardal bwrdd iechyd yng Nghymru unrhyw staff llanw o gwbl o ran meddygon teulu. Rydym wedi colli dros 2,000 o oriau ambiwlans yn ystod y saith neu wyth diwrnod diwethaf. Dywedodd y Coleg Brenhinol Meddygaeth Frys bod rhai pobl yn aros dros 80 awr mewn adrannau achosion brys cyn cael eu derbyn i'r ysbyty.

Ysgrifennydd y Cabinet, mae hwn yn fater enfawr. Rwy'n derbyn yn llwyr nad ydych chi yn bersonol yn gyfrifol am faterion rheng flaen sy'n mynd o chwith. Rwy'n derbyn yn llwyr y cafwyd mwy o broblemau yn ystod y gaeaf hwn a bod y gaeaf hwn gryn dipyn yn llymach nag y rhagwelodd pawb. Ond fy mhryder i yw eich bod wedi neilltuo tua £50 miliwn cyn y gaeaf i baratoi ar gyfer hyn a hoffwn ofyn i chi gynnal asesiad brys o sut y gwariwyd y £50 miliwn hwnnw. A gyrhaeddodd yr arian y rheng flaen, ac os felly, ble a sut, a beth y llwyddodd i'w wella? A lwyddodd y rheolwyr i gynnwys y bobl gywir yn y gwaith cynllunio? Oherwydd mae meddygon teulu yn dweud nad oeddent yn rhan o'r paratoadau ar gyfer y gaeaf. Mae meddygon ysbyty yn dweud nad oeddent yn rhan o'r paratoadau ar gyfer y gaeaf. Mae arweinwyr unedau achosion brys yn dweud nad oeddent yn rhan o'r paratoadau ar gyfer y gaeaf. Ni chafwyd cyfrif o'r tri neu bedwar diwrnod, felly, i bob pwrpas, cawsom bythefnos gyfan gydag ond ychydig iawn o staff llanw tebyg i'r hyn a geir ar wyliau banc. Roedd gwasanaethau cymdeithasol yn absennol am bythefnos i bob pwrpas. Gwelsom oedi enfawr wrth drosglwyddo gofal. Roedd gan ysbyty Mynydd Bychan ddwy ward gyfan yn llawn o bobl yn aros i fynd adref.

A fyddech chi hefyd yn derbyn, neu'n edrych ar y rheolwyr o fewn y GIG, oherwydd mae'n ymddangos ein bod yn gwneud yn wych o ran strategaeth, ond rydym yn ei chael hi'n anodd rhoi'r strategaeth honno ar waith? Pan fo gennych nyrs neu reolwr gwelyau yn dweud, 'Nid wyf am agor gwely a rhoi gwely ychwanegol ar y ward honno oherwydd bydd y gwely hwnnw'n creu risg i'r ward honno', rwy'n derbyn hynny'n llwyr, ond mae risg yn ymwneud â chydbwysedd risg. Felly, pa un yw'r gwaethaf: cael un gwely ar agor ar ward, neu gael person ar droli am 80 awr mewn adran damweiniau ac achosion brys? Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, rwy'n gofyn i chi sicrhau ein bod yn dwyn y rheolwyr, rheolwyr y GIG, i gyfrif am y materion hynny.

Rydych newydd ddyfarnu £10 miliwn arall yn ystod y dyddiau diwethaf. Mae hynny i'w groesawu'n fawr, ond mae angen i ni wneud yn siŵr fod y £10 miliwn hwnnw yn mynd i'r rheng flaen ac yn datrys y problemau hyn. Cynhaliwyd ymchwiliad rhagorol gan y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol. Llwyddasom i greu adroddiad cryf ar barodrwydd ar gyfer y gaeaf. Daeth y bobl atom a dweud wrthym nad oeddent yn cael eu cynnwys. Maent yn parhau i ddweud hynny heddiw. Mae angen i chi ddarganfod beth aeth o'i le, a buaswn yn gofyn i chi geisio mynd at wraidd hyn mewn gwirionedd, oherwydd mae rhywbeth yn rhywle heb weithio. Ac fel y dywedoch hi ar y cychwyn, mae gennym lawer o bobl ragorol sy'n gweithio'n galed iawn ac sydd o dan bwysau aruthrol. Ein gwaith ni yw codi'r pwysau hwnnw oddi ar eu hysgwyddau.


Thank you for the series of questions. To think about where we are and about the pressure that exists right across the system, much of our commentary ends up inevitably being about the front door of a hospital and the emergency department, but, actually, the pressure is right across the system, including in primary care, where on peak days they've had 100,000 contacts in primary care across the country. Part of my idea was not just the £10 million to go into the system, it was also throughout QOF and the admin duties of GPs to give them more time to spend with patients who need to have their care and assistance. 

There's also that pressure across the social care system. I think perhaps suggesting that social services were virtually absent for two weeks was a little unkind and not exactly accurate, because, actually, part of the reason that services continue to work is because of the commitment of social care staff, in addition to their colleagues within the health service. But, part of our challenge in moving through this—and I understand that we'll need to do better in the future—as always, is not just what happens at the front door either in primary care, or in general practice, or an emergency department, but as you get to the other end and needing to return people to their own homes, whether that's their own home in a private residence or residential care as well. So, the money we have announced we think will help at the nexus between health and social care in particular, because we recognised at one point last week when I did an interview that there are about 350 medically fit people in beds within our hospital system. That's a challenge not of bed capacity, but of flow within our whole health and care system. So, there is a challenge that goes across health and social care in resolving this.

The £50 million was about maintaining performance, not just unscheduled care, but scheduled care as well. We expect to be in an improved position at the end of this financial year on our scheduled referral-to-treatment figures as well. So, we've made different choices. We haven't had a nationwide cancellation of elective care. We've seen some of that continuing, but there have been some cancellations to make sure that emergency admissions are dealt with. We will, of course, report back to the National Assembly, and I expect to face scrutiny in this Chamber and in committee about what the £50 million has delivered. It's to deliver to the end of the year, so I won't undertake a mid-point inquiry, as opposed to understanding through the whole system what it's done in preparing for and delivering across winter. 

The same for the learning we will obviously take from this winter, both at the point of extreme pressure, as it almost always is in the first week of January, but then to see the whole winter period in the round. Because, at the time when you initially asked this question, that was at one of the peak points in pressure. Fortunately, it has reduced across the country. We see a different level of escalation now. But the winter is certainly not over and I suspect there will be many more difficult days.

So, we need to understand not just what happened this time around with winter planning, and the voices you say there that were not taken account of actually went into some of the winter planning, because there were colleagues representing every part of the service, not just health care, but actually social care colleagues in the room, as well. There's always a challenge in terms of how we gather together the voices of staff and understand how they plan together to deliver our service. We will, of course, learn from this winter. We want to be better prepared again for next winter, and I expect to be completely transparent about what we have learnt and what we expect to do better in the year to come. In addition, I want to improve our response for the remainder of the current winter.

Diolch i chi am y gyfres o gwestiynau. Wrth feddwl am ein sefyllfa ac am y pwysau sy'n bodoli ar draws y system, mae llawer o'n sylwebaeth, yn y pen draw, yn anochel yn ymwneud â charreg drws ysbyty a'r adran achosion brys, ond mewn gwirionedd, mae'r pwysau ar draws y system, gan gynnwys ym maes gofal sylfaenol, lle maent, ar ddiwrnodau prysur, wedi cael 100,000 o gysylltiadau mewn gofal sylfaenol ar draws y wlad. Rhan o fy syniad oedd nid yn unig y £10 miliwn i fynd i mewn i'r system, ond hefyd drwy'r holl Fframwaith Ansawdd a Chanlyniadau a dyletswyddau gweinyddol meddygon teulu er mwyn rhoi mwy o amser iddynt ei dreulio gyda chleifion sydd angen eu gofal a'u cymorth.

Ceir hefyd y pwysau hwnnw ar draws y system gofal cymdeithasol. Rwy'n credu efallai fod awgrymu bod gwasanaethau cymdeithasol wedi bod yn absennol am bythefnos i bob pwrpas braidd yn angharedig a heb fod yn gwbl gywir, oherwydd, mewn gwirionedd, rhan o'r rheswm pam fod gwasanaethau'n parhau i weithio yw oherwydd ymrwymiad staff gofal cymdeithasol, yn ogystal â'u cydweithwyr o fewn y gwasanaeth iechyd. Ond nid yw'r her sy'n ein hwynebu wrth symud ymlaen drwy hyn—a deallaf y bydd angen i ni wneud yn well yn y dyfodol—fel bob amser, yn ymwneud yn unig â'r hyn sy'n digwydd wrth y drws blaen mewn gofal sylfaenol, practis cyffredinol neu adran achosion brys, mae hefyd yn ymwneud â chyrraedd y pen arall a'r angen i ryddhau pobl i'w cartrefi eu hunain, boed hynny'n gartref eu hunain mewn preswylfa breifat neu mewn gofal preswyl. Felly, rydym yn credu y bydd yr arian a gyhoeddwyd gennym yn helpu'r cysylltiad rhwng iechyd a gofal cymdeithasol yn arbennig, oherwydd sylweddolwyd ar un adeg yr wythnos diwethaf pan wneuthum gyfweliad fod tua 350 o bobl sy'n feddygol iach mewn gwelyau yn ein system ysbytai. Nid her sy'n ymwneud â nifer gwelyau yw honno, ond her sy'n ymwneud â llif o fewn ein system iechyd a gofal gyfan. Felly, mae yna her i'w datrys sy'n ymestyn ar draws  iechyd a gofal cymdeithasol.

Roedd y £50 miliwn yn ymwneud â chynnal perfformiad, nid gofal heb ei drefnu yn unig, ond gofal wedi'i drefnu yn ogystal. Rydym yn disgwyl y byddwn mewn gwell sefyllfa ar ddiwedd y flwyddyn ariannol hon o ran ein rhestrau rhwng atgyfeirio a thriniaeth yn ogystal. Felly, rydym wedi gwneud penderfyniadau gwahanol. Nid ydym wedi canslo gofal dewisol ledled y wlad. Rydym wedi gweld peth o hwnnw'n parhau, ond cafodd rhai llawdriniaethau eu canslo er mwyn gwneud yn siŵr bod derbyniadau brys yn cael eu trin. Wrth gwrs, byddwn yn adrodd yn ôl i'r Cynulliad Cenedlaethol, a disgwyliaf y byddaf yn wynebu craffu yn y Siambr hon ac yn y pwyllgor ynglŷn â'r hyn y mae'r £50 miliwn wedi'i ddarparu. Bydd yn darparu hyd at ddiwedd y flwyddyn, felly ni fyddaf yn ymgymryd ag ymchwiliad hanner ffordd, yn hytrach na deall beth y mae'r system gyfan wedi'i wneud o ran paratoi ar gyfer y gaeaf a chyflawni ar hyd y gaeaf.

Mae'r un peth yn wir am y wers y byddwn yn amlwg yn ei dysgu o'r gaeaf hwn, ar adeg o bwysau eithafol, fel y mae bron bob amser yn ystod wythnos gyntaf mis Ionawr, ond wedyn i edrych ar gyfnod y gaeaf yn ei gyfanrwydd. Oherwydd, ar yr adeg y gofynnoch chi'r cwestiwn hwn yn wreiddiol, roedd hynny ar un o'r adegau brig o ran pwysau. Yn ffodus, mae wedi lleihau ledled y wlad. Rydym yn gweld lefel wahanol o gynnydd erbyn hyn. Ond yn sicr nid yw'r gaeaf ar ben ac rwy'n tybio y bydd llawer mwy o ddiwrnodau anodd.

Felly, mae angen i ni ddeall yr hyn a ddigwyddodd y tro hwn gyda chynllunio ar gyfer y gaeaf, a chafodd y lleisiau rydych yn dweud na chawsant eu hystyried eu cynnwys yn rhai o'r cynlluniau ar gyfer y gaeaf mewn gwirionedd, oherwydd roedd cydweithwyr yn cynrychioli pob rhan o'r gwasanaeth, nid gofal iechyd yn unig, ond roedd cydweithwyr gofal cymdeithasol yn yr ystafell hefyd. Mae yna her bob amser o ran y modd yr ydym yn crynhoi lleisiau staff ac yn deall sut y maent yn cynllunio gyda'i gilydd i ddarparu ein gwasanaeth. Byddwn, wrth gwrs, yn dysgu o'r gaeaf hwn. Rydym eisiau paratoi'n well ar gyfer y gaeaf nesaf, ac rwy'n disgwyl y byddaf yn gwbl dryloyw am yr hyn rydym wedi'i ddysgu a'r hyn rydym yn disgwyl ei wneud yn well yn ystod y flwyddyn i ddod. Yn ogystal, rwyf eisiau gwella ein hymateb ar gyfer gweddill y gaeaf cyfredol.


This Welsh Labour Government tells us that the pressure over the 2017-18 winter so far has been down entirely to unprecedented peaks in demand. Now, I have no doubt whatsoever that peaks exist. They exist around winter, as they do at other times of the year as well, and we've heard that there have been some particularly big spikes. But you cannot keep fobbing people off with the same story time and time again, because you're not reflecting what's actually happening and what people on the front line are telling people like me and the Conservative spokesperson opposite.

The truth is that our NHS does not now have the resilience to be able to cope with peaks. Bed capacity has been continuously over the 85 per cent safe level since 2011. Over the same period since then, successive Labour Governments have cut bed numbers by 10 per cent. I don't think that's a coincidence. We in Plaid Cymru say, 'Reverse the bed cuts'. We've outlined how we'd want to train and recruit a 1,000 extra doctors and thousands of extra nurses over the next decade or so.

Hospitals inadequately equipped with both beds and staff, coupled with a lack of integration with social care means cancelled operations; it means ambulances queuing up outside emergency departments; it means patients on beds in corridors; and it means that our excellent staff, who you mentioned and all of us do, and treasure, being put under more and more pressure. It is unsustainable. I've said it before and I'll say it again here now: I fear that having run the Welsh NHS for the last 19 years almost, Labour can't now face up to the depths of the NHS's problems, because to admit to those problems would be to admit to your part in causing those problems. When will this Government take its head out of the sand, admit to the problems and put a proper, long-term, sustainable plan in place to deal with them?

Mae Llywodraeth Cymru yn dweud wrthym mai'r rheswm dros y pwysau yn ystod gaeaf 2017-18 hyd yma yw'r cynnydd digynsail yn y galw. Nawr, nid oes gennyf amheuaeth o gwbl fod yna adegau prysurach na'i gilydd. Maent yn bodoli yn ystod y gaeaf, yn ogystal ag ar adegau eraill o'r flwyddyn, ac rydym wedi clywed bod rhai adegau eithriadol o brysur wedi bod. Ond ni allwch barhau i wthio'r un stori ar bobl dro ar ôl tro, oherwydd nid ydych yn adlewyrchu'r hyn sy'n digwydd mewn gwirionedd a beth y mae pobl ar y rheng flaen yn ei ddweud wrth bobl fel fi a llefarydd y Ceidwadwyr gyferbyn â mi.

Y gwir amdani yw nad oes gan ein GIG y cydnerthedd i allu ymdopi ag adegau prysur bellach. Mae nifer y gwelyau wedi parhau i fod yn uwch na'r lefel ddiogel o 85 y cant ers 2011. Dros yr un cyfnod ers hynny, mae Llywodraethau Llafur olynol wedi torri nifer y gwelyau 10 y cant. Nid wyf yn credu bod hynny'n gyd-ddigwyddiad. Rydym ni ym Mhlaid Cymru yn dweud, 'Gwrthdrowch y toriadau i nifer y gwelyau'. Rydym wedi amlinellu sut y byddem eisiau hyfforddi a recriwtio 1,000 o feddygon ychwanegol a miloedd o nyrsys ychwanegol dros y degawd nesaf.

