Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

21/06/2017

Cynnwys

Contents

1. Enwebiadau ar gyfer Cadeiryddion Pwyllgorau 1. Nominations for Committee Chairs
2. 1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a'r Seilwaith 2. 1. Questions to the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure
3. 2. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon 3. 2. Questions to the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport
4. 3. Cwestiynau Amserol 4. 3. Topical Questions
5. 4. Datganiadau 90 Eiliad 5. 4. 90-second Statements
6. 5. & 6. Cynnig i Ddiwygio Rheolau Sefydlog 16, 19, 20 a 27 mewn perthynas â Phroses y Gyllideb a Gweithdrefnau Cyllid a Chynnig i Gymeradwyo Protocol y Gyllideb a Gytunwyd gan y Pwyllgor Cyllid a Llywodraeth Cymru 6. 5. & 6. Motion to Amend Standing Orders 16, 19, 20 and 27 in relation to the Budget Process and Finance Procedures and Motion to Approve the Budget Protocol Agreed by the Finance Committee and the Welsh Government
7. 7. Dadl ar Adroddiad y Pwyllgor Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau ar ei Ymchwiliad i Ffoaduriaid a Cheiswyr Lloches yng Nghymru 7. 7. Debate on the Equality, Local Government and Communities Committee Report on their Inquiry into Refugees and Asylum Seekers in Wales
8. 8. Dadl Plaid Cymru: Gadael yr Undeb Ewropeaidd a Chynulliad Cenedlaethol Cymru 8. 8. Plaid Cymru Debate: Brexit and the National Assembly for Wales
9. 9. Dadl UKIP Cymru: Polisi Mewnfudo 9. 9. UKIP Wales Debate: Immigration Policy
10. Cynigion i Gytuno ar Aelodaeth Pwyllgorau 10. Motions to Agree Membership of Committees
11. 10. Cyfnod Pleidleisio 11. 10. Voting Time
12. 11. Dadl Fer: Yr Heriau Aml-ochrog sy'n Deillio o Dlodi yng Nghymru 12. 11. Short Debate: The Multifaceted Challenges Posed by Poverty in Wales

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Enwebiadau ar gyfer Cadeiryddion Pwyllgorau
1. Nominations for Committee Chairs

Ddoe, cytunodd y Cynulliad ar gynnig o dan Reol Sefydlog 17.2(a) i ethol Cadeirydd i’r Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig o’r grŵp Llafur, ac i ethol Cadeirydd i’r Pwyllgor Deisebau o grŵp UKIP. Rwyf nawr yn gwahodd enwebiadau o dan Reol Sefydlog 17.2(f), er mwyn ethol y Cadeiryddion yma i’r pwyllgorau hynny. Dim ond aelod o’r grŵp gwleidyddol a neilltuwyd i’r pwyllgor dan sylw a all gael ei enwebu fel Cadeirydd, a dim ond aelod o’r un grŵp plaid a gaiff enwebu. Pan fo gan grŵp plaid fwy nag 20 o Aelodau, mae’n rhaid i’r sawl a enwebir gael ei eilio gan Aelod arall yn yr un grŵp. Yn achos grwpiau plaid sydd â llai nag 20 o Aelodau, nid oes angen eilydd.

Yn gyntaf, felly, rwy’n gwahodd enwebiadau ar gyfer cadeirydd y Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig, sydd i’w ethol o’r Blaid Lafur. A oes enwebiadau?

Yesterday, the Assembly agreed a motion under Standing Order 17.2(a) to elect a Chair to the Climate Change, Environment and Rural Affairs Committee from the Labour group, and the Chair of the Petitions Committee from the UKIP group. I now invite nominations under Standing Order 17.2(f) for the election of those Chairs. Only a member from the political group that has been allocated that committee may be nominated as Chair, and only a member of the same political group may make the nomination. For political groups of more than 20 Members, the nomination must be seconded by another Member from the same group. For political groups with fewer than 20 Members, no seconder is required.

Firstly, therefore, I invite nominations for the Chair of the Climate Change, Environment and Rural Affairs Committee, which has been allocated a Labour Chair. Are there any nominations?

I nominate Mike Hedges.

Rwy’n enwebu Mike Hedges.

Mae Mike Hedges wedi ei enwebu. A oes rhywun yn eilio yr enwebiad yna?

Mike Hedges has been nominated. Is there any seconder for that nomination?

A oes rhagor o enwebiadau? Nac oes. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu’r enwebiad? Nac oes. Rwyf felly yn datgan bod Mike Hedges wedi ei ethol yn gadeirydd y Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig. Llongyfarchiadau iddo fe. [Cymeradwyaeth.]

Rwy’n gwahodd nawr enwebiadau ar gyfer Cadeirydd y Pwyllgor Deisebau, sydd i’w ethol o blaid UKIP. A oes enwebiadau?

Are there any further nominations? It appears not. Does any Member object to the nomination? No. I therefore declare that Mike Hedges is elected as Chair of the Climate Change, Environment and Rural Affairs Committee. Congratulations. [Applause.]

I now invite nominations for the Chair of the Petitions Committee, which has been allocated a UKIP Chair. Any nominations?

I nominate David Rowlands.

Rwy’n enwebu David Rowlands.

A oes rhagor o enwebiadau? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu’r enwebiad? Nac oes. Felly, rwy’n datgan bod David Rowlands wedi ei ethol yn Gadeirydd y Pwyllgor Deisebau, a llongyfarchiadau iddo fe.

Dyna ddiwedd, felly, ar y broses enwebu ac ethol Cadeiryddion.

Are there any further nominations? Does any Member object to the nomination? No. Therefore, I declare that David Rowlands is elected as Chair of the Petitions Committee, and congratulations to him.

That concludes the nomination and election process of Chairs.

2. 1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a'r Seilwaith
2. 1. Questions to the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith. A’r cwestiwn cyntaf, Gareth Bennett.

The next item on our agenda is questions to the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure. And the first question, Gareth Bennett.

Rownd Derfynol Pencampwriaeth UEFA

The UEFA Champions League Final

1. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am lwyfannu rownd derfynol Pencampwriaeth UEFA a gynhaliwyd yng Nghaerdydd yn ddiweddar? OAQ(5)0187(EI)

1. Will the Cabinet Secretary make a statement about the staging of the UEFA Champions League final recently held in Cardiff? OAQ(5)0187(EI)

Member
Ken Skates 13:33:00
The Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure

Yes. The UEFA Champions League final was the spectacular culmination of a four-day celebration of football in our capital city, and the eyes of the world were on Cardiff, for what was a spectacular Team Wales effort, delivered by an excellent team from across the capital.

Gwnaf. Roedd rownd derfynol Pencampwriaeth UEFA yn uchafbwynt ysblennydd i ddathliad pedwar diwrnod o bêl-droed yn ein prifddinas, ac roedd llygaid y byd ar Gaerdydd, ar yr hyn a oedd yn ymdrech ysblennydd gan Dîm Cymru, a gyflawnwyd gan dîm ardderchog o bob rhan o’r brifddinas.

Thanks for that statement. There have been moans, perhaps inevitably, from some residents and traders, but, of course, most of us appreciate that there are long-term benefits from the decision to host the final. I wonder whether you could just perhaps briefly illuminate some of them.

Diolch am eich datganiad. Cafwyd rhai cwynion, yn anochel efallai, gan rai trigolion a masnachwyr, ond wrth gwrs, mae’r rhan fwyaf ohonom yn derbyn y daw manteision hirdymor o ganlyniad i’r penderfyniad i gynnal y rownd derfynol. Tybed a allech dynnu sylw’n fyr at rai ohonynt.

Absolutely. It’s quite timely, as, last week, I listened to Jason Mohammad give a speech in north Wales, where he talked about his pride on the evening of the Champions League final in his city, the city that he grew up in. In fact, he was an Ely boy. And it struck me that the event not only served to encourage economic prosperity, but also to enhance pride in our capital city and in our nation. I understand and appreciate that some businesses in Cardiff, and some residents in Cardiff, will have been limited in terms of how they could move about the city and in terms of how many people they could attract to their premises and their facilities. However, the economic impact is estimated to be £45 million to the capital region. There are many legacy projects that have stemmed from the event.

And I think it’s fair to say that it was a monumental success. In the lead-in to the event, there were concerns expressed about transport, logistics, security, communications, but we delivered, and we delivered well. And it’s now my hope that we can build on what was an unprecedented, or, actually, the biggest sporting event this year, anywhere on the planet, by attracting more world-class events to Wales and by ensuring that we celebrate what makes Wales great, which is our warmth and our welcome.

Yn sicr. Mae’n eithaf amserol gan fy mod, yr wythnos diwethaf, wedi bod yn gwrando ar Jason Mohammad yn rhoi araith yng ngogledd Cymru, lle bu’n siarad am ei falchder ar noswaith rownd derfynol Cynghrair y Pencampwyr yn ei ddinas ef, dinas ei fagwraeth. Roedd yn un o fechgyn Elái mewn gwirionedd. A sylweddolais nad annog ffyniant economaidd oedd unig ddiben y digwyddiad, ond cynyddu balchder hefyd yn ein prifddinas ac yn ein cenedl. Rwy’n deall ac yn derbyn bod rhai busnesau yng Nghaerdydd, a rhai o drigolion Caerdydd, wedi cael eu cyfyngu o ran eu gallu i symud o gwmpas y ddinas ac o ran faint o bobl y gallent eu denu i’w hadeiladau a’u cyfleusterau. Fodd bynnag, amcangyfrifir bod yr effaith economaidd yn werth £45 miliwn i’r brifddinas-ranbarth. Mae llawer o brosiectau etifeddol wedi deillio o’r digwyddiad hwn.

A chredaf ei bod yn deg dweud ei fod wedi bod yn llwyddiant ysgubol. Yn y cyfnod yn arwain at y digwyddiad, mynegwyd pryderon ynglŷn â thrafnidiaeth, logisteg, diogelwch, cyfathrebu, ond fe wnaethom gyflawni, a chyflawni’n dda. A gobeithiaf bellach y gallwn adeiladu ar ddigwyddiad a oedd yn ddigynsail, neu’r digwyddiad chwaraeon mwyaf eleni mewn gwirionedd, yn unrhyw le yn y byd, drwy ddenu mwy o ddigwyddiadau o safon fyd-eang i Gymru a thrwy sicrhau ein bod yn dathlu’r hyn sy’n gwneud Cymru’n wych, sef ein cynhesrwydd a’n croeso.

Cabinet Secretary, it was a huge success, the UEFA cup final here in Cardiff, but, obviously, a series of events before that came to Cardiff, to show that Wales, and Cardiff in particular, could obviously accommodate such a mega event. One things that has been disappointing is the Welsh Government’s lack of ambition to bid for a Commonwealth Games here in Wales. And, as we’ve proven that we can host some of the biggest, if not the biggest, sporting event in 2017, I wonder whether the Cabinet Secretary was minded to maybe reconsider some of the options that might be available to a successful Welsh bid to host a future Commonwealth Games as we go forward. Surely, that would be the pinnacle of bringing many nations into this part of the United Kingdom, and show what a great country we are and what an able country we are to host these major events.

Ysgrifennydd y Cabinet, roedd yn llwyddiant ysgubol, rownd derfynol cwpan UEFA yma yng Nghaerdydd, ond yn amlwg, daeth cyfres o ddigwyddiadau cyn hynny i Gaerdydd, er mwyn dangos yn amlwg y gallai Cymru, a Chaerdydd yn arbennig, gynnal digwyddiad mor enfawr. Un peth sydd wedi bod yn siomedig yw diffyg uchelgais Llywodraeth Cymru i wneud cais am Gemau’r Gymanwlad yma yng Nghymru. A chan ein bod wedi profi y gallwn gynnal rhai o’r digwyddiadau chwaraeon mwyaf, os nad y mwyaf yn 2017, tybed a fyddai Ysgrifennydd y Cabinet yn awyddus i ailystyried rhai o’r opsiynau a allai fod ar gael ar gyfer cais llwyddiannus gan Gymru i gynnal Gemau’r Gymanwlad yn y dyfodol wrth inni symud ymlaen. Yn sicr, dyna fyddai pinacl dod â sawl cenedl i’r rhan hon o’r Deyrnas Unedig, a dangos pa mor wych yw ein gwlad a pha mor gymwys yw ein gwlad i gynnal y digwyddiadau mawr hyn.

Can I thank the Member for his question, but point out that it was not a lack of ambition that led to the decision not to bid for the 2026 games? It was a lack of resource as a consequence of years upon years of austerity and budget cuts to this Welsh Government. That said, I’ve been very clear that we remain in a position where we would wish to examine every opportunity to bid not just for Commonwealth Games, but other major events. I’m on record as saying that, for the 2022 games, there is an opportunity for Britain to do something very different if the Commonwealth Games Federation is minded to allow the rules to be relaxed so that a multination bid could be brought forward. At the moment, it does not seem as though those rules could be relaxed, but, if they were, it’s entirely possible that a Commonwealth Games could be spread out right across the UK. That would be one option. A further option is to bid for a games in the future—2030 or onward. Given what’s happened with the 2022 games, it’s now less likely that the 2026 games will be hosted in the UK, which makes 2030 a possibility.

We’ve already instigated a thorough review of all sports and major events facilities in Wales, with a view to being able to identify what sort of investment would be required and where for the communities that would also enable us in the future to bid for an event such as the Commonwealth Games. But I’d also say that, in bidding for and trying to seek opportunities on a global platform, we have to be very mindful of the need to return on our investment, and, for that reason, we are very careful within Government to ensure that we are bidding for those events that bring the taxpayers of Wales, and the people of Wales, the greatest benefits.

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei gwestiwn, ond nodi hefyd nad diffyg uchelgais a arweiniodd at y penderfyniad i beidio â gwneud cais am gemau 2026? Diffyg adnoddau o ganlyniad i flwyddyn ar ôl blwyddyn o galedi a thoriadau i gyllidebau Llywodraeth Cymru a fu’n gyfrifol am hynny. Wedi dweud hynny, rwyf wedi bod yn glir iawn ein bod yn parhau i fod mewn sefyllfa lle byddem yn dymuno archwilio pob cyfle i wneud cais, nid yn unig ar gyfer Gemau’r Gymanwlad, ond ar gyfer digwyddiadau mawr eraill. Rwyf wedi dweud yn gyhoeddus y byddai cyfle i Brydain wneud rhywbeth gwahanol iawn ar gyfer gemau 2022 pe bai Ffederasiwn Gemau’r Gymanwlad yn caniatáu i’r rheolau gael eu llacio fel y gellir cyflwyno cais amlwladol. Ar hyn o bryd, nid ymddengys y gellid llacio’r rheolau hynny, ond pe caent eu llacio, mae’n gwbl bosibl y gellid cynnal Gemau’r Gymanwlad ar draws y DU gyfan. Byddai hynny’n un opsiwn. Opsiwn arall yw gwneud cais am gemau yn y dyfodol—2030 neu wedyn. O ystyried yr hyn sydd wedi digwydd gyda gemau 2022, mae’n llai tebygol bellach y bydd gemau 2026 yn cael eu cynnal yn y DU, sy’n gwneud 2030 yn bosibilrwydd.

Rydym eisoes wedi cychwyn adolygiad trylwyr o’r holl gyfleusterau chwaraeon a digwyddiadau mawr yng Nghymru, gyda’r bwriad o allu nodi pa fath o fuddsoddiad y byddai ei angen, ac yn lle, ar gyfer y cymunedau a fyddai hefyd yn ein galluogi i wneud cais yn y dyfodol am ddigwyddiad fel Gemau’r Gymanwlad. Ond byddwn hefyd yn dweud, wrth wneud ceisiadau a cheisio chwilio am gyfleoedd ar lwyfan byd-eang, fod yn rhaid i ni fod yn ymwybodol iawn o’r angen i ddarparu enillion ar ein buddsoddiad, ac am y rheswm hwnnw, rydym yn ofalus iawn yn y Llywodraeth ein bod yn sicrhau ein bod yn gwneud ceisiadau am y digwyddiadau sy’n darparu’r manteision mwyaf i drethdalwyr Cymru ac i bobl Cymru.

Banc Datblygu Cymru

The Development Bank of Wales

2. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am Fanc Datblygu Cymru?  OAQ(5)0178(EI)

2. Will the Cabinet Secretary make a statement on the Development Bank of Wales? OAQ(5)0178(EI)

I am pleased to say that we are making good progress, particularly with regulatory matters, and we remain on course to announce and launch of the development bank later this year.

Rwy’n falch o ddweud ein bod yn gwneud cynnydd da, yn enwedig gyda materion rheoliadol, ac rydym yn dal i fod ar y trywydd iawn i gyhoeddi a lansio’r banc datblygu yn ddiweddarach eleni.

Thank you, Cabinet Secretary. We all know that the clock is now ticking on our exit from the European Union. Therefore, building business confidence is more crucial now than ever it was perhaps before. Therefore, Cabinet Secretary, can I ask whether you have any further details on what the practical set-up will be, and how micro and medium businesses throughout Wales will be able to access finance and other services from the development bank once it’s up and running?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Gŵyr pob un ohonom fod y cloc yn tician bellach o ran gadael yr Undeb Ewropeaidd. Felly, mae meithrin hyder busnesau bellach yn fwy allweddol nag erioed o’r blaen o bosibl. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, a gaf fi ofyn a oes gennych ragor o fanylion o ran beth fydd y drefn ymarferol, a sut y gall microfusnesau a busnesau canolig eu maint ledled Cymru gael mynediad at gyllid a gwasanaethau eraill gan y banc datblygu pan fydd wedi’i sefydlu ac ar waith?

The development bank’s main purpose, of course, will be to seek out where there’s market failure and to address it, and we know that micro, small and start-up finance is a particular problem in rural Wales—those areas of Wales that the Member so brilliantly represents and serves. Now, I’ve charged Finance Wales to develop a location strategy that will take account of the emerging regional structure within the economy and infrastructure unit, and we are currently working on that restructuring exercise. The Development Bank of Wales will provide a physical presence across the whole of the country, and will be established as a headquarters in north-east Wales. But, I’m also concerned that the Development Bank of Wales has an effective interface with Business Wales, and, for that reason, I’ve asked both Duncan Hamer from Business Wales and Giles Thorley from Finance Wales to work together in exploring how we can make sure that both organisations are able to signpost customers in the best possible way.

Prif ddiben y banc datblygu, wrth gwrs, fydd chwilio am ddiffyg yn y farchnad a mynd i’r afael ag ef, a gwyddom fod cyllid ar gyfer microfusnesau a busnesau bach a chyllid ar gyfer dechrau busnes yn broblem benodol yng Nghymru wledig—yr ardaloedd o Gymru y mae’r Aelod yn eu cynrychioli ac yn eu gwasanaethu mor rhagorol. Nawr, rwyf wedi rhoi’r cyfrifoldeb am ddatblygu strategaeth leoli i ystyried y strwythur rhanbarthol newydd o fewn uned yr economi a’r seilwaith i Cyllid Cymru, ac ar hyn o bryd rydym yn gweithio ar yr ymarfer ailstrwythuro hwnnw. Bydd Banc Datblygu Cymru yn darparu presenoldeb ffisegol ledled y wlad, a bydd yn cael ei sefydlu fel pencadlys yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Ond rwy’n awyddus hefyd i Fanc Datblygu Cymru ryngwynebu’n effeithiol gyda Busnes Cymru, ac am y rheswm hwnnw, rwyf wedi gofyn i Duncan Hamer o Busnes Cymru a Giles Thorley o Cyllid Cymru weithio gyda’i gilydd i archwilio sut y gallwn sicrhau bod y ddau sefydliad yn gallu cyfeirio cwsmeriaid yn y ffordd orau bosibl.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Suzy Davies.

Questions now from the party spokespeople. Conservative spokesperson, Suzy Davies.

Diolch yn fawr, Llywydd. Good afternoon, Cabinet Secretary. Under the Historic Environment (Wales) Act 2016, from 30 May this year, local authorities can register a local land charge to protect their position in the recovery of costs and interest for emergency repairs to listed buildings. Obviously, I have the Swansea Palace Theatre in mind, which has benefited from that in the past, but there are other buildings at immediate risk in other Members’ constituencies and regions as well. When councils were setting their budgets this year, did you receive or did you seek any indication that they were more willing now to proceed with emergency repairs, confident that this new power would help get the reimbursement?

Diolch yn fawr, Llywydd. Prynhawn da, Ysgrifennydd y Cabinet. O dan Ddeddf yr Amgylchedd Hanesyddol (Cymru) 2016, o 30 Mai eleni ymlaen, gall awdurdodau lleol gofrestru pridiant tir lleol i ddiogelu eu hunain wrth adennill costau a llog am atgyweiriadau brys i adeiladau rhestredig. Yn amlwg, rwy’n meddwl am Theatr y Palas yn Abertawe, sydd wedi elwa o hynny yn y gorffennol, ond ceir adeiladau eraill sydd mewn perygl yn etholaethau a rhanbarthau’r Aelodau eraill hefyd. Pan oedd y cynghorau’n pennu eu cyllidebau eleni, a gawsoch chi, neu a fuoch yn chwilio am unrhyw arwydd eu bod yn fwy parod bellach i fwrw ymlaen â gwaith atgyweirio brys, a’u bod yn hyderus y byddai’r pŵer newydd hwn yn helpu i sicrhau’r adenillion?

This power was designed to enable local authorities to do all they can to protect the historic environment in those areas of Wales that they represent. I’ve not had an opportunity yet to ascertain whether it’s been effective in the short period that it’s been available. But it was our expectation, based on the consultation that we had with stakeholders, in particular with the Welsh Local Government Association, that local government was satisfied that these tools would enhance their position in being able to protect the built environment.

Cynlluniwyd y pŵer hwn er mwyn galluogi awdurdodau lleol i wneud popeth yn eu gallu i ddiogelu’r amgylchedd hanesyddol yn yr ardaloedd o Gymru y maent yn eu cynrychioli. Nid wyf wedi cael cyfle eto i weld a fu’n effeithiol yn ystod y cyfnod byr y mae wedi bod ar gael. Ond roeddem yn disgwyl, yn seiliedig ar yr ymgynghoriad a gawsom gyda’r rhanddeiliaid, yn enwedig gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, fod llywodraeth leol yn fodlon y byddai’r offerynnau hyn yn gwella eu sefyllfa o ran gallu gwarchod yr amgylchedd adeiledig.

Thank you for that answer, and I hope that the confidence is justified. It might be worth, six months down the line, asking whether they’ve decided to use those powers on the basis that they’ve got them and that they are there for their protection.

Moving now to the national library, obviously, it’s got an expanding role at the moment, taking on the BBC archive and helping this Assembly approach the huge task of archiving our own work. I think also that its outward reach is much more visible than it used to be—the online service that it’s producing is burgeoning. I’d like to just briefly draw Members’ attention to the new website, which allows free access to over 450 Welsh journals published since 1735. So, if you’ve got five minutes today, you’ll find that it turns into five hours, so watch yourselves.

The library benefits, of course, from public investment, and I acknowledge the recent additional money that it’s had in the last budget. But no investment is condition free and I understand that you’re looking for the library to attract more visitors. By that, will you accept that more online visitors would count towards an overall total, or are you looking at visitors through the door? Because, as we follow that new funding, and maybe it doesn’t appear in next year’s budget, we’d like to be absolutely certain as to the reasons why.

Diolch am eich ateb, ac rwy’n gobeithio y gellir cyfiawnhau’r hyder hwnnw. Efallai, chwe mis yn ddiweddarach, y byddai’n werth gofyn a ydynt wedi penderfynu defnyddio’r pwerau hynny ar y sail eu bod ganddynt a’u bod yno ar gyfer eu diogelu.

Gan symud yn awr at y llyfrgell genedlaethol, yn amlwg, mae ei rôl yn ehangu ar hyn o bryd, wrth iddi ymgymryd ag archif y BBC a helpu’r Cynulliad hwn i ymgymryd â’r dasg enfawr o archifo ein gwaith ein hunain. Credaf hefyd fod ei chyrhaeddiad allanol yn llawer mwy amlwg nag yr arferai fod—mae’r gwasanaeth ar-lein a ddarperir ganddi yn cynyddu. Hoffwn dynnu sylw’r Aelodau’n fyr at y wefan newydd, sy’n darparu mynediad rhad ac am ddim at dros 450 o gylchgronau Cymreig a gyhoeddwyd ers 1735. Felly, os oes pum munud gennych heddiw, fe welwch fod hynny’n troi’n bum awr, felly byddwch yn ofalus.

Mae’r llyfrgell yn elwa, wrth gwrs, o fuddsoddiad cyhoeddus, ac rwy’n cydnabod yr arian ychwanegol y mae wedi’i gael yn ddiweddar yn y gyllideb ddiwethaf. Ond nid oes unrhyw fuddsoddiad nad oes amodau ynghlwm wrtho, ac rwy’n deall eich bod yn awyddus i’r llyfrgell ddenu mwy o ymwelwyr. A fyddech yn derbyn y byddai mwy o ymwelwyr ar-lein yn cyfrif tuag at gyfanswm cyffredinol yn hynny o beth, neu a ydych yn edrych ar ymwelwyr a ddaw drwy’r drws? Oherwydd, wrth inni fynd ar drywydd y cyllid newydd, ac efallai na fydd yn ymddangos yng nghyllideb y flwyddyn nesaf, hoffem fod yn hollol sicr ynglŷn â’r rhesymau pam.

The Member raises a very good point actually, because one of the key strengths of the national library is the exemplary level of skills in digitisation that is so apparent at the Aberystwyth library. In terms of visitor numbers, I wish to see an increase in both online visitors and visitors to the actual library itself. The advantage of online visitors is that they can be used to push up the income that can be generated through the purchase of digital archives. That is proving to be one of the primary areas of growth in activities for the national library.

In terms of driving up visitors to the actual library itself, I do believe that the outreach work, in terms of education, has a magnificent effect on schools and colleges and universities, but it would be advantageous for more people to visit the library, not just because it is a unique and magnificent place, but also because commercial activities of libraries, through sales of goods purchased, is incredibly important in terms of the revenue that it raises.

Mae’r Aelod yn codi pwynt da iawn mewn gwirionedd, gan mai un o gryfderau allweddol y llyfrgell genedlaethol yw lefel ardderchog y sgiliau digideiddio sydd mor amlwg yn y llyfrgell yn Aberystwyth. O ran nifer yr ymwelwyr, hoffwn weld cynnydd o ran ymwelwyr ar-lein ac ymwelwyr â’r llyfrgell ei hun. Mantais ymwelwyr ar-lein yw y gellir eu defnyddio i gynyddu’r incwm y gellir ei gynhyrchu drwy brynu archifau digidol. Mae hwn yn un o’r prif feysydd twf mewn gweithgareddau ar gyfer y llyfrgell genedlaethol.

O ran cynyddu nifer yr ymwelwyr â’r llyfrgell ei hun, credaf fod y gwaith allgymorth, o ran addysg, yn cael effaith odidog ar ysgolion a cholegau a phrifysgolion, ond byddai o fudd pe bai rhagor o bobl yn ymweld â’r llyfrgell, nid yn unig am ei fod yn lle unigryw a godidog, ond hefyd am fod gweithgarwch masnachol llyfrgelloedd, drwy werthiant nwyddau a brynwyd, yn eithriadol o bwysig o ran y refeniw y maent yn ei godi.

Thank you very much for that answer. I’ll see what happens this time next year.

Finally, the Year of Legends, of course, has hopefully sparked great interest in Wales as a film and TV location. I’m already aware of their back catalogue, so I don’t particularly want to hear about that, but I am keen to know what Welsh Government is doing to support the future for the two main film studios in my region.

Diolch yn fawr iawn am eich ateb. Caf weld beth sy’n digwydd yr adeg hon y flwyddyn nesaf.

Yn olaf, mae Blwyddyn y Chwedlau, wrth gwrs, wedi sbarduno cryn ddiddordeb, gobeithio, yng Nghymru fel lleoliad ffilm a theledu. Rwyf eisoes yn ymwybodol o’u hanes blaenorol, felly nid wyf yn arbennig o awyddus i glywed am hynny, ond rwy’n awyddus i wybod beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi dyfodol y ddwy brif stiwdio ffilm yn fy rhanbarth.

The creative industries in Wales are an incredible success and we should applaud the leadership within the sector. The sector is growing faster here in Wales than it is anywhere else in the UK, and that’s down to a relentless focus in promoting Wales and the skills within the sector for, in particular, television drama. In the future, we are looking at a huge slate of activity through Bad Wolf. We are also looking at utilising some of the greatest outdoor facilities that we have across Wales as filming space. In terms of other studios, it is our understanding that there is considerable demand for studio space, but our particular focus now is on making sure that we have the crews available to meet the demand. Demand is exceptional right now. Our focus is on making sure that we’ve got the individuals with the skills who can ensure that television and film production is achievable.

Mae’r diwydiannau creadigol yng Nghymru yn llwyddiant ysgubol a dylem gymeradwyo’r arweinyddiaeth yn y sector. Mae’r sector yn tyfu’n gyflymach yma yng Nghymru nag yn unman arall yn y DU, ac mae hynny o ganlyniad i ffocws di-baid ar hyrwyddo Cymru a’r sgiliau o fewn y sector, yn benodol ar gyfer dramâu teledu. Yn y dyfodol, rydym yn edrych ar raglen enfawr o weithgarwch drwy Bad Wolf. Rydym yn edrych hefyd ar ddefnyddio rhai o’r cyfleusterau awyr agored ardderchog sydd gennym ledled Cymru fel lleoliadau ffilmio. O ran stiwdios eraill, deallwn fod cryn alw am ofod stiwdio, ond rydym yn canolbwyntio’n benodol ar hyn o bryd ar sicrhau bod y criwiau ar gael gennym i ateb y galw. Mae’r galw’n aruthrol ar hyn o bryd. Rydym yn canolbwyntio ar sicrhau bod gennym unigolion sydd â’r sgiliau i wneud yn siŵr fod modd cynhyrchu teledu a ffilm.

Llefarydd UKIP, David Rowlands.

The UKIP spokesperson, David Rowlands.

Diolch, Llywydd. Continuing on the earlier theme of staging events, Cabinet Secretary, would the Cabinet Secretary update us on his proposal for the construction of a multipurpose arena with a capacity of, perhaps, 20,000, and which would host a multiplicity of smaller events?

Diolch, Llywydd. Gan barhau ar y thema gynharach ynglŷn â llwyfannu digwyddiadau, Ysgrifennydd y Cabinet, a wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf inni ynglŷn â’i gynnig ar gyfer adeiladu arena amlbwrpas gyda chapasiti, efallai, o 20,000, a fyddai’n cynnal nifer fawr o ddigwyddiadau llai eu maint?

I believe that the facility the Member refers to is the proposed Cardiff arena. This is not a proposal from Welsh Government. I think there’s been some mischief made by one of the opposition Members—not in the Member’s party—regarding the proposal and who it comes from. It’s actually a proposal Cardiff council is looking at at the moment, and they’re examining the potential of a number of options. It is my belief that, as we seek to host more events, as we seek to attract more business events to Wales, we do require twenty-first century facilities. And I do not believe it’s in the interest of our nation to have politicians turn the regions against each other, when talking about what facilities we need.

In my view, we need a major arena in the south, and Cardiff is perfectly situated, as the capital city, for an arena. But equally, I understand the need for upgrades to facilities across Wales, and for that reason, my officials met with Wrexham Association Football Club officials, just last week, to discuss the Racecourse ground. They’ve met with a number of sports and cultural organisations across the length and breadth of Wales to ensure that we do have facilities fit for the twenty-first century.

Credaf mai’r cyfleuster y cyfeiria’r Aelod ato yw arena arfaethedig Caerdydd. Nid cynnig gan Lywodraeth Cymru yw hwn. Credaf fod un o Aelodau’r gwrthbleidiau—nid o blaid yr Aelod—wedi bod yn creu helynt ynglŷn â’r cynnig a chan bwy y daw. Mewn gwirionedd, cynnig ydyw y mae cyngor Caerdydd yn ei ystyried ar hyn o bryd, ac maent yn archwilio potensial sawl opsiwn. Wrth i ni geisio cynnal mwy o ddigwyddiadau, wrth i ni geisio denu mwy o ddigwyddiadau busnes i Gymru, credaf fod arnom angen cyfleusterau sy’n addas ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain. Ac ni chredaf ei bod o fudd i’n cenedl fod gwleidyddion yn troi’r rhanbarthau yn erbyn ei gilydd, wrth siarad am ba gyfleusterau sydd eu hangen arnom.

Yn fy marn i, mae angen arena fawr yn y de, ac mae Caerdydd yn lle perffaith, a hithau’n brifddinas, ar gyfer arena. Ond yr un modd, rwy’n deall bod angen uwchraddio cyfleusterau ledled Cymru, ac am y rheswm hwnnw, cyfarfu fy swyddogion â swyddogion Clwb Pêl-droed Wrecsam yr wythnos diwethaf i drafod y Cae Ras. Maent wedi cyfarfod â nifer o sefydliadau diwylliannol a chwaraeon ledled Cymru er mwyn sicrhau bod gennym gyfleusterau sy’n addas ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain.

Well, I understand that we do have arenas in Cardiff that host something like up to 80,000 people, but we’re talking about major, say, musical events et cetera. Would the Welsh Government be open to the possibility of helping to fund a major arena for this sort of thing, because it can’t be right that in Cardiff city, which is one of the fastest-growing cities in Europe, we have Welsh people having to go to Birmingham or Manchester or London in order to experience some of the best entertainment—musical entertainment—available?

Wel, rwy’n deall bod gennym arenâu yng Nghaerdydd sy’n dal hyd at oddeutu 80,000 o bobl, ond rydym yn siarad, dyweder, am ddigwyddiadau cerddorol mawr ac ati. A fyddai Llywodraeth Cymru yn agored i’r posibilrwydd o helpu i ariannu arena fawr ar gyfer y math hwn o beth, gan nad yw’n iawn fod gennym Gymry yn ninas Caerdydd, un o’r dinasoedd sy’n tyfu gyflymaf yn Ewrop, yn gorfod mynd i Birmingham neu Fanceinion neu Lundain er mwyn profi peth o’r adloniant gorau—adloniant cerddorol—sydd ar gael?

We do already have a good number of facilities within the capital city and, of course, we will soon have the biggest and best convention centre in the south-west of the UK, but there remains a gap in the market that a new arena could address and could fill, and my officials continue to work with Cardiff council as they scrutinise various options, and in due course, I’m sure that a clearer picture of what it is that Cardiff city council would like to achieve for Cardiff will become apparent.

Mae gennym eisoes nifer helaeth o gyfleusterau yn y brifddinas, ac wrth gwrs, cyn bo hir bydd gennym y ganolfan gynadledda fwyaf a gorau yn ne-orllewin y DU, ond mae bwlch ar ôl yn y farchnad y gallai arena newydd fynd i’r afael ag ef a’i lenwi, ac mae fy swyddogion yn parhau i weithio gyda chyngor Caerdydd wrth iddynt graffu ar wahanol opsiynau, ac ymhen y rhawg, rwy’n siŵr y daw darlun cliriach i’r amlwg o ran yr hyn yr hoffai cyngor dinas Caerdydd ei gyflawni ar gyfer Caerdydd.

Llefarydd Plaid Cymru, Adam Price.

Plaid Cymru spokesperson, Adam Price.

Could the Cabinet Secretary update us on where we are in terms of a decision on the Circuit of Wales? The First Minister said, on 6 June, that he expected a decision to be made by the Cabinet within two weeks—therefore, by yesterday. If it hasn’t proven possible already, could he give us a date for when that Cabinet discussion will happen, and can we still expect an announcement of that decision before the end of the month? And could he also say if he’s decided whether he’s prepared to share the external due diligence that has been conducted with opposition party spokespersons, as we’ve requested? A positive decision will, of course, bind future administrations of different political colours, potentially, and so it would only seem appropriate to involve other political parties in the decision making over this project. I understand from the company that they would have no objection to this being done on a commercial confidence basis.

A allai Ysgrifennydd y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf inni ynglŷn â’n sefyllfa o ran penderfyniad ynghylch Cylchffordd Cymru? Dywedodd y Prif Weinidog, ar 6 Mehefin, ei fod yn disgwyl penderfyniad gan y Cabinet o fewn pythefnos—felly, erbyn ddoe. Os nad yw wedi bod yn bosibl hyd yma, a all roi dyddiad inni ar gyfer pa bryd y bydd y Cabinet yn cael y drafodaeth honno, ac a gawn barhau i ddisgwyl cyhoeddiad ynglŷn â’r penderfyniad hwnnw cyn diwedd y mis? A allai ddweud hefyd a yw wedi penderfynu a yw’n barod i rannu’r diwydrwydd dyladwy allanol a gyflawnwyd gan lefarwyr y gwrthbleidiau, fel y gofynnom? Bydd penderfyniad cadarnhaol, wrth gwrs, yn rhwymo gweinyddiaethau o wahanol liwiau gwleidyddol yn y dyfodol, o bosibl, ac felly byddai’n ymddangos y dylid cynnwys pleidiau gwleidyddol eraill yn y broses o wneud penderfyniadau ynglŷn â’r prosiect hwn. Deallaf gan y cwmni na fyddai ganddynt unrhyw wrthwynebiad i hyn gael ei wneud ar sail cyfrinachedd masnachol.

The decision will be taken by the Cabinet next Tuesday, and it’s my intention to ensure that Members are informed of that decision as soon as possible thereafter. In terms of the due diligence reports, there’s not just one; there are several. This an issue that we’re currently considering: whether the due diligence can be published, not just for Members but for a wider audience. It is something that, of course, we would wish to discuss with the developers themselves.

Bydd y Cabinet yn gwneud y penderfyniad ddydd Mawrth nesaf, ac rwy’n bwriadu sicrhau bod yr Aelodau’n cael gwybod am y penderfyniad hwnnw cyn gynted â phosibl wedi hynny. O ran yr adroddiadau diwydrwydd dyladwy, nid un ohonynt sydd; mae yna sawl un. Mae hwn yn fater rydym yn ei ystyried ar hyn o bryd: pa un a ellir cyhoeddi’r diwydrwydd dyladwy, nid yn unig ar gyfer yr Aelodau ond ar gyfer cynulleidfa ehangach. Mae’n rhywbeth yr hoffem ei drafod gyda’r datblygwyr eu hunain, wrth gwrs.

I’m grateful for that answer. Could the Cabinet Secretary set out the criteria by which he will arrive at his final recommendation to the Cabinet? I understand his demand of a 50 per cent or less Government guarantee and named investor term sheets has already been met. The external due diligence they referred to has covered a wide range of areas: economic impact, fit-and-proper-person test and various other issues. He’s presumably now seen that due diligence. Can he say if it’s identified any major issues that are a cause for concern? Does he now have an independently verified figure for job creation, and can he tell us what it is? Has the project been subject to any other review, external or internal, of which he has not previously informed us? And given that we’ve had six years of deliberation on this project, can the Cabinet Secretary assure us that when he gets up next week it will be a case of not another delay or a deferral with a further change, potentially, in the Government’s evaluation criteria, but a final and definitive decision in relation to this project?

Rwy’n ddiolchgar am eich ateb. A allai Ysgrifennydd y Cabinet nodi’r meini prawf a fydd yn llywio ei argymhelliad terfynol i’r Cabinet? Deallaf fod ei ofyniad o warant o 50 y cant neu lai gan y Llywodraeth a dogfennau amodau buddsoddwr a enwir eisoes wedi ei fodloni. Mae’r diwydrwydd dyladwy allanol y cyfeiriasant ato wedi cwmpasu ystod eang o feysydd: effaith economaidd, prawf unigolyn addas a phriodol ac amryw o faterion eraill. Yn ôl pob tebyg, mae bellach wedi gweld y diwydrwydd dyladwy hwnnw. A all ddweud a yw wedi nodi unrhyw faterion o bwys sy’n achos pryder? A oes ganddo bellach ffigur a wiriwyd yn annibynnol ar gyfer creu swyddi, ac a all ddweud wrthym beth yw’r ffigur hwnnw? A yw’r prosiect wedi bod yn destun unrhyw adolygiad arall, yn allanol neu’n fewnol, nad yw wedi rhoi gwybod i ni yn ei gylch o’r blaen? Ac o ystyried ein bod wedi cael chwe blynedd o drafod ynglŷn â’r prosiect hwn, a all Ysgrifennydd y Cabinet roi sicrwydd inni, pan fydd yn codi yr wythnos nesaf, yn hytrach na rhagor o oedi neu ohirio, gyda rhagor o newidiadau, o bosibl, ym meini prawf gwerthuso’r Llywodraeth, y byddwn yn cael penderfyniad terfynol a phendant mewn perthynas â’r prosiect hwn?

I think the First Minister and I have been clear that, in determining the Circuit of Wales, the project must stand up on its own two feet; it must deliver for the people of Blaenau Gwent and the Heads of the Valleys; and it must meet the criteria that we set out last summer, where at least 50 per cent of the finance comes from the private sector and at least 50 per cent of the guarantees, or the risk, is shouldered by the private sector as well. We need to examine the value for money, the jobs that are likely to be created, and the viability and sustainability of the project, not just during construction but for several decades. All of those are being considered as part of the work that’s taking place right now in the lead-up to the Cabinet decision next week. The project, as the Member is aware, has evolved many, many times during the last five to six years, and whilst previous reviews have been carried out, and appraisals have been carried out, they would relate to previous business models.

Credaf fod y Prif Weinidog a minnau wedi bod yn glir, wrth benderfynu ar Gylchffordd Cymru, fod yn rhaid i’r prosiect sefyll ar ei draed ei hun; mae’n rhaid iddo ddarparu ar gyfer pobl Blaenau Gwent a Blaenau’r Cymoedd; ac mae’n rhaid iddo fodloni’r meini prawf a nodwyd gennym yr haf diwethaf, lle mae o leiaf 50 y cant o’r cyllid yn dod o’r sector preifat, a bod o leiaf 50 y cant o’r gwarantau, neu’r risg, yn cael ei ysgwyddo gan y sector preifat hefyd. Mae angen i ni ystyried y gwerth am arian, y swyddi sy’n debygol o gael eu creu, a hyfywedd a chynaliadwyedd y prosiect, nid yn unig yn ystod y gwaith adeiladu, ond am sawl degawd. Mae pob un o’r rheini’n cael eu hystyried fel rhan o’r gwaith sy’n mynd rhagddo ar hyn o bryd yn y cyfnod cyn penderfyniad y Cabinet yr wythnos nesaf. Mae’r prosiect, fel y gŵyr yr Aelod, wedi esblygu sawl, sawl gwaith dros y pump i chwe blynedd diwethaf, ac er bod adolygiadau blaenorol wedi’u cynnal, a gwerthusiadau wedi’u cwblhau, byddent yn ymwneud â modelau busnes blaenorol.

If we could move, finally, to another major project, could the Cabinet Secretary update us on the compound semiconductor foundry and cluster project announced as part of the Cardiff city region city deal? I understand that the city region team are in negotiation with your own property team over the acquisition of the packaging and testing building on the old LG site, which has been empty since 1996. Now, this project, linked as it is, according to industry sources, with a major IQE contract for its vertical-cavity cell technology, which will be intrinsic to the 3D sensing camera in the new iPhone 8 has huge potential—transformative potential—for the Welsh economy. I’m told that haggling and foot-dragging by Government over the terms of the acquisition of this empty building has meant the company has now had to prepare a plan B, which would involve manufacture at its facilities in North Carolina, with a consequent loss, potentially, of thousands of jobs to the Welsh economy. The fourteenth of July—the next meeting of the Cardiff city region Cabinet—is the absolute deadline for a decision. So, can the Cabinet Secretary assure us it’s a deadline that we will absolutely not miss?

Os cawn symud, yn olaf, at brosiect mawr arall, a allai Ysgrifennydd y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf inni ynglŷn â’r prosiect ffowndri a chlwstwr lled-ddargludyddion cyfansawdd a gyhoeddwyd fel rhan o fargen ddinesig dinas-ranbarth Caerdydd? Deallaf fod tîm y dinas-ranbarth yn cynnal trafodaethau gyda’ch tîm eiddo eich hun ynglŷn â chaffael yr adeilad pacio a phrofi ar hen safle LG, sydd wedi bod yn wag ers 1996. Nawr, mae’r prosiect hwn yn gysylltiedig, yn ôl ffynonellau yn y diwydiant, â chontract pwysig gydag IQE ar gyfer ei dechnoleg cell ceudod fertigol, a fydd yn rhan hanfodol o’r camera synhwyro 3D yn yr iPhone 8 newydd, ac mae ganddo botensial enfawr—potensial trawsnewidiol—ar gyfer economi Cymru. Dywedir wrthyf fod y ffaith fod y Llywodraeth wedi bod yn bargeinio a llusgo’i thraed dros delerau caffael yr adeilad gwag hwn wedi golygu bod y cwmni bellach wedi gorfod paratoi cynllun B, a fyddai’n cynnwys gweithgynhyrchu yn eu cyfleusterau yng Ngogledd Carolina, gan arwain, o bosibl, at golli miloedd o swyddi i economi Cymru. Y pedwerydd ar ddeg o Orffennaf—cyfarfod nesaf Cabinet dinas-ranbarth Caerdydd—yw’r terfyn amser pendant ar gyfer gwneud penderfyniad. Felly, a allai Ysgrifennydd y Cabinet roi sicrwydd inni ei fod yn derfyn amser na fyddwn yn ei fethu ar unrhyw gyfrif?

This is one of the most important projects on my desk at present. It’s a huge opportunity, not just for Newport, not for the city region, but for the whole of Wales. This represents our move, our transition, to the economy of the twenty-first century, where automation, where robotics, where information technology will become ever more important. My officials are in contact with IQE, but I am personally as well, with a view of ensuring that this incredible opportunity is delivered for Newport and for the rest of Wales.

Dyma un o’r prosiectau pwysicaf ar fy nesg ar hyn o bryd. Mae’n gyfle enfawr, nid yn unig i Gasnewydd, nid i’r dinas-ranbarth, ond i Gymru gyfan. Mae’n cynrychioli ein symud, ein trawsnewid, i economi’r unfed ganrif ar hugain, lle bydd awtomeiddio, lle bydd roboteg, lle bydd technoleg gwybodaeth yn dod yn fwyfwy pwysig. Mae fy swyddogion mewn cysylltiad ag IQE, ond rwyf finnau hefyd, yn bersonol, gyda golwg ar sicrhau bod y cyfle anhygoel hwn yn cael ei wireddu ar gyfer Casnewydd ac ar gyfer gweddill Cymru.

Datblygiad Economaidd

Economic Development

3. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf am sut y mae ei adran yn cydweithio â’r Swyddfa Ystadegau Gwladol i gynyddu datblygiad economaidd yng Nghymru? OAQ(5)0182(EI)

3. Will the Cabinet Secretary provide an update on how his department is collaborating with the Office for National Statistics to increase economic development in Wales? OAQ(5)0182(EI)

We work closely with the ONS on a wide range of issues, including more recently discussions around the economic development potential of the new data science campus and the development of new data apprenticeships.

Rydym yn gweithio’n agos gyda’r Swyddfa Ystadegau Gwladol ar ystod eang o faterion, gan gynnwys trafodaethau, yn fwy diweddar, ynglŷn â photensial datblygu economaidd y campws gwyddor data newydd a datblygu prentisiaethau data newydd.

Thank you, Cabinet Secretary. Last month I attended the first ever Welsh data dive, hosted by the ONS—an event where data scientists, developers and designers, in their own time, worked with charities to help them use data to analyse their projects and the communities they support. In this case, they worked with SafeLives and Llamau. Building on this exciting work, there are many businesses, public and third sector organisations that will benefit from such co-operation in the future. Would the Cabinet Secretary and his officials encourage further collaborations in this area and explore ways it could support economic growth and improve local services?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Y mis diwethaf, mynychais ‘data dive’ cyntaf Cymru, a gynhelir gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol—digwyddiad lle bu gwyddonwyr data, datblygwyr a dylunwyr, yn eu hamser eu hunain, yn gweithio gydag elusennau i roi cymorth iddynt ddefnyddio data i ddadansoddi eu prosiectau a’r cymunedau a gefnogir ganddynt. Yn yr achos hwn, roeddent yn gweithio gyda SafeLives a Llamau. Gan adeiladu ar y gwaith cyffrous hwn, bydd llawer o fusnesau a sefydliadau yn y sector cyhoeddus a’r trydydd sector yn elwa o gydweithredu o’r fath yn y dyfodol. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet a’i swyddogion annog rhagor o gydweithredu yn y maes ac archwilio ffyrdd y gallai gefnogi twf economaidd a gwella gwasanaethau lleol?