Mae prinder gwelyau a staff mewn ysbytai, a diffyg integreiddio gyda gofal cymdeithasol yn golygu bod llawdriniaethau'n cael eu canslo; mae'n golygu ambiwlansys yn ciwio y tu allan i adrannau achosion brys; mae'n golygu cleifion mewn gwelyau ar y coridorau; ac mae'n golygu bod ein staff ardderchog a grybwyllwyd gennych ac a drysorir gan bob un ohonom yn cael eu rhoi o dan bwysau cynyddol. Mae'n anghynaliadwy. Rwyf wedi dweud hyn o'r blaen ac rwyf am ei ddweud eto yma yn awr: ar ôl rhedeg GIG Cymru am y 19 blynedd diwethaf bron iawn, rwy'n ofni nad yw Llafur yn gallu wynebu dyfnder problemau'r GIG bellach, oherwydd byddai cyfaddef bodolaeth y problemau hynny'n golygu cyfaddef eich rhan yn achosi'r problemau. Pa bryd y bydd y Llywodraeth hon yn tynnu ei phen o'r tywod, a chyfaddef ei rhan yn y problemau a rhoi cynllun priodol, hirdymor, cynaliadwy ar waith i fynd i'r afael â hwy?

I do regret the tone with which Rhun ap Iorwerth approaches this very serious issue—[Interruption.] Suggesting that we are fobbing people off is a denial of the reality. A 54 per cent spike in red ambulance demand on New Year's Eve is not fobbing people off. That is a real, unplanned for—and how on earth could you possibly plan for—spike in demand. On New Year's Day, the increase in demand was 29 per cent for red ambulances. We've seen extraordinary reversals of the norm. For example, in out-of-hours care, we saw a significant spike in Cardiff and the Vale, when normally in the Christmas period—on Christmas Eve and Christmas Day—you see a fall in calls for services, but this year we saw a significant rise. So, these are not pressures that you could reasonably plan for in terms of those spikes. This is a factual presentation of what is happening.

I think to try to suggest that this is because a party has run our service into the ground—. It may make great headlines for the party faithful, but actually it doesn't really get us to the point of understanding the nature of our challenges and actually being able to do something about it. I think it's my job in the Government to try and be responsible and responsive and constructive in how we do that. That's actually why, in terms of your final point about the long-term future of health and care in this country and not being prepared to do something, that is exactly what we have done. On a cross-party basis, we've instructed a panel of experts to undertake a parliamentary review of health and social care. We'll have that report within a week, and we will then discuss and have to make choices about the long-term future of the health and care system here in Wales. Far from avoiding the very real and difficult challenges, we have tried to be constructive and mature in doing so, and we will then have a real, meaningful and demanding basis, both for Government and also other political actors in this place and beyond, on which to make difficult choices for the future of health and social care here in Wales.

Rwy'n gresynu at gywair Rhun ap Iorwerth wrth fynd i'r afael â'r mater difrifol iawn hwn—[Torri ar draws.] Mae awgrymu ein bod yn gwthio stori ar bobl yn gwadu realiti. Nid yw cynnydd o 54 y cant yn y galw am ambiwlansys coch ar Nos Calan yn wthio stori ar bobl. Mae hwnnw'n gynnydd gwirioneddol yn y galw nas cynlluniwyd ar ei gyfer—a sut ar y ddaear y gallech chi gynllunio ar gyfer hynny beth bynnag. Ddydd Calan, roedd cynnydd o 29 y cant yn y galw am ambiwlansys coch. Rydym wedi gweld gwyro eithriadol rhag y norm. Er enghraifft, mewn gofal y tu allan i oriau, gwelsom gynnydd sylweddol yng Nghaerdydd a'r Fro, sydd fel arfer yn ystod cyfnod y Nadolig—ar noswyl Nadolig a dydd Nadolig—yn gweld cwymp yn y galw am wasanaethau, ond eleni, gwelsom gynnydd sylweddol. Felly, nid yw'n bwysau y gallech, yn rhesymol, gynllunio ar ei gyfer o ran y cynnydd hwnnw. Dyma gyflwyniad ffeithiol o'r hyn sy'n digwydd.

Credaf fod ceisio awgrymu mai'r rheswm am hyn yw oherwydd bod plaid wedi difetha ein gwasanaeth—. Mae'n bosibl ei fod yn creu penawdau gwych ar gyfer ffyddloniaid y blaid, ond mewn gwirionedd nid yw'n ein galluogi i ddeall natur yr heriau sy'n ein hwynebu nac yn ein galluogi i wneud rhywbeth yn ei gylch. Credaf mai fy swydd yn y Llywodraeth yw ceisio bod yn gyfrifol ac yn ymatebol ac yn adeiladol ynglŷn â sut rydym yn gwneud hynny. Dyna pam, mewn gwirionedd, o ran eich pwynt olaf ynglŷn â dyfodol hirdymor iechyd a gofal yn y wlad hon a'r methu paratoi i wneud rhywbeth, dyna'n union rydym wedi'i wneud. Ar sail drawsbleidiol, rydym wedi cyfarwyddo panel o arbenigwyr i gynnal adolygiad seneddol o iechyd a gofal cymdeithasol. Bydd gennym yr adroddiad hwnnw o fewn wythnos, ac yna byddwn yn trafod ac yn gorfod gwneud penderfyniadau ynglŷn â dyfodol hirdymor y system iechyd a gofal yma yng Nghymru. Ymhell o geisio osgoi'r heriau go iawn a hynod o anodd, rydym wedi ceisio bod yn adeiladol ac yn aeddfed wrth wneud hynny, ac yna bydd gennym sail ddilys, ystyrlon a heriol i'r Llywodraeth hon, a gweithredwyr gwleidyddol eraill hefyd yn y lle hwn a thu hwnt, allu gwneud penderfyniadau anodd mewn perthynas â dyfodol iechyd a gofal cymdeithasol yma yng Nghymru.

Cabinet Secretary, despite your own evidence in our committee about winter pressures and how they impact upon the NHS in Wales, we never seem to learn from these experiences; we always seem to be caught on the hop, as though winter pressure was something new. The word 'unprecedented' appears to come out every time, as if this word excuses the very fact that we are not learning from past experiences.

The additional £10 million is, of course, welcome, but I want to ask you, Cabinet Secretary, how was the £50 million spent in combating this situation that happens almost at this time every year? What lessons year on year regarding winter pressures are being learned, and how are they being acted upon? We hear again that flu outbreaks have added to the pressure, which, of course, they would, but, again, flu is not new to our country at this time of the year. We expect it—it gets colder—and flu to be partly a consequence of this. It happens the same time every year and we must be prepared for this.

The Royal College of Emergency Medicine stated that emergency departments in Welsh hospitals felt like a battlefield to staff. We know that A&E attendances topped 1 million. But why, when we are encouraging people to use pharmacies, for example, are they still turning up at A&E? Is this because they cannot get the GP appointments that they feel they need and that A&E is now becoming the alternative?

What discussions will you be having with both primary care and secondary care staff to gain an insight into the situation we find ourselves in? What proportion of these A&E admissions could have been dealt with by other means, such as pharmacy and GP visits? Were the hospital staff in these departments prepared and of full complement? 

You state that NHS organisations have been planning for this period since the end of last winter—supported by the £50 million of funding to help them balance urgent and planned care activity—yet we do not still have sufficient beds or staff to cope with this situation. How can we plan for next year so that we are not cancelling operations for patients that could lead to them needing additional treatment because of this delay, which has a knock-on effect on cost of course, because they cost more in the long run, or they possibly could? What strategy do you have planned for next year—

Ysgrifennydd y Cabinet, er gwaethaf eich tystiolaeth yn ein pwyllgor ynglŷn â phwysau'r gaeaf a sut y mae'n effeithio ar y GIG yng Nghymru, ymddengys nad ydym byth yn dysgu o'r profiadau hyn; ymddengys ein bod yn cael ein dal ar y gamfa bob tro, fel pe bai pwysau'r gaeaf yn rhywbeth newydd. Ymddengys bod y gair 'digynsail' yn codi bob tro, fel pe bai'r gair hwn yn esgusodi'r ffaith nad ydym yn dysgu o brofiadau'r gorffennol.

Wrth gwrs, mae'r £10 miliwn ychwanegol i'w groesawu, ond rwyf eisiau gofyn i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, sut y cafodd y £50 miliwn ei wario wrth fynd i'r afael â'r sefyllfa hon sy'n digwydd yr adeg hon bron bob blwyddyn? Pa wersi sy'n cael eu dysgu o un flwyddyn i'r llall mewn perthynas â phwysau'r gaeaf, a sut rydych yn gweithredu arnynt? Unwaith eto, rydym yn clywed bod achosion ffliw wedi ychwanegu at y pwysau, fel y byddent wrth gwrs, ond unwaith eto, nid yw ffliw yn rhywbeth newydd i'n gwlad ar yr adeg hon o'r flwyddyn. Rydym yn ei ddisgwyl—mae'n oeri—ac rydym yn disgwyl i'r ffliw fod yn ganlyniad i hyn, yn rhannol. Mae'n digwydd ar yr un pryd bob blwyddyn ac mae'n rhaid i ni fod yn barod am hyn.

Dywedodd y Coleg Brenhinol Meddygaeth Frys fod adrannau achosion brys yn ysbytai Cymru yn teimlo fel maes brwydr i staff. Gwyddom fod y nifer a ymwelodd ag adrannau damweiniau ac achosion brys yn uwch nag 1 filiwn. Ond pam, pan ydym yn annog pobl i ddefnyddio fferyllfeydd, er enghraifft, eu bod yn dal i fynd i adrannau damweiniau ac achosion brys? Ai'r rheswm am hyn yw oherwydd na allant gael yr apwyntiadau meddyg teulu y maent yn teimlo eu bod eu hangen ac mai adrannau damweiniau ac achosion brys yw'r dewis amgen bellach?

Pa drafodaethau y byddwch yn eu cael gyda staff gofal sylfaenol a staff gofal eilaidd i gael syniad o'r sefyllfa rydym ynddi? Pa gyfran o'r derbyniadau brys hyn y gellid bod wedi ymdrin â hwy drwy ddulliau eraill, megis ymweliadau â meddygon teulu a fferyllfeydd? A oedd y staff ysbyty yn yr adrannau hyn yn barod a niferoedd llawn yn bresennol?

Rydych yn nodi bod cyrff y GIG wedi bod yn cynllunio ar gyfer y cyfnod hwn ers diwedd y gaeaf diwethaf—wedi'u cefnogi gan y £50 miliwn o gyllid i'w helpu i sicrhau cydbwysedd rhwng gweithgarwch gofal brys a gofal wedi'i gynllunio—ac eto nid oes gennym ddigon o welyau na staff i ymdopi gyda'r sefyllfa hon o hyd. Sut y gallwn gynllunio ar gyfer y flwyddyn nesaf fel nad ydym yn canslo llawdriniaethau ar gyfer cleifion a fyddai'n gallu arwain at sefyllfa lle bydd angen triniaeth ychwanegol arnynt oherwydd yr oedi hwn, sy'n cael effaith ganlyniadol ar gost wrth gwrs, oherwydd maent yn costio mwy yn y tymor hir, neu mae'n bosibl y gallent? Pa strategaeth rydych wedi'i chynllunio ar gyfer y flwyddyn nesaf—


I think you've already outlined enough questions for the Minister. I doubt if he'll be able to remember them now.

Rwy'n credu eich bod eisoes wedi amlinellu digon o gwestiynau i'r Gweinidog. Rwy'n amau a fydd yn gallu eu cofio erbyn hyn.

Sorry. What strategy do you have planned for next year so that all GPs and hospital staff can meet to combat this? Thank you.

Mae'n ddrwg gennyf. Pa strategaeth rydych wedi'i chynllunio ar gyfer y flwyddyn nesaf fel y gall pob meddyg teulu a holl staff ysbytai gyfarfod i fynd i'r afael â hyn? Diolch.

Thank you for the series of detailed questions. I appreciate we only have 20 minutes on the agenda for the three questions, so I'll try and be brief in response. The questions about the money and the broader look back to winter this year to try and learn for the next year, I think I dealt with in response to Angela Burns. There's a question for the Government, but also for the health service, together with local government and housing colleagues as well, in understanding what we've done this year and what more we need to do in years to come as we progressively design and deliver a more integrated system that understands the needs of the citizen and how we deal with them.

That does come on to perhaps the most interesting part of your series of questions about how the public can be part of this as well. This isn't about blaming the public, but about how we equip the public to make different choices and how we make sure those choices are available. The Choose Well campaign encourages people to think differently, and, just before Christmas, we saw the ambulance service producing a list of calls they'd had for coughs and colds and shoulder pain that weren't 999 calls at all. So, that is a real part of our system, but actually we need to manage demand differently and change expectations around that. Actually, the investment we're making in pharmacy is a good example of wanting to do that.

I expect that, in the lessons to be learned during this winter and from the end of this winter, we won't just have a report and a dry report for operational matters, but one that will have to take account of the real experience of staff in every part of our system, to then try and plan ahead for not just the year to come but, in the response to the parliamentary review, for the medium and longer term challenges that all of us face as our country changes, as demand goes up and, as we all know, as money is tighter and health and social care seem to have less money than before, together with other public services, to manage an ever-increasing amount of demand.

Diolch i chi am y gyfres o gwestiynau manwl. Rwy'n sylweddoli mai 20 munud yn unig sydd gennym ar yr agenda ar gyfer y tri chwestiwn, felly rwyf am geisio bod yn gryno wrth ymateb. Rwy'n credu fy mod wedi ymateb i'r cwestiynau am yr arian a'r olwg ehangach ar y gaeaf eleni i geisio dysgu ar gyfer y flwyddyn nesaf yn fy ateb i Angela Burns. Mae yna gwestiwn i'r Llywodraeth, ond hefyd i'r gwasanaeth iechyd, ynghyd â chydweithwyr llywodraeth leol a thai yn ogystal, o ran deall yr hyn rydym wedi'i wneud eleni a beth arall y mae angen i ni ei wneud yn y blynyddoedd i ddod wrth i ni, yn raddol, gynllunio a darparu system fwy integredig sy'n deall anghenion y dinesydd a sut rydym yn ymdrin â hwy.

Mae hynny'n arwain at y rhan fwyaf ddiddorol o'ch cyfres o gwestiynau, o bosibl, ynglŷn â sut y gall y cyhoedd fod yn rhan o hyn hefyd. Nid yw hyn yn ymwneud â rhoi'r bai ar y cyhoedd, ond yn hytrach mae'n ymwneud â sut rydym yn paratoi'r cyhoedd i wneud dewisiadau gwahanol a sut rydym yn sicrhau bod y dewisiadau hynny ar gael. Mae'r ymgyrch Dewis Doeth yn annog pobl i feddwl yn wahanol, ac ychydig cyn y Nadolig, gwelsom y gwasanaeth ambiwlans yn cynhyrchu rhestr o alwadau a gawsant ar gyfer peswch ac annwyd a phoen ysgwydd nad oeddent yn alwadau 999 o gwbl. Felly, mae honno'n rhan go iawn o'n system, ond mewn gwirionedd mae angen i ni reoli'r galw'n wahanol a newid disgwyliadau ynghylch y galw hwnnw. Mewn gwirionedd, mae'r buddsoddiad rydym yn ei wneud ym maes fferylliaeth yn enghraifft dda o'r awydd i wneud hynny.