Well, there are considerable opportunities that could stem from collaboration in this particular field. Data are now a vital part of the global economy, and it’s clear that innovative use of data drives economic growth. There are a number of challenges to be faced, but with those challenges there are huge opportunities: the storage of data, the exploitation and use of data, and also security and making sure that the storage is appropriately managed. I do think that Wales is uniquely placed to lead the way in this area. I think Newport has an incredible story to tell—it has a great narrative about how it is building an economic future on emerging digital technologies, so I think that’s something that we should all be applauding.

There’s also been a strong team ethic in and around Newport. I think the local council deserves to be applauded for their work in this field. It’s been a great honour to be able to work with stakeholders and partners in driving forward this particular agenda. And I do hope that through this investment in the development of new skills in this area, Wales will become a world leader in ethical data management.

Wel, mae cyfleoedd sylweddol a allai ddeillio o gydweithredu yn y maes penodol hwn. Mae data bellach yn rhan hanfodol o’r economi fyd-eang, ac mae’n amlwg fod defnydd arloesol o ddata yn sbarduno twf economaidd. Mae sawl her sydd angen ei hwynebu, ond gyda’r heriau hynny, daw cyfleoedd enfawr: storio data, ymelwa ar ddata a’i ddefnyddio, yn ogystal â diogelwch a sicrhau bod y broses o storio yn cael ei rheoli’n briodol. Credaf fod Cymru mewn sefyllfa unigryw i arwain yn y maes hwn. Credaf fod gan Gasnewydd stori anhygoel i’w hadrodd—mae ganddynt naratif gwych ynglŷn â sut y maent yn adeiladu dyfodol economaidd ar dechnolegau digidol sy’n datblygu, felly credaf fod hynny’n rhywbeth y dylai pob un ohonom ei gymeradwyo.

Mae gwerthoedd tîm wedi bod yn gryf yng Nghasnewydd a’r cyffiniau. Credaf y dylid canmol y cyngor lleol am eu gwaith yn y maes hwn. Mae wedi bod yn anrhydedd gweithio gyda rhanddeiliaid a phartneriaid wrth fwrw ymlaen â’r agenda benodol hon. A thrwy’r buddsoddiad hwn ar gyfer datblygu sgiliau newydd yn y maes, gobeithiaf y bydd Cymru’n dod yn un o arweinwyr y byd ym maes rheoli data yn foesegol.

Cabinet Secretary, can I welcome the fact that the ONS has now started to publish data at local authority level on two key measures of economic output and prosperity, that is gross value added and gross disposable household income. And I think there’s great potential, and I’d like the Welsh Government to say what they may do in this field, to ensure that, say, the Cardiff city deal—but it applies to other city regions—uses this information, and to measure their success in leading to economic prosperity and increase of wealth across the whole region. I think these are going to be key indicators.

Ysgrifennydd y Cabinet, hoffwn groesawu’r ffaith fod y Swyddfa Ystadegau Gwladol bellach wedi dechrau cyhoeddi data ar lefel awdurdodau lleol ar ddau ddull allweddol o fesur allbwn a ffyniant economaidd, sef gwerth ychwanegol gros ac incwm gwario gros aelwydydd. Rwy’n credu bod yna gryn botensial, a hoffwn pe bai Llywodraeth Cymru yn dweud beth y gallant ei wneud yn y maes hwn, i sicrhau bod bargen ddinesig Caerdydd, dyweder—ond mae’n berthnasol i ddinas-ranbarthau eraill hefyd—yn defnyddio’r wybodaeth hon, ac yn mesur eu llwyddiant yn arwain at ffyniant economaidd a chynyddu cyfoeth ledled y rhanbarth. Rwy’n credu y bydd y rhain yn ddangosyddion allweddol.

I think the Member’s absolutely right. This provides us with an opportunity to measure and to test our resolve to ensure that we improve wealth, not just in the aggregate, but also at an individual level, and also improve levels of well-being in both the aggregate and individual levels, so that we reduce levels of inequality in both as well. And the presence of the ONS in Newport I think can help to contribute to our understanding of this agenda, and also to holding, not just Welsh Government but all public services, and, indeed, our partners in the private and the third sector, to account as we move towards creating prosperity for all.

Credaf fod yr Aelod yn llygad ei le. Mae hyn yn rhoi cyfle i ni fesur a phrofi cryfder ein penderfyniad i sicrhau ein bod yn cynyddu cyfoeth, nid yn unig yn gyffredinol, ond hefyd ar lefel unigolion, yn ogystal â gwella lefelau lles ar lefel gyffredinol ac ar lefel unigolion, er mwyn inni leihau anghydraddoldeb ar y ddwy lefel hefyd. A chredaf y gall presenoldeb y Swyddfa Ystadegau Gwladol yng Nghasnewydd helpu i gyfrannu at ein dealltwriaeth o’r agenda hon, ac at y broses o ddwyn, nid yn unig Llywodraeth Cymru, ond yr holl wasanaethau cyhoeddus, a’n partneriaid yn y sector preifat a’r trydydd sector yn wir, i gyfrif wrth i ni symud tuag at sicrhau ffyniant i bawb.

I know the Cabinet Secretary’s department is aiming to increase economic development in Wales and move towards prosperity for all. But is he aware of the announcement made by Tesco today that it plans to close Tesco House in Cardiff North in my constituency, with the loss of 1,200 jobs, and that the call-centre work will be moving to Dundee, where they’ll be creating 200 jobs? This affects a lot of people in Cardiff North and in surrounding constituencies. It’s been there for many years; I’ve visited it on many occasions. What can the Cabinet Secretary do with this dismaying announcement?

Gwn fod adran Ysgrifennydd y Cabinet yn anelu at gynyddu datblygiad economaidd yng Nghymru a cheisio sicrhau ffyniant i bawb. Ond a yw’n ymwybodol o’r cyhoeddiad a wnaed gan Tesco heddiw eu bod yn bwriadu cau Tesco House yng Ngogledd Caerdydd yn fy etholaeth, a cholli 1,200 o swyddi, ac y bydd gwaith y ganolfan alwadau’n symud i Dundee, lle byddant yn creu 200 o swyddi? Mae hyn yn effeithio ar lawer o bobl yng Ngogledd Caerdydd ac mewn etholaethau cyfagos. Mae wedi bod yno ers blynyddoedd lawer; rwyf wedi ymweld â’r lle ar sawl achlysur. Beth y gall Ysgrifennydd y Cabinet ei wneud gyda’r cyhoeddiad siomedig hwn?

Presiding Officer, I have received news from Tesco in the past 45 minutes, which is being acted upon immediately. I’ve instructed my officials to put together a package of support for those who could be affected, but we have also established a telephone conference call between Tesco, myself and the First Minister in the next hour.

Llywydd, rwyf wedi cael newyddion gan Tesco yn y 45 munud diwethaf, ac rydym yn gweithredu arno unwaith. Rwyf wedi cyfarwyddo fy swyddogion i lunio pecyn cymorth ar gyfer y rhai a allai gael eu heffeithio, ond rydym hefyd wedi sefydlu galwad gynadledda rhwng Tesco, y Prif Weinidog a minnau yn ystod yr awr nesaf.

Cymru fel Cyrchfan i Dwristiaid

Wales as a Tourist Destination

4. Pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i wella’r gwaith o hyrwyddo Cymru fel cyrchfan i dwristiaid? OAQ(5)0177(EI)

4. What plans does the Welsh Government have to improve the promotion of Wales as a tourist destination? OAQ(5)0177(EI)

Our very successful tourism strategy sets out our priorities to support the tourism industry across Wales. This includes marketing campaigns in the UK and overseas, and it includes capital development funding for new and existing tourism businesses, along with revenue funding for regional projects.

Mae ein strategaeth dwristiaeth lwyddiannus iawn yn nodi ein blaenoriaethau i gefnogi’r diwydiant twristiaeth ledled Cymru. Mae hyn yn cynnwys ymgyrchoedd marchnata yn y DU a thramor, ac mae’n cynnwys cyllid datblygu cyfalaf ar gyfer busnesau twristiaeth newydd a rhai sy’n bodoli eisoes, ynghyd â chyllid refeniw ar gyfer prosiectau rhanbarthol.

Thank you very much for that reply, Cabinet Secretary. Welsh Government support is vital for the effective marketing of Wales as a tourist destination. The Welsh Tourism Alliance has said that the current £10 million marketing budget for Visit Wales is inadequate to realise the potential of the industry in Wales. The budget for Visit Scotland, for example, is around £55 million. What plan does the Cabinet Secretary have, in conjunction with Visit Wales, to address these concerns and to ensure that the full potential of tourism in Wales is maximised, as we’ve got more castles and more churches here—[Interruption.]—rather than more inhabited islands?

Diolch yn fawr iawn am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae cefnogaeth Llywodraeth Cymru yn hanfodol ar gyfer marchnata Cymru’n effeithiol fel cyrchfan i dwristiaid. Mae Cynghrair Twristiaeth Cymru wedi dweud nad yw’r gyllideb farchnata bresennol o £10 miliwn ar gyfer Croeso Cymru yn ddigonol i wireddu potensial y diwydiant yng Nghymru. Mae’r gyllideb ar gyfer Visit Scotland, er enghraifft, oddeutu £55 miliwn. Pa gynllun sydd gan Ysgrifennydd y Cabinet, ar y cyd â Croeso Cymru, i fynd i’r afael â’r pryderon hyn ac i sicrhau y gwneir y gorau o botensial llawn twristiaeth yng Nghymru, gan fod gennym fwy o gestyll a mwy o eglwysi yma—[Torri ar draws.]—yn hytrach nag ynysoedd mwy cyfannedd?

And chapels, indeed—many more chapels than anywhere else. Look, I think we should just first of all recognise the success of the sector right now today. We’re seeing a record number of people visiting from overseas and we’re seeing a record number of people visiting for across the UK, spending a record amount. And in terms of the marketing budget, yes, it’s gone up by 38 per cent this year, but you can’t look at marketing in isolation from the other activity that drives up the value of the sector. Our investment goes way beyond—. You have to make sure that the marketing is aligned with the product and in turn you have to invest in the product, too. So, for example, we know that one of the primary reasons people come to Wales is to experience the historic environment. In turn, for that reason, we’ve been investing heavily in transformational projects at some of our best and most fantastic castles and places of worship. In terms of the marketing effort, it’s not just how much you spend, but also in what way you spend it—how smart you are.

The traditional view that you have to spend a huge amount of money on print and broadcast advertisements is becoming increasingly redundant. Yes, there is still a call for that, but increasing in significance is the role of social media. That is far more cost-effective. In order to capture the imagination and the attention of a global marketplace, you have to have a very strong product, and you have to have a very strong marketing exercise. I have to say, if I had a tattoo for every award that the Visit Wales team has won for the marketing programme, I’d have two full sleeves by now, because they have been doing an excellent job in promoting Wales, here in the UK and abroad, and it is borne out in the figures. The figures are astonishing, and I very much welcome any discussion with Members in terms of the ideas that they may have for promoting Wales still further, at home or abroad.

A chapeli, yn wir—llawer mwy o gapeli nag unrhyw le arall. Edrychwch, credaf yn gyntaf oll y dylem gydnabod llwyddiant y sector ar hyn o bryd heddiw. Rydym yn gweld y nifer uchaf erioed o bobl yn ymweld o wledydd tramor ac rydym yn gweld y nifer uchaf erioed o bobl yn ymweld o ledled y DU, gan wario mwy nag erioed. Ac o ran y gyllideb farchnata, ydy, mae wedi cynyddu 38 y cant eleni, ond ni allwch ystyried marchnata heb ystyried y gweithgarwch arall sy’n cynyddu gwerth y sector. Mae ein buddsoddiad yn mynd ymhell y tu hwnt i—. Mae’n rhaid i chi sicrhau bod y marchnata yn cyd-fynd â’r cynnyrch, ac yn ei dro, mae’n rhaid i chi fuddsoddi yn y cynnyrch, hefyd. Felly, er enghraifft, gwyddom mai un o’r prif resymau y mae pobl yn dod i Gymru yw er mwyn profi’r amgylchedd hanesyddol. Yn ei dro, am y rheswm hwnnw, rydym wedi bod yn buddsoddi’n sylweddol mewn prosiectau trawsnewidiol yn rhai o’n cestyll a’n mannau addoli gorau a mwyaf anhygoel. O ran yr ymdrech farchnata, nid yw’n ymwneud yn unig â faint rydych yn ei wario, ond hefyd â sut rydych yn ei wario—pa mor graff ydych chi.

Mae’r gred draddodiadol fod angen i chi wario llawer iawn o arian ar hysbysebion print a darlledu yn dod yn fwyfwy amherthnasol. Oes, mae galw am hynny o hyd, ond mae pwysigrwydd rôl y cyfryngau cymdeithasol yn cynyddu. Mae hynny’n llawer mwy costeffeithiol. Er mwyn dal dychymyg a sylw marchnad fyd-eang, mae’n rhaid i chi gael cynnyrch cryf iawn, ac mae’n rhaid i chi gael ymarfer marchnata cryf iawn. Mae’n rhaid i mi ddweud, pe bai gennyf datŵ am bob gwobr y mae tîm Croeso Cymru wedi’i ennill am y rhaglen farchnata, byddai gennyf ddwy lawes lawn erbyn hyn, gan eu bod wedi bod yn gwneud gwaith rhagorol yn hyrwyddo Cymru, yma yn y DU a thramor, ac mae’r ffigurau’n dangos hynny. Mae’r ffigurau’n rhyfeddol, a chroesawaf unrhyw drafodaeth gyda’r Aelodau o ran y syniadau a allai fod ganddynt ar gyfer hyrwyddo Cymru ymhellach, gartref neu dramor.

Cabinet Secretary, you will be well aware that tourism is a vital sector when it comes to the economic development of north Wales. I’ve previously welcomed the Welsh Government’s plans to create what’s called a culture corridor across the A55, which will link the attractions on what is the gateway to north Wales. As I understand it, a major part of this will be new and enhanced signage, which will literally mark out the amazing heritage and tourism assets in our region, including in my own constituency, such as Flint castle, Theatr Clwyd and St Winefride’s well in Holywell. On the latter, I think there is much needed replacement of the brown signage around the A55 as you come into Holywell, and it’s been raised with me by the town council. So, perhaps you would consider not just bringing it in but enhancing it as well, to make it much more interactive, and not only drive people to our tourist attractions, but also for investment and to stimulate the local economy. Do you agree with me, Cabinet Secretary, that improved and enhanced signage that best promotes Welsh tourism is really essential and needs to be put in place as soon as possible?

Ysgrifennydd y Cabinet, fe fyddwch yn ymwybodol fod twristiaeth yn sector allweddol i ddatblygiad economaidd gogledd Cymru. Yn y gorffennol, rwyf wedi croesawu cynlluniau Llywodraeth Cymru i greu’r hyn a elwir yn goridor diwylliant ar hyd yr A55, a fydd yn cysylltu’r atyniadau ar y fynedfa hon i ogledd Cymru. Yn ôl yr hyn a ddeallaf, bydd rhan fawr o hyn yn cynnwys arwyddion newydd a gwell, a fydd, yn llythrennol, yn nodi’r asedau treftadaeth a thwristiaeth rhyfeddol yn ein rhanbarth, gan gynnwys yn fy etholaeth fy hun, megis castell y Fflint, Theatr Clwyd a Ffynnon Santes Gwenffrewi yn Nhreffynnon. O ran yr olaf, credaf fod angen ailosod yr arwyddion brown ar yr A55 wrth i chi ddod i mewn i Dreffynnon yn ddybryd, ac mae cyngor y dref wedi dwyn hynny i fy sylw. Felly, efallai y byddech yn ystyried nid yn unig eu gosod ond eu gwella hefyd, er mwyn sicrhau eu bod yn llawer mwy rhyngweithiol, ac nid yn unig yn gyrru pobl at ein hatyniadau i dwristiaid, ond hefyd ar gyfer buddsoddi, ac i ysgogi’r economi leol. A ydych yn cytuno â mi, Ysgrifennydd y Cabinet, fod arwyddion gwell sy’n hyrwyddo twristiaeth Cymru yn y ffordd orau yn wirioneddol hanfodol a bod angen eu rhoi yn eu lle cyn gynted ag y bo modd?

The Member makes a number of important points. In terms of the culture corridor, the A55 is one of three new internationally focused tourism routes, to be launched as the Wales Way in late 2017. The North Wales Way, the A55, which is the culture corridor, will be joined by the Cambrian Way, the A470, and the Coastal Way, the A470. What they are going to be striving to do is to capture the unique selling points of the respective regions and promote them even better to a national and international audience, and make the visitor experience not one of just visiting places, but also experiencing a journey. The routes are the main arteries of significant parts of Wales and they’ll encourage visitors to meander off piste and to visit some of our most spectacular locations.

But the Member is right that we need to look afresh at signage, particularly in a digital age, and with specific regard to brown signs, I can tell Members today that I’ve recently asked my officials to review the application process, as I am aware that there have been some delays. Those delays have been raised in this Chamber, I think primarily by Darren Millar, but also by others, and we’re working on improvements that will enable us to have greater control regarding the speed and delivery of those brown signs. We’ll be assigning the necessary resource to help expedite and close out those schemes that are still outstanding.

On heritage, though, the Member pointed to the value that the castles and the major heritage locations have. They contribute something in the region of £900 million to the Welsh economy every year, and they employ in total something in the region of 41,000 people. They actually account for 61 per cent of the purposes of visits to Wales by tourists, so they’re incredibly important and it’s my view that, as we develop the culture corridor, the Cambrian Way and the Coastal Way, at the very forefront of our consideration will be how to make best use of our magnificent historic environment.

Mae’r Aelod yn gwneud nifer o bwyntiau pwysig. O ran y coridor diwylliant, mae’r A55 yn un o dri llwybr twristiaeth newydd ag iddynt ffocws rhyngwladol sydd i’w lansio fel Ffordd Cymru ar ddiwedd 2017. Bydd Ffordd Gogledd Cymru, yr A55, sef y coridor diwylliant, yn ymuno â Ffordd Cambria, yr A470, a Ffordd yr Arfordir, yr A470. Yr hyn y byddant yn ceisio ei wneud yw cyfleu rhagoriaethau unigryw’r rhanbarthau unigol a’u hyrwyddo yn well byth i gynulleidfa genedlaethol a rhyngwladol, a sicrhau bod profiad ymwelwyr yn cynnwys nid yn unig ymweld â lleoedd, ond eu bod hefyd yn cael profiad o daith. Y llwybrau hyn yw’r prif wythiennau ar gyfer rhannau sylweddol o Gymru a byddant yn annog ymwelwyr i grwydro oddi ar y llwybrau ac ymweld â rhai o’n lleoliadau mwyaf trawiadol.

Ond mae’r Aelod yn llygad ei lle fod angen i ni edrych o’r newydd ar arwyddion, yn enwedig mewn oes ddigidol, ac mewn perthynas ag arwyddion brown yn benodol, gallaf ddweud wrth yr Aelodau heddiw fy mod wedi gofyn yn ddiweddar i fy swyddogion adolygu’r broses ymgeisio, gan fy mod yn ymwybodol fod peth oedi wedi bod. Mae’r oedi hwnnw wedi cael ei godi yn y Siambr hon, yn bennaf, rwy’n meddwl, gan Darren Millar, ond gan eraill hefyd, ac rydym yn gweithio ar welliannau a fydd yn ein galluogi i gael mwy o reolaeth ar gyflymder a darpariaeth yr arwyddion brown hynny. Byddwn yn neilltuo’r adnoddau angenrheidiol i helpu i gyflymu a gorffen y cynlluniau sy’n dal heb eu cwblhau.

Mewn perthynas â threftadaeth, fodd bynnag, tynnodd yr Aelod sylw at werth y cestyll a’r prif leoliadau treftadaeth. Maent yn cyfrannu oddeutu £900 miliwn i economi Cymru bob blwyddyn, ac maent yn cyflogi oddeutu 41,000 o bobl i gyd. Mewn gwirionedd, y lleoliadau hyn sydd i gyfrif am 61 y cant o ddibenion ymweliadau twristiaid â Chymru, felly maent yn hynod o bwysig ac yn fy marn i, wrth inni ddatblygu’r coridor diwylliant, Ffordd Cambria a Ffordd yr Arfordir, dylem roi blaenoriaeth i ystyried sut i wneud y defnydd gorau o’n hamgylchedd hanesyddol godidog.

Mynd i’r Afael â Thlodi

Tackling Poverty

5. Beth yw strategaeth gyffredinol Llywodraeth Cymru ar gyfer mynd i’r afael â thlodi? OAQ(5)0189(EI)

5. What is the Welsh Government’s over-arching strategy for tackling poverty? OAQ(5)0189(EI)

Supporting a strong economy that generates sustainable employment opportunities that are accessible to all is fundamental to our ambition of delivering prosperity for all. The evidence is clear that fair, sustainable work provides the best route out of poverty and also the greatest protection against poverty for those most at risk.

Mae cefnogi economi gref sy’n cynhyrchu cyfleoedd cyflogaeth cynaliadwy sy’n hygyrch i bawb yn hanfodol i’n huchelgais o sicrhau ffyniant i bawb. Mae’r dystiolaeth yn glir mai gwaith teg, cynaliadwy sy’n darparu’r llwybr gorau allan o dlodi, yn ogystal â’r amddiffyniad gorau rhag tlodi i’r rhai sy’n wynebu’r perygl mwyaf.

Cabinet Secretary, we couldn’t disagree with that analysis, but unfortunately the complexities of enabling everybody to be work ready and then to sustain work is very complicated. The winding down of the Communities First programme has raised many concerns that the place-based strategies for strengthening the resilience of deprived communities to both articulate their needs and be involved in solving their problems may be completely undermined.

The Government seems to be relying on the competencies of public services boards in line with the future generations Act, and the lead delivery bodies for the Communities First programmes, to pick up those programmes that have worked well. It seems that we are taking a very substantial risk in terms of complementing the employment focus strategies that I know you’ve just spoken about a moment ago. So, I wonder if you can say how the Government is determined to ensure that those place-based strategies that have really contributed to the community are going to be retained.

Ysgrifennydd y Cabinet, ni allem anghytuno â’r dadansoddiad hwnnw, ond yn anffodus mae’r cymhlethdodau sydd ynghlwm wrth alluogi pawb i fod yn barod i weithio ac yna i gynnal gwaith yn gymhleth iawn. Mae’r broses o ddirwyn y rhaglen Cymunedau yn Gyntaf i ben wedi creu nifer o bryderon y gallai’r strategaethau sy’n seiliedig ar le ar gyfer cryfhau cryfder cymunedau difreintiedig i allu mynegi eu hanghenion ac ymwneud â’r broses o ddatrys eu problemau gael eu tanseilio yn gyfan gwbl.

Ymddengys bod y Llywodraeth yn dibynnu ar gymwyseddau’r byrddau gwasanaethau cyhoeddus yn unol â Deddf cenedlaethau’r dyfodol, a’r cyrff cyflawni arweiniol ar gyfer y rhaglenni Cymunedau yn Gyntaf, i nodi’r rhaglenni sydd wedi gweithio’n dda. Ymddengys ein bod yn cymryd risg sylweddol iawn o ran ategu’r strategaethau sy’n canolbwyntio ar gyflogaeth y gwn eich bod newydd fod yn siarad amdanynt. Felly, tybed a allwch ddweud sut y mae’r Llywodraeth yn benderfynol o sicrhau y bydd y strategaethau sy’n seiliedig ar le, ac sydd wedi cyfrannu’n sylweddol at y gymuned, yn cael eu cadw.

The Member may be interested to know that with the proposed regional model of economic development, we’ll be bringing together in a similar footprint those activities that relate to employment and skills training and skills provision, so that we have a more place-based approach to economic development and the delivery of skills provision. But there will continue to be programmes, of course, that are based on need.

What we’re keen to do is to make sure that every barrier to employment, every barrier to prosperity, is torn down, whether it be the barrier of transport through the provision of the metro in the south, a better rail franchise across the rest of Wales, better buses, or whether it be through childcare, through the roll-out of the most generous childcare support anywhere in the UK, or through the provision of skills training, through the roll-out of a new employability plan. The key thing is that we have a sensitivity to regional idiosyncrasies and requirements whilst also making sure that there is equitable provision for every individual right across our country.

Efallai yr hoffai’r Aelod wybod y byddwn, gyda’r model datblygu economaidd rhanbarthol arfaethedig, yn dod â’r gweithgareddau sy’n ymwneud â hyfforddiant cyflogaeth a sgiliau a darpariaeth sgiliau ynghyd ar batrwm tebyg, er mwyn inni gael dull o ddatblygu economaidd a darparu sgiliau sy’n fwy seiliedig ar le. Ond wrth gwrs, bydd yna raglenni sy’n seiliedig ar angen o hyd.

Yr hyn rydym yn awyddus i’w wneud yw sicrhau y ceir gwared ar bob rhwystr i gyflogaeth, pob rhwystr i ffyniant, boed hynny’n rhwystr i drafnidiaeth drwy ddarparu’r metro yn y de, masnachfraint rheilffyrdd well ar draws gweddill Cymru, bysiau gwell, neu drwy ofal plant, drwy’r broses o gyflwyno’r cymorth gofal plant mwyaf hael yn unman yn y DU, neu drwy ddarparu hyfforddiant sgiliau, drwy gyflwyno cynllun cyflogadwyedd newydd. Y peth allweddol yw ein bod yn sensitif tuag at nodweddion a gofynion rhanbarthol, gan sicrhau darpariaeth deg hefyd ar gyfer pob unigolyn ledled ein gwlad.

Cabinet Secretary, it’s clear from independent evaluation with regard to Communities First that the Government has failed in its aim to decrease general poverty in these areas. With the scrapping of Communities First, how will you deliver on the specific goal of decreasing poverty? Because, and I quote the Cabinet Secretary from this morning’s committee evidence to us, he will be relying on a ‘jigsaw’ of different projects to come together, via the councils’ funding mechanisms and via employability programmes, specifically looking at an individual’s, from your portfolio. So, it’s a question of how will you deliver on tackling poverty now that that key delivery body that you set up to be able to do that has fundamentally failed in that goal.

Ysgrifennydd y Cabinet, mae’n amlwg o werthusiadau annibynnol o Cymunedau yn Gyntaf fod y Llywodraeth wedi methu yn ei nod o leihau tlodi yn gyffredinol yn yr ardaloedd hyn. Wrth i Cymunedau yn Gyntaf ddirwyn i ben, sut y byddwch yn cyflawni’r nod penodol o leihau tlodi? Oherwydd, a dyfynnaf Ysgrifennydd y Cabinet o dystiolaeth y pwyllgor i ni y bore yma, bydd yn dibynnu ar ‘jig-so’ o wahanol brosiectau yn dod at ei gilydd, drwy fecanweithiau ariannu’r cynghorau a thrwy raglenni cyflogadwyedd, gan edrych ar un yn benodol, o’ch portffolio. Felly, mae’n ymwneud â sut y byddwch yn cyflawni ar drechu tlodi, gan fod y corff cyflawni allweddol a sefydlwyd gennych er mwyn gwneud hynny wedi methu’n sylfaenol o ran y nod hwnnw.

Well, let’s just look at the figures first of all, and then I’ll come to answer the specific point about what we’re going to be doing moving forward. In terms of gross domestic household income, we’ve seen it rise faster than the UK as a whole, and in terms of GVA per head, likewise the index of production and the index of construction.

What’s important is that we’ve also seen a reduction in the poverty rate as well, during some of the most brutal austerity years that any of us can remember. But we are determined to ensure that there is prosperity for all, and for that reason, we’re going to have, as the Cabinet Secretary told you this morning, we are determined to have a mix of programmes that are place specific and those that are available across the whole of Wales, that are able to make interventions in people’s lives that help them to overcome the barriers that I spoke about a little earlier.

I do believe that the roll-out of an all-age employability programme will be crucial, likewise a most generous childcare offer, and the retention of other programmes where they have proven to be effective. Some of the programmes that have proven to be effective and will continue have been relatively inexpensive as well. It’s not always the most expensive programmes that are the most effective. We know, for example, that the Fusion programme that brings together communities with cultural institutions has been delivered for a relatively small amount of financial resource, but the impact is considerable, with a huge number of people who were previously economically inactive gaining the skills, gaining the experience, to get into work or to go on to higher and further education. And I think that’s a valuable contribution for some communities that, perhaps, have felt left behind as the world has transitioned from the old economy to the new.

Wel, gadewch i ni edrych ar y ffigurau yn gyntaf oll, ac yna fe atebaf y pwynt penodol ynglŷn â’r hyn y byddwn yn ei wneud wrth symud ymlaen. O ran incwm domestig gros aelwydydd, rydym wedi’i weld yn codi’n gyflymach nag yn y DU yn ei chyfanrwydd, ac o safbwynt gwerth ychwanegol gros y pen, ac mae’r un peth yn wir am y mynegai cynhyrchu a’r mynegai adeiladu.

Yr hyn sy’n bwysig yw ein bod wedi gweld gostyngiad yn y gyfradd tlodi hefyd, yn ystod rhai o’r blynyddoedd mwyaf creulon o galedi y gall unrhyw un ohonom gofio. Ond rydym yn benderfynol o sicrhau ffyniant i bawb, ac am y rheswm hwnnw, rydym am gael, fel y dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet wrthych y bore yma, rydym yn benderfynol o gael cymysgedd o raglenni ar gyfer lleoedd penodol a rhaglenni sydd ar gael ledled Cymru i allu gwneud ymyriadau ym mywydau pobl i’w helpu i oresgyn y rhwystrau y soniais amdanynt yn gynharach.

Credaf y bydd cyflwyno rhaglen gyflogadwyedd ar gyfer pob oed yn hanfodol, yn ogystal â chynnig gofal plant hael iawn, a chadw rhaglenni eraill lle maent wedi profi’n effeithiol. Mae rhai o’r rhaglenni y profwyd eu bod yn effeithiol, ac a fydd yn parhau, yn gymharol rhad hefyd. Nid y rhaglenni drytaf yw’r rhai mwyaf effeithiol bob amser. Gwyddom, er enghraifft, fod y rhaglen Cyfuno, sy’n dod â chymunedau a sefydliadau diwylliannol ynghyd, wedi cael ei rhoi ar waith am swm cymharol ychydig o arian, ond mae’r effaith yn sylweddol, gyda nifer fawr o bobl a arferai fod yn economaidd anweithgar yn ennill y sgiliau, yn ennill y profiad, i gael gwaith neu i gamu ymlaen i addysg uwch ac addysg bellach. Ac rwy’n credu bod hwnnw’n gyfraniad gwerthfawr i rai cymunedau sydd, efallai, yn teimlo eu bod wedi cael eu gadael ar ôl wrth i’r byd drawsnewid o’r hen economi i’r economi newydd.

Seilwaith Trafnidiaeth yng Ngogledd Cymru

Transport Infrastructure in North Wales

6. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn cynyddu seilwaith trafnidiaeth yng Ngogledd Cymru? OAQ(5)0174(EI)

6. How is the Welsh Government increasing transport infrastructure in North Wales? OAQ(5)0174(EI)

We are working closely and speedily with partners to deliver one of the most generous packages of investment in north Wales: more than £600 million that will improve the infrastructure right across the region.

Rydym yn gweithio’n agos ac yn gyflym gyda phartneriaid i gyflwyno un o’r pecynnau mwyaf hael o fuddsoddiad yng ngogledd Cymru: dros £600 miliwn a fydd yn gwella’r seilwaith ledled y rhanbarth.

Thank you for that. Without commenting on the adjectives you’ve used, because this isn’t the opportunity to do so, you have said that the initial assessment of possible new stations has prioritised the proposal for a station at Deeside industrial park, Northern Gateway, for further appraisal. How would you respond to the statement by the Wrexham Bidston Rail Users’ Association? The key factor behind what was their proposal for a Deeside parkway is the ability to provide a car park of sufficient capacity adjacent to the station, accessible to the sizeable population of Deeside, which Hawarden Bridge, Shotton and Hawarden can’t do.

Diolch yn fawr. Heb wneud sylwadau ar yr ansoddeiriau a ddefnyddioch, gan nad hon yw’r adeg i wneud hynny, rydych wedi dweud bod yr asesiad cychwynnol o orsafoedd newydd posibl wedi blaenoriaethu’r cynnig ar gyfer gorsaf ym mharc diwydiannol Glannau Dyfrdwy, Porth y Gogledd, ar gyfer gwerthusiadau pellach. Sut y byddech yn ymateb i’r datganiad gan Gymdeithas Defnyddwyr Rheilffordd Wrecsam-Bidston? Y ffactor allweddol yn sail i’w cynnig ar gyfer parcffordd Glannau Dyfrdwy oedd y gallu i ddarparu maes parcio â chapasiti digonol ger yr orsaf, a fyddai’n hygyrch i boblogaeth sylweddol Glannau Dyfrdwy, gan na all Pont Penarlâg, Shotton na Phenarlâg wneud hynny.

Well, I think the user group, the passenger group are absolutely right that we need to invest in rail infrastructure in the north-east of Wales. Of course, historically, the UK Government, who’s responsible for it, have shown scant regard for the needs of the region in terms of investment in rail infrastructure. That can be said for the rest of Wales as well. What we have done is to ensure that, so that those stations are in a position to attract funding, we have developed business cases, and we continue to develop them to a phase where they are ready for UK Government investment, should it be available. As I said, we are constantly arguing for a greater share of that resource.

Deeside industrial park, Northern Gateway, is a project that would enable people—a larger number of people—to use park-and-ride facilities. We’re incredibly keen that that part of Deeside can be utilised, not just for road and rail transport, but also for active travel. For that reason, the Welsh Government has granted Flintshire council funding to look at how to improve active travel in the area. We’re working with all stakeholders across the north of Wales, and indeed across the border, to ensure that we have better services that are more reliable and more frequent. And, indeed, as a result of the engagement that I’ve had with the user group, we’ve actually been able to ensure that Network Rail carries out the maintenance that’s required on the Wrexham-Bidston line so that, in all hope, next winter we will not see the same sorts of delays—unacceptable delays and cancellations—to services that so many people in north Wales and across the border rely on.

Wel, credaf fod y grŵp defnyddwyr, y grŵp teithwyr yn llygad eu lle fod angen i ni fuddsoddi yn y seilwaith rheilffyrdd yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Wrth gwrs, yn hanesyddol, nid yw Llywodraeth y DU, sy’n gyfrifol am hynny, wedi rhoi fawr o sylw i anghenion y rhanbarth o ran buddsoddi yn y seilwaith rheilffyrdd. Gellir dweud hynny am weddill Cymru hefyd. Yr hyn rydym wedi’i wneud, er mwyn i’r gorsafoedd hynny fod mewn sefyllfa i ddenu cyllid, yw sicrhau ein bod wedi datblygu achosion busnes, ac rydym yn parhau i’w datblygu hyd nes y byddant yn barod i gael buddsoddiad gan Lywodraeth y DU, pe bai ar gael. Fel y dywedais, rydym yn dadlau’n gyson am gyfran fwy o’r adnodd hwnnw.

Mae parc diwydiannol Glannau Dyfrdwy, Porth y Gogledd, yn brosiect a fyddai’n galluogi pobl—nifer fwy o bobl—i ddefnyddio cyfleusterau parcio a theithio. Rydym yn hynod o awyddus i’r rhan honno o Lannau Dyfrdwy allu cael ei defnyddio, nid yn unig ar gyfer trafnidiaeth ffyrdd a rheilffyrdd, ond ar gyfer teithio llesol hefyd. Am y rheswm hwnnw, mae Llywodraeth Cymru wedi rhoi cyllid i gyngor Sir y Fflint edrych ar sut i wella teithio llesol yn yr ardal. Rydym yn gweithio gyda’r holl randdeiliaid ledled gogledd Cymru, a dros y ffin yn wir, er mwyn sicrhau bod gennym wasanaethau gwell sy’n fwy dibynadwy ac sy’n rhedeg yn amlach. Ac yn wir, o ganlyniad i fy ymgysylltiad â’r grŵp defnyddwyr, rydym wedi gallu sicrhau bod Network Rail yn cwblhau’r gwaith cynnal a chadw angenrheidiol ar linell Wrecsam-Bidston fel na fyddwn y gaeaf nesaf, gobeithio, yn gweld yr un math o oedi—oedi a chanslo annerbyniol—mewn gwasanaethau y mae cynifer o bobl yng ngogledd Cymru a dros y ffin yn dibynnu arnynt.

Cabinet Secretary, if I had a tattoo for every hour I had spent in a traffic jam, I would have more than two full sleeves. On Friday, I got caught up in the horrendous chaos on the A55, only to turn around and then be caught up in hours of delays on the A5 near Chirk, which, I believe, is only just reopening fully today. What are you going to do to ensure that when we have these accidents and when repairs need to be made, we actually have a 24/7 service, where engineers and contractors can move in swiftly and quickly and get this sorted, and with the emphasis on the weekend as well, please?

Ysgrifennydd y Cabinet, pe bai gennyf datŵ am bob awr a dreuliais mewn tagfeydd traffig, byddai gennyf fwy na dwy lawes lawn. Ddydd Gwener, cefais fy nal yn yr anhrefn dychrynllyd ar yr A55, cyn troi rownd a chael fy nal am oriau o oedi ar yr A5 ger y Waun, sydd ond wedi ailagor yn llawn heddiw, rwy’n meddwl. Beth a wnewch i sicrhau, pan fydd y damweiniau hyn yn digwydd a phan fydd angen gwneud gwaith atgyweirio, fod gennym wasanaeth 24/7, lle y gall peirianwyr a chontractwyr gyrraedd yn gyflym a rhoi trefn ar bethau, a chyda phwyslais ar y penwythnos hefyd os gwelwch yn dda?

I am totally sympathetic to the concerns that the Member has, and the concerns that have been expressed widely on social media, and the frustration that’s been expressed on social media and in newspapers. I have asked for an urgent piece of work to be carried out and to be presented to me, with recommendations, before the recess, on how the response to the repair of damage can be improved, and to investigate options and costs for providing an improved emergency response to various scenarios, the types of which we have seen recently.

In terms of the actual events themselves, the A55 incident that the Member referred to first led to a road closure. I will be issuing a statement that will detail what happened in the aftermath of that incident. Though officials worked as fast as possible to remove, or try to remove, what was on the surface of the road, it ultimately required further work to be done to clear the surface, but we were able to open the road as soon as possible. The incident that happened earlier in the month on the A55 near Bodelwyddan was a most unfortunate one, and it did involve a vulnerable person on a bridge over the A55 at Bodelwyddan. I’m sure the Member would agree that we can’t compromise when lives are at risk. It is unusual for such an incident as this to be as prolonged as it was, but north Wales took the lead in managing the incident. Likewise, the incident that the Member was caught up in himself last week was managed, in part, by the air ambulance, who requested emergency services, requested closure of the roads—again, we cannot compromise on safety.

In terms of the A5 incident between Halton and Gledrid on 19 June, this occurred when a vehicle struck a parapet on the viaduct itself. Local diversions were put in place, but we could not open the road without suitable protective barriers in place. I, and my officials, have been pressing for work to be carried out urgently so that the road can be reopened. There has been a great challenge in identifying the specialists that are required to carry out that work, in part because of the extraordinary amount of work that’s now taking place on bridges and other facilities in London, but it’s my hope that the diversion will be removed by Friday morning so that that road can reopen. But, as I say again, a written statement is due to be released shortly and I have asked for that urgent piece of work to be brought to me before recess, with a set of recommendations, so that in the future we are able to respond to incidents such as this far quicker and resolve them sooner.

Rwy’n cydymdeimlo’n llwyr â phryderon yr Aelod, a’r pryderon a fynegwyd gan lawer ar y cyfryngau cymdeithasol, a’r rhwystredigaeth a fynegwyd ar y cyfryngau cymdeithasol ac mewn papurau newydd. Rwyf wedi gofyn i waith brys gael ei wneud a’i gyflwyno i mi, gydag argymhellion, cyn y toriad, ynglŷn â sut y gellir gwella’r ymateb i atgyweirio difrod, ac i archwilio’r opsiynau a’r costau ar gyfer darparu gwell ymateb brys i wahanol sefyllfaoedd, tebyg i’r rhai a welsom yn ddiweddar.

O ran y digwyddiadau eu hunain, arweiniodd y digwyddiad ar yr A55 y cyfeiriodd yr Aelod ato at gau’r ffordd i ddechrau. Byddaf yn cyhoeddi datganiad a fydd yn manylu ar yr hyn a ddigwyddodd yn dilyn y digwyddiad hwnnw. Er bod swyddogion wedi gweithio mor gyflym ag y gallent i gael gwared, neu geisio cael gwared, ar yr hyn a oedd ar wyneb y ffordd, yn y pen draw roedd angen gwneud rhagor o waith i glirio’r wyneb, ond gallasom agor y ffordd cyn gynted â phosibl. Roedd digwyddiad yn gynharach yn y mis ar yr A55 ger Bodelwyddan yn un anffodus iawn, ac roedd yn ymwneud ag unigolyn agored i niwed ar bont dros yr A55 ym Modelwyddan. Rwy’n siŵr y byddai’r Aelod yn cytuno na allwn gyfaddawdu pan fo bywydau mewn perygl. Mae’n anarferol i ddigwyddiad fel hwn bara cyhyd ag y gwnaeth, ond arweiniodd gogledd Cymru y gwaith o reoli’r digwyddiad. Yn yr un modd, cafodd y digwyddiad y daliwyd yr Aelod ynddo yr wythnos diwethaf ei reoli’n rhannol gan yr ambiwlans awyr, a ofynnodd am wasanaethau brys a chau’r ffyrdd—unwaith eto, ni allwn gyfaddawdu ar ddiogelwch.

O ran y digwyddiad ar yr A5 rhwng Halton a’r Gledryd ar 19 Mehefin, digwyddodd hyn pan darodd cerbyd yn erbyn parapet ar y draphont ei hun. Rhoddwyd dargyfeiriadau lleol ar waith, ond ni allem agor y ffordd heb osod rhwystrau amddiffynnol addas. Rwyf fi, a fy swyddogion, wedi bod yn galw am waith brys er mwyn gallu ailagor y ffordd. Mae dod o hyd i’r arbenigwyr angenrheidiol i gyflawni’r gwaith hwnnw wedi bod yn gryn dipyn o her, yn rhannol oherwydd bod cymaint o waith yn mynd rhagddo ar bontydd a chyfleusterau eraill yn Llundain ar hyn o bryd, ond gobeithiaf y bydd y dargyfeiriad wedi dod i ben erbyn bore dydd Gwener er mwyn gallu ailagor y ffordd honno. Ond fel y dywedaf unwaith eto, bydd datganiad ysgrifenedig yn cael ei ryddhau cyn bo hir ac rwyf wedi gofyn i’r gwaith brys hwnnw gael ei gyflwyno i mi cyn y toriad, gyda chyfres o argymhellion, er mwyn inni allu ymateb i ddigwyddiadau fel hyn yn llawer cyflymach a’u datrys yn gynt yn y dyfodol.

Busnes Cymru

Business Wales

7. A yw Busnes Cymru yn bodloni amcanion cefnogi busnes Llywodraeth Cymru? OAQ(5)0183(EI)

7. Is Business Wales meeting the business support objectives of the Welsh Government? OAQ(5)0183(EI)

Yes. Business Wales continues to evolve to ensure the service is meeting the objectives of the Welsh Government now and into the future. Business Wales offers a gateway to business support, along with providing direct advice, accelerated growth support, information, and guidance to SMEs in Wales.

Ydy. Mae Busnes Cymru yn parhau i esblygu er mwyn sicrhau bod y gwasanaeth yn bodloni amcanion Llywodraeth Cymru ar hyn o bryd ac yn y dyfodol. Mae Busnes Cymru yn darparu porth i gymorth busnes, yn ogystal â darparu cyngor uniongyrchol, cymorth cyflymu twf, gwybodaeth a chanllawiau i fusnesau bach a chanolig yng Nghymru.

I thank the Cabinet Secretary for the answer that he’s given, and for the time he’s given over to discussing with me issues in the economy of Neath and the region. He’ll know from those discussions that small businesses, as I’ve reported to him, often find Business Wales not to be user-friendly to small businesses, and to be overly-centralised. Yet, for larger businesses, at a different stage in their growth cycle, if you like, they’re often looking for finance and business support to be joined up and integrated in a seamless offer, and yet we provide those through the Welsh Government through different channels. What steps can the Welsh Government take to address some of those challenges so we ensure that we provide the best possible support for companies that we want to grow, indigenous companies in Wales?

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ateb, ac am yr amser a roddodd i drafod materion sy’n codi yn economi Castell-nedd a’r rhanbarth gyda mi. Fe fydd yn gwybod o’r trafodaethau hynny fod busnesau bach, fel y dywedais wrtho, yn aml yn teimlo nad yw Busnes Cymru yn hawdd i’w ddefnyddio, a’i fod yn rhy ganolog. Fodd bynnag, i fusnesau mwy o faint, ar gam gwahanol yn eu cylch twf os mynnwch, maent yn aml yn awyddus i gyllid a chymorth busnes fod yn gydgysylltiedig ac yn integredig mewn cynnig di-dor, ac eto rydym yn darparu’r rheini drwy Lywodraeth Cymru drwy wahanol sianeli. Pa gamau y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd i fynd i’r afael â rhai o’r heriau hynny er mwyn i ni sicrhau ein bod yn darparu’r cymorth gorau posibl i gwmnïau y dymunwn eu gweld yn tyfu, cwmnïau cynhenid yng Nghymru?

I’d like to pay tribute to the passion that the Member shows concerning business growth, not only in Neath, but across the whole of Wales. We’ve already taken steps to make it easier for Welsh businesses and aspiring entrepreneurs to access information through Business Wales. But, moving forward, I do believe that there needs to be a greater alignment of activities concerning Business Wales and those of the Development Bank of Wales so that support and advice and access to both is much clearer to small businesses and those wishing to start up businesses. It is worth saying that Business Wales, in the four and a half years that it’s been operating, has improved its outputs year on year. There is a great success story to be told about Business Wales having helped to create 10,000 new businesses since 2013, but I am concerned that we make sure that all services delivered across Government—across local government and with our partners, are closely aligned so that a business, or a business start-up entrepreneur, only has to access one door, and, no matter how complicated the wiring might be behind it concerning the support or advice that they’re seeking to draw down, they have one point of contact and one door to walk through.

Hoffwn dalu teyrnged i’r angerdd y mae’r Aelod yn ei ddangos mewn perthynas â thwf busnes, nid yn unig yng Nghastell-nedd, ond ledled Cymru. Rydym eisoes wedi cymryd camau i’w gwneud yn haws i fusnesau a darpar entrepreneuriaid yng Nghymru gael mynediad at wybodaeth drwy Busnes Cymru. Ond wrth symud ymlaen, credaf fod angen mwy o gysoni gweithgareddau rhwng Busnes Cymru a Banc Datblygu Cymru er mwyn i gymorth a chyngor a mynediad at y ddau fod yn llawer cliriach i fusnesau bach a’r rhai sy’n awyddus i ddechrau busnes. Mae’n werth dweud bod Busnes Cymru, yn ystod y pedair blynedd a hanner y mae wedi bod yn weithredol, wedi gwella ei allbynnau flwyddyn ar ôl blwyddyn. Mae yna stori lwyddiant wych i’w hadrodd ynglŷn â’r modd y mae Busnes Cymru wedi helpu i greu 10,000 o fusnesau newydd ers 2013, ond rwy’n awyddus i ni sicrhau bod yr holl wasanaethau a ddarperir ar draws y Llywodraeth, ar draws llywodraeth leol a chyda’n partneriaid, yn cydredeg yn agos fel mai at un drws yn unig y mae angen i fusnes neu entrepreneur sy’n dechrau busnes fynd, ac er mor gymhleth yw’r gwifrau y tu ôl iddo o ran y cymorth neu’r cyngor y maent yn ei geisio, un pwynt cyswllt sydd ganddynt, ac un drws i gerdded drwyddo.

Ac, yn olaf, cwestiwn 8—Steffan Lewis.

And, finally, question 8—Steffan Lewis.