Yn y gwersi sydd i'w dysgu yn ystod y gaeaf hwn ac ar ôl y gaeaf hwn, rwy'n disgwyl y cawn fwy nag adroddiad sych ar faterion gweithredol, ond un a fydd yn gorfod ystyried profiad go iawn staff ym mhob rhan o'n system, er mwyn ceisio cynllunio ymlaen llaw wedyn, nid yn unig ar gyfer y flwyddyn i ddod, ond, yn yr ymateb i'r adolygiad seneddol, ar gyfer yr heriau tymor canolig a hwy y mae pob un ohonom yn eu hwynebu wrth i'n gwlad newid, wrth i'r galw gynyddu, ac fel y mae pawb ohonom yn gwybod, wrth i arian fynd yn brinnach ac wrth iddi ymddangos bod llai o arian nag o'r blaen i iechyd a gofal cymdeithasol ynghyd â gwasanaethau cyhoeddus eraill, a rheoli galw sy'n cynyddu'n barhaus.

Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet. Mae'r cwestiwn nesaf i'w ateb gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid, ac mae'r cwestiwn gan Simon Thomas.

Thank you, Cabinet Secretary. The next question will be answered by the Cabinet Secretary for Finance, and the question is from Simon Thomas.

Bil yr Undeb Ewropeaidd (Ymadael)
The European Union (Withdrawal) Bill

2. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am effaith Bil Ymadael yr Undeb Ewropeaidd ar Gymru o ystyried na chyflwynwyd gwelliannau yn ymwneud â datganoli i'r Bil gan Lywodraeth y DU? 97

2. Will the First Minister make a statement on the impact of the EU Withdrawal Bill on Wales, given that the UK Government has not tabled amendments relating to devolution to the Bill? 97

Diolch, Llywydd.  Mae Llywodraeth y Deyrnas Unedig wedi cyhoeddi nifer o welliannau i'r Bil heddiw, ond nid ydynt yn ymateb i'n gwrthwynebiad sylfaenol ni i'r Bil, yn enwedig y ffaith nad yw'n parchu'r setliad datganoli. Rydym yn dal i weithio gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig, gyda'r bwriad o gytuno gwelliannau i'w cyflwyno yn Senedd San Steffan, ond nawr, wrth gwrs, yng nghyfnod Tŷ'r Arglwyddi.

The UK Government has published a number of amendments to the Bill today, but they don’t respond to our fundamental opposition to the Bill, particularly the fact that it doesn’t respect the devolution settlement. We continue to work with the UK Government, with the intention of agreeing amendments to be introduced in the Westminster Parliament, but now, of course, that's at the Lords stage.


Can I thank the Cabinet Secretary for the confirmation that the promised amendments that related around the devolution settlement and, of course, clause 11 in particular, have not been tabled in the House of Commons, as promised by a Secretary of State, albeit for Scotland, but on behalf of the whole of the UK Government? I think that's extremely disappointing. It's doubly disappointing because it means we have less time as an Assembly to consider those amendments, and it is disappointing from the point of view of those in Westminster, because, of course, now it's not elected MPs who will be scrutinising these amendments, but the House of Lords, and the House of Lords should be the second Chamber and the backstop on constitutional amendments, not the first port of call for discussions around devolution and the relationship between the constituent parts of these islands. So, it's a really deep and desperate failure by the Westminster Government that is directly related to the Cabinet reshuffle that they've just undergone, because it's directly related to the leaving of Damian Green and the fact that there's been no leadership over the Christmas period to give these amendments force for them to be considered in Westminster.

But the question for the Cabinet Secretary and the Welsh Government must be this, now: why continue to trust the Tories? Why put the constitutional future of Wales in the hands of a Conservative Government that's failing to deliver on its promises—on this occasion, but several times in the past as well? Why not now bring forward your own continuity Bill, previously referenced by the Chair of the External Affairs and Additional Legislation Committee, which you have prepared, which you have ready, which you can now use as a belt-and-braces approach to ensure that we do not lose out on the future arrangements as we leave the European Union? It's essential that there is respect paid to this Parliament, as it is becoming, and to the devolution settlement. Tabling main amendments at the last minute that cannot be properly discussed or properly analysed and ascertained of their relevance to our constitutional future cannot be a way to go ahead. I urge you: don't trust the Tories anymore; bring forward your own continuity Bill.

A gaf fi ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am y cadarnhad nad yw'r gwelliannau a addawyd a oedd yn ymwneud â'r setliad datganoli, a chymal 11 yn arbennig wrth gwrs, wedi'u cyflwyno yn Nhŷ'r Cyffredin, fel yr addawodd Ysgrifennydd Gwladol, dros yr Alban, ond ar ran Llywodraeth y DU gyfan? Credaf fod hynny'n siomedig dros ben. Mae'n ddwbl y siom oherwydd mae'n golygu bod gennym lai o amser fel Cynulliad i ystyried y gwelliannau hynny, ac mae'n siomedig o safbwynt y rheini yn San Steffan, oherwydd, wrth gwrs, nid ASau wedi'u hethol a fydd yn craffu ar y gwelliannau hyn bellach, ond Tŷ’r Arglwyddi, a dylai Tŷ’r Arglwyddi fod yn ail Siambr ac yn ben draw'r daith ar gyfer diwygiadau cyfansoddiadol, nid y man cychwyn ar gyfer trafodaethau ynglŷn â datganoli a'r berthynas rhwng rhannau cyfansoddol yr ynysoedd hyn. Felly, mae'n fethiant dwfn ac enbyd ar ran Llywodraeth San Steffan mewn gwirionedd ac mae'n uniongyrchol gysylltiedig ag ad-drefnu'r Cabinet yn ddiweddar, oherwydd mae'n uniongyrchol gysylltiedig â Damian Green yn gadael a'r ffaith na chafwyd unrhyw arweinyddiaeth dros gyfnod y Nadolig i bwyso am ystyried y gwelliannau hyn yn San Steffan.

Ond y cwestiwn y mae'n rhaid ei ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet a Llywodraeth Cymru yn awr yw: pam parhau i ymddiried yn y Torïaid? Pam rhoi dyfodol cyfansoddiadol Cymru yn nwylo Llywodraeth Geidwadol sy'n methu â chyflawni ei haddewidion—ar yr achlysur hwn, ond sawl gwaith yn y gorffennol yn ogystal? Pam na wnewch chi gyflwyno eich Bil parhad eich hunain yn awr, fel y nodwyd yn flaenorol gan Gadeirydd y Pwyllgor Materion Allanol a Deddfwriaeth Ychwanegol, Bil yr ydych wedi'i baratoi ac sy'n barod gennych, ac y gallwch bellach ei ddefnyddio fel dull gofalus o sicrhau nad ydym ar ein colled yn sgil y trefniadau yn y dyfodol wrth i ni adael yr Undeb Ewropeaidd? Mae'n hanfodol fod parch yn cael ei ddangos i'r Senedd hon, fel y bydd, ac i'r setliad datganoli. Nid yw cyflwyno prif welliannau munud olaf na ellir eu trafod na'u dadansoddi'n briodol i ganfod eu perthnasedd i'n dyfodol cyfansoddiadol yn ffordd ymlaen. Rwy'n ymbil arnoch: peidiwch ag ymddiried yn y Torïaid mwyach; cyflwynwch eich Bil parhad eich hun.

Llywydd, can I begin by agreeing with what Simon Thomas said at the start of his remarks? It is deeply disappointing that the UK Government, having given an explicit commitment to bring forward amendments at Report Stage, have failed to do so. Their narrative throughout the Committee Stage of the Bill was that they were going to listen to what was said and they would reflect on that. And the Secretary of State for Scotland, during part of that debate, said absolutely explicitly that the result of that consideration would be amendments at the Report Stage. So, of course, we are equally disappointed that that has not turned out to be the case.

Let me give the Member an assurance that I have never trusted the Tories on this or any other matter—[Interruption.] Well, if I had, I'd have been very disappointed in this instance, wouldn't I? But, what the responsible Government has to do is to hold the Government to the commitment that it has made, and so I will be writing today to the new Secretary of State, David Lidington, making it clear that we expect the assurances that were given to Scotland and to Wales at the Joint Ministerial Committee that officials would meet urgently so that we could work to what we hope would be an agreed set of amendments to the withdrawal Bill—that those discussions now urgently need to take place. They have been delayed, exactly as Simon Thomas says, because of the exigencies of the Conservative party. Because of the difficulties they are experiencing, the rest of the United Kingdom has had to be held up in these vitally important discussions.

It remains the position of the Welsh Government that we would like to see the withdrawal Bill succeed. We would like to be in a position where there was an amendment to clause 11 that we could agree with the Conservative Government and with the Scottish Government, and we could bring a legislative consent motion in front of this Assembly that we could recommend for approval. But I say again to this Chamber and to the United Kingdom Government that if they're not in that position, if they continue to drag their feet, if they continue to fail to have the necessary discussions, we have a continuity Bill. We have a continuity Bill that we have prepared, that is in a state that is ready to be introduced, and if we can't get a solution by our preferred route, which is to put the withdrawal Bill in proper order, then we will have to bring forward the Bill that Simon Thomas has referred to.

Lywydd, a gaf fi ddechrau drwy gytuno â'r hyn a ddywedodd Simon Thomas ar ddechrau ei sylwadau? Mae'n hynod siomedig fod Llywodraeth y DU, ar ôl rhoi ymrwymiad pendant i gyflwyno gwelliannau yn y Cyfnod Adrodd, wedi methu gwneud hynny. Eu naratif drwy gydol Cyfnod Pwyllgor y Bil oedd eu bod am wrando ar yr hyn a ddywedwyd ac y byddent yn myfyrio ar hynny. A dywedodd Ysgrifennydd Gwladol yr Alban yn hollol glir, yn ystod rhan o'r ddadl honno, mai canlyniad yr ystyriaeth honno fyddai gwelliannau yn y Cyfnod Adrodd. Felly, wrth gwrs, rydym yr un mor siomedig nad felly y mae.

Gadewch i mi roi sicrwydd i'r Aelod nad wyf erioed wedi ymddiried yn y Torïaid ar y mater hwn nac unrhyw fater arall—[Torri ar draws.] Wel, pe bawn, buaswn wedi bod yn siomedig iawn yn yr achos hwn, oni fuaswn? Ond yr hyn sy'n rhaid i'r Llywodraeth gyfrifol ei wneud yw dwyn y Llywodraeth i gyfrif am yr ymrwymiad a wnaeth, ac felly byddaf yn ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Gwladol newydd, David Lidington, heddiw gan ei gwneud yn glir ein bod yn disgwyl y sicrwydd a roddwyd i'r Alban ac i Gymru yn y Cyd-bwyllgor Gweinidogion y byddai swyddogion yn cyfarfod ar frys fel y gallem weithio tuag at yr hyn y gobeithiwn y byddai'n gyfres o welliannau wedi'u cytuno i'r Bil ymadael—fod angen i'r trafodaethau hynny ddigwydd ar frys. Maent wedi cael eu gohirio, yn union fel y dywed Simon Thomas, oherwydd cyfyngderau'r blaid Geidwadol. Oherwydd yr anawsterau y maent yn eu hwynebu, bu'n rhaid i weddill y Deyrnas Unedig oedi cyn cael y trafodaethau hanfodol bwysig hyn.

Safbwynt Llywodraeth Cymru o hyd yw y byddem yn hoffi gweld y Bil ymadael yn llwyddo. Byddem yn hoffi bod mewn sefyllfa lle gallem gytuno ar welliant i gymal 11 gyda'r Llywodraeth Geidwadol a chyda Llywodraeth yr Alban, a gallem gyflwyno cynnig cydsyniad deddfwriaethol gerbron y Cynulliad hwn y gallem ei argymell i'w gymeradwyo. Ond rwy'n dweud eto wrth y Siambr hon ac wrth Lywodraeth y Deyrnas Unedig, os nad ydynt yn y sefyllfa honno, os ydynt yn parhau i lusgo traed, os ydynt yn parhau i fethu cael y trafodaethau angenrheidiol, mae gennym Fil parhad. Mae gennym Fil parhad rydym wedi'i baratoi, sydd mewn cyflwr sy'n barod i'w gyflwyno, ac os na allwn gael ateb drwy ddilyn y llwybr rydym yn ei ffafrio, sef drwy roi trefn briodol ar y Bil ymadael, bydd yn rhaid i ni gyflwyno'r Bil y mae Simon Thomas wedi cyfeirio ato.


Cabinet Secretary, I agree with many of the comments that you've made, but, of course, we are in a situation now where things are getting so desperate within the Tory Government that they now have a Brexit Minister, Suella Fernandes, who, openly, is saying that it would be great to have no deal—almost the worst possible economic consequence for Wales, but who thinks it would be fantastic not to have any deal whatsoever. You've got a Tory Government that is so desperate in terms of its economic position and its failure to really attract any credibility in its negotiations with the EU that it's actually talking about taking us into a trade deal to join the Pacific trading bloc, something that I'm sure may cause considerable concern as to what its impact might be on the Welsh economy. The crux of the problem, really, is that we have a Government that is actually incapable of resolving these issues.

My concern is where that drift takes us, because it now moves not just to the issue of whether we can get a withdrawal Bill into working order, and if we can't then the issue of the role the House of Lords will play, almost as a constitutional parliamentary block, in terms of upholding the Sewel convention, and the refusal of an LCM by Wales and by Scotland, so a constitutional crisis as well as a democratic crisis and an economic crisis. It's also a question of the fact that the Government is also, through the back door, pursuing other Brexit-related legislation like the Trade Bill, which is equally as bad, if not, actually, almost even worse, because of the way in which it proposes to use the royal prerogative, and the fact that it is still incapable of giving any commitment on the financial red lines that would also be essential in terms of a post-Brexit situation. So, within that environment, where is the basis for trust? It seems to me half the Tory Government are either incompetent and incapable, and the other half are just telling fibs. So, where do we go?

Ysgrifennydd y Cabinet, rwy'n cytuno â llawer o'r sylwadau rydych wedi'u gwneud, ond wrth gwrs, rydym mewn sefyllfa erbyn hyn lle mae pethau mor anobeithiol o fewn y Llywodraeth Dorïaidd fel bod ganddynt bellach Weinidog Brexit, Suella Fernandes, sy'n dweud yn agored y byddai'n wych peidio â chael bargen—y canlyniad economaidd gwaethaf posibl bron i Gymru, ond mae hi o'r farn y byddai'n wych peidio â chael unrhyw fargen o gwbl. Mae gennych Lywodraeth Dorïaidd sydd mor anobeithiol o ran ei safbwynt economaidd a'i methiant i ddenu unrhyw hygrededd go iawn yn ei thrafodaethau â'r UE fel ei bod, mewn gwirionedd, yn sôn am ein harwain i gytundeb masnach i ymuno â bloc masnachu'r Môr Tawel, rhywbeth a allai achosi cryn bryder, rwy'n siŵr, o ran yr hyn y gallai ei effaith bosibl fod ar economi Cymru. Craidd y broblem mewn gwirionedd yw bod gennym Lywodraeth sy'n analluog i ddatrys y materion hyn.