Buddsoddi yn y Rhwydwaith Rheilffyrdd

Investment in the Rail Network

8. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am fuddsoddi yn y rhwydwaith rheilffyrdd? OAQ(5)0181(EI)

8. Will the Cabinet Secretary make a statement on investment in the rail network? OAQ(5)0181(EI)

Yes. We provide over £180 million a year in franchise subsidy payments and funding for additional services across the Wales and borders network. Rail infrastructure is not devolved, but, since 2011, we have invested over £200 million into rail infrastructure in Wales.

Gwnaf. Rydym yn darparu dros £180 miliwn y flwyddyn mewn taliadau cymhorthdal​masnachfraint a chyllid ar gyfer gwasanaethau ychwanegol ar rwydwaith Cymru a’r gororau. Nid yw’r seilwaith rheilffyrdd wedi’i ddatganoli, ond, ers 2011, rydym wedi buddsoddi dros £200 miliwn yn y seilwaith rheilffyrdd yng Nghymru.

Diolch. Llywydd, I declare an interest, that my sister is an employee of Network Rail. The Cabinet Secretary, as mentioned previously, has published his priority list for new stations to be constructed, and I was surprised that Crymlyn was not among those priority stations, given the key location that it provides for a multimodal interchange point and its potential as a cycle and long-distance walking hub as well—in the area, the Cabinet Secretary will be aware, in which the street with the poorest air pollution outside of London anywhere in the UK is also located. I understand that his resources are finite and there are many competing factors, but perhaps the current criteria for deciding priority stations aren’t as all-encompassing as they could be. Will he agree to meet with me to discuss and further explore the specific needs and potential that exist at Crymlyn for a new station?

Diolch. Llywydd, rwy’n datgan buddiant, am fod fy chwaer yn gweithio i Network Rail. Mae Ysgrifennydd y Cabinet, fel y crybwyllwyd eisoes, wedi cyhoeddi rhestr o’i flaenoriaethau ar gyfer adeiladu gorsafoedd newydd, ac roeddwn yn synnu nad oedd Crymlyn ymhlith y gorsafoedd blaenoriaethol hynny, o ystyried y lleoliad allweddol y mae’n ei ddarparu ar gyfer cyfnewidfa amlfoddol a’i botensial fel canolbwynt beicio a cherdded pellter hir hefyd—yn yr ardal, fel y gŵyr Ysgrifennydd y Cabinet, sy’n cynnwys y stryd sydd â’r llygredd aer gwaethaf yn unrhyw le yn y DU y tu allan i Lundain. Rwy’n deall bod ei adnoddau’n gyfyngedig a bod nifer o ffactorau’n cystadlu, ond efallai nad yw’r meini prawf presennol ar gyfer pennu gorsafoedd blaenoriaethol mor hollgynhwysol ag y gallent fod. A wnaiff gytuno i gyfarfod â mi i drafod ac i archwilio’r anghenion penodol a’r potensial yng Nghrymlyn ar gyfer gorsaf newydd?

I’d be more than happy to meet with the Member and any other Member who would like to discuss stations in their particular regions or constituencies—I’ve already done that in other areas; I’ve had a number of meetings now concerning Newport provision. I’d be happy to meet with the Member. I should just say that this is an ongoing process. Once the assessment of the priority list is completed, there will be an opportunity to then consider the next group of regional stations.

Byddwn yn fwy na pharod i gyfarfod â’r Aelod ac unrhyw Aelod arall a fyddai’n hoffi trafod gorsafoedd yn eu rhanbarthau neu eu hetholaethau—rwyf eisoes wedi gwneud hynny mewn ardaloedd eraill; rwyf wedi cael sawl cyfarfod bellach ynglŷn â darpariaeth Casnewydd. Byddwn yn hapus i gyfarfod â’r Aelod. Dylwn ddweud bod hon yn broses barhaus. Pan fydd yr asesiad o’r rhestr flaenoriaethau wedi’i gwblhau, bydd cyfle wedyn i ystyried y grŵp nesaf o orsafoedd rhanbarthol.

Diolch i’r Ysgrifennydd Cabinet.

Thank you, Cabinet Secretary.

3. 2. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon
3. 2. Questions to the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem nesaf yw’r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon. Y cwestiwn cyntaf—Jenny Rathbone.

The next item is questions to the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport. The first question is from Jenny Rathbone.

Trafnidiaeth i Ysgolion mewn Ardaloedd Trefol

Transportation to Schools in Urban Areas

1. Pa asesiad y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi’i wneud o’r effaith ar iechyd y cyhoedd a gaiff methu â datblygu dewisiadau amgen cynaliadwy i geir ar gyfer mynd â phlant i’r ysgol mewn ardaloedd trefol? OAQ(5)0191(HWS)

1. What assessment has the Cabinet Secretary made of the public health impact of failing to develop sustainable alternatives to cars for getting children to school in urban areas? OAQ(5)0191(HWS)

Thank you. The health benefits of sustainable transport modes are clearly evidenced. These include better air quality and mental and physical health and well-being. Journeys to school are a focus for our effort to increase the use of sustainable transport, with substantial investment in walking and cycling routes to schools, funding for pedestrian and cycle training, and promotion of active travel.

Diolch. Ceir tystiolaeth glir o fanteision iechyd dulliau trafnidiaeth cynaliadwy. Mae’r rhain yn cynnwys gwell ansawdd aer a gwell iechyd meddyliol, iechyd corfforol a lles. Rydym yn canolbwyntio ar deithiau i’r ysgol gyda’n hymdrechion i gynyddu’r defnydd o drafnidiaeth gynaliadwy, gyda chryn fuddsoddiad mewn llwybrau cerdded a beicio i ysgolion, cyllid ar gyfer hyfforddi cerddwyr a beicwyr, a hyrwyddo teithio llesol.

We’re raising this issue, coincidentally, on the day when the air pollution in Cardiff is at dangerous levels because of the combination of ozone levels and the particulates from vehicles. Professor Sir David King, who’s the former chief scientific adviser to the UK Government, recently said that children sitting in the back seats of vehicles are likely to be exposed to dangerous levels of air pollution

in a box collecting toxic gases from all the vehicles around you’.

Professor Stephen Holgate, an asthma expert at Southampton University and chair of the Royal College of Physicians’ working party on air pollution, said that there’s enough evidence to tell parents that walking and cycling exposes their children to less air pollution than driving. There’s a nine to 12 times higher a risk of air pollution inside the car than outside. They’re in the back of the car, mainly, children, and, if the fan is on, they’re

just sucking the fresh exhaust coming out of the car or lorry in front of them straight into the back of the car’.

We know from the research that we’ve already got that this increases the risk of reducing the growth of their lungs, of becoming asthmatic. There is also some growing concern that it may stunt children’s ability to learn at school and may damage their DNA.

This is pretty substantive evidence, so I wondered what advice your public health experts give to headteachers, who can, in turn, pass it on to parents, to make it clear to people that it is much safer for them to walk and cycle to school than it is to take their children in a car.

Rydym yn codi’r mater hwn, drwy gyd-ddigwyddiad, ar ddydd pan fo’r llygredd aer yng Nghaerdydd ar lefelau peryglus oherwydd y cyfuniad o lefelau osôn a lefel y gronynnau o gerbydau. Dywedodd yr Athro Syr David King, cyn brif gynghorydd gwyddonol Llywodraeth y DU, yn ddiweddar fod plant sy’n eistedd yn y sedd gefn mewn cerbydau yn debygol o fod yn agored i lefelau peryglus o lygredd aer

mewn blwch sy’n casglu’r nwyon gwenwynig o’r holl gerbydau o’ch cwmpas.

Dywedodd yr Athro Stephen Holgate, arbenigwr ar asthma ym Mhrifysgol Southampton a chadeirydd gweithgor Coleg Brenhinol y Meddygon ar lygredd aer, fod digon o dystiolaeth i ddweud wrth rieni fod cerdded a beicio yn gwneud eu plant yn agored i lai o lygredd aer na gyrru. Mae’r risg o lygredd aer y tu mewn i’r car naw i 12 gwaith yn uwch na’r tu allan. Maent yng nghefn y car gan amlaf, plant, ac os yw’r gwyntyllau ymlaen, maent yn

sugno’r mygdarth ffres a ddaw allan o’r car neu’r lori o’u blaenau yn syth i mewn i gefn y car.

Gwyddom o’r ymchwil sydd gennym eisoes fod hyn yn cynyddu’r risg o leihau twf eu hysgyfaint, o ddod yn asthmatig. Ceir pryder cynyddol hefyd y gallai lesteirio gallu plant i ddysgu yn yr ysgol ac y gallai niweidio eu DNA.

Mae’r dystiolaeth hon yn eithaf sylweddol, felly tybed pa gyngor y mae eich arbenigwyr iechyd y cyhoedd yn ei roi i benaethiaid, a all ei drosglwyddo i rieni, er mwyn ei gwneud yn glir i bobl ei bod yn llawer mwy diogel iddynt gerdded a beicio i’r ysgol nag ydyw i fynd â’u plant mewn car.

Thank you very much for those points. Jenny does paint a very stark picture of the dangers posed by air pollution and, by contrast, the benefits offered by active travel, in terms of health, environment and the financial benefits of walking and cycling as well. We’re making good progress now in the implementation of our Active Travel (Wales) Act 2013. I’m really pleased that our local authorities are on course by November to provide us with their integrated network maps, and those will, for the very first time, give us integrated plans for 142 of the largest places in Wales. I think that this will be exciting news, particularly for those in Cardiff and in your constituency as well.

Public Health Wales’s ‘Making a Difference’ report does identify that cycling and walking in urban areas could actually save the NHS nearly £1 billion in Wales over the next 20 years. So, as well as having that personal benefit in terms of health, there’s actually a benefit for the wider NHS as well.

I’m really pleased with the work that we are doing with an organisation called Living Streets. The Welsh Government has funded them with pilot funding for three projects to look at the barriers to children and families walking to school. They’ve just used what they’ve learned through that to provide a resource for schools in order to enable them to explore, with the children themselves, but also with the families, what’s preventing children walking to that particular school. I’d be more than happy, when that resource is ready, to send copies to all Assembly Members and we can all promote it in our own communities as well.

Likewise, there’s great exciting work going on with an organisation called Sustrans, who I’m sure that you’re really familiar with, through their active journeys programme as well. So, all of this links in very much to the promotion and the prominence that we are giving to active travel, and I’m really pleased to start to see the benefits of this Act.

Diolch yn fawr am y pwyntiau hynny. Mae Jenny’n rhoi darlun llwm iawn o’r peryglon a achosir gan lygredd aer, ac mewn cyferbyniad, y manteision a gynigir gan deithio llesol, o ran iechyd, yr amgylchedd a manteision ariannol cerdded a beicio. Rydym yn gwneud cynnydd da bellach ar weithredu ein Deddf Teithio Llesol (Cymru) 2013. Rwy’n falch iawn fod ein hawdurdodau lleol ar y trywydd iawn i roi eu mapiau rhwydwaith integredig i ni erbyn mis Tachwedd, a bydd y rheini, am y tro cyntaf, yn rhoi cynlluniau integredig inni ar gyfer 142 o’r lleoedd mwyaf yng Nghymru. Credaf y bydd hyn yn newyddion cyffrous, yn enwedig ar gyfer pobl Caerdydd ac yn eich etholaeth chi hefyd.

Mae adroddiad ‘Gwneud Gwahaniaeth’ Iechyd Cyhoeddus Cymru yn nodi y gallai beicio a cherdded mewn ardaloedd trefol arbed bron i £1 biliwn i’r GIG yng Nghymru dros yr 20 mlynedd nesaf. Felly, yn ogystal â’r budd personol o ran iechyd, ceir budd i’r GIG yn ehangach hefyd mewn gwirionedd.

Rwy’n falch iawn o’r gwaith rydym yn ei wneud gyda sefydliad o’r enw Living Streets. Mae Llywodraeth Cymru wedi eu hariannu gyda chyllid peilot ar gyfer tri phrosiect i edrych ar y rhwystrau i blant a theuluoedd rhag cerdded i’r ysgol. Maent wedi defnyddio’r hyn y maent wedi’i ddysgu drwy hynny i ddarparu adnodd i ysgolion er mwyn eu galluogi i archwilio, gyda’r plant eu hunain, ond hefyd gyda’r teuluoedd, beth sy’n atal plant rhag cerdded i’r ysgol benodol honno. Rwy’n fwy na pharod, pan fydd yr adnodd yn barod, i anfon copïau at holl Aelodau’r Cynulliad a gall pob un ohonom ei hyrwyddo yn ein cymunedau ein hunain hefyd.

Yn yr un modd, mae gwaith cyffrous iawn yn mynd rhagddo hefyd gyda sefydliad o’r enw Sustrans, sefydliad rydych yn gyfarwydd iawn ag ef rwy’n siŵr, drwy eu rhaglen teithiau llesol. Felly, mae hyn oll yn cysylltu’n agos â’r hyrwyddo a’r amlygrwydd a rown i deithio llesol, ac rwy’n falch iawn ein bod yn dechrau gweld manteision y Ddeddf hon.

Minister, the European Urban Audit placed Cardiff as the highest ranking UK city, the sixth most liveable capital city in Europe. Copenhagen was first: 45 per cent of inhabitants there ride to work. As part of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, will you set targets for our cities and other urban areas for the number of non-motorised journeys? That would be a good action under the FGA.

Gweinidog, yn ôl yr Archwiliad Dinesig Ewropeaidd, Caerdydd yw’r ddinas orau i fyw ynddi yn y DU, a’r chweched brifddinas orau i fyw ynddi yn Ewrop. Copenhagen oedd ar y brig: mae 45 y cant o’i thrigolion yno’n beicio i’r gwaith. Fel rhan o Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015, a wnewch chi osod targedau o ran nifer y teithiau difodur ar gyfer ein dinasoedd ac ardaloedd trefol eraill? Byddai hwnnw’n gam gweithredu da o dan Ddeddf Cenedlaethau’r Dyfodol.

Thank you very much for that question. Obviously, that would be a matter for the Minister with responsibility in this area to consider—

Diolch yn fawr am eich cwestiwn. Yn amlwg, byddai hwnnw’n fater i’r Gweinidog sydd â chyfrifoldeb am y maes ei ystyried—

Oh, lord. The best you can do. [Laughter.]

O, arglwydd. Y gorau y gallwch ei wneud. [Chwerthin.]

I am continuing with my answer to let you know that, under the WFG Act, the public health outcome framework does have an indicator that specifically relates to making the average concentration of nitrogen dioxide at dwellings one of Wales’s national well-being and public health framework outcomes. So, it’s very much at the centre in terms of what we would expect in terms of data collection and our ambitions in that area. So, you can be as sarcastic as you like, but you wouldn’t expect me to make commitments in a different—

Rwy’n parhau gyda fy ateb i roi gwybod i chi fod gan y fframwaith canlyniadau iechyd y cyhoedd, o dan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol, ddangosydd sy’n ymwneud yn benodol â sicrhau bod crynodiad cyfartalog nitrogen deuocsid mewn anheddau yn un o ganlyniadau fframwaith cenedlaethol llesiant ac iechyd y cyhoedd Cymru. Felly, mae hynny’n ganolog i’r hyn y byddem yn ei ddisgwyl o ran casglu data a’n huchelgeisiau yn y maes hwnnw. Felly, gallwch fod mor goeglyd ag y dymunwch, ond ni fyddech yn disgwyl i mi wneud ymrwymiadau mewn gwahanol—

Your boss is the well-being Minister, thank you very much.

Eich bos chi yw’r Gweinidog lles, diolch yn fawr iawn.

You wouldn’t expect me to make commitments that relate to another portfolio.

Ni fyddech yn disgwyl i mi wneud ymrwymiadau mewn perthynas â phortffolio arall.

Tynnwyd cwestiwn 2 [OAQ(5)0174(HWS)] yn ôl. Cwestiwn 3, Steffan Lewis.

Question 2 [OAQ(5)0174(HWS)] is withdrawn. Question 3, Steffan Lewis.

Amseroedd Aros

Waiting Times

3. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am amseroedd aros yn ardal Bwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan? OAQ(5)0179(HWS)

3. Will the Cabinet Secretary make a statement on waiting times in the Aneurin Bevan University Health Board area? OAQ(5)0179(HWS)

Member
Vaughan Gething 14:27:00
The Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport

Thank you for the question. Waiting times across Aneurin Bevan health board in general terms have improved across almost all main measures in the last year. For example, referral-to-treatment times have improved to 90.5 per cent at the end of March this year, over 80 per cent of red ambulance calls were responded to in April 2017 within target, and the most recent 62-day cancer performance was 92 per cent. But, naturally, I expect the health board to plan and deliver further improvements.

Diolch am eich cwestiwn. Mae amseroedd aros ym mwrdd iechyd Aneurin Bevan wedi gwella yn gyffredinol ar draws bron bob un o’r prif fesurau dros y flwyddyn ddiwethaf. Er enghraifft, roedd amseroedd aros rhwng atgyfeirio a thriniaeth wedi gwella i 90.5 y cant ar ddiwedd mis Mawrth eleni, ymatebwyd i dros 80 y cant o alwadau ambiwlans coch ym mis Ebrill 2017 o fewn yr amser targed, ac roedd y perfformiad canser 62 diwrnod diweddaraf yn 92 y cant. Ond yn naturiol, rwy’n disgwyl i’r bwrdd iechyd gynllunio a sicrhau gwelliannau pellach.

I thank the Cabinet Secretary for his answer. Recently, a constituent came to see me who’d been waiting an unacceptably long time on a waiting list for cardiology care. I noticed upon further inspection that the maximum waiting time in cardiology in Aneurin Bevan has increased from 34 weeks, I believe, in 2011, to 105-plus weeks last year. So, given the seriousness of conditions that require cardiology services, can you update us on interventions that you’re considering taking to bring down waiting lists for these very serious conditions?

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ateb. Yn ddiweddar, cefais ymweliad gan etholwr a oedd wedi bod yn aros am gyfnod annerbyniol o hir ar restr aros am ofal cardioleg. Sylwais wrth archwilio ymhellach fod yr amser aros hiraf ar gyfer cardioleg yn Aneurin Bevan wedi cynyddu o 34 wythnos, rwy’n meddwl, yn 2011, i 105 a mwy o wythnosau y llynedd. Felly, o ystyried difrifoldeb y cyflyrau sy’n galw am wasanaethau cardioleg, a allwch roi’r wybodaeth ddiweddaraf i ni ynglŷn â’r ymyriadau rydych yn ystyried eu rhoi ar waith i leihau’r rhestrau aros ar gyfer y cyflyrau difrifol iawn hyn?

Well, this is part of what we expect health boards to plan and deliver to understand what they’re currently doing and where it’s not actually delivering an acceptable level of care, and, where waiting times are important, as I accept they certainly are on a range of conditions, how they plan to deliver and improve those, whether that’s by commissioning services from other health boards and other areas or actually thinking about how they do them. Actually, in cardiology, the successful role of community cardiology—actually piloted in the Abertawe Bro Morgannwg health board area—has been shown to improve waiting times for people in secondary care cardiology, because people are getting a different service that is actually appropriate for them in a primary care setting, and that means people that really do need to see a consultant in a secondary care setting are more likely to be seen more quickly. So, there are ongoing initiatives, but I’ll happily write to you with more detail on what’s happening in the Aneurin Bevan health board area.

Wel, mae hyn yn rhan o’r hyn y disgwyliwn i fyrddau iechyd ei gynllunio a’i ddarparu i ddeall beth y maent yn ei wneud ar hyn o bryd a lle nad yw’n darparu lefel dderbyniol o ofal, a lle mae amseroedd aros yn bwysig, fel rwy’n derbyn eu bod mewn perthynas ag ystod o gyflyrau, sut y maent yn bwriadu cyflawni a gwella’r rheini, boed drwy gomisiynu gwasanaethau gan fyrddau iechyd ac ardaloedd eraill, neu feddwl sut y maent yn eu cyflawni mewn gwirionedd. A dweud y gwir, mewn perthynas â chardioleg, dangoswyd y gall rôl lwyddiannus cardioleg gymunedol—a dreialwyd yn ardal bwrdd iechyd Abertawe Bro Morgannwg—wella amseroedd aros ar gyfer pobl mewn cardioleg gofal eilaidd, gan fod pobl yn cael gwasanaeth gwahanol sy’n addas iddynt hwy mewn lleoliad gofal sylfaenol, a golyga hynny fod pobl sydd wir angen gweld meddyg ymgynghorol mewn lleoliad gofal eilaidd yn fwy tebygol o gael eu gweld yn gynt. Felly, mae mentrau ar waith yn barhaus, ond rwy’n fwy na pharod i ysgrifennu atoch gyda rhagor o fanylion ynglŷn â’r hyn sy’n digwydd yn ardal bwrdd iechyd Aneurin Bevan.

What impact does the Cabinet Secretary expect the specialist and critical care centre to have on waiting times over the medium term and can he confirm when building of this will start and when he expects it to actually open for patients?

Pa effaith y mae Ysgrifennydd y Cabinet yn disgwyl y bydd y ganolfan gofal arbenigol a chritigol yn ei chael ar amseroedd aros yn y tymor canolig, ac a all gadarnhau pryd y bydd y gwaith o adeiladu’r ganolfan yn dechrau a phryd y mae’n disgwyl y bydd yn agor i gleifion?

I look forward to attending the turf-cutting for the currently referred to specialist and critical care centre during the summer, so building work is starting. I’ve already indicated in one of my previous statements that I expect it to be open, I think, in 2021. In terms of its impact on waiting times, I’m rather more interested in its impact on the whole system and what it means in terms of delivering greater quality of care. I think this is part of our challenge. We’re talking about quality of care in the national health service. We often get stuck talking about volume and time, and, actually, that is not always the best metric of improvement and what quality looks like. I certainly expect that the new hospital will be part of a high-performing health board in Wales terms, to continue to deliver and to improve the quality of its care on a range of measures, including elective care and unscheduled care. But, of course, there will still be roles for other hospitals within the wider Gwent area, as well as our long-stated ambition to see more care provided in the primary care setting, in any event.

Edrychaf ymlaen at fynychu’r digwyddiad torri’r dywarchen dros yr haf ar gyfer yr hyn a elwir ar hyn o bryd yn ganolfan gofal arbenigol a chritigol, felly mae’r gwaith adeiladu yn dechrau. Rwyf eisoes wedi nodi yn un o fy natganiadau blaenorol fy mod yn disgwyl iddi agor, rwy’n credu, yn 2021. O ran ei heffaith ar amseroedd aros, mae mwy o ddiddordeb gennyf yn ei heffaith ar y system gyfan a’r hyn a olyga o ran darparu gofal o ansawdd gwell. Credaf fod hyn yn rhan o’n her. Rydym yn sôn am ansawdd y gofal yn y gwasanaeth iechyd gwladol. Rydym yn aml yn siarad yn ofer am niferoedd ac amser, ac mewn gwirionedd, nid dyna’r mesur gorau bob amser o welliant a pha ffurf sydd ar ansawdd. Yn sicr, rwy’n disgwyl i’r ysbyty newydd fod yn rhan o fwrdd iechyd sy’n perfformio’n dda yng nghyd-destun Cymru, er mwyn parhau i gyflawni a gwella ansawdd eu gofal mewn perthynas ag ystod o fesurau, gan gynnwys gofal dewisol a gofal heb ei drefnu. Ond wrth gwrs, bydd rolau o hyd i ysbytai eraill yn ardal ehangach Gwent, yn ogystal â’n huchelgais hirdymor i weld mwy o ofal yn cael ei ddarparu yn y lleoliad gofal sylfaenol beth bynnag.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau i’r Ysgrifennydd Cabinet. Llefarydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.

Questions now from the party spokespeople to the Cabinet Secretary. Plaid Cymru spokesperson, Rhun ap Iorwerth.

Diolch, Llywydd. Mae sawl achos wedi cael eu tynnu i’m sylw i o feddygon a hyfforddwyd yng Nghymru ac sydd eisiau gweithio yng Nghymru, ond, oherwydd eu bod nhw wedi gweithio dramor, neu wedi derbyn hyfforddiant pellach dramor, sy’n ei chael hi’n anodd iawn i gofrestru i weithio eto yng Nghymru. Yn un achos—mi wnes i ysgrifennu at eich rhagflaenydd ynglŷn a hi—mi wnaeth hi orfod mynd yn ôl i Seland Newydd ar ôl symud yn ôl i Gymru oherwydd y trafferthion yn cofrestru yn barhaol, a hynny’n golled mawr i’r NHS.

Mae’r unigolyn diweddaraf i gysylltu yn sôn am gannoedd o dudalennau i’w llenwi ac angen mewnbwn gan gyn-gyflogwyr, ond efo gwaith gweinyddol mor drwm ar hynny, mae rhai yn Awstralia, yn sicr, yn gwrthod cymryd rhan. Mae yna sôn am angen am ffurflen eirda gymhleth gan chwech o gyn-gyflogwyr. Rwy’n clywed am ddryswch ynglŷn â’r wybodaeth sydd ei hangen i gofrestru. Mae yna ofynion o ran ailhyfforddi, cyfnod pellach o oruchwylio, ac yn y blaen. Ac mae Cymru yn cael ei gweld fel gwlad sydd ddim yn gallu rhoi sicrwydd ynglŷn â lle fyddai rhywun yn cael gweithio.

Beth sy’n cael ei wneud erbyn hyn i hwyluso’r broses o ailgofrestru meddygon yng Nghymru, er mwyn i ni allu denu meddygon Cymreig yn ôl, neu feddygon eraill o dramor, o ran hynny?

Thank you, Llywydd. There have been a number of cases drawn to my attention of doctors trained in Wales who want to work in Wales, but, because they’ve worked abroad, or have been further trained abroad, they find it very difficult to register to work again in Wales. In one case—and I wrote to your predecessor about this case—she had to return to New Zealand having returned to Wales because of difficulties registering permanently, and that was a huge loss to the NHS.

The latest individual to contact me talks of hundreds of pages to be filled in, with input required from former employers. And, with the administrative burden so heavy, some in Australia refuse to take part in that process. There is talk of a need for a complex reference document from six previous employers. I’ve heard about confusion about the information required. There is a requirement in terms of further training, and Wales is seen as nation that can’t give an assurance as to where one might be allowed to work.

So, what is now being done to facilitate the process of reregistering doctors in Wales, so that we can attract Welsh doctors back, or other doctors from abroad, for that matter?

I think it’s an important point in terms of our ability to recruit and retain doctors from around the world, including those who may have been trained in Wales or the wider UK and want to come to live, train and work in Wales for the future. There’s a balance here about the assurance we should properly want in terms of a doctor’s professional competence and their previous record where they are currently or most recently have been working. And, actually, it’s about making it as easy as possible for highly trained and welcome individuals to come and provide a service that we do need in this country.

That’s why, as part of the ‘Train. Work. Live.’ campaign, this was actually part of the feature, in trying to make this easier. That’s why we have a single point of contact created to try and make it an easier process for that person, or that group of people—often, doctors come with partners. So, it’s to understand what we do to make it easier for them to come here and to work, as well as to live here as well.

So, that’s part of the work that we’re doing. I’m always interested in specific examples where that doesn’t appear to have been the case. So, I’d be very happy to look at the detail of the issue that you raise, to understand how that matches up to what we’re doing now. And if it hasn’t met our own expectations of how we make it easier, we’ll give appropriate assurance of what we can do to actually improve what we currently do. There’s no point pretending that everything is perfect—it rarely is—but I’m always keen to learn from what’s happening at the moment.

Credaf ei fod yn bwynt pwysig o ran ein gallu i recriwtio a chadw meddygon o bob rhan o’r byd, gan gynnwys y rhai a allai fod wedi cael eu hyfforddi yng Nghymru neu’r DU yn ehangach ac sy’n awyddus i ddod i fyw, i hyfforddi ac i weithio yng Nghymru yn y dyfodol. Mae cydbwysedd yma o ran y sicrwydd y dylem fod eisiau ei gael yn briodol o ran cymhwysedd proffesiynol meddyg a’u hanes blaenorol lle maent yn gweithio ar hyn o bryd neu lle buont yn gweithio ddiwethaf. Ac mewn gwirionedd, mae’n ymwneud â sicrhau ei bod mor hawdd â phosibl i groesawu unigolion tra hyfforddedig i ddod i ddarparu gwasanaeth sydd ei angen arnom yn y wlad hon.

Dyna pam, fel rhan o’r ymgyrch ‘Hyfforddi/ Gweithio/ Byw’, fod hyn yn rhan o’r cynnig, i geisio gwneud hyn yn haws. Dyna pam fod gennym un pwynt cyswllt wedi’i greu i geisio sicrhau bod y broses yn haws i’r unigolyn hwnnw, neu’r grŵp hwnnw o bobl—yn aml, daw partneriaid gyda meddygon. Felly, y diben yw deall beth rydym yn ei wneud i sicrhau ei bod yn haws iddynt ddod yma i weithio, yn ogystal ag i fyw yma hefyd.

Felly, mae hynny’n rhan o’r gwaith rydym yn ei wneud. Mae gennyf ddiddordeb bob amser mewn enghreifftiau penodol lle nad yw’n ymddangos bod hynny wedi bod yn wir. Felly, byddwn yn fwy na pharod i edrych ar fanylion y mater a godwch, er mwyn deall sut y mae hynny’n cyd-fynd â’r hyn rydym yn ei wneud ar hyn o bryd. Ac os nad yw’n bodloni ein disgwyliadau ein hunain o ran sut rydym yn ei wneud yn haws, byddwn yn rhoi sicrwydd priodol ynglŷn â’r hyn y gallwn ei wneud mewn gwirionedd i wella’r hyn a wnawn ar hyn o bryd. Nid oes pwynt esgus bod popeth yn berffaith—anaml iawn y mae hynny’n wir—ond rwyf bob amser yn awyddus i ddysgu o’r hyn sy’n digwydd ar hyn o bryd.

Ac yn sicr, mi wnaf i gysylltu efo chi, yn y ffordd y gwnes i gysylltu â’ch rhagflaenydd, a wnaeth hefyd ddweud geiriau mor gynnes ag yr ydych chi wedi eu dweud. Ond, yn anffodus, mae’n amlwg bod yna broblem o’n blaenau ni o hyd.

Mi symudaf at yr her o ddenu meddygon o Loegr. Mae meddygon sydd wedi eu cofrestru yn Lloegr yn methu â gweithio yng Nghymru nes eu bod nhw wedi cael eu cofrestru, fel rydych chi’n ei wybod, ar y rhestr perfformwyr Cymreig. Mae yna restr gyffelyb yn Lloegr. Mae’r BMA yn nodi bod anhawster trosglwyddo gwybodaeth rhwng y ddwy restr, a chymhlethdod cofrestru ar y rhestr Gymreig yn ei gwneud hi’n anodd iawn i ddenu ‘locums’ yma, yn benodol. Ac, yn 2015, mi wnaeth y BMA argymell bod angen i Lywodraeth Cymru a’r Deyrnas Unedig weithio efo’i gilydd i wella’r symudedd gwybodaeth yma rhwng y ddwy restr. Pa gamau y mae’r Gweinidog wedi eu cymryd ers hynny i’w gwneud hi’n haws i gofrestru meddygon o Loegr i weithio yng Nghymru, rhywbeth sy’n hanfodol, wrth gwrs, i gyd-fynd ag unrhyw ymgyrch recriwtio?

And certainly, I will contact you, as I contacted your predecessor, who also gave me some warm words as you have done. But, unfortunately, it’s clear that there is a problem still facing us.

I will move to the challenge of attracting doctors from England. Now, doctors registered in Wales can’t work in Wales until they’ve been registered, as you know, on the Welsh performers list. There’s a similar register in England. The BMA notes that difficulties in transferring information between the two registers, and the complexities of registering on the Welsh list, make it very difficult to attract locums here specifically. And, in 2015, the BMA recommended that the Welsh Government and the UK Government needed to work together to facilitate that sharing of information between the two registers. So, what steps has the Minister taken since then to make it easier to register doctors from England to work in Wales, something which is crucial, of course, to go alongside any recruitment campaign?

Well, the single performers list is an issue of some frustration for people in the national health service in Wales, and in Government too, in that we have done what we could and should do to make it easier for people to register in Wales. The challenge is the willingness of the Department of Health and NHS England to do the same on a reciprocal basis. So, actually, we make it easier for our doctors to practice over the border—it’s really about their ability to do the same with us.

And that’s the honest challenge. There are times when I will stand up, and I’ll say, ‘This isn’t perfect, I know we need to improve’. This absolutely is an area where the challenge is NHS England and the Department of Health doing their bit. When you talk about making it easier for doctors to come here, part of what makes it easier and better for doctors to come here is that there is a real acceptance within the profession about the nature of the conversation that we are having about the sort of relationships we want to have with doctors, whether in primary care or in secondary care. And, actually, it’s the creation of that culture, more so than incentives in many ways, that is attracting doctors to come into Wales, and we want them to stay here. But the performers list is an absolutely an issue, and it’s something that we are still continuing to persuade the Department for Health and NHS England to move on, to help all of us to recruit and retain doctors within the England and Wales systems.

Wel, mae’r rhestr cyflawnwyr unigol yn fater sydd wedi peri cryn rwystredigaeth i bobl yn y gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru, ac yn y Llywodraeth hefyd, gan ein bod wedi gwneud popeth y gallem ei wneud ac y dylem ei wneud i’w gwneud yn haws i bobl gofrestru yng Nghymru. Yr her yw parodrwydd yr Adran Iechyd a GIG Lloegr i wneud yr un peth ar sail gyfatebol. Felly, mewn gwirionedd, rydym yn ei gwneud yn haws i’n meddygon ymarfer dros y ffin—mae’n ymwneud mewn gwirionedd â’u gallu i wneud yr un peth gyda ni.

A dyna’r her onest. Bydd yna adegau pan fyddaf yn sefyll ac yn dweud, ‘Nid yw hyn yn berffaith, gwn fod angen i ni wella’. Mae hwn yn sicr yn faes lle mae’r her yn ymwneud â GIG Lloegr a’r Adran Iechyd yn chwarae eu rhan. Pan fyddwch yn siarad am ei gwneud yn haws i feddygon ddod yma, rhan o’r hyn sy’n ei gwneud yn haws ac yn well i feddygon ddod yma yw bod yna gydnabyddiaeth go iawn yn y proffesiwn o natur y sgwrs rydym yn ei chael ynglŷn â’r math o berthynas rydym am ei chael gyda meddygon, boed hynny mewn gofal sylfaenol neu mewn gofal eilaidd. Ac mewn gwirionedd, creu’r diwylliant hwnnw, yn fwy na chymhellion mewn nifer o ffyrdd, sy’n denu meddygon i Gymru, ac rydym am iddynt aros yma. Ond yn sicr, mae’r rhestr cyflawnwyr yn broblem, ac mae’n rhywbeth rydym yn dal i geisio perswadio’r Adran Iechyd a GIG Lloegr i weithredu yn ei chylch, er mwyn helpu pawb ohonom i recriwtio a chadw meddygon o fewn systemau Cymru a Lloegr.

Rwy’n sicr yn croesawu unrhyw arwyddion—ac mae yna arwyddion positif—o welliant yn nifer y rhai sy’n dewis dod i weithio yng Nghymru, a chynnydd yn y nifer sy’n dewis hyfforddi i fod yn feddygon teulu. Ac mae cynnig cymhelliad ariannol yn gallu chwarae rhan yn hynny o beth. Ond mae datblygu arbenigedd, a chael cefnogaeth i ddatblygu’r arbenigedd yna, hefyd yn rhywbeth sydd yn apelio at feddygon ifanc. Ac o wybod bod ei’n hardaloedd gwledig ni yn wynebu her wirioneddol o ran recriwtio, a ydy’r Gweinidog yn cytuno efo fi bod sgôp gwirioneddol i ddefnyddio ysgol feddygol newydd ym Mangor fel canolfan i ddatblygu arbenigedd, a allai fod yn arbenigedd byd-eang mewn meddygaeth wledig yn benodol, a hynny yn y sector gofal cynradd ac eilaidd hefyd, ac y dylai hynny fel nod fod yn hwb i symud yn gyflym tuag at sefydlu addysg feddygol ym Mangor?

I certainly welcome any signals—and there are positive signals—in terms of an improvement in the number of those choosing to come to work in Wales, and an increase in the number of those choosing to train as GPs, and the financial incentive can play a part in that. But developing expertise and having the support to develop expertise is also something that appeals to junior doctors. And knowing that our rural areas are facing a very real challenge in recruitment, does the Minister agree with me that there is real scope to use a new medical school in Bangor as a centre to develop expertise, which could become global in its significance in rural medicine specifically, in the primary and secondary sectors, and that that as an aim should be a reason to move quickly towards establishing medical education in Bangor?

I thank you for your further follow-up question. I’ve been clear and consistent about the question of a medical school in north Wales. I’m awaiting final advice, and when that advice comes in, I’ll make a decision. I’ll also need to have a conversation with my Cabinet colleague the Cabinet Secretary for Education, because the budget isn’t in one particular area of Government; it’s spread across budget pressures for both of us—whether that is a new medical school, or whether it is expanding the numbers of doctors we want to train and recruit here in Wales. So, there’s honesty and, I think, consistency in the questions that you and other colleagues have asked again, and I don’t have any difficulty with you asking the question.

When I get the advice, I’ll be clear about what the advice is, I’ll be clear about what the Government response is and what we then expect to do. But I do recognise that there is a clear aspiration for more people to undertake their medical training in different parts of Wales. And, of course, rural Wales isn’t just an issue for north Wales. There are other points and questions as well about how we keep people in Wales—whether it’s west Wales or north Wales—who want to train to become a doctor, but also about how we get people to come back into the system. If you’re 18 or 19 and you live on the Isle of Anglesey, you may well want to go to London or Liverpool or somewhere else to do your training. But we need to be better at getting people to come back into our system. So, it’s more than one thing, and I don’t want to try and pretend that a medical school is the only answer or the answer to resolving some of those challenges. We see work on this already, for example, in the curriculum programme that Cardiff University are developing, where they recognise that there’s more they could do about the speciality of rural medicine that will be attractive to some people who want to become doctors now and in the future. There’s lots of different work ongoing, and when there is advice and a response from myself, then I’ll sit down and agree and discuss that with my colleague Kirsty Williams. We’ll need to cover all of those in pointing out what the response is going to be.

Diolch am eich cwestiwn dilynol. Rwyf wedi bod yn glir ac yn gyson mewn perthynas ag ysgol feddygol yng ngogledd Cymru. Rwy’n aros am y cyngor terfynol, a phan gaf y cyngor hwnnw, byddaf yn gwneud penderfyniad. Bydd angen i mi gael sgwrs hefyd gyda fy nghyd-Aelod yn y Cabinet, Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg, gan nad yw’r gyllideb mewn un maes penodol o’r Llywodraeth; mae wedi’i gwasgaru ar draws y wasgfa ar gyllidebau’r ddau ohonom—boed hynny’n ysgol feddygol newydd, neu gynyddu nifer y meddygon rydym am eu hyfforddi a’u recriwtio yma yng Nghymru. Felly, mae gonestrwydd a chysondeb, rwy’n meddwl, yn y cwestiynau rydych chi a chyd-Aelodau eraill wedi eu gofyn unwaith eto, ac nid yw’r ffaith eich bod yn gofyn y cwestiwn yn peri unrhyw anhawster i mi.

Pan fyddaf yn derbyn y cyngor, byddaf yn glir ynglŷn â beth yw’r cyngor hwnnw, byddaf yn glir ynglŷn â beth yw ymateb y Llywodraeth a’r hyn rydym yn bwriadu’i wneud wedyn. Ond rwy’n cydnabod bod yno ddyhead clir i fwy o bobl ymgymryd â’u hyfforddiant meddygol mewn gwahanol rannau o Gymru. Ac wrth gwrs, nid mater i ogledd Cymru yn unig yw’r Gymru wledig. Mae pwyntiau a chwestiynau eraill hefyd ynglŷn â sut rydym yn cadw pobl sy’n awyddus i hyfforddi i fod yn feddygon yng Nghymru—boed yng ngorllewin Cymru neu ogledd Cymru—ond hefyd ynglŷn â sut rydym yn denu pobl yn ôl i mewn i’r system. Os ydych yn 18 neu’n 19 oed ac yn byw ar Ynys Môn, efallai eich bod yn awyddus i fynd i Lundain neu Lerpwl neu rywle arall i gwblhau eich hyfforddiant. Ond mae angen inni fod yn well am gael pobl i ddod yn ôl i mewn i’n system. Felly, mae’n ymwneud â mwy nag un peth, ac nid wyf am geisio esgus mai ysgol feddygol yw’r unig ateb neu’r ateb i ddatrys rhai o’r heriau hynny. Rydym yn gweld gwaith ar hyn yn barod, er enghraifft yn y rhaglen gwricwlwm sy’n cael ei datblygu gan Brifysgol Caerdydd, lle maent yn cydnabod bod mwy y gallent ei wneud ynglŷn ag arbenigedd meddygaeth wledig a fydd yn ddeniadol i rai pobl sydd am fod yn feddygon ar hyn o bryd ac yn y dyfodol. Mae llawer o waith gwahanol yn mynd rhagddo, a phan ddaw’r cyngor ac ymateb gennyf, byddaf yn eistedd ac yn cytuno ac yn trafod hynny gyda fy nghyd-Aelod Kirsty Williams. Bydd angen i ni ystyried hyn oll wrth nodi beth fydd yr ymateb.

Llefarydd y Ceidwadwyr, Angela Burns.

Conservative spokesperson, Angela Burns.

Diolch, Llywydd. Of course, Cabinet Secretary, one of the ways that we can attract more people into medicine is by ensuring that people have the opportunity to have a good work-life balance, and I’m quite sure that you will agree with me about the importance of ensuring good work-life balance for all workers in the NHS—a very stressful job at the best of times. The recent undertaking to attract more GPs into Wales has been successful, and I do praise you for that, and your Government. But we are still struggling to—[Interruption.] Yes, I’d write it down, too. It doesn’t often happen, but I will give praise where it’s due. But we are still struggling to attract physicians. The route from undergraduate to consultant physician can take over 15 years, and with such a time commitment, especially when you’re starting out so young, an individual’s career and their needs change. They might end up meeting the person of their dreams, marrying, children—the whole lot. That is a huge commitment to go straight from 18 to planning your life forward. What plans do you have to ensure that leadership and management pathways are open during these 15 years, and that there are opportunities for sabbaticals or for them to undertake some research, while still keeping on that very valuable training course? I think that would help to improve an offer that we could have here in Wales that might attract more people to us than other parts of the UK.

Diolch, Llywydd. Wrth gwrs, Ysgrifennydd y Cabinet, un o’r ffyrdd y gallwn ddenu mwy o bobl i faes meddygaeth yw drwy sicrhau bod pobl yn cael cyfle i gael cydbwysedd bywyd a gwaith da, ac rwy’n eithaf sicr y byddwch yn cytuno â mi am bwysigrwydd sicrhau cydbwysedd bywyd a gwaith da i holl weithwyr y GIG—swydd anodd iawn ar y gorau. Mae’r ymrwymiad diweddar i ddenu mwy o feddygon teulu i Gymru wedi bod yn llwyddiannus, ac rwy’n rhoi clod i chi am hynny, a’ch Llywodraeth. Ond rydym yn dal i gael trafferth i—[Torri ar draws.] Ie, byddwn i’n gwneud nodyn ohono hefyd. Nid yw’n digwydd yn aml, ond byddaf yn rhoi clod pan fo’n ddyledus. Ond rydym yn dal i gael trafferth i ddenu meddygon. Gall y llwybr o fod yn fyfyriwr israddedig i fod yn feddyg ymgynghorol gymryd dros 15 mlynedd, a chydag ymrwymiad amser o’r fath, yn enwedig pan fyddwch yn dechrau arni mor ifanc, mae gyrfa unigolyn a’u hanghenion yn newid. Efallai y byddant yn cyfarfod â pherson eu breuddwydion, yn priodi, yn cael plant—y cwbl. Mae’n ymrwymiad mawr i fynd ati i gynllunio eich bywyd yn y dyfodol yn 18 oed. Pa gynlluniau sydd gennych i sicrhau bod llwybrau arweinyddiaeth a rheolaeth ar agor yn ystod y 15 mlynedd, a bod cyfleoedd am gyfnodau sabothol neu iddynt wneud gwaith ymchwil tra byddant yn dal i fod ar y cwrs hyfforddi gwerthfawr hwnnw? Rwy’n credu y byddai hynny’n helpu i wella cynnig a allai fod gennym yma yng Nghymru i ddenu mwy o bobl atom nag i rannau eraill o’r DU.

I think that’s a fair point to mention. It’s certainly part of what we discussed in the run-up to the recruitment campaign, and equally, what lots of our junior doctors are very keen to positively sell about Wales. At the BMJ careers fair, where we launched the ‘Train. Work. Live.’ campaign for doctors last autumn, what was really encouraging was not just the people involved in the profession already in Wales at a more senior level involved in promoting the opportunities to work in Wales, but actually junior doctors who attended, who had agreed to come and be part of us having that conversation with peers in that particular event and who came back after their allotted time and spent more time doing it because they believe there’s a really positive offer here in Wales. It is about that mix of understanding—about the balance and the different opportunities. You can be a doctor who wants to work in an urban setting and you can work in the middle of a city like Cardiff, or you can work in Pembrokeshire and Gwynedd with a very different sort of approach. It’s about selling all of those different opportunities. That’s why I’m talking about training, working and living in Wales. It isn’t just about one of those things—it’s a range of different parts.

There’s also got to be the recognition that people’s careers won’t simply be to go into one job and stay in that one job for the whole of their career. People do already move around and that’s more likely to be the case in the future. So, there is a point about having generalists as part of who we need to attract and retain here in Wales, but also to think about the whole career path they have and how we can make it easier to move in different parts of their career, because that is what we need to do successfully in the future. That, of course, is a common challenge right across UK systems. We face many similar challenges and we can always learn what is done successfully or unsuccessfully in other parts of the UK. I am keen that we have an open-minded approach to that conversation in the future.

Rwy’n credu bod hwnnw’n bwynt teg i’w nodi. Mae’n sicr yn rhan o’r hyn a drafodwyd gennym yn y cyfnod a oedd yn arwain at yr ymgyrch recriwtio, ac yn yr un modd, yr hyn y mae llawer o’n meddygon iau yn awyddus iawn i’w werthu’n gadarnhaol am Gymru. Yn ffair yrfaoedd BMJ, lle y lansiwyd yr ymgyrch ‘Hyfforddi/ Gweithio/ Byw’ ar gyfer meddygon yr hydref diwethaf, yr hyn a oedd yn galonogol iawn oedd, nid yn unig y bobl sy’n rhan o’r proffesiwn yng Nghymru eisoes ar lefel uwch sy’n ymwneud â hyrwyddo’r cyfleoedd i weithio yng Nghymru, ond y meddygon iau a fynychodd, a oedd wedi cytuno i ddod ac i fod yn rhan o’n sgwrs gyda chymheiriaid yn y digwyddiad penodol hwnnw ac a ddaeth yn ôl ar ôl eu hamser penodedig a threulio mwy o amser yn ei wneud am eu bod yn credu bod yna gynnig cadarnhaol iawn yma yng Nghymru. Mae’n ymwneud â’r gymysgedd honno o ddealltwriaeth—ynglŷn â’r cydbwysedd a’r gwahanol gyfleoedd. Gallwch fod yn feddyg sydd eisiau gweithio mewn lleoliad trefol a gallwch weithio yng nghanol dinas fel Caerdydd, neu gallwch weithio yn Sir Benfro a Gwynedd gydag agwedd wahanol iawn. Mae’n ymwneud â gwerthu pob un o’r gwahanol gyfleoedd hynny. Dyna pam rwy’n siarad am hyfforddi, gweithio a byw yng Nghymru. Nid ymwneud ag un o’r pethau hynny’n unig y mae—mae’n amrediad o wahanol elfennau.

Mae angen cydnabod hefyd na fydd gyrfaoedd pobl yn golygu cael un swydd ac aros yn y swydd honno drwy gydol eu gyrfa. Mae pobl eisoes yn symud o gwmpas ac mae hynny’n fwy tebygol o fod yn wir yn y dyfodol. Felly, mae yna bwynt ynglŷn â chael cyffredinolwyr yn rhan o bwy y mae angen i ni eu denu a’u cadw yma yng Nghymru, ond hefyd i feddwl am y llwybr gyrfa cyfan sydd ganddynt a sut y gallwn ei gwneud yn haws i symud mewn gwahanol rannau o’u gyrfa, oherwydd dyna sydd angen i ni ei wneud yn llwyddiannus yn y dyfodol. Mae honno, wrth gwrs, yn her gyffredin ar draws systemau’r DU. Rydym yn wynebu llawer o heriau tebyg a gallwn bob amser ddysgu o’r hyn a wneir yn llwyddiannus neu’n aflwyddiannus mewn rhannau eraill o’r DU. Rwy’n awyddus i ni gael ymagwedd agored i’r sgwrs honno yn y dyfodol.