Fy mhryder i yw ble y bydd y llif hwnnw'n mynd â ni, oherwydd mae bellach yn symud nid yn unig at y cwestiwn a allwn gael trefn iawn ar y Bil ymadael, ond os na allwn wneud hynny, yna daw rôl Tŷ’r Arglwyddi i mewn iddi, bron fel bloc seneddol cyfansoddiadol, o ran cynnal confensiwn Sewel, a gwrthod cynnig cydsyniad deddfwriaethol gan Gymru a chan yr Alban, a fydd felly'n golygu argyfwng cyfansoddiadol yn ogystal ag argyfwng democrataidd ac argyfwng economaidd. Mae hefyd yn gwestiwn ynglŷn â'r ffaith bod y Llywodraeth, drwy'r drws cefn, yn dilyn deddfwriaethau eraill sy'n gysylltiedig â Brexit hefyd fel y Bil Masnachu, sydd yr un mor ddrwg, os nad, mewn gwirionedd, yn waeth bron, oherwydd y ffordd y mae'n argymell defnyddio uchelfraint frenhinol, a'r ffaith nad yw'n gallu rhoi unrhyw ymrwymiad ar y llinellau coch ariannol a fyddai hefyd yn hanfodol o ran y sefyllfa ar ôl Brexit. Felly, yn yr amgylchedd hwnnw, ble mae'r sail dros ymddiriedaeth? Mae'n ymddangos i mi fod hanner y Llywodraeth Dorïaidd yn ddi-glem ac yn analluog, a'r hanner arall yn dweud celwydd. Felly, i ble'r awn ni o'r fan hon?

Well, Llywydd, crashing out of the European Union on a no-deal basis would be a disaster for the Welsh economy and for Welsh public services. I don't think we can say that often or loud enough. Any voices at the other end of the M4 that continue to argue that a no-deal Brexit will be good for the United Kingdom really are simply trapped by their ideological view of the world and take no account at all of the evidence that is provided to the UK Government day in, day out, not by the Welsh Government only, but by the Confederation of British Industry, by the confederation of employers, by the directors' association. The evidence of the need for an orderly exit from the European Union, and one that we believe keeps us as close as we can to the single market in a customs union, allowing Welsh businesses and Welsh jobs to be protected—that's the sort of Brexit that we urge the UK Government to pursue.

What we do, and it is a very difficult job, in the way that Mick Antoniw has outlined—we try to align ourselves with and to strengthen the hand of those voices in the UK Government that are prepared to argue for a form of leaving the European Union that puts the need of our economy first. It's sometimes difficult to hear those voices amongst the din of other conflicting views within the Government itself, but our job has to be to put forward the case, which we know is solid and secure, for the sort of Brexit that is necessary for Wales, and to try to get that case heard by those elements within the UK Government that have a more considered approach to leaving the European Union.

Wel, Lywydd, byddai gadael yr Undeb Ewropeaidd heb unrhyw fargen yn drychinebus i economi Cymru ac i wasanaethau cyhoeddus yng Nghymru. Nid wyf yn credu y gallwn ddweud hynny'n rhy aml nac yn rhy uchel. Mae unrhyw leisiau ar ben arall yr M4 sy'n parhau i ddadlau y bydd Brexit heb fargen yn beth da i'r Deyrnas Unedig yn gaeth i'w golwg ideolegol ar y byd ac nid ydynt yn ystyried yr holl dystiolaeth a ddarperir i Lywodraeth y DU ddydd ar ôl dydd, nid gan Lywodraeth Cymru yn unig, ond gan Gydffederasiwn Diwydiant Prydain, gan gydffederasiwn y cyflogwyr, gan gymdeithas y cyfarwyddwyr. Mae tystiolaeth o'r angen i adael yr Undeb Ewropeaidd mewn modd trefnus, a hynny mewn ffordd rydym yn credu sy'n ein cadw mor agos ag y gallwn at y farchnad sengl mewn undeb tollau, gan ganiatáu i fusnesau yng Nghymru a swyddi yng Nghymru gael eu hamddiffyn—dyna'r math o Brexit rydym yn annog Llywodraeth y DU i fynd ar ei drywydd.

Yr hyn rydym yn ei wneud, ac mae'n dasg anodd iawn, yn y ffordd y mae Mick Antoniw wedi'i hamlinellu—rydym yn ceisio alinio ein hunain gyda, ac yn ceisio cryfhau'r lleisiau hynny yn Llywodraeth y DU sy'n barod i ddadlau dros ffordd o adael yr Undeb Ewropeaidd sy'n rhoi anghenion ein heconomi yn gyntaf. Weithiau, mae'n anodd clywed y lleisiau hynny yn stŵr y safbwyntiau eraill sy'n gwrthdaro o fewn y Llywodraeth ei hun, ond mae'n hanfodol mai ein gwaith ni yw cyflwyno'r achos, y gwyddom ei fod yn un cadarn a diogel, dros y math o Brexit sydd ei angen ar Gymru, a cheisio sicrhau bod yr achos hwnnw'n cael ei glywed gan y rhai yn Llywodraeth y DU sydd ag ymagwedd fwy ystyriol tuag at adael yr Undeb Ewropeaidd.

Can I concur, Cabinet Secretary, with everything that Mick Antoniw has said, particularly on the Trade Bill, which I think is very worrying, because it just reflects a continuation of the way in which the UK Government approaches this, and most of what Simon Thomas says—though perhaps I might challenge the fact that just because Damian Green left just before Christmas and there's been a reshuffle—? They had a month before that, when amendments were laid down by both the Welsh and Scottish Governments, to actually come and negotiate and set up possible amendments for the Report Stage, and they still haven't done that. So, to me, it worries me, because it shows that they don't really want to discuss with you, and they're going to try and steamroller this through the House of Lords. So, in that sense, are you in discussions with the Lords to look at whether you can re-establish your Welsh and Scottish Government amendments, in the light that the UK Government fails to come up with something sensible? And, also, will you be looking at the continuity Bill to look at the timescales that we need to address? Because that is now getting very, very tight. If we need to get the continuity Bill in place and approved, we have to do it before the parliamentary process completes, and it's getting tighter and tighter all the time, the longer this takes. I'm sure the UK Government totally knows that and is pushing it to its limit as much as possible, so we have to start taking this forward.

I don't trust the Tories in London, and, in fact, I listened to the debate of the Scottish Tories, as I told you on Monday in our scrutiny session. If you listen to that debate, they have no confidence from me—me having confidence in them actually taking this forward. They seem to accept what the UK Government is saying, and do not really address the devolved issues that we need to address—devolved issues that Scottish Conservatives in the Scottish Parliament agree with us on. So, we need to get that sorted out, and faith in the UK Government is not there.

A gaf fi gytuno, Ysgrifennydd y Cabinet, gyda phopeth a ddywedodd Mick Antoniw, yn enwedig ar y Bil Masnachu, ac rwy'n credu bod hwnnw'n peri pryder mawr oherwydd mae'n adlewyrchu parhad o'r ffordd y mae Llywodraeth y DU yn mynd i'r afael â hyn, ac mae'r rhan fwyaf o'r hyn a ddywed Simon Thomas—er efallai y buaswn yn herio'r ffaith mai'r unig reswm y cafwyd ad-drefnu oedd oherwydd bod Damian Green wedi gadael ychydig cyn y Nadolig—? Cawsant fis cyn hynny, pan gafodd gwelliannau eu cyflwyno gan Lywodraeth Cymru a Llywodraeth yr Alban, i ddod i drafod a sefydlu gwelliannau posibl ar gyfer y Cyfnod Adrodd, ac nid ydynt wedi gwneud hynny o hyd. Felly, mae'n peri pryder i mi, oherwydd mae'n dangos nad ydynt eisiau trafod gyda chi mewn gwirionedd, a byddant yn ceisio gwthio hwn drwy Dŷ'r Arglwyddi. Felly, yn yr ystyr hwnnw, a ydych yn cynnal trafodaethau gyda'r Arglwyddi i edrych i weld a allwch ailsefydlu gwelliannau Llywodraeth Cymru a Llywodraeth yr Alban, yng ngoleuni'r ffaith bod Llywodraeth y DU yn methu cynnig rhywbeth synhwyrol? A hefyd, a fyddwch yn edrych ar y Bil parhad i edrych ar yr amserlenni y mae angen i ni fynd i'r afael â hwy? Oherwydd mae'r amserlen yn dynn iawn yn awr. Os oes angen i ni sicrhau bod y Bil parhad ar waith a'i fod wedi cael ei gymeradwyo, mae'n rhaid i ni wneud hynny cyn i'r broses seneddol ddod i ben, ac mae amser yn mynd yn fwyfwy prin, po fwyaf o amser y mae hyn yn ei gymryd. Rwy'n siŵr fod Llywodraeth y DU yn hollol ymwybodol o hynny ac yn ei wthio i'r pen cymaint â phosibl, felly mae'n rhaid i ni ddechrau bwrw ymlaen â hyn.

Nid wyf yn ymddiried yn y Torïaid yn Llundain, ac yn wir, gwrandewais ar ddadl Torïaid yr Alban, fel y dywedais wrthych ddydd Llun yn ein sesiwn graffu. Os gwrandewch ar y ddadl honno, nid oes gennyf unrhyw hyder y byddant yn bwrw ymlaen â hyn mewn gwirionedd. Ymddengys eu bod yn derbyn beth y mae Llywodraeth y DU yn ei ddweud, ac nad ydynt, mewn gwirionedd, yn ymdrin â'r materion datganoledig sy'n rhaid i ni fynd i'r afael â hwy—materion datganoledig y mae Ceidwadwyr yr Alban yn Senedd yr Alban yn cytuno â ni yn eu cylch. Felly, mae angen i ni ddatrys hynny, ac nid oes ffydd yn Llywodraeth y DU.


Well, I can give the Member an assurance that the Welsh Government is very alert to the timetable issues with a continuity Bill, and we will not not bring forward a continuity Bill because we've missed the necessary timescales involved—I give you that assurance.  

I want to thank David Rees for drawing my attention to yesterday's report by the committee of the Scottish Parliament, signed by all the Conservative party members of that committee, which makes it clear that they will not support an LCM on the withdrawal Bill as it is currently drafted, and that's part of the disappointment they face, having negotiated as they believed—because it was in response to a Conservative Tory, a Scottish Conservative member of the House of Commons, that the Secretary of State for Scotland gave his assurances in what was clearly a choreographed piece of House of Commons activity. Having negotiated that, as they saw it, to find themselves let down by yesterday's announcement, I think you can see that in that report as well.

As far as the Trade Bill is concerned, I share the concerns that Mick Antoniw and David Rees have raised this afternoon. Members will be aware that we have laid our legislative consent memorandum on that Bill, and Scotland have now laid theirs. We repeat the concerns we have in the withdrawal Bill as they re-emerge in the Trade Bill. It's difficult to see how, if we can't get the withdrawal Bill put right, and therefore are able to recommend an LCM on the floor of this Assembly, we will be in any different position in relation to the Trade Bill.

Wel, gallaf roi sicrwydd i'r Aelod fod Llywodraeth Cymru yn effro iawn i faterion yr amserlen mewn perthynas â Bil parhad, ac ni fyddwn yn peidio â chyflwyno Bil parhad oherwydd ein bod wedi methu'r terfynau amser angenrheidiol—rwy'n eich sicrhau o hynny.

Rwyf eisiau diolch i David Rees am dynnu fy sylw at adroddiad gan bwyllgor yn Senedd yr Alban ddoe, a lofnodwyd gan holl Aelodau Ceidwadol y pwyllgor hwnnw, sy'n ei gwneud yn glir na fyddant yn cefnogi cynnig cydsyniad deddfwriaethol ar y Bil ymadael fel y mae wedi'i ddrafftio ar hyn o bryd, ac mae hynny'n rhan o'r siom y maent yn ei wynebu, ar ôl negodi fel roedden yn credu—gan mai mewn ymateb i Dori Ceidwadol, Aelod Ceidwadol o'r Alban yn Nhŷ’r Cyffredin, y rhoddodd Ysgrifennydd Gwladol yr Alban ei sicrwydd yn yr hyn a oedd yn amlwg yn weithgaredd a oedd wedi'i drefnu ymlaen llaw yn Nhŷ'r Cyffredin. Ar ôl negodi hynny, fel y'i gwelent, cawsant eu siomi gan y cyhoeddiad ddoe, a chredaf y gallwch weld hynny yn yr adroddiad hwnnw yn ogystal.

O ran y Bil Masnachu, rhannaf y pryderon y mae Mick Antoniw a David Rees wedi eu mynegi y prynhawn yma. Bydd yr Aelodau yn ymwybodol ein bod wedi cyflwyno ein memorandwm cydsyniad deddfwriaethol ar y Bil hwnnw, ac mae'r Alban bellach wedi cyflwyno eu hun hwythau hefyd. Rydym yn ailadrodd y pryderon sydd gennym am y Bil ymadael wrth iddynt ailymddangos yn y Bil Masnachu. Os na allwn gael y Bil ymadael yn iawn, a gallu argymell memorandwm cydsyniad deddfwriaethol, felly, ar lawr y Cynulliad hwn, mae'n anodd gweld sut y gallwn fod mewn unrhyw sefyllfa wahanol mewn perthynas â'r Bil Masnachu.

Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet. Mae'r cwestiwn nesaf hefyd i'w ateb gan yr Ysgrifennydd Cabinet dros gyllid, a'r cwestiwn gan Suzy Davies.

Thank you, Cabinet Secretary. The next question will also be answered by the Cabinet Secretary for Finance, and the question will be asked by Suzy Davies.

Morlyn Llanw Bae Abertawe
The Swansea Bay Tidal Lagoon

3. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y cyhoeddiad y bore yma o gyllid cyfalaf Llywodraeth Cymru ar gyfer Morlyn Llanw Bae Abertawe? 99

3. Will the First Minister make a statement on the announcement this morning of Welsh Government capital funding for the Swansea Bay Tidal Lagoon? 99

I thank the Member for the question. In a letter to the UK Government before Christmas, the First Minister indicated that the Welsh Government is prepared to consider an equity or loan investment in the Swansea bay tidal lagoon if that would enable the project to move forward by reducing the cost of capital.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Mewn llythyr at Lywodraeth y DU cyn y Nadolig, dywedodd y Prif Weinidog fod Llywodraeth Cymru yn barod i ystyried buddsoddiad ecwiti neu fenthyciad ym morlyn llanw bae Abertawe pe bai hynny'n galluogi'r prosiect i symud ymlaen drwy leihau cost cyfalaf.

Thank you for that answer. I was hoping you might give me a little bit more on that, but that leaves me more questions to ask. We've just heard, via the press, just about quarter of an hour ago, actually, that the substantial sum seems to have been identified at somewhere between £100 million and £200 million. I'm wondering if you could confirm that in your reply to this, but, if it is at those figures, that is a substantial sum—not exactly down-the-back-of-the-sofa material. Perhaps you could tell us where you're likely to be getting that kind of money from, if, as Plaid Cymru suggests, your capital borrowing pot, if you like, is pretty much committed to the M4. So, perhaps you can give us some clarity on the type of figure that you're considering and where that money will be coming from. And that is material, because the—. If I read from the letter correctly,

'This investment could help to reduce the cost of capital for the project and hence reduce the subsidy requirement over the lifetime of any contract for difference.'

So, with such a figure, we'd need some reassurance that it would actually be likely to make a difference to the strike price and the term of the deal. So, what assessment have you done to determine the effect of the capital that you're likely to be able to put in on the strike price and the length of the repayment deal?

And then, finally, on what disclosable terms are you at this stage able to say that you would like to see any such loan or equity deal being made? We already know that the loan taken up by the company—I think from 2015—is unsecured. And, while I don't want anyone to be in any doubt about my support for this, for the tidal lagoon, we've also got a duty to constituents to make sure that any investment is adequately protected. So, if you are able to give us some sort of indication of the protection that you would wish for Welsh investors—sorry, the Welsh Government—on behalf of the public in Wales, what kind of protection would you be looking for in any further deal?