That’s great news. The doctors have been saying this and the undergraduates have been saying this now for a number of years. So, I really hope that, this time, they are heard and those actions are taken. You mentioned, of course, that doctors like to move around. I understand that it’s very difficult to track doctors who want to take a break or leave their training and decide to, perhaps after their core medical training, go out on locum for a few years. I think that these figures would be useful to establish what path those individuals follow, whether it’s in this country, whether it’s abroad or whether, in fact, they’ve decided to step away from front-line medicine because they can’t get the work-life balance that they need. I’ve tried to investigate how we can track individuals who start training here in Wales. One way of doing this would be for every doctor to retain their national training number throughout their career. I understand that if they step out of training, they do have to surrender that national training number. I wonder if you might take this idea forward with the Welsh Deanery, because what we need is data. We need to know who’s joined us, why they don’t want to stay and where they’ve gone, because that way we can learn even more about what we need to do to ensure that we have the right offer in our NHS.

Mae hynny’n newyddion gwych. Mae’r meddygon wedi bod yn dweud hyn ac mae’r israddedigion wedi bod yn dweud hyn ers nifer o flynyddoedd bellach. Felly, rwy’n gobeithio’n wir, y tro hwn, eu bod yn cael eu clywed a bod y camau hynny’n cael eu cymryd. Soniasoch, wrth gwrs, fod meddygon yn hoffi symud o gwmpas. Deallaf ei bod yn anodd iawn olrhain meddygon sydd eisiau cymryd seibiant neu sydd eisiau gadael eu hyfforddiant ac sy’n penderfynu gwneud gwaith locwm am rai blynyddoedd, efallai, ar ôl eu hyfforddiant meddygol craidd. Credaf y byddai’r ffigurau hyn yn ddefnyddiol i weld pa lwybr y mae’r unigolion hynny’n ei ddilyn, boed yn y wlad hon neu dramor neu os ydynt wedi penderfynu camu’n ôl mewn gwirionedd o feddygaeth rheng flaen am na allant gael y cydbwysedd bywyd a gwaith sydd ei angen arnynt. Rwyf wedi ceisio ymchwilio sut y gallwn olrhain unigolion sy’n dechrau hyfforddi yma yng Nghymru. Un ffordd o wneud hyn fyddai i bob meddyg gadw eu rhif hyfforddi cenedlaethol drwy gydol eu gyrfa. Rwy’n deall bod yn rhaid iddynt ildio’r rhif hyfforddiant cenedlaethol hwnnw os ydynt yn gadael eu hyfforddiant. Tybed a allech gyflwyno’r syniad hwn i Ddeoniaeth Cymru, gan mai’r hyn sydd ei angen arnom yw data. Mae angen i ni wybod pwy sydd wedi ymuno â ni, pam nad ydynt yn dymuno aros a lle maent wedi mynd, oherwydd yn y ffordd honno gallwn ddysgu rhagor eto am yr hyn sydd angen i ni ei wneud i sicrhau bod gennym y cynnig cywir yn ein GIG.

I think that’s an interesting point to make and one that I’ll certainly discuss with officials, not just in the deanery, but, of course, as we move to the creation of Health Education Wales and to understand what that will look like. I think I’ve indicated that I’ll update Members on the progress of that and the creation of a shadow body to lead to its coming into being in the future. These are subjects that we do talk about regularly with both the BMA and other stakeholders as well.

I met them this week, in fact. I met their representative from the junior doctors committee as part of that conversation about what are the current positions and the challenges over the different contracts in England, and the feeling of juniors in England and how that affects people in Wales and what that means for choices that we want to make here, not just about the contract, but on the different offers that we have on working here as well. Because those different working patterns won’t just be about people going in and out of medicine; it will also be that people want a different work-life balance, as you started off by saying—not just women, but actually lots of men will want a different work-life balance. There’s a very different, and I think a very welcome, attitude to what it is to be a parent, and that means that people will want to work different hours and try to manage having other things outside their life. The way that people trained in the past isn’t something we want to reinvent, where people worked crazy hours as part of what they were doing.

That means that we have to think more about the resource that we have in financial terms and how we use the human resource of the doctors that we’re getting through training and then how we do our best to keep them. So, I’m interested in how we could usefully track the choices that they make and the feedback that they give us and that’s part of what we’re able to do with the current campaign as well. I’m happy to make sure that we share more information with Assembly Members as we get that through the campaign as well about the level of real intent that we’re getting back from people who either decided not to come to Wales—because that’s important too—as well as those who do decide to come here as well. But I’ll certainly take up the particular idea of whether the national training number could be something useful as part of that.

Rwy’n credu bod hwnnw’n bwynt diddorol i’w wneud ac mae’n un y byddaf yn sicr yn ei drafod gyda swyddogion, nid yn unig yn y ddeoniaeth, ond wrth i ni greu Addysg Iechyd Cymru, wrth gwrs, a deall pa ffurf fydd i hwnnw. Rwy’n credu fy mod wedi dweud y byddaf yn rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Aelodau am gynnydd hwnnw a chreu corff cysgodol i arwain at ei roi ar waith yn y dyfodol. Mae’r rhain yn bynciau rydym yn sôn amdanynt yn rheolaidd gyda Chymdeithas Feddygol Prydain a rhanddeiliaid eraill hefyd.

Rwy’n cyfarfod â hwy yr wythnos hon, mewn gwirionedd. Cyfarfûm â’u cynrychiolydd o’r pwyllgor meddygon iau fel rhan o’r sgwrs honno ynglŷn â beth yw’r safbwyntiau presennol a’r heriau sydd ynghlwm wrth y gwahanol gontractau yn Lloegr, a theimladau meddygon iau yn Lloegr a sut y mae hynny’n effeithio ar bobl yng Nghymru a beth y mae hynny’n ei olygu ar gyfer dewisiadau rydym am eu gwneud yma, nid yn unig o safbwynt y contract, ond o ran y gwahanol gynigion sydd gennym ynglŷn â gweithio yma hefyd. Oherwydd ni fydd y gwahanol batrymau gwaith hynny’n ymwneud yn unig â phobl yn mynd i mewn ac allan o feddygaeth; bydd hefyd yn ymwneud â’r ffaith fod pobl eisiau cydbwysedd bywyd a gwaith gwahanol, fel roeddech yn ei ddweud wrth agor—nid menywod yn unig, ond bydd llawer o ddynion eisiau cydbwysedd bywyd a gwaith gwahanol mewn gwirionedd. Mae yna agwedd wahanol iawn, ac rwy’n credu ei bod yn un i’w chroesawu’n fawr, tuag at yr hyn y mae’n ei olygu i fod yn rhiant, ac mae hynny’n golygu y bydd pobl eisiau gweithio oriau gwahanol a cheisio cael pethau eraill y tu allan i’w bywydau gwaith. Nid yw’r ffordd roedd pobl yn hyfforddi yn y gorffennol yn rhywbeth rydym am ei ail-greu lle roedd pobl yn gweithio oriau gwallgof yn rhan o’r hyn a wnaent.

Mae hynny’n golygu bod yn rhaid i ni feddwl mwy am yr adnoddau ariannol sydd gennym a sut rydym yn defnyddio adnoddau dynol y meddygon rydym yn eu cael drwy hyfforddiant ac yna sut rydym yn gwneud ein gorau i’w cadw. Felly, mae gennyf ddiddordeb i weld sut y gallem olrhain y dewisiadau a wnânt a’r adborth y maent yn ei roi i ni yn ddefnyddiol ac mae hynny’n rhan o’r hyn y gallwn ei wneud gyda’r ymgyrch bresennol yn ogystal. Rwy’n hapus i wneud yn siŵr ein bod yn rhannu mwy o wybodaeth gydag Aelodau’r Cynulliad wrth i ni gyflwyno hynny i’r ymgyrch hefyd ynglŷn â lefel y bwriad gwirioneddol rydym yn ei gael yn ôl gan y bobl a benderfynodd naill ai i beidio â dod i Gymru—oherwydd mae hynny’n bwysig hefyd—yn ogystal â’r rhai sy’n penderfynu dod yma hefyd. Ond byddaf yn sicr yn mynd ar drywydd y syniad penodol ynglŷn ag a allai’r rhif hyfforddi cenedlaethol fod yn rhywbeth defnyddiol yn rhan o hynny.

I know that you are going to be starting the nurse recruitment drive as well. I think the thing is that we can’t do these in a linear order—we have to do them all in tandem because we have enormous gaps throughout the NHS. Recent statistics are very clear that we are only filling 49 per cent of placements for core medical training. We are running out of doctors in our NHS and they are going off on to locum or just leaving, or we simply don’t have them. So, that means we’ve got a 51 per cent vacancy rate. I’d like you to consider addressing how we might be able to make up for that shortfall. Because, of course, on round 2, when we might fill up a few of those, first, we won’t get all of the 51 per cent, because we would have got them the first time around, and, of course, secondly, we’re getting people for whom Wales is not their first choice, which means they may be less likely to stay here in the long run.

We’re frankly getting people who may not have made the grade the first time around. So, we’re having people who are not the top of their cohort and we want to grab all the excellent ones first if we possibly can. So, I wondered, Cabinet Secretary, if you can tell us what discussions you’re having with organisations such as the hospital trust and the Royal College of Physicians, in order to increase the number of physicians that we can recruit to the Welsh NHS on that first and very important attempt—51 per cent is a big, big shortfall.

Rwy’n gwybod y byddwch yn dechrau’r ymgyrch recriwtio nyrsys hefyd. Rwy’n credu mai’r peth yw na allwn wneud hyn mewn trefn linol—mae’n rhaid i ni eu gwneud i gyd ar yr un pryd gan fod gennym fylchau enfawr yn y GIG drwyddo draw. Mae ystadegau diweddar yn glir iawn nad ydym ond yn llenwi 49 y cant o’r lleoliadau ar gyfer hyfforddiant meddygol craidd. Rydym yn mynd yn brin o feddygon yn ein GIG ac maent yn mynd i wneud gwaith locwm neu’n gadael, neu’n syml heb fod gennym. Felly, mae hynny’n golygu bod gennym gyfradd swyddi gwag o 51 y cant. Hoffwn i chi ystyried mynd i’r afael â sut y gallem wneud iawn am y diffyg hwnnw. Oherwydd, wrth gwrs, yn rownd 2, pan fyddwn efallai’n llenwi rhai o’r rheini, yn gyntaf, ni chawn y 51 y cant i gyd, gan y byddem wedi’u cael y tro cyntaf, ac wrth gwrs, yn ail, rydym yn cael pobl nad yw Cymru yn ddewis cyntaf iddynt, sy’n golygu y gallant fod yn llai tebygol o aros yma yn y tymor hir.

A dweud y gwir, rydym yn cael pobl nad ydynt, o bosibl, wedi perfformio’n ddigon da y tro cyntaf. Felly, rydym yn cael pobl nad ydynt ar frig eu cohort, ac rydym yn awyddus i gael gafael ar y rhai rhagorol i gyd yn gyntaf os gallwn. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, roeddwn yn meddwl tybed a allwch ddweud wrthym pa drafodaethau rydych yn eu cael gyda sefydliadau fel yr ymddiriedolaeth ysbytai a Choleg Brenhinol y Meddygon, er mwyn cynyddu nifer y meddygon y gallwn eu recriwtio i GIG Cymru ar yr ymgais cyntaf a phwysig hwnnw—mae 51 y cant yn ddiffyg mawr iawn.

I recognise that core medical training is a real concern. Just because it’s a real concern in other parts of the UK doesn’t mean that we don’t have a problem here, because we do, and it’s a very real challenge for us to take on board. And, actually, it’s part of the conversations that we have had. I had a very constructive conversation with the Royal College of Physicians, as well as other partners and stakeholders. Part of the honest and mature conversation that we have to have is that, given that we all know that this is a big problem, how would we look at what we can positively do, given that we know that those shortages exist in other parts of the UK too?

Some of that is, if you like, the competition between different parts of the UK to try and recruit and retain the same people. Part of the Royal College of Physicians’ concern has been the way in which the health service is often talked about makes it a less attractive career for other people who might otherwise have wanted to go into a career in medicine. There are different things that we need to look at and do.

So, I won’t pretend to you that there is a single answer that I have hidden somewhere in my pocket to reveal and to resolve the whole of the problem—that would not be a smart way to go about this. I couldn’t pretend to you that everything will be fine within six months’ time, but what I can say is that I think we have the right partners having the conversations with us, with officials here in the Government, with health boards, and, as I said earlier, leading into the creation of Health Education Wales to have a more joined-up and intelligent conversation about who we want and how we get them. And it’s the how we get them, I think, which is the more challenging part, rather than trying to understand, in workforce terms, who would ideally like to be working in the service.

Rwy’n cydnabod bod hyfforddiant meddygol craidd yn bryder gwirioneddol. Nid yw’r ffaith ei fod yn bryder gwirioneddol mewn rhannau eraill o’r DU yn golygu nad oes gennym broblem yma, oherwydd mae gennym broblem, ac mae’n her wirioneddol i ni ei hystyried. Ac mewn gwirionedd, mae’n rhan o’r sgyrsiau a gawsom. Cefais sgwrs adeiladol iawn gyda Choleg Brenhinol y Meddygon, yn ogystal â phartneriaid a rhanddeiliaid eraill. Rhan o’r sgwrs onest ac aeddfed sy’n rhaid i ni ei chael, o ystyried ein bod i gyd yn gwybod bod hon yn broblem fawr, yw sut y byddem yn edrych ar yr hyn y gallwn ei wneud yn gadarnhaol, o ystyried ein bod yn gwybod bod y prinder hwnnw’n bodoli mewn rhannau eraill o’r DU hefyd?

Mae rhywfaint o hynny, os hoffech, yn ymwneud â’r gystadleuaeth rhwng gwahanol rannau o’r DU i geisio recriwtio a chadw’r un bobl. Un o bryderon Coleg Brenhinol y Meddygon yw bod y modd y siaredir am y gwasanaeth iechyd yn aml yn ei gwneud yn yrfa lai deniadol i bobl eraill a allai fod wedi bod eisiau dilyn gyrfa mewn meddygaeth fel arall. Mae yna wahanol bethau y mae angen i ni edrych arnynt a’u gwneud.

Felly, nid wyf am esgus bod gennyf un ateb rwyf wedi’i guddio yn rhywle yn fy mhoced i’w ddatgelu ac i ddatrys y broblem gyfan—ni fyddai honno’n ffordd glyfar iawn o fynd i’r afael â hyn. Ni fyddwn yn gallu esgus y bydd popeth yn iawn o fewn chwe mis, ond fe allaf ddweud fy mod yn credu bod gennym y partneriaid cywir yn cael y sgyrsiau gyda ni, gyda swyddogion yma yn y Llywodraeth, gyda byrddau iechyd, ac fel y dywedais yn gynharach, yn arwain at greu Addysg Iechyd Cymru i gael sgwrs fwy cydgysylltiedig a deallus ynglŷn â phwy rydym eu heisiau a sut i’w cael. Ac rwy’n credu mai’r ffordd rydym yn eu cael yw’r rhan fwyaf heriol, yn hytrach na cheisio deall, o ran y gweithlu, pwy fyddai’n hoffi gweithio yn y gwasanaeth yn ddelfrydol.

Llefarydd UKIP, Caroline Jones.

UKIP spokesperson, Caroline Jones.

Diolch, Llywydd. Cabinet Secretary, we all know that early detection of cancer is vital to patient survival, which is why screening programmes are so important. If bowel cancer is diagnosed at the earlier stage, more than nine in 10 people will be successfully treated. Screening should reduce the number of people who die from the disease, which kills around 1,000 people in Wales each year. Many people find the current test too complicated, which is why I congratulate you for introducing the simpler and more accurate faecal immunochemical test—or FIT. Cabinet Secretary, can you please provide an update on how the roll-out of the new test is progressing?

Diolch, Llywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, rydym i gyd yn gwybod bod canfod canser yn gynnar yn hanfodol i oroesiad claf, a dyna pam fod y rhaglenni sgrinio mor bwysig. Os ceir diagnosis o ganser y coluddyn ar gam cynharach, bydd mwy na naw o bob 10 o bobl yn cael eu trin yn llwyddiannus. Dylai sgrinio leihau nifer y bobl sy’n marw o’r clefyd, sy’n lladd tua 1,000 o bobl yng Nghymru bob blwyddyn. Mae llawer o bobl yn teimlo bod y prawf presennol yn rhy gymhleth, a dyna pam rwy’n eich llongyfarch am gyflwyno prawf imiwnogemegol ysgarthol sy’n symlach ac yn fwy cywir. Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch roi’r wybodaeth ddiweddaraf i ni ynglŷn â sut y mae’r broses o gyflwyno’r prawf newydd yn dod yn ei blaen os gwelwch yn dda?

Thank you for the questions. There are, I think, two broad points I’d make. The first is that I think it’s too early to talk about the roll-out, but we expect to provide information through this year on the roll-out of the new simpler and easier-to-administer test. It’s been part of the challenge in the past about bowel cancer rates, because, broadly, it was a difficult and unpleasant test to administer by the individual. So, lots of people were just put off and didn’t comply, and the fact that, actually, detecting earlier a potentially fatal condition didn’t matter to people enough. So, we knew that there was something about improving testing rates, and the new test should help us to do that. My colleague, the Minister, will take a lead on providing that information with her responsibility for the screening programme.

The second point that I’d make is that, when we talk about earlier testing, there is always a challenge and a demand to have more testing and more screening and surveillance programmes, and this is really difficult, because, as with other parts of the UK, we follow the expert advice that we have about where is the appropriate point and the appropriate group of people to test to actually save the greatest number of lives. Because, potential harm is done in the testing programmes as well, and we’re making choices about our use of resources. Now, that is always difficult, because, as people in this Chamber will know, with the recent passing away of Sam Gould at a young age, that’s someone who was younger than our standard bowel cancer testing programme. That’s because we’re acting on the advice we’re given about how to get the best return for the public and the health service and how we save the greatest number of lives.

So, whilst I understand that Members will often want to come and say, ‘Expand the screening programme; test more people’, it often isn’t as simple as that, and I’d ask people to think and to try and engage with us on the level of where the evidence takes us and why it’s there, and whether we actually want to run this sort of campaigning, the sort of work that the campaign around the testing programme led by evidence, or led by who’s going to have the loudest voice about what they’re trying to change. This isn’t an easy choice for anyone to make, and I think that anyone in my position now or in Rebecca Evans’s position would still have to be led by the evidence about what is the right thing to do for the service and the public.

Diolch am y cwestiynau. Rwy’n credu bod dau bwynt cyffredinol y byddwn yn eu gwneud. Y cyntaf yw fy mod yn credu ei bod yn rhy gynnar i siarad am y broses o gyflwyno, ond rydym yn disgwyl gallu darparu gwybodaeth drwy gydol eleni ynglŷn â chyflwyno’r prawf newydd sy’n symlach ac yn haws i’w wneud. Mae wedi bod yn rhan o’r her yn y gorffennol o ran cyfraddau canser y coluddyn, oherwydd yn gyffredinol, roedd yn brawf anodd ac annymunol i’r unigolyn ei wneud. Felly, cafwyd llawer o bobl yn ymatal ac yn gwrthod cydymffurfio, a’r ffaith mewn gwirionedd nad oedd pobl yn malio digon ynglŷn â chanfod cyflwr a allai fod yn angheuol yn gynt. Felly, roeddem yn gwybod bod yna rywbeth ynglŷn â gwella cyfraddau profi, a dylai’r prawf newydd ein helpu i wneud hynny. Bydd fy nghyd-Aelod, y Gweinidog, yn arwain y gwaith o ddarparu’r wybodaeth honno gyda’i chyfrifoldeb dros y rhaglen sgrinio.

Yr ail bwynt y byddwn yn ei wneud, pan fyddwn yn sôn am gynnal profion yn gynt, yw bod yna bob amser her a galw am gynnal mwy o brofion a mwy o raglenni sgrinio a goruchwylio, ac mae hyn yn anodd iawn, oherwydd, fel rhannau eraill o’r DU, rydym yn dilyn y cyngor arbenigol sydd gennym ynglŷn â’r man priodol a’r grŵp priodol o bobl i’w profi er mwyn arbed y nifer fwyaf o fywydau. Oherwydd mae niwed posibl yn cael ei wneud yn y rhaglenni profi yn ogystal, ac rydym yn gwneud penderfyniadau ynglŷn â’n defnydd o adnoddau. Nawr, mae hynny’n anodd bob amser, oherwydd, fel y bydd pobl yn y Siambr hon yn gwybod, gyda marwolaeth Sam Gould yn ddiweddar ag yntau’n ddyn ifanc, dyna rywun a oedd yn iau na’n rhaglen safonol ar gyfer profi canser y coluddyn. Mae hynny oherwydd ein bod yn gweithredu ar y cyngor rydym yn ei gael ynglŷn â sut i gael y canlyniadau gorau ar gyfer y cyhoedd a’r gwasanaeth iechyd a sut rydym yn achub y nifer fwyaf o fywydau.

Felly, er fy mod yn deall y bydd yr Aelodau’n aml eisiau dweud, ‘Ehangwch y rhaglen sgrinio; profwch fwy o bobl’, yn aml, nid yw mor syml â hynny, a byddwn yn gofyn i bobl feddwl a cheisio ymgysylltu â ni ar lefel ble mae’r dystiolaeth yn mynd â ni a pham ei bod yno, ac a ydym eisiau cynnal ymgyrch o’r fath mewn gwirionedd, y math o waith y mae’r ymgyrch sy’n gysylltiedig â’r rhaglen brofi wedi’i arwain gan dystiolaeth, neu wedi’i harwain gan y sawl a fydd â’r llais uchaf ynglŷn â’r hyn y maent yn ceisio ei newid. Nid yw hwn yn ddewis hawdd i neb ei wneud, ac rwy’n credu y byddai unrhyw un yn fy sefyllfa yn awr neu yn sefyllfa Rebecca Evans yn dal i orfod cael eu harwain gan y dystiolaeth ynglŷn â’r peth iawn i’w wneud ar gyfer y gwasanaeth a’r cyhoedd.

Thank you for that answer, Cabinet Secretary. Wales has opted to set a much higher sensitivity threshold for the FIT screening. While it is lower than the level set in England, it is double the level set in Scotland, and eight times higher than the threshold set elsewhere in Europe. Cancer Research UK state that the reason for the much higher threshold is due to the lack of endoscopy capacity here in Wales. Wales routinely sees around 1,000 patients waiting more than eight weeks for a colonoscopy. If we are to maximise the benefits of the FIT test, we must increase endoscopy capacity. Cabinet Secretary, what actions are you taking to increase capacity and will you consider lowering the FIT screening threshold once we have sufficient colonoscopy capacity?

Diolch i chi am yr ateb hwnnw, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae Cymru wedi penderfynu gosod trothwy sensitifrwydd llawer uwch ar gyfer y prawf sgrinio imiwnogemegol ysgarthol. Er ei fod yn is na’r lefel a osodwyd yn Lloegr, mae’n ddwywaith y lefel a osodwyd yn yr Alban, ac wyth gwaith yn uwch na’r trothwy a osodwyd mewn mannau eraill yn Ewrop. Mae Ymchwil Canser y DU yn datgan mai’r rheswm dros y trothwy llawer uwch yw’r diffyg capasiti endosgopi yma yng Nghymru. Yn rheolaidd, mae oddeutu 1,000 o gleifion yn aros mwy nag wyth wythnos am golonosgopi yng Nghymru. Os ydym am fanteisio i’r eithaf ar y prawf imiwnogemegol ysgarthol, mae’n rhaid i ni gynyddu capasiti endosgopi. Ysgrifennydd y Cabinet, pa gamau rydych yn eu cymryd i gynyddu capasiti ac a wnewch chi ystyried gostwng y trothwy sgrinio imiwnogemegol ysgarthol pan fydd gennym ddigon o gapasiti colonosgopi?