Diolch i chi am yr ateb hwnnw. Roeddwn yn gobeithio efallai y byddech yn rhoi ychydig mwy i mi ar hynny, ond mae'n gadael mwy o gwestiynau i'w gofyn. Rydym newydd glywed, drwy'r wasg, tua chwarter awr yn ôl mewn gwirionedd, ei bod yn ymddangos bod y swm sylweddol rywle rhwng £100 miliwn a £200 miliwn. Tybed a allech gadarnhau hynny yn eich ateb i'r cwestiwn hwn, ond os yw'r ffigurau hynny'n gywir, mae hwnnw'n swm sylweddol—nid arian y gallech ddod o hyd iddo i lawr cefn y soffa. Efallai y gallech ddweud wrthym o ble rydych yn debygol o gael y math hwnnw o arian, os yw eich pot benthyca cyfalaf, os mynnwch, fel y mae Plaid Cymru yn ei awgrymu, wedi'i ymrwymo fwy neu lai ar gyfer yr M4. Felly, efallai y gallwch egluro'r math o ffigur rydych yn ei ystyried ac o ble y daw'r arian hwnnw. Ac mae hynny'n berthnasol, oherwydd mae—. Os darllenais y llythyr yn gywir,

Gallai'r buddsoddiad hwn helpu i leihau cost cyfalaf y prosiect a lleihau'r gofyn felly am gymhorthdal dros oes unrhyw gontract gwahaniaeth.

Felly, gyda ffigur o'r fath, byddem angen rhywfaint o sicrwydd y byddai, mewn gwirionedd, yn debygol o wneud gwahaniaeth i'r pris streic a thymor y cytundeb. Felly, pa asesiad a wnaethoch i bennu effaith y cyfalaf rydych yn debygol o allu ei roi i mewn ar y pris streic a hyd y cytundeb ad-dalu?

Ac yn olaf, ar ba delerau datgeladwy y gallwch ddweud ar y pwynt hwn y byddech yn hoffi gweld benthyciad neu gytundeb ecwiti yn cael ei wneud? Rydym eisoes yn gwybod bod y benthyciad a gafodd y cwmni—yn 2015 rwy'n credu—yn ddiwarant. Ac er nad wyf eisiau i neb fod ag unrhyw amheuaeth ynglŷn â fy nghefnogaeth i hyn, i'r morlyn llanw, mae gennym ddyletswydd i etholwyr hefyd i wneud yn siŵr fod unrhyw fuddsoddiad wedi ei ddiogelu'n ddigonol. Felly, os gallwch roi rhyw fath o syniad o'r diogelwch y byddech yn ei ddymuno i fuddsoddwyr Cymru—mae'n ddrwg gennyf, i Lywodraeth Cymru—ar ran y cyhoedd yng Nghymru, pa fath o ddiogelwch y byddech yn chwilio amdano mewn unrhyw gytundeb pellach?


Llywydd, let me be clear that the First Minister's letter to the Prime Minister on 6 December was designed to try and unlock the UK Government's inability to do the right thing and to announce that it is taking forward the conclusions of the Hendry review, and to allow the Swansea bay tidal lagoon project to proceed. In order to try and create movement in this position, the First Minister made it clear that we were prepared, in the right circumstances, to consider a substantial equity and/or loan investment. I'm not going to be able to provide the Chamber with specific figures this afternoon because that figure would depend crucially on the UK Government coming forward with an offer on the strike price. Those two things are interlocked with one another, and I can't give you a sensible answer on the first leg of such an arrangement without knowing what the UK Government was prepared to offer on the second.

But Suzy Davies is right to say that what we were trying to do was to create progress on two fronts. We were prepared to put money forward in order to help with the cost of construction of the tidal lagoon. If that's what's stopping the UK Government from coming forward, then we were offering to be part of a solution to that difficulty. But, by being willing to put forward capital for the construction of the project, we would also lower the long-term cost of borrowing involved in the project, and that should allow the UK Government to be in a better position in coming forward with an offer on the strike price. It would be lower as a result of the lower borrowing costs involved. So, our offer managed—we thought—to have an impact on both scores. It is very disappointing that the First Minister has had no reply of any sort to his letter of 6 December.

I want to be clear, Llywydd, with the Chamber, that, when the First Minister sent his letter, he deliberately decided not to draw attention to it. He wanted to make sure that the Prime Minister had the offer in a way that couldn't be vulnerable to suggestions that it was just there for political point-scoring, or that it was there to embarrass the Government in any way. He wrote in terms that would have allowed the Prime Minister—. If there was any genuine intention on the part of this Government to come forward on the tidal lagoon, it would have given her every opportunity to have done that. The letter is only in the public domain now because we are a month on from when it was written, we are days away from the anniversary of the Hendry review, and here's the offer that the Welsh Government is willing to put on the table. We really think that it is time for the UK Government to move forward in the way that parties across this Chamber—I'm not making it up at all—parties across this Chamber have urged the UK Government to do so. We are showing our willingness to help solve some of the barriers that there may be in the UK Government's mind to making this very necessary and important decision for Wales.      

Lywydd, gadewch i mi ei gwneud yn glir fod llythyr Prif Weinidog Cymru at y Prif Weinidog ar 6 Rhagfyr wedi cael ei lunio i geisio datgloi anallu Llywodraeth y DU i wneud y peth iawn a chyhoeddi ei bod yn bwrw ymlaen â chasgliadau adolygiad Hendry, ac yn caniatáu i brosiect morlyn llanw bae Abertawe fynd rhagddo.  Er mwyn ceisio symud y sefyllfa hon yn ei blaen, dywedodd Prif Weinidog Cymru yn glir ein bod yn barod, yn yr amgylchiadau cywir, i ystyried buddsoddiad ecwiti a/neu fenthyciad sylweddol. Nid wyf yn mynd i allu darparu ffigurau penodol i'r Siambr y prynhawn yma oherwydd byddai'r ffigur hwnnw'n dibynnu'n fawr iawn ar Lywodraeth y DU yn cyflwyno cynnig ar y pris streic. Mae'r ddau beth ynghlwm â'i gilydd, ac ni allaf roi ateb synhwyrol i chi ar gam cyntaf trefniant o'r fath heb wybod beth oedd Llywodraeth y DU yn barod i'w gynnig ar yr ail.

Ond mae Suzy Davies yn iawn i ddweud mai'r hyn roeddem yn ceisio'i wneud oedd creu cynnydd mewn dau gyfeiriad. Roeddem yn barod i gynnig arian er mwyn helpu gyda'r gost o adeiladu'r morlyn llanw. Os mai dyna beth sy'n rhwystro Llywodraeth y DU rhag camu ymlaen, yna roeddem yn cynnig bod yn rhan o'r ateb i ddatrys yr anhawster hwnnw. Ond drwy fod yn barod i gynnig cyfalaf ar gyfer adeiladu'r prosiect, byddem hefyd yn gostwng cost hirdymor y benthyca sy'n rhan o'r prosiect, a dylai hynny ganiatáu i Lywodraeth y DU fod mewn sefyllfa well i gyflwyno cynnig ar y pris streic. Byddai'n is o ganlyniad i'r costau benthyca is. Felly, llwyddai ein cynnig—neu dyna a feddyliem—i gael effaith ar y ddau beth. Mae'n siomedig iawn nad yw Prif Weinidog Cymru wedi cael unrhyw ymateb o unrhyw fath i'w lythyr dyddiedig 6 Rhagfyr.

Rwyf am ei gwneud yn glir wrth y Siambr, Lywydd, fod Prif Weinidog Cymru, pan anfonodd ei lythyr, wedi penderfynu peidio â thynnu sylw ato yn fwriadol. Roedd eisiau gwneud yn siŵr fod y Prif Weinidog yn cael y cynnig mewn ffordd na allai fod yn agored i awgrymiadau ei fod ond yno er mwyn sgorio pwyntiau gwleidyddol, neu ei fod yno er mwyn creu embaras i'r Llywodraeth mewn unrhyw ffordd. Ysgrifennodd mewn termau a fyddai wedi caniatáu i'r Prif Weinidog—. Pe bai unrhyw fwriad go iawn ar ran y Llywodraeth i fwrw ymlaen â'r morlyn llanw, byddai wedi rhoi pob cyfle iddi fod wedi gwneud hynny. Yr unig reswm y mae'r llythyr yn y parth cyhoeddus yn awr yw oherwydd bod mis wedi bod ers ei ysgrifennu, ychydig ddyddiau sydd i fynd nes y bydd hi'n flwyddyn ers adolygiad Hendry, a dyma'r cynnig y mae Llywodraeth Cymru yn barod i'w roi ar y bwrdd. Rydym yn credu o ddifrif ei bod hi'n bryd i Lywodraeth y DU fwrw ymlaen yn y ffordd y mae pleidiau ar draws y Siambr hon—nid wyf yn dychmygu hyn o gwbl—mae pleidiau ar draws y Siambr hon wedi annog Llywodraeth y DU i'w wneud. Rydym yn dangos ein parodrwydd i helpu i oresgyn rhai o'r rhwystrau a all fod yn atal Llywodraeth y DU rhag gwneud y penderfyniad angenrheidiol a phwysig hwn i Gymru.      

Can I warmly welcome the Welsh Government's action? I don't think it's possible to overestimate the importance of the tidal lagoon to the Swansea bay city region. I know that there is support from Members right the way across this Chamber for the tidal lagoon, and Members I disagree with on virtually everything else are in total agreement about how important this is to Swansea and the Swansea bay city region. 

If Swansea is the first, then we develop the design skills, we develop the technical skills, we develop the supply chain. That means we will develop a whole industry, and people who want to develop tidal lagoons afterwards will be coming to Swansea, just like Aarhus and places in Germany did with wind turbines. Isn't it really one of the most important things that could happen? Does the Cabinet Secretary agree that we really do need to be the first to develop these skills and develop the industry and help answer some of the questions that Russell George was asking earlier?

A gaf fi ddweud fy mod yn croesawu gweithredu Llywodraeth Cymru yn fawr? Nid wyf yn credu ei bod yn bosibl gorbwysleisio pwysigrwydd y morlyn llanw i ddinas-ranbarth bae Abertawe. Gwn fod Aelodau ar draws y Siambr hon yn cefnogi'r morlyn llanw, ac mae Aelodau rwy'n anghytuno â hwy ar bron bob mater arall yn gwbl gytûn ynglŷn â pha mor bwysig yw hwn i Abertawe a dinas-ranbarth bae Abertawe.

Os mai Abertawe yw'r cyntaf, yna rydym yn datblygu'r sgiliau cynllunio, rydym yn datblygu'r sgiliau technegol, rydym yn datblygu'r gadwyn gyflenwi. Mae hynny'n golygu y byddwn yn datblygu diwydiant cyfan, a bydd pobl sydd eisiau datblygu môr-lynnoedd llanw wedyn yn dod i Abertawe, fel y gwnaeth Aarhus a lleoedd yn yr Almaen gyda thyrbinau gwynt. Onid yw'n un o'r pethau pwysicaf a allai ddigwydd mewn gwirionedd? A yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno bod gwir angen i ni fod y cyntaf i ddatblygu'r sgiliau hyn a datblygu'r diwydiant a helpu i ateb rhai o'r cwestiynau roedd Russell George yn eu gofyn yn gynharach?


Well, Llywydd, Mike Hedges sets out exactly the arguments that persuaded the Hendry review. The Swansea bay tidal lagoon is not simply about Swansea. It is about creating the knowledge that is needed for us to be able to do more in the future to use the power of the sea to help us to create the sustainable energy that we need. The investment in Swansea is part of that whole learning experience. It allows us to be the first in this field to build up all the things that go alongside, having tested that proof of concept. That's why it's so important to Wales. That's the case that their own appointee, their own previous Minister, Charles Hendry, tested and concluded was sound. That's why he urged the UK Government to get on and make the necessary investment, and 12 months later here we are, still trying to roll that stone uphill. 

Wel, Lywydd, mae Mike Hedges yn nodi'r union ddadleuon a berswadiodd adolygiad Hendry. Nid ymwneud yn unig ag Abertawe y mae morlyn llanw bae Abertawe. Mae'n ymwneud â chreu'r wybodaeth sydd ei hangen arnom inni allu gwneud mwy yn y dyfodol i ddefnyddio grym y môr i'n helpu i greu'r ynni cynaliadwy rydym ei angen. Mae'r buddsoddiad yn Abertawe yn rhan o'r holl brofiad dysgu hwnnw. Mae'n caniatáu i ni fod y cyntaf yn y maes hwn i adeiladu'r holl bethau sy'n mynd ochr yn ochr ag ef, ar ôl profi'r cysyniad. Dyna pam ei fod mor bwysig i Gymru. Dyna'r achos y mae eu penodai eu hunain, eu Gweinidog blaenorol eu hunain, Charles Hendry, wedi'i brofi ac wedi dod i'r casgliad ei fod yn gadarn. Dyna pam yr anogodd Lywodraeth y DU i fwrw ymlaen a gwneud y buddsoddiad angenrheidiol, a dyma ni 12 mis yn ddiweddarach, yn dal i geisio gwthio'r garreg honno i fyny'r rhiw.

Can I first declare that I'm a community investor, as many hundreds of local people are, in this scheme? I do that because many people in the Swansea bay area think that this is the future, not just for Swansea bay, as you say, but for energy around the Welsh coast as well. There's much to be gained from it. 

I very much welcome the actions by the First Minister. I appreciate how the Cabinet Secretary has set out why this was done, confidentially, a month ago, though I have urged the First Minister to do this in the past. I think that, in effect, what the Welsh Government has done is call the bluff of the Conservatives in London and said 'It's time for you either to stump up or say that you're not interested in tidal technology for the future of energy production, not just in Wales but throughout the UK as well'. If they do that, of course, they will be putting the UK at the back of a technology that is going to take off exponentially, driven by China and countries like Canada. But we can be at the forefront of that. 

Now, I understand why you don't want to talk about the sums, but you have talked about substantial sums, which is why it's so shocking that you haven't had a reply to the letter from the First Minister to Theresa May. But what I'm really interested in is the type of investment at this stage, because the sum is not so important from the Welsh Government's point of view. It does open the door, of course—I understand that—but from the Welsh Government's point of view and from our public interest point of view, what kind of investment the Welsh Government might be interested in is important. A simple loan, which is paid off because there's an income stream from the tidal lagoon, does not put us, perhaps, in a position where we can take the most advantage of this technology as it develops. An equity stake in the holding company, of course, allows us to be there as the technology develops, and not only as this project develops, but as other potential projects also develop.

I very much urge the Government to consider, if this does come to fruition, to take a much more proactive role in that equity stake, rather than a simple loan, or loan guarantee, or some other arrangement around construction that just makes the figures easier. Because this is our opportunity. Other major capital investments you've made, such as Cardiff international airport—this is your opportunity to be there, and to be there for a long period of time. So are you able, if not to state the size of the offer made, at least to state what type of offer you're interested in and whether you've discussed with Tidal Lagoon plc how this might be actually achieved?

A gaf fi yn gyntaf ddatgan fy mod yn fuddsoddwr cymunedol, fel y mae cannoedd o bobl leol, yn y cynllun hwn? Rwy'n gwneud hynny am fod llawer o bobl yn ardal bae Abertawe yn credu mai dyma'r dyfodol, nid yn unig ar gyfer bae Abertawe, fel y dywedwch, ond ar gyfer ynni o gwmpas arfordir Cymru yn ogystal. Mae llawer i'w ennill o hyn.

Rwy'n croesawu camau gweithredu'r Prif Weinidog yn fawr. Rwy'n gwerthfawrogi'r modd y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi nodi pam y gwnaed hyn, yn gyfrinachol, fis yn ôl, er fy mod wedi annog y Prif Weinidog i wneud hyn yn y gorffennol. Rwy'n credu mai'r hyn y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud i bob pwrpas yw galw blỳff y Ceidwadwyr yn Llundain a dweud 'Mae'n bryd i chi dalu neu ddweud nad oes gennych ddiddordeb mewn technoleg ynni'r llanw ar gyfer dyfodol cynhyrchu ynni, nid yn unig yng Nghymru ond ar hyd a lled y DU yn ogystal'. Os ydynt yn gwneud hynny, wrth gwrs, byddant yn rhoi'r DU yng nghefn y ciw mewn perthynas â thechnoleg a fydd yn cael ei datblygu fwyfwy, wedi'i gyrru gan Tsieina a gwledydd fel Canada. Ond gallwn fod ar flaen y gad gyda hynny.

Nawr, gallaf ddeall pam nad ydych eisiau siarad am y symiau, ond rydych wedi sôn am symiau sylweddol, a dyna pam ei bod mor syfrdanol nad ydych wedi cael ateb i'r llythyr gan y Prif Weinidog at Theresa May. Ond yr hyn y mae gennyf wir ddiddordeb ynddo yw'r math o fuddsoddiad ar y cam hwn, oherwydd nid yw'r swm mor bwysig â hynny o safbwynt Llywodraeth Cymru. Mae'n agor y drws, wrth gwrs—rwy'n deall hynny—ond o safbwynt Llywodraeth Cymru ac o safbwynt y budd i'r cyhoedd, mae pa fath o fuddsoddiad y gallai Llywodraeth Cymru fod â diddordeb ynddo yn bwysig. O bosibl, ni fydd benthyciad syml, a fydd yn cael ei dalu'n ôl oherwydd bod yna ffrwd incwm o'r morlyn llanw, yn ein rhoi mewn sefyllfa lle gallwn fanteisio i'r eithaf ar y dechnoleg hon wrth iddi ddatblygu. Mae cyfran ecwiti yn y cwmni daliannol, wrth gwrs, yn caniatáu i ni fod yno wrth i'r dechnoleg ddatblygu, ac nid yn unig wrth i'r prosiect hwn ddatblygu, ond wrth i brosiectau posibl eraill ddatblygu hefyd.

Rwy'n annog y Llywodraeth, os yw hyn yn dwyn ffrwyth, i ystyried chwarae rôl lawer mwy rhagweithiol yn y gyfran ecwiti, yn hytrach na benthyciad syml, neu warant benthyciad, neu ryw drefniant arall o ran adeiladu sy'n gwneud y ffigurau'n haws. Oherwydd dyma ein cyfle. Buddsoddiadau cyfalaf mawr eraill rydych wedi'u gwneud, fel maes awyr rhyngwladol Caerdydd—dyma eich cyfle i fod yno, ac i fod yno am gyfnod hir o amser. Felly, os na allwch nodi maint y cynnig a wnaed, a ydych yn gallu datgan o leiaf pa fath o gynnig y mae gennych ddiddordeb ynddo ac a ydych wedi trafod gyda Tidal Lagoon plc sut y gellid cyflawni hyn mewn gwirionedd?

Llywydd, the letter to the Prime Minister from the First Minister kept the door open on a range of different ways in which our systems could be brought forward, including equity investment, but also loan possibilities as well. Llywydd, I want to just stress to the Chamber how serious an offer this was, and the discussions that lay behind it, between myself as the finance Minister and the First Minister. It was not an offer made off the cuff, because our hope was that this would have unlocked the position, and that our offer would have genuinely been drawn down. As your finance Minister, I had to feel satisfied that I would be in a position to be able to offer that assistance at a time when, as Members here will know, all our budgets are under pressure, and there are many very important calls on our ability to provide capital investment right across the Welsh economy. 

So, I guess Simon Thomas would not be surprised to know that, from the finance point of view, finding figures that we could meet easily is not something that I could afford just to push to the margins of my consideration. But, I did feel, having gone through it all very carefully with senior officials here, with the First Minister as well, that had the Prime Minister responded and responded positively to our offer, we were in a position to back up our offer with investments of different sorts, depending on the deal that could have been done, and we would have thought carefully about the points that he has made this afternoon and has made previously about what an equity investment in the project might have provided for Welsh taxpayers but also for the future of this very important industry in Wales.

Lywydd, roedd y llythyr at y Prif Weinidog gan Brif Weinidog Cymru yn cadw'r drws yn agored ar amrywiaeth o wahanol ffyrdd y gallai ein systemau gael eu cyflwyno, gan gynnwys buddsoddiad ecwiti, ond hefyd posibiliadau benthyca yn ogystal. Lywydd, rwyf eisiau pwysleisio gerbron y Siambr pa mor bwysig oedd y cynnig hwn, a'r trafodaethau yn sail iddo, rhyngof fi fel Gweinidog cyllid a'r Prif Weinidog. Nid oedd yn gynnig a wnaed yn fyrfyfyr, oherwydd ein gobaith oedd y byddai hyn wedi datgloi'r sefyllfa, ac y byddai ein cynnig wedi cael ei dderbyn o ddifrif. Fel eich Gweinidog cyllid, roedd yn rhaid i mi deimlo'n fodlon y buaswn mewn sefyllfa i allu cynnig y cymorth hwnnw ar adeg pan fo ein cyllidebau, fel y gŵyr yr Aelodau yma, o dan bwysau, ac mae llawer o alwadau pwysig iawn ar ein gallu i ddarparu buddsoddiad cyfalaf ar draws economi Cymru.

Felly, tybiaf na fyddai Simon Thomas yn synnu clywed, o safbwynt y cyllid, nad oedd dod o hyd i ffigurau y gallem eu darparu'n hawdd yn rhywbeth y gallwn fforddio ei wthio i ymylon fy ystyriaeth. Ond roeddwn yn teimlo, ar ôl mynd drwy'r gwaith yn ofalus iawn gydag uwch swyddogion yma, gyda Phrif Weinidog Cymru yn ogystal, pe bai'r Prif Weinidog wedi ymateb ac wedi ymateb yn gadarnhaol i'n cynnig, ein bod mewn sefyllfa i gefnogi ein cynnig gyda buddsoddiadau o wahanol fathau, gan ddibynnu ar y fargen y byddem wedi gallu ei gwneud, a byddem wedi meddwl yn ofalus am y pwyntiau a wnaeth y prynhawn yma ac a wnaeth yn flaenorol ynglŷn â'r hyn y gallai buddsoddiad ecwiti yn y prosiect fod wedi'i ddarparu ar gyfer trethdalwyr Cymru ond hefyd i ddyfodol y diwydiant hollbwysig hwn yng Nghymru.


Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet.

Thank you, Cabinet Secretary.

4. Datganiadau 90 Eiliad
4. 90 Second Statements

Yr eitem nesaf, felly, yw'r datganiadau 90 eiliad. Jane Hutt.

The next item is the 90-second statements. Jane Hutt.

In the centenary year of women's partial suffrage, I'd like to pay tribute to inspiring women from my consistency in the Vale of Glamorgan, starting with 19-year-old Hannah Tuck from Barry, the youngest ever railway chaplain. Hannah has been appointed to this role covering the railway network in Wales and the Marches. I already knew Hannah before she was appointed to this role as a leading members of the Vale youth forum and a young carer. I met her before Christmas at the Mind in the Vale cafe and gallery in Barry town station to congratulate her on her new role and clarify what her post entails.

Hannah said that the job mainly involves travelling across the rail network, getting to know staff and passengers, and her previous volunteer work for St John Ambulance for eight years has been very helpful experience in preparing for her new responsibilities. In her new role, Hannah has already supported two train drivers who witnessed people taking their own lives and has helped ticket staff who have been abused by passengers. Hannah was appointed by a Christian charity, but she says faith is not the focus of her work. She says, 'Obviously, we chaplains all have our faith, but what's important is that we're supporting people who need it.' What an inspiring young woman of Barry and of Wales.

A hithau'n ganmlwyddiant y bleidlais rannol i fenywod, hoffwn dalu teyrnged i fenywod ysbrydoledig o fy etholaeth ym Mro Morgannwg, gan ddechrau gyda menyw 19 mlwydd oed o'r Barri, Hannah Tuck, y caplan rheilffordd ieuengaf erioed. Mae Hannah wedi'i phenodi i rôl sy'n cynnwys y rhwydwaith rheilffyrdd yng Nghymru a'r Gororau. Roeddwn eisoes yn adnabod Hannah cyn iddi gael ei phenodi i'r rôl hon fel un o aelodau blaenllaw fforwm ieuenctid y Fro ac fel gofalwr ifanc. Cyfarfûm â hi cyn y Nadolig yng nghaffi ac oriel Mind in the Vale yng ngorsaf tref y Barri i'w llongyfarch ar ei rôl newydd a deall beth y mae ei swydd yn ei olygu.

Dywedodd Hannah fod y swydd yn bennaf yn golygu teithio ar draws y rhwydwaith rheilffyrdd, dod i adnabod staff a theithwyr, a bod ei gwaith gwirfoddol blaenorol gydag Ambiwlans Sant Ioan am wyth mlynedd wedi bod yn brofiad defnyddiol iawn wrth baratoi ar gyfer ei chyfrifoldebau newydd. Yn ei rôl newydd, mae Hannah eisoes wedi cefnogi dau yrrwr trên sydd wedi gweld pobl yn cyflawni hunanladdiad ac wedi helpu staff tocynnau sydd wedi cael eu cam-drin gan deithwyr. Penodwyd Hannah gan elusen Gristnogol, ond mae'n dweud nad ffydd yw ffocws ei gwaith. Mae'n dweud, 'Yn amlwg, mae gennym ni gaplaniaid ein ffydd, ond yr hyn sy'n bwysig yw ein bod yn rhoi cefnogaeth i bobl sydd ei hangen.' Am fenyw ifanc ysbrydoledig o'r Barri ac o Gymru.

Pwynt o Drefn
Point of Order

Personal statement—Gareth Bennett.

Datganiad personol—Gareth Bennett.

Diolch, Llywydd. I refer to the point of order that was raised with you on 13 December last year. I'm sorry that people took offence at what I said and I wish to make it clear that I respect your authority as Chair. I do, however, stand by the views I expressed about the proposed changes to the gender recognition Bill.

Diolch, Lywydd. Cyfeiriaf at y pwynt o drefn a godwyd gyda chi ar 13 Rhagfyr y llynedd. Mae'n ddrwg gennyf fod pobl wedi'u tramgwyddo yn sgil yr hyn a ddywedais a hoffwn ei gwneud yn glir fy mod yn parchu eich awdurdod fel Cadeirydd. Fodd bynnag, rwy'n glynu at y safbwyntiau a fynegwyd gennyf am y newidiadau arfaethedig i'r Bil cydnabod rhywedd.

I accept your apology, Gareth Bennett, and you may be assured that I'll always uphold the right of any Member in this Chamber to air views that are unpalatable to other Members and to others as well. But, all Members need to do so using language that is both parliamentary and non-discriminatory at all times. Thank you.

Rwy'n derbyn eich ymddiheuriad, Gareth Bennett, a gallwch fod yn sicr y byddaf bob amser yn amddiffyn hawl unrhyw Aelod yn y Siambr hon i fynegi safbwyntiau sy'n annymunol i Aelodau eraill ac i bobl eraill yn ogystal. Ond mae angen i bob Aelod wneud hynny gan ddefnyddio iaith sy'n seneddol ac yn anwahaniaethol bob amser. Diolch.

5. Dadl ar Adroddiad y Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig: 'Y Llanw'n troi? Adroddiad yr ymchwiliad i ddull Llywodraeth Cymru o reoli Ardaloedd Morol Gwarchodedig'
5. Debate on the Climate Change, Environment and Rural Affairs Committee report: 'Turning the tide? Report of the inquiry into the Welsh Government's approach to Marine Protected Area management'

We move on, then, to the next item.

Symudwn ymlaen, felly, at yr eitem nesaf.

Yr eitem nesaf, felly, yw'r ddadl ar adroddiad y Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig, 'Y Llanw'n troi? Adroddiad yr ymchwiliad i ddull Llywodraeth Cymru o reoli Ardaloedd Morol Gwarchodedig'. Galwaf felly ar Gadeirydd y pwyllgor i wneud y cynnig—Mike Hedges.

The next item is the debate on the Climate Change, Environment and Rural Affairs Committee report, 'Turning the tide? Report of the inquiry into the Welsh Government's approach to Marine Protected Area management'. I therefore call on the committee Chair to move the motion—Mike Hedges.

Cynnig NDM6620 Mike Hedges

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

Yn nodi adroddiad y Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig, 'Y Llanw’n troi? Adroddiad ar yr ymchwiliad i ddull Llywodraeth Cymru o reoli Ardaloedd Morol Gwarchodedig', a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 7 Awst 2017.

Motion NDM6620 Mike Hedges

To propose that the National Assembly for Wales:

Notes the report of the Climate Change, Environment and Rural Affairs Committee on 'Turning the tide? Report of the inquiry into the Welsh Government’s approach to Marine Protected Area management', which was laid in the Table Office on 7 August 2017.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Llywydd. I think marine discussions are a bit like buses—you wait a very long time for one and two come along very quickly. I am delighted to open today’s debate on the report from the Climate Change, Environment and Rural Affairs Committee on the management of marine protected areas in Wales. I need to thank the previous Chair of the committee, Mark Reckless, and members of the committee who worked on this inquiry—Jenny Rathbone, Huw Irranca-Davies and Siân Gwenllian—who are no longer members of this committee. I really thank them for the work they did in producing what I think has been a very good report.

This is the second debate, as I said, held this week in the Chamber on marine policy. I believe it's a very important policy and it’s appropriate that it should be given this level of focus. Somebody once said that we shouldn't be called planet earth, we should be called planet water, because far more of our surface is covered by water than is covered by earth. So, I think that we do need to give the marine environment a great deal of thought. The marine environment makes up over half of the area of Wales and is home to some of the most biologically diverse habitats and species in Europe. In order to make sure they will survive and benefit future generations, two thirds of Welsh seas are protected in some way due to their vulnerability.

The response to the report: the committee made 12 recommendations in total, 11 of which were accepted in full or in principle by the Welsh Government. Despite our recommendations being accepted, however, it is unclear what, if anything, will be done differently as a result. In order to address this, I wrote to the Cabinet Secretary to seek clarification. A response was received in advance of this debate and this exchange of correspondence is accessible via today’s Plenary agenda.

Diolch, Lywydd. Credaf fod trafodaethau morol yn debyg i fysiau—rydych yn aros yn hir iawn am un ac mae dau'n cyrraedd yn gyflym iawn. Rwy'n falch o agor y ddadl heddiw ar yr adroddiad gan y Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig ar reoli ardaloedd morol gwarchodedig yng Nghymru. Mae angen i mi ddiolch i Gadeirydd blaenorol y pwyllgor, Mark Reckless, ac aelodau o'r pwyllgor a weithiodd ar yr ymchwiliad hwn—Jenny Rathbone, Huw Irranca-Davies a Siân Gwenllian—nad ydynt yn aelodau o'r pwyllgor hwn bellach. Rwy'n ddiolchgar iawn iddynt am y gwaith a wnaethant yn cynhyrchu'r hyn rwy'n credu sy'n adroddiad da iawn.