I’m happy to deal with both parts of that. I’m certainly not aware that we set the threshold in the test on anything other than the evidence base on what is the right thing to do for patients. If she wants to write to me with specific issues that have been raised by Cancer Research for either myself or the Minister to respond, we’ll happily do so. In terms of endoscopy capacity, we do know that we have a particular challenge in the south-east part of Wales, and we’ve actually made significant progress on reducing waits and improving capacity, but also improving quality at the same time, in west Wales, in mid Wales and in north Wales too. Our challenge is for south-east Wales, where most of these waits exist, in the Cardiff and Vale, Cwm Taf and Aneurin Bevan health board areas. And whilst they’ve made progress over the last year that has really been significant, there is still much more to do over the course of this year, and I expect them to make a real and significant difference again into the backlog they have, so we then have a much more sustainable system where people are seen within their target times.

Rwy’n hapus i ymdrin â dwy ran y cwestiwn hwnnw. Yn sicr nid wyf yn ymwybodol ein bod yn gosod y trothwy yn y prawf ar ddim heblaw’r sylfaen dystiolaeth ynglŷn â’r peth iawn i’w wneud ar gyfer cleifion. Os yw hi eisiau ysgrifennu ataf gyda materion penodol sydd wedi’u codi gan Ymchwil Canser er mwyn i mi neu’r Gweinidog ymateb, byddem yn falch o wneud hynny. O ran capasiti endosgopi, gwyddom ein bod yn wynebu her benodol yn ardal de-ddwyrain Cymru, ac rydym wedi gwneud cynnydd sylweddol mewn gwirionedd yn lleihau amseroedd aros a gwella capasiti, ond gan wella ansawdd ar yr un pryd yn ogystal, yng ngorllewin Cymru, yng nghanolbarth Cymru ac yng ngogledd Cymru hefyd. Ein her yw de-ddwyrain Cymru, lle mae’r rhan fwyaf o’r amseroedd aros hir i’w gweld, yn ardaloedd byrddau iechyd Caerdydd a’r Fro, Cwm Taf ac Aneurin Bevan. Ac er eu bod wedi gwneud cynnydd gwirioneddol sylweddol dros y flwyddyn ddiwethaf, mae llawer mwy i’w wneud dros y flwyddyn hon, ac rwy’n disgwyl iddynt wneud gwahaniaeth gwirioneddol a sylweddol unwaith eto i’r ôl-groniad sydd ganddynt, fel y gallwn gael system lawer mwy cynaliadwy lle mae pobl yn cael eu gweld o fewn eu hamseroedd targed.

Thank you, Cabinet Secretary. Bowel cancer screening is offered to those aged between 60 and 74. Scotland has opted to screen those aged between 50 and 74. Bowel cancer can, however, strike at any age. A few weeks ago, we sadly lost a colleague to bowel cancer, and he was aged only 33. Cabinet Secretary, does your Government have any plans to offer routine FIT screening to those deemed to be at a higher risk of bowel cancer, whatever their age, and to roll out screening to the over-50s as they do in Scotland?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae sgrinio canser y coluddyn yn cael ei gynnig i bobl rhwng 60 a 74 oed. Mae’r Alban wedi penderfynu sgrinio pobl rhwng 50 a 74 oed. Fodd bynnag, mae canser y coluddyn yn gallu taro pobl o bob oed. Ychydig wythnosau yn ôl, yn anffodus, collasom gydweithiwr i ganser y coluddyn, ac yntau ond yn 33 oed. Ysgrifennydd y Cabinet, a oes gan eich Llywodraeth unrhyw gynlluniau i gynnig sgrinio imiwnogemegol ysgarthol rheolaidd i rai yr ystyrir bod eu risg o ddatblygu canser y coluddyn yn uwch, beth bynnag fo’u hoed, ac i gyflwyno sgrinio i bobl dros 50 oed fel y maent yn ei wneud yn yr Alban?

As I think I said in the second part of my first answer, we have to be led by the evidence, and if there is evidence that changing the age limit is the right thing to do, then you can expect the Government to do that. But what I don’t think we can do is to set an arbitrary limit on age that is driven by a campaign that isn’t supported by evidence. And that’s really difficult, because I understand the emotion and the understandable impact for people that are outside the screening programme window but nevertheless acquire conditions including cancer. But I just don’t think that any responsible Government is going to be able to say that it’ll make a choice about running a national screening programme outside and without due regard for the evidence that exists on what to do with what we recognise are finite resources in the health service, and the real harm that is done potentially by screening for those who don’t need it, as well as the real gain to be made by an appropriately resourced and high-quality screening programme undertaken across the country.

Fel y dywedais yn ail ran fy ateb cyntaf, rwy’n credu, mae’n rhaid i ni gael ein harwain gan y dystiolaeth, ac os ceir tystiolaeth sy’n dangos mai newid y terfyn oedran yw’r peth iawn i’w wneud, yna gallwch ddisgwyl y bydd y Llywodraeth yn gwneud hynny. Ond nid wyf yn credu y gallwn osod terfyn mympwyol ar oedran wedi’i yrru gan ymgyrch os nad yw wedi’i gefnogi gan dystiolaeth. Ac mae hynny’n anodd iawn, oherwydd rwy’n deall yr emosiwn a’r effaith ddealladwy ar bobl nad ydynt wedi’u cynnwys yn y rhaglen sgrinio ond sydd, serch hynny, yn dioddef o gyflyrrau gan gynnwys canser. Ond nid wyf yn credu bod unrhyw Lywodraeth gyfrifol yn gallu dweud y bydd yn gwneud dewis ynglŷn â chynnal rhaglen sgrinio genedlaethol y tu allan i’r terfynau a heb ystyriaeth briodol i’r dystiolaeth sy’n bodoli ar beth i’w wneud â’r hyn rydym yn cydnabod eu bod yn adnoddau cyfyngedig yn y gwasanaeth iechyd, a’r niwed go iawn y gellid ei wneud drwy sgrinio rhai nad ydynt ei angen, yn ogystal â’r budd gwirioneddol sydd i’w gael o raglen sgrinio o ansawdd uchel, gydag adnoddau priodol, ar draws y wlad.

Gordewdra Ymysg Plant

Childhood Obesity

4. Beth yw blaenoriaethau Llywodraeth Cymru ar gyfer mynd i’r afael â gordewdra ymysg plant yng Nghymru? OAQ(5)0187(HWS)

4. What are the Welsh Government’s priorities for tackling childhood obesity in Wales? OAQ(5)0187(HWS)

Our priority is to take a preventative approach to tackle childhood obesity. We do this through a range of approaches, including campaigns, programmes and legislation.

Examples include our Active Journeys programme, the Healthy Child Wales programmes and Public Health Wales’s 10 Steps to a Healthy Weight campaign.

Ein blaenoriaeth yw mabwysiadu ymagwedd ataliol i fynd i’r afael â gordewdra ymysg plant. Rydym yn gwneud hyn drwy ddefnyddio amrywiaeth o ddulliau, gan gynnwys ymgyrchoedd, rhaglenni a deddfwriaeth.

Mae enghreifftiau’n cynnwys ein rhaglen Teithiau Llesol, rhaglenni Plentyn Iach Cymru ac ymgyrch 10 Cam i Bwysau Iach Iechyd Cyhoeddus Cymru.

Thank you, Minister. The Cwm Taf health board area has the worst childhood obesity rates in Wales. Over one in four children in my constituency of Cynon Valley is obese, and, as well as posing health challenges, we know that this also impacts on both their social and educational lives. Innovative and inclusive practices like the daily mile can encourage healthy activity, and I know that you and the education Secretary wrote a letter to primary schools in January encouraging take-up of this. What progress has there been on this issue?

Diolch yn fawr, Gweinidog. Ardal bwrdd iechyd Cwm Taf sydd â’r cyfraddau gwaethaf o ordewdra ymysg plant yng Nghymru. Mae mwy nag un o bob pedwar o blant yn fy etholaeth yng Nghwm Cynon yn ordew, ac yn ogystal â pheri heriau iechyd, gwyddom fod hyn yn effeithio hefyd ar eu bywydau cymdeithasol ac addysgol. Gall arferion arloesol a chynhwysol fel y filltir ddyddiol annog gweithgaredd iach, a gwn eich bod chi a’r Ysgrifennydd addysg wedi ysgrifennu llythyr at ysgolion cynradd ym mis Ionawr yn eu hannog i wneud hyn. Pa gynnydd a fu ar y mater hwn?

We have seen a large number of schools expressing a lot of interest in the daily mile scheme and accessing the online bilingual resources that we have. I don’t want to quote a number yet because, when we get to a landmark number, I’d like to make an announcement then, but I will say that there has been great interest in this scheme, and those schools that are doing it are reporting that they’re already seeing a difference in behaviour in class and so on. It’s very popular amongst teachers themselves, and also the children, and amongst parents as well. I’ve been working, as you say, with the education Minister to explore how we can roll out other things within the school environment as well, and one new programme that I’m very excited about, which has been built up over a period of time with pilot projects, has been the school holiday enrichment programme, which will be taking place in schools right across Wales over the course of this summer. That’s a really fantastic opportunity to give children the opportunity to have a healthy meal during the day during the holiday, but also to address things like holiday learning loss, because we know that some pupils return to school after the end of summer holidays and actually have slipped behind in their learning and so on. But the school holiday enrichment programme is really about making the school environment a fun environment to spend time in over the summer, and also to keep up your learning and to have access to a healthy meal and fun activities.

Rydym wedi gweld nifer fawr o ysgolion yn mynegi llawer o ddiddordeb yng nghynllun y filltir ddyddiol ac yn defnyddio’r adnoddau dwyieithog sydd gennym ar-lein. Nid wyf eisiau dyfynnu rhif eto, oherwydd, pan fyddwn yn cyrraedd carreg filltir, hoffwn wneud cyhoeddiad bryd hynny, ond rwyf am ddweud bod cryn ddiddordeb wedi bod yn y cynllun hwn, ac mae’r ysgolion sy’n ei wneud yn dweud eu bod eisoes yn gweld gwahaniaeth mewn patrymau ymddygiad yn y dosbarth ac yn y blaen. Mae’n boblogaidd iawn ymysg yr athrawon eu hunain, a hefyd y plant, ac ymysg rhieni hefyd. Rwyf wedi bod yn gweithio, fel y dywedwch, gyda’r Gweinidog addysg i archwilio sut y gallwn gyflwyno pethau eraill o fewn amgylchedd yr ysgol yn ogystal, ac un rhaglen newydd rwy’n teimlo’n gyffrous iawn yn ei chylch, sydd wedi’i datblygu dros gyfnod o amser gyda phrosiectau peilot, yw’r rhaglen gyfoethogi gwyliau ysgol, a fydd yn digwydd mewn ysgolion ledled Cymru yn ystod yr haf hwn. Mae’n gyfle gwirioneddol wych i roi cyfle i blant gael pryd o fwyd iach yn ystod y dydd yn ystod y gwyliau, ond hefyd i fynd i’r afael â phethau fel colli dysgu dros y gwyliau, oherwydd gwyddom fod rhai disgyblion yn dychwelyd i’r ysgol ar ôl gwyliau’r haf ac maent wedi llithro ar ôl yn eu dysgu ac yn y blaen. Ond mae’r rhaglen gyfoethogi gwyliau ysgol yn ymwneud mewn gwirionedd â gwneud yr amgylchedd ysgol yn amgylchedd llawn hwyl i dreulio amser ynddo dros yr haf, a hefyd i gadw’ch pen uwchlaw’r dŵr o ran eich dysgu ac i gael mynediad at bryd iach o fwyd a gweithgareddau llawn hwyl.

This is really great news. It’s very positive, and the daily mile is a very useful tool. However, let’s be frank, we’ve had endless debates in this Chamber about the risk of obesity, about how it’s becoming the public health challenge of the future, about all of the consequences of being too overweight for people, especially in their later life, and where we’ve got to stop it is with the young children. So, my concern is that, whilst you’re encouraging schools to take up these kinds of options, while you’re encouraging these holiday activities, what I think we need to put into place, and what I was wondering was whether you’ve had many discussions with the Cabinet Secretary for Education along these lines about making it not optional and not boring. We need to have exercise in schools that children have to undertake but that is fun, isn’t judgmental. It can be dancing to One Direction; it doesn’t matter, as they’re still getting fit. I think that it’s really important that you do not give schools the opportunity to opt out of some of this stuff, because it is these kids who, as Vikki’s mentioned, are growing up and will have all of those health problems in the future, and I think we’ve got to be really, really strong on this subject.

Mae hyn yn newyddion gwych iawn. Mae’n gadarnhaol iawn, ac mae’r filltir ddyddiol yn offeryn defnyddiol iawn. Fodd bynnag, gadewch i ni fod yn onest, rydym wedi cael dadleuon diddiwedd yn y Siambr hon ynglŷn â risg gordewdra, ynglŷn â sut y mae’n dod yn her y dyfodol i iechyd y cyhoedd, ynglŷn â’r holl ganlyniadau i bobl o gario gormod o bwysau, yn enwedig yn ddiweddarach mewn bywyd, a lle mae’n rhaid i ni ei atal yw ymhlith y plant ifanc. Felly, tra’ch bod yn annog ysgolion i fanteisio ar y mathau hyn o ddewisiadau, tra rydych yn annog y gweithgareddau gwyliau hyn, rwy’n credu mai’r hyn sydd angen i ni ei roi ar waith, ac roeddwn yn meddwl tybed a ydych wedi cael nifer o drafodaethau gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg ar hyd y llinellau hyn ynglŷn â pheidio â’i wneud yn ddewisol a pheidio â’i wneud yn ddiflas. Mae angen i ni gael ymarfer corff mewn ysgolion sy’n rhaid i blant ei wneud, ond ymarfer corff sy’n hwyl ac nad yw’n barnu. Gall fod yn ddawnsio i One Direction; nid oes ots, gan y byddant yn dal i gadw’n heini. Credaf ei bod yn bwysig iawn nad ydych yn rhoi cyfle i ysgolion ddewis peidio â gwneud rhai o’r pethau hyn, gan mai’r plant hyn, fel y soniodd Vikki, sy’n tyfu i fyny ac yn mynd i gael yr holl broblemau iechyd hynny yn y dyfodol, ac rwy’n credu bod angen i ni fod yn gryf iawn ar y pwnc hwn.

Thank you very much, and this is the subject of ongoing discussions that I am having with the education Minister as well. It’s worth noting that, actually, nearly three quarters of four to five-year-olds are of a healthy weight. However, we want to concentrate our efforts on the remaining quarter who aren’t of a healthy weight. Levels of obesity amongst children has levelled off in recent years, but, again, things needs to be moving in the right direction.

It’s important to note, as well, that we must support children who are already overweight at a young age, and I’m really pleased that Public Health Wales has been working with health boards and has now developed an agreed service specification for level 3 services for childhood obesity. So, this will help us in terms of the efforts we’re making to make a fully integrated obesity service at all tiers of support in Wales. So, I think that this is an exciting, new and important step forward in terms of supporting children who are already overweight. If we take action at an early age, then, certainly, they can look forward to being of a healthy weight as adults.

Diolch yn fawr iawn, ac mae hwn yn destun trafodaethau parhaus rwy’n eu cael gyda’r Gweinidog addysg hefyd. Mae’n werth nodi bod bron i dri chwarter y plant pedair i bum mlwydd oed yn cario pwysau iach mewn gwirionedd. Fodd bynnag, rydym am ganolbwyntio ein hymdrechion ar y chwarter sy’n weddill nad ydynt yn cario pwysau iach. Mae lefelau gordewdra ymysg plant wedi lefelu yn ystod y blynyddoedd diwethaf, ond unwaith eto, mae angen i bethau symud i’r cyfeiriad cywir.

Mae’n bwysig nodi hefyd fod yn rhaid i ni gefnogi plant sydd eisoes yn cario gormod o bwysau ar oedran ifanc, ac rwy’n falch iawn fod Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi bod yn gweithio gyda byrddau iechyd ac erbyn hyn wedi datblygu manyleb gwasanaeth cytunedig am wasanaethau lefel 3 ar gyfer gordewdra ymysg plant. Felly, bydd hyn yn ein helpu yn ein hymdrechion i gynnal gwasanaeth gordewdra wedi’i integreiddio’n llawn ar bob haen o gymorth yng Nghymru. Felly, credaf fod hwn yn gam cyffrous, newydd a phwysig ymlaen i gefnogi plant sydd eisoes yn cario gormod o bwysau. Os ydym yn gweithredu pan fônt yn ifanc, yna’n sicr, gallant edrych ymlaen at gario pwysau iach fel oedolion.

Seilwaith TG GIG Cymru

NHS IT Infrastructure

5. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu cynlluniau Llywodraeth Cymru i wella seilwaith TG GIG Cymru? OAQ(5)0184(HWS)

5. Will the Cabinet Secretary outline the Welsh Government’s plans to improve the Welsh NHS IT infrastructure? OAQ(5)0184(HWS)

Thank you for the question. ‘Informed Health and Care’ is our strategy for implementing new ways of delivering care through exploiting IT to improve outcomes for people in Wales.

Based on ‘once for Wales’ principles, it is underpinned by major national solutions and architecture designed to enable safe and secure use of information.

Diolch am y cwestiwn. ‘Iechyd a Gofal Gwybodus’ yw ein strategaeth ar gyfer gweithredu ffyrdd newydd o ddarparu gofal drwy ddefnyddio TG i wella canlyniadau ar gyfer pobl yng Nghymru.

Yn seiliedig ar egwyddorion ‘unwaith i Gymru’, mae’n seiliedig ar atebion cenedlaethol pwysig a saernïaeth wedi’i chynllunio i alluogi gwybodaeth i gael ei defnyddio mewn ffordd ddiogel a saff.

Thank you for that answer, Cabinet Secretary. Information technology has the potential to transform how we deliver healthcare in the future. From telemedicine to interactive health apps, the benefits to patients are enormous. Unfortunately, our current infrastructure is not able to meet today’s demands. With doctors and nurses forced to use ageing IT, unable to instantly share diagnostics or access patients’ records, it is clear that we need a complete overhaul of our IT infrastructure. Cabinet Secretary, what can your Government do to ensure that we have an efficient and secure IT system that is suitable for today’s demands and future needs?

Diolch i chi am yr ateb hwnnw, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae gan dechnoleg gwybodaeth botensial i drawsnewid y modd y darparwn ofal iechyd yn y dyfodol. O delefeddygaeth i apiau iechyd rhyngweithiol, mae’r manteision i gleifion yn enfawr. Yn anffodus, nid yw ein seilwaith cyfredol yn gallu ateb gofynion heddiw. Gyda meddygon a nyrsys yn cael eu gorfodi i ddefnyddio TG sy’n heneiddio, a methu rhannu diagnosteg neu gael mynediad at gofnodion cleifion ar unwaith, mae’n amlwg ein bod angen ailwampio ein seilwaith TG yn llwyr. Ysgrifennydd y Cabinet, beth y gall eich Llywodraeth ei wneud i sicrhau bod gennym system TG effeithlon a diogel sy’n addas ar gyfer galwadau heddiw ac anghenion yn y dyfodol?

Well, that’s the clear goal of this Government in our ‘Informed Health and Care’ strategy. We’ve got a range of national systems that are now in place to allow a much easier transfer of information across the healthcare world, and Choose Pharmacy is a good example of that. It’s not just the creation of the architecture, but what it allows and enables people to do, both to put services in that make best use of a pharmacy’s expertise, as well as taking pressure off GPs. There is a much greater ability to see a version of the GP record in unscheduled care in a hospital now as well. That’s a recent delivery. So, there’s more that is happening. With each year, you’ll see more and more of this in Wales, and, again, the national systems are a really important strength for us. Rather than having seven or eight different systems trying to talk to each other across health board boundaries, we’re insisting on a genuinely national approach for Wales, and that is delivering real and tangible benefits. So, it’s also part of the roll-out of an information system between health and care as well. I’m trying to think of the particular acronyms—the Welsh community care information service that is being rolled out at present in Bridgend and Powys should develop a safe and secure transfer of information between health and social care professionals.

So, there are steps being taken, but I recognise this is an area where these two big blocks of the public sector have not, up to now, been able to keep pace with the demand and the reality of the changes in people’s lives, the way we live with smartphones and smart technology. The health service is still catching up. There’s a challenge to do that safely and securely, but there’s huge potential and huge gains to be made by people in doing so, but also for healthcare professionals in the way they work with each other and others in the social care field.

Wel, dyna yw nod clir y Llywodraeth hon yn ein strategaeth ‘Iechyd a Gofal Gwybodus’. Mae gennym ystod o systemau cenedlaethol sydd bellach ar waith i ganiatáu i bobl drosglwyddo gwybodaeth yn llawer haws ar draws y byd gofal iechyd, ac mae Dewis Fferyllfa yn enghraifft dda o hynny. Nid â’r gwaith o greu’r saernïaeth yn unig y mae’n ymwneud, ond mae’n caniatáu ac yn galluogi pobl i gynnig gwasanaethau sy’n gwneud y defnydd gorau o arbenigedd fferyllfa, yn ogystal â lleihau’r pwysau ar feddygon teulu. Mae’n llawer haws gweld fersiwn o gofnod y meddyg teulu mewn gofal heb ei drefnu mewn ysbyty erbyn hyn hefyd. Mae hwnnw’n ddatblygiad diweddar. Felly, mae mwy’n digwydd. Gyda phob blwyddyn, byddwch yn gweld mwy a mwy o hyn yng Nghymru, ac unwaith eto, mae’r systemau cenedlaethol yn gryfder pwysig iawn i ni. Yn hytrach na chael saith neu wyth system wahanol yn ceisio siarad â’i gilydd ar draws ffiniau byrddau iechyd, rydym yn mynnu cael dull sy’n wirioneddol genedlaethol i Gymru, ac mae hwnnw’n sicrhau manteision real a phendant. Felly, mae hefyd yn rhan o’r broses o gyflwyno system wybodaeth rhwng iechyd a gofal yn ogystal. Rwy’n ceisio cofio’r acronymau penodol—dylai gwasanaeth gwybodaeth gofal cymunedol Cymru sy’n cael ei gyflwyno ar hyn o bryd ym Mhen-y-bont ar Ogwr a Phowys ddatblygu ffordd o drosglwyddo gwybodaeth yn ddiogel a saff rhwng gweithwyr proffesiynol ym maes iechyd a gofal cymdeithasol.

Felly, mae camau ar y gweill, ond rwy’n cydnabod bod hwn yn faes lle nad yw’r ddau floc mawr hwn o’r sector cyhoeddus wedi gallu dal i fyny hyd yma â’r galw a realiti’r newidiadau ym mywydau pobl, y ffordd rydym yn byw gyda ffonau clyfar a thechnoleg glyfar. Mae’r gwasanaeth iechyd yn parhau i ddal i fyny. Mae yna her i wneud hynny’n ddiogel ac yn saff, ond mae potensial enfawr ac enillion enfawr i bobl o wneud hynny, ond hefyd i weithwyr gofal iechyd proffesiynol yn y ffordd y maent yn gweithio gyda’i gilydd a phobl eraill yn y maes gofal cymdeithasol.

Wales has a largely good record in investing in NHS IT infrastructure. Now, the Welsh Government has outlined aims for a £180 million all-Wales digital services framework. Can I ask the Cabinet Secretary to outline his vision as to how the NHS IT infrastructure will be improved by the scheme, what safeguards he has in place to protect patient confidentiality, especially with regard to breaches in other parts of the UK, and what assessment has been made of the overall savings that the new framework will provide in terms of monetary value for clinicians?

Mae gan Gymru hanes da ar y cyfan o fuddsoddi yn seilwaith TG y GIG. Nawr, mae Llywodraeth Cymru wedi amlinellu amcanion ar gyfer fframwaith gwasanaethau digidol gwerth £180 miliwn ar gyfer Cymru gyfan. A gaf fi ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu ei weledigaeth ynglŷn â sut y bydd y cynllun yn gwella seilwaith TG y GIG, pa fesurau diogelwch sydd ganddo ar waith i ddiogelu cyfrinachedd cleifion, yn enwedig o ystyried achosion o dorri cyfrinachedd mewn rhannau eraill o’r DU, a pha asesiad a wnaed o’r arbedion cyffredinol y bydd y fframwaith newydd yn eu creu o ran gwerth ariannol i glinigwyr?

I’m happy to write you with the detail of the points you’ve raised, rather than trying to reach into the depths