Dyma'r ail ddadl, fel y dywedais, a gynhaliwyd yr wythnos hon yn y Siambr ar bolisi morol. Credaf ei fod yn bolisi pwysig iawn ac mae'n briodol ei fod yn cael y lefel hon o sylw. Dywedodd rhywun unwaith na ddylem alw'r blaned hon yn ddaear, ac y dylid ei galw'n ddŵr, oherwydd mae llawer mwy o'i harwyneb wedi'i orchuddio gan ddŵr nag sydd wedi'i orchuddio gan ddaear. Felly, credaf fod angen i ni roi llawer o ystyriaeth i'r amgylchedd morol. Yr amgylchedd morol yw dros hanner arwynebedd Cymru ac mae'n gartref i rai o gynefinoedd a rhywogaethau mwyaf bioamrywiol Ewrop. Er mwyn gwneud yn siŵr y byddant yn goroesi ac o fudd i genedlaethau'r dyfodol, mae dwy ran o dair o foroedd Cymru wedi'u gwarchod mewn rhyw ffordd oherwydd eu cyflwr bregus.

Yr ymateb i'r adroddiad: gwnaeth y Pwyllgor 12 o argymhellion i gyd, a derbyniwyd 11 ohonynt yn llawn neu mewn egwyddor gan Lywodraeth Cymru. Er gwaethaf y ffaith bod ein hargymhellion wedi cael eu derbyn, fodd bynnag, mae'n aneglur beth, os o gwbl, a gaiff ei wneud yn wahanol o ganlyniad i hynny. Er mwyn mynd i'r afael â hyn, ysgrifennais at Ysgrifennydd y Cabinet i ofyn am eglurhad. Cafwyd ymateb cyn y ddadl hon ac mae'r ohebiaeth ar gael drwy agenda'r Cyfarfod Llawn heddiw.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.


Assembly Members and stakeholders will see from the exchange that the Cabinet Secretary has addressed a small number of the committee’s many concerns, but the majority of our questions are still unanswered. But I'm sure the Cabinet Secretary will address those today. Our report, 'Turning the tide', addresses several issues, including the Welsh Government’s approach to enforcing, the availability of reliable data and funding and management of marine protected areas post Brexit. But, today, I will concentrate on the three key areas that came out of the inquiry: the need for the Welsh Government to take a stronger leadership role, the need for appropriate levels of resource, both financial and staffing, and the need for greater transparency in the work that is already ongoing.

During our inquiry, we heard criticism from stakeholders about the lack of leadership from the Welsh Government. This is not a new complaint. Our predecessor committee heard calls for a stronger lead from the Welsh Government back in 2012. Stakeholders want the Welsh Government to give a clear strategic direction. This would ensure that a coherent management system for marine protected areas is in place and that it is understood by all. Simply put, for Wales to fully realise the benefits of its marine protected area sites, it must be managed effectively. The committee has therefore recommended that the Welsh Government should bring forward a marine protected area strategy and that all management authorities, including the Welsh Government, are fulfilling their duties and responsibilities in relation to marine protected area management. This recommendation was accepted by the Welsh Government, but it's apparent from the response there will be no marine protected area strategy. I hope that I've misunderstood that and there will be a marine protected area strategy. There will an action plan. The obvious concern is that this will not be the strategic document that is so badly needed. I hope that the term 'action plan' will be started off by a strategy, and the action plan will sit underneath that strategy, because we do need a strategy to take us forward, and the action plan should sit underneath that strategy rather than exist in isolation. 

Cabinet Secretary, stakeholders have been expressing concern about a lack of leadership for at least five years. These are sincere concerns from people about the marine environment. These are people who work in the environment, who take a deep interest in the environment and who want to see an improvement in marine protected areas management. Their concerns should be addressed. It's not clear from your response what, if anything, will be done differently in the future. These are people who really care about the marine environment, and whilst other Members here will get up and make speeches on it, these people care about it day in, day out, and for many of them it is the passion of their lives. 

The second key area was resources, both financial and staffing. Stakeholders did not ask for vast sums of money or a huge increase in staffing numbers. I think they actually understood that they were unlikely to get either of those. They were very pragmatic and understood the wider financial pressures the Welsh Government is under. But, they were clear: marine protected areas cannot be managed effectively without the appropriate level of resources. The committee notes that an additional £0.5 million has been made available for marine and fisheries in the 2018-19 budget. This is intended to address a variety of issues, including the costs associated with identifying and designating five new marine protected areas and ensuring that marine protected areas achieve and remain in favourable conditions. Of course, this additional resource is welcome, but we have sought reassurance from the Cabinet Secretary that this resource is sufficient to deliver their several ambitious priorities. Put simply, is there enough money to achieve what we want to see achieved?

We were not reassured that the current staffing resources within Welsh Government are sufficient to deliver its marine conservation responsibilities. We were also concerned that a lack of resources would have a negative impact on Natural Resource Wales’s ability to deliver its marine protected area-related activities in the immediate and medium terms. We also asked the Welsh Government to bring forward proposals for funding an area-based approach, with each management area having a dedicated officer. The evidence suggests that there are benefits to this approach, particularly for strengthening local delivery and facilitating cross-site collaboration, and, I would argue, perhaps most importantly, for people to know the person they have to go and see about a problem in the area. I think that having somebody in charge, somebody responsible for it, makes life a lot easier. These issues are addressed in our second recommendation, which the Welsh Government accepted in principle. However, the Cabinet Secretary has said she disagrees with an area-based approach, saying that she believes it would be more cost-effective and provide better value for money to focus on specific projects.

It is, of course, the Cabinet Secretary’s right to disagree with the committee’s recommendations. However, it would be helpful to receive information to explain that alternative position. Members will see from our correspondence with the Cabinet Secretary that the committee has asked to see any financial analysis that supports the Cabinet Secretary’s position. We have yet to receive that, but I'm sure, again, that will be provided for us this afternoon.

Transparency—we'll turn now to our third key area. Many stakeholders felt strongly there was a lack of transparency in relation to the meetings of the considerable number of Welsh Government-led groups in this field. The committee welcomes the commitment given by the Cabinet Secretary that minutes of the marine protected areas management steering group will be published.

We were also advised that updates from the steering group are also shared with the Wales marine stakeholder advisory and action group, and are available on the internet. However, no minutes of this group are available, only their terms of reference. I am disappointed that the Cabinet Secretary’s response says that the notes from the Wales marine fisheries advisory group are available, but only on request. Why can't they just be put on the internet? People put lots and lots of things on the internet. People who are interested in it will be able to access it. If we get one thing out of today, please can we ask that those are put on the internet? If they're available to anybody who asks for them, then they're not being kept secret for any particular reason, then, to save people having to ask for them, let's just put them on the internet, and let people have access to them.

For other Welsh-Government-led groups, summaries of meetings are available, but again only on request. And I make the same request to the Welsh Government—don't just only provide them on request, make them available on the internet. This does not address the considerable concerns expressed by stakeholders about the lack of transparency of these groups. I would be grateful if the Cabinet Secretary could explain why the minutes of all of these groups’ meetings cannot be published.

In conclusion, this is a vital area, given the value of our marine protected areas to supporting wildlife, our coastal tourism industry, and our fisheries. I am grateful to all the stakeholders and members of the public who contributed to the committee’s work. I am also very grateful to members of the committee, who put an awful lot of time and effort into this project. I believe that this is an important report, however I must end by reiterating the committee’s concerns that, despite all but one of our recommendations being accepted, there's a lack of clarity about what will change in practice and, as a consequence, whether any progress will actually be made.

Cabinet Secretary, as we saw in yesterday’s debate on the marine plan, this is an exciting time for marine policy in Wales, and there is support across this Chamber for a renewed emphasis on this policy. There's support in amongst the public, especially those in the voluntary and other sectors, who take an interest in the marine environment and this policy. You've got an awful lot of goodwill, Cabinet Secretary, from Members in here and from the public at large, and I hope you will use that goodwill to keep on taking things forward. I welcomed the marine report yesterday, and I think that that is a step forward. I hope you will take the opportunity to reassure stakeholders that this is a priority area for you, and that they can expect to see meaningful improvements as a result of this report. We've waited a long time for the marine to make its way to the top of the political agenda in Wales, and we have pushed it there this week. Let's hope that we can make substantial progress following this debate.

Bydd Aelodau'r Cynulliad a rhanddeiliaid yn gweld yn yr ohebiaeth fod Ysgrifennydd y Cabinet yn mynd i’r afael â nifer fach o bryderon niferus y pwyllgor, ond mae’r rhan fwyaf o'n cwestiynau yn dal i fod heb eu hateb. Ond rwy’n siŵr y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn mynd i’r afael â’r rheini heddiw. Mae ein hadroddiad, 'Y Llanw’n troi?', yn mynd i'r afael â nifer o bethau, gan gynnwys dull Llywodraeth Cymru o orfodi, argaeledd data dibynadwy a chyllid, a rheoli ardaloedd morol gwarchodedig ar ôl Brexit. Ond heddiw, rwyf am ganolbwyntio ar y tri maes allweddol a ddeilliodd o'r ymchwiliad: yr angen i Lywodraeth Cymru fabwysiadu rôl arweiniol gryfach, yr angen am lefelau priodol o adnoddau, o ran arian a staffio, a'r angen am fwy o dryloywder yn y gwaith sydd eisoes yn mynd rhagddo.

Yn ystod ein hymchwiliad, clywsom feirniadaeth gan randdeiliaid ynglŷn â diffyg arweiniad Llywodraeth Cymru. Nid yw hon yn gŵyn newydd. Clywodd y pwyllgor blaenorol alwadau am arweiniad cryfach gan Lywodraeth Cymru yn ôl yn 2012. Mae rhanddeiliaid eisiau i Lywodraeth Cymru roi cyfeiriad strategol clir. Byddai hyn yn sicrhau bod system reoli gydlynol ar waith ar gyfer ardaloedd morol gwarchodedig a bod pawb yn ei deall. Yn syml, os yw Cymru am wireddu manteision ei hardaloedd morol gwarchodedig yn llawn, mae’n rhaid eu rheoli’n effeithiol. Mae'r pwyllgor felly wedi argymell y dylai Llywodraeth Cymru gyflwyno strategaeth ar gyfer ardaloedd morol gwarchodedig a bod yr holl awdurdodau rheoli, gan gynnwys Llywodraeth Cymru, yn cyflawni eu dyletswyddau a'u cyfrifoldebau mewn perthynas â rheoli ardaloedd morol gwarchodedig. Derbyniwyd yr argymhelliad hwn gan Lywodraeth Cymru, ond mae'n amlwg o’r ymateb na fydd unrhyw strategaeth ar gyfer ardaloedd morol gwarchodedig. Gobeithio fy mod wedi camddeall hynny ac y bydd yna strategaeth ar gyfer ardaloedd morol gwarchodedig. Bydd yna gynllun gweithredu. Y pryder amlwg yw nad honno fydd y ddogfen strategol sydd ei hangen mor ddybryd. Gobeithio y bydd y term 'cynllun gweithredu' yn cael ei gychwyn gan strategaeth, ac y bydd y cynllun gweithredu yn dod o dan y strategaeth honno, oherwydd rydym angen strategaeth er mwyn bwrw ymlaen, a dylai’r cynllun gweithredu fod o dan y strategaeth honno yn hytrach na bodoli ar wahân.

Ysgrifennydd Cabinet, mae rhanddeiliaid wedi bod yn mynegi pryder am ddiffyg arweinyddiaeth ers pum mlynedd o leiaf. Mae'r rhain yn bryderon diffuant gan bobl ynglŷn â’r amgylchedd morol. Mae'r rhain yn bobl sy'n gweithio yn yr amgylchedd, pobl sydd â diddordeb dwfn yn yr amgylchedd ac sydd eisiau gweld gwelliant yn y modd y rheolir ardaloedd morol gwarchodedig. Dylid mynd i’r afael â’u pryderon. Nid yw'n glir yn eich ymateb beth, os oes rhywbeth, fydd yn cael ei wneud yn wahanol yn y dyfodol. Dyma bobl sy'n poeni o ddifrif am yr amgylchedd morol, ac er y bydd Aelodau eraill yma'n codi i areithio amdano, mae'r bobl hyn yn poeni amdano bob dydd o'r flwyddyn, ac i lawer ohonynt dyma sy'n rhoi angerdd i'w bywydau.

Yr ail faes allweddol oedd adnoddau, yn ariannol ac o ran staffio. Ni ofynnodd rhanddeiliaid am symiau enfawr o arian na chynnydd enfawr yn y niferoedd staffio. Credaf eu bod, mewn gwirionedd, yn deall eu bod yn annhebygol o gael y naill na'r llall. Roeddent yn bragmataidd iawn ac yn deall y pwysau ariannol ehangach sydd ar Lywodraeth Cymru. Ond roeddent yn glir: ni ellir rheoli ardaloedd morol gwarchodedig yn effeithiol heb y lefel briodol o adnoddau. Mae'r pwyllgor yn nodi bod £0.5 miliwn ychwanegol ar gael ar gyfer y môr a physgodfeydd yng nghyllideb 2018-19. Bwriedir iddo fynd i'r afael ag amrywiaeth o faterion, gan gynnwys y costau sy'n gysylltiedig â nodi a dynodi pump o ardaloedd morol gwarchodedig newydd a sicrhau bod ardaloedd morol gwarchodedig yn cyrraedd ac yn parhau mewn cyflwr ffafriol. Wrth gwrs, mae’r adnodd ychwanegol hwn i'w groesawu, ond rydym wedi ceisio sicrwydd gan Ysgrifennydd y Cabinet fod yr adnodd hwn yn ddigonol i gyflawni’r nifer o flaenoriaethau uchelgeisiol sydd ganddynt. Yn syml, a oes digon o arian i gyflawni'r hyn rydym eisiau ei weld yn cael ei gyflawni?

Ni chawsom sicrwydd fod yr adnoddau staffio presennol o fewn Llywodraeth Cymru yn ddigonol i gyflawni ei chyfrifoldebau cadwraeth forol. Roeddem hefyd yn pryderu y byddai diffyg adnoddau yn cael effaith negyddol ar weithgaredd Cyfoeth Naturiol Cymru sy'n gysylltiedig ag ardaloedd morol gwarchodedig ar unwaith ac yn y tymor canolig. Rydym hefyd wedi gofyn i Lywodraeth Cymru gyflwyno cynigion ar gyfer cyllido dull sy’n seiliedig ar ardal, gyda swyddog penodedig i bob ardal reoli. Mae'r dystiolaeth yn awgrymu bod manteision i’r dull hwn, yn arbennig o ran atgyfnerthu darpariaeth leol a hwyluso cydweithrediad traws-safle, a buaswn yn dadlau, efallai yn bwysicaf oll, y dylai pobl adnabod y person y mae’n rhaid iddynt fynd i’w gweld ynglŷn â phroblem yn yr ardal. Rwy’n credu bod cael rhywun wrth y llyw, rhywun sy'n gyfrifol amdano, yn gwneud bywyd yn llawer haws. Eir i’r afael â’r materion hyn yn ein hail argymhelliad, a dderbyniwyd mewn egwyddor gan Lywodraeth Cymru. Fodd bynnag, mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi dweud ei bod yn anghytuno â dull sy’n seiliedig ar ardal, gan ddweud ei bod yn credu y byddai canolbwyntio ar brosiectau penodol yn fwy costeffeithiol ac yn darparu gwell gwerth am arian.

Mae gan Ysgrifennydd y Cabinet hawl i anghytuno ag argymhellion y pwyllgor wrth gwrs. Fodd bynnag, byddai'n ddefnyddiol cael gwybodaeth i egluro’r safbwynt amgen hwnnw. Bydd yr Aelodau'n gweld, yn ein gohebiaeth gydag Ysgrifennydd y Cabinet, fod y pwyllgor wedi gofyn am gael gweld unrhyw ddadansoddiad ariannol sy'n cefnogi safbwynt Ysgrifennydd y Cabinet. Nid ydym wedi derbyn hwnnw eto, ond rwy’n siŵr, unwaith eto, y bydd hwnnw’n cael ei ddarparu i ni y prynhawn yma.

Tryloywder—fe drown yn awr at ein trydydd maes allweddol. Roedd llawer o randdeiliaid yn teimlo’n gryf fod yna ddiffyg tryloywder mewn perthynas â chyfarfodydd y nifer sylweddol o grwpiau a arweinir gan Lywodraeth Cymru yn y maes hwn. Mae'r pwyllgor yn croesawu'r ymrwymiad a roddwyd gan Ysgrifennydd y Cabinet y bydd cofnodion y grŵp llywio ar reoli ardaloedd morol gwarchodedig yn cael eu cyhoeddi.

Cawsom wybod hefyd fod diweddariadau gan y grŵp llywio yn cael eu rhannu â grŵp cynghori a gweithredu rhanddeiliaid Cymru ar faterion morol, ac ar gael ar y rhyngrwyd. Fodd bynnag, nid yw cofnodion y grŵp hwn ar gael, dim ond eu cylch gorchwyl. Rwy’n siomedig fod ymateb Ysgrifennydd y Cabinet yn dweud bod nodiadau grŵp cynghori ar bysgodfeydd môr Cymru ar gael, ond ar gais yn unig. Pam na ellir eu rhoi ar y rhyngrwyd? Mae pobl yn rhoi llawer o bethau ar y rhyngrwyd. Bydd pobl sydd â diddordeb ynddo yn gallu cael mynediad ato. Os gallwn sicrhau un peth heddiw, os gwelwch yn dda, a gawn ni ofyn i’r rheini gael eu rhoi ar y rhyngrwyd? Os ydynt ar gael i unrhyw un sy'n gofyn amdanynt, yna nid ydynt yn cael eu cadw'n gyfrinachol am unrhyw reswm penodol, felly, i arbed pobl rhag gorfod gofyn amdanynt, gadewch i ni eu rhoi ar y rhyngrwyd, a gadael i bobl gael mynediad atynt.

Ar gyfer grwpiau eraill a arweinir gan Lywodraeth Cymru, mae crynodeb o'r cyfarfodydd ar gael, ond unwaith eto, ar gais yn unig. Ac rwy’n gwneud yr un cais i Lywodraeth Cymru—peidiwch â’u darparu ar gais yn unig, gwnewch yn siŵr eu bod ar gael ar y rhyngrwyd. Nid yw hyn yn mynd i’r afael â’r pryderon sylweddol a fynegwyd gan randdeiliaid ynglŷn â diffyg tryloywder y grwpiau hyn. Buaswn yn ddiolchgar pe gallai Ysgrifennydd y Cabinet egluro pam na ellir cyhoeddi cofnodion cyfarfodydd y grwpiau hyn i gyd.

I gloi, mae hwn yn faes hollbwysig, o ystyried gwerth ein hardaloedd morol gwarchodedig i gefnogi bywyd gwyllt, ein diwydiant twristiaeth arfordirol a’n pysgodfeydd. Rwy’n ddiolchgar i bob un o’r rhanddeiliaid a’r aelodau o'r cyhoedd a gyfrannodd at waith y pwyllgor. Rwyf hefyd yn ddiolchgar iawn i aelodau'r pwyllgor, a roddodd lawer iawn o amser ac ymdrech i’r prosiect hwn. Credaf fod hwn yn adroddiad pwysig, ond er gwaethaf y ffaith fod pob un ond un o'n hargymhellion wedi cael eu derbyn, mae’n rhaid i mi ddirwyn i ben drwy ailadrodd pryderon y pwyllgor fod diffyg eglurder ynglŷn â beth fydd yn newid yn ymarferol, ac o ganlyniad, pa un a fydd unrhyw gynnydd yn cael ei wneud mewn gwirionedd.

Ysgrifennydd y Cabinet, fel y gwelsom ddoe yn y ddadl ar y cynllun morol, mae hwn yn gyfnod cyffrous i bolisi morol yng Nghymru, ac mae cefnogaeth ar draws y Siambr i bwyslais newydd ar y polisi hwn. Ceir cefnogaeth ymhlith y cyhoedd, yn enwedig yn y sector gwirfoddol a sectorau eraill sydd â diddordeb yn yr amgylchedd morol a'r polisi hwn. Mae gennych lawer iawn o ewyllys da gan Aelodau yn y fan hon, a’r cyhoedd yn gyffredinol, Ysgrifennydd y Cabinet, a gobeithio y byddwch yn defnyddio'r ewyllys da hwnnw i barhau i fwrw ymlaen. Croesewais yr adroddiad morol ddoe, a chredaf fod hwnnw'n gam ymlaen. Gobeithio y byddwch yn manteisio ar y cyfle i sicrhau rhanddeiliaid fod hwn yn flaenoriaeth i chi, ac y gallant ddisgwyl gweld gwelliannau ystyrlon o ganlyniad i'r adroddiad hwn. Rydym wedi aros am amser hir i’r môr wneud ei ffordd i frig yr agenda wleidyddol yng Nghymru, ac rydym wedi ei wthio yno yr wythnos hon. Gadewch i ni obeithio y gallwn wneud cynnydd sylweddol yn dilyn y ddadl hon.


Can I just say how delighted I am that we have the second of two debates on the maritime environment this week? And I hope this will demonstrate the close co-operation that the legislature and the Executive will have in this vital area of public policy, which does need substantial improvement, as our Chair, Mike Hedges, has already alluded to. And can I join him in thanking all those who allowed us to issue such an authoritative report—all the people who co-operated with us, in our various visits, and gave evidence, and also our outstanding secretariat and the research staff?

It's a formidably complicated area. I have to say, in all my time here as an Assembly Member, I don't think my statistical and analytical abilities were more tested than trying to make some sense of our designation system, in terms of seas and coasts around Wales. Around 50 per cent of our seas, and 75 per cent of our coastlines, are protected by MPAs. However, as we heard in a survey of some 727 stakeholders, 35 per cent thought ineffective management was one of the biggest threats facing the marine environment. And I think, if there's one thing I took away from this report is that we must always remember that designation does not automatically mean effective management. And I think that's at the heart, really, of what the Government now needs to achieve, to ensure that designation does lead to the effective management of our marine resources, and the encouragement and protection of marine life.

Yesterday, in this vein, I emphasised the need for good data and monitoring. Again, it's a point that's been made strongly in this inquiry, but as I made that a highlight of the speech I made yesterday, I won't repeat it here this afternoon. Can I talk, Deputy Presiding Officer, about the first recommendation in this report and I think it's probably the most important? That states that the Government must provide leadership on this matter by developing an MPA strategy and by ensuring that all management authorities are actively engaged and are fulfilling their duties and responsibilities. Now the draft plan is really important and will receive our most detailed attention. Even though the Government has accepted this recommendation, the Government's subsequent responses have not always been I think up to the mark, though, as I've said, I want to give credit to the Minister at least for delivering the plan now, and let's hope that is a starting point for better performance in this area of public policy. 

But we have here this repeated call for effective leadership and it's something that goes back a long way. The Environment and Sustainability Committee's report in the fourth Assembly on the inquiry into marine policy in Wales, published in 2013, noted that marine stakeholders felt that the previous Welsh Government had often had, and I quote, an 'and marine' mentality with the marine environment and economy treated as an afterthought. The committee's legacy report in 2016, which obviously we've noted very carefully, noted stakeholders were concerned that even three or four years on that mentality  still persisted. I have to say that was something that we found in our evidence, and I know that the Government hopes to improve its delivery of marine policy, and we will be active partners in ensuring you're able to do that, but we certainly need this new start. 

As I said, this really does come back to how the Government sets priorities and enables the likes of NRW to implement their statutory duties effectively, and, previously the Countryside Council for Wales said they sought a greater lead from Welsh Government on MPA management. Let me just quote one person, Professor Warren, from Aberystwyth, and she said that the Welsh Government, 

'is not strong enough in its ideas'—

I think that's really key here— 

'as to what it actually wants at the moment to be able to give the lead to people'.  

So, again, that's the objective of the plan you've brought forward I hope. 

Can I just finish by briefly saying about resources? The committee's been concerned about the extent of NRW's current statutory obligations and there have been hints from NRW, I think, that they are fully extended at the moment. I think we do need to be satisfied that they have the ability to ensure that effective monitoring and reporting and management of marine protected areas is achieved now, because it's not been done in the past and that is what we need to rectify. Thank you, Deputy Presiding Officer. 

A gaf fi ddweud pa mor falch wyf fi ein bod yn cael yr ail o ddwy ddadl ar yr amgylchedd morol yr wythnos hon? Ac rwy'n gobeithio y bydd hyn yn dangos y cydweithrediad agos a fydd rhwng y ddeddfwrfa a'r Weithrediaeth yn y maes hanfodol hwn o bolisi cyhoeddus, sy'n galw am welliant sylweddol, fel y mae ein Cadeirydd, Mike Hedges, eisoes wedi nodi. Ac a gaf fi ymuno ag ef i ddiolch i bawb sydd wedi ein galluogi i gyhoeddi adroddiad mor awdurdodol—yr holl bobl sydd wedi cydweithio â ni, yn ein hymweliadau amrywiol, ac a roddodd dystiolaeth, a hefyd ein hysgrifenyddiaeth ragorol a'r staff ymchwil?

Mae'n faes arswydus o gymhleth. Mae'n rhaid i mi ddweud, drwy gydol fy amser yma fel Aelod Cynulliad, nid wyf yn credu bod fy ngallu ystadegol a dadansoddol wedi cael eu herio fwy nag wrth geisio gwneud rhywfaint o synnwyr o'n system ddynodi, o ran moroedd ac arfordiroedd o amgylch Cymru. Mae tua 50 y cant o'n moroedd, a 75 y cant o'n morlinau, wedi'u gwarchod gan ardaloedd morol gwarchodedig. Fodd bynnag, fel y clywsom mewn arolwg o 727 o randdeiliaid, roedd 35 y cant yn credu bod rheolaeth aneffeithiol yn un o'r bygythiadau mwyaf sy'n wynebu'r amgylchedd morol. Ac os dysgais unrhyw beth o'r gwaith ar yr adroddiad hwn, rwy'n credu mai'r ffaith bod yn rhaid i ni gofio bob amser nad yw dynodiad yn golygu rheolaeth effeithiol bob tro yw hynny. A chredaf fod hynny'n ganolog mewn gwirionedd i'r hyn sydd angen i'r Llywodraeth ei gyflawni yn awr, er mwyn sicrhau bod dynodiad yn arwain at reolaeth effeithiol o'n hadnoddau morol, ac yn annog ac yn gwarchod bywyd morol.

Ddoe, yn y modd hwn, pwysleisiais yr angen am ddata a monitro da. Unwaith eto, mae'n bwynt sydd wedi'i wneud yn gryf yn yr ymchwiliad hwn, ond gan fy mod wedi gwneud hynny'n uchafbwynt yr araith a wneuthum ddoe, nid wyf am ei ailadrodd yma y prynhawn hwn. A gaf fi sôn, Ddirprwy Lywydd, am yr argymhelliad cyntaf yn yr adroddiad hwn ac rwy'n credu mai dyma'r un pwysicaf yn ôl pob tebyg? Mae'n datgan bod yn rhaid i'r Llywodraeth ddarparu arweinyddiaeth ar y mater hwn drwy ddatblygu strategaeth ar gyfer ardaloedd morol gwarchodedig a thrwy sicrhau bod yr holl awdurdodau rheoli yn chwarae rhan weithredol ac yn cyflawni eu dyletswyddau a'u cyfrifoldebau. Nawr, mae'r cynllun drafft yn bwysig iawn a bydd yn cael ein sylw mwyaf manwl. Er bod y Llywodraeth wedi derbyn yr argymhelliad hwn, nid wyf yn credu bod ymatebion dilynol y Llywodraeth wedi bod yn ddigon da bob tro, er, fel rwyf wedi'i ddweud, rwyf eisiau rhoi clod i'r Gweinidog am gyflawni'r cynllun yn awr o leiaf, a gadewch i ni obeithio bod hwnnw'n fan cychwyn ar gyfer gwell perfformiad yn y maes hwn o bolisi cyhoeddus.

Ond yma mae gennym alwad barhaus am arweinyddiaeth effeithiol ac mae'n rhywbeth sy'n mynd yn ôl yn bell. Roedd adroddiad y Pwyllgor Amgylchedd a Chynaliadwyedd ar yr ymchwiliad i bolisi morol yng Nghymru, a gyhoeddwyd yn 2013, yn ystod y pedwerydd Cynulliad, yn nodi bod rhanddeiliaid morol yn teimlo'n aml fod gan y Lywodraeth flaenorol, ac rwy'n dyfynnu, feddylfryd 'a morol' gyda'r amgylchedd a'r economi forol yn cael eu trin fel ôl-ystyriaeth. Roedd adroddiad etifeddiaeth y pwyllgor yn 2016, a nodwyd y n ofalus iawn gennym wrth gwrs, yn nodi bod rhanddeiliaid yn pryderu bod y meddylfryd hwnnw'n parhau dair neu bedair blynedd yn ddiweddarach hyd yn oed. Mae'n rhaid i mi ddweud bod hynny'n rhywbeth a welsom yn ein tystiolaeth, a gwn fod y Llywodraeth yn gobeithio gwella'r modd y mae'n cyflawni ei pholisi morol, a byddwn yn bartneriaid gweithredol wrth sicrhau eich bod yn gallu gwneud hynny, ond yn sicr rydym angen y dechrau newydd hwn.

Fel y dywedais, daw hyn yn ôl o ddifrif at sut y mae'r Llywodraeth yn gosod blaenoriaethau ac yn galluogi Cyfoeth Naturiol Cymru a'u tebyg i gyflawni eu dyletswyddau statudol yn effeithiol, ac mae Cyngor Cefn Gwlad Cymru wedi dweud yn y gorffennol eu bod yn ceisio mwy o arweiniad gan Lywodraeth Cymru mewn perthynas â rheoli ardaloedd morol gwarchodedig. Gadewch i mi ddyfynnu un person, yr Athro Warren, o Aberystwyth, a ddywedodd nad yw Llywodraeth Cymru,

yn ddigon cryf yn ei syniadau—

Credaf fod hynny'n wirioneddol allweddol yma—

o ran yr hyn y mae ei eisiau ar hyn o bryd er mwyn gallu rhoi arweiniad i bobl.

Felly, unwaith eto, rwy'n gobeithio mai dyna yw amcan y cynllun rydych wedi'i gyflwyno.

A gaf fi orffen drwy sôn yn fyr am adnoddau? Mae'r pwyllgor wedi bod yn bryderus ynglŷn â graddau cyfrifoldebau statudol cyfredol Cyfoeth Naturiol Cymru ac mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi awgrymu, rwy'n credu, eu bod wedi'u hestyn yn llawn ar hyn o bryd. Credaf fod angen i ni fod yn fodlon fod ganddynt allu i sicrhau eu bod yn cyflawni o ran monitro ac adrodd yn effeithiol a rheoli ardaloedd morol gwarchodedig yn awr, oherwydd nid yw hynny wedi cael ei wneud yn y gorffennol a dyna beth sydd angen i ni ei unioni. Diolch i chi, Ddirprwy Lywydd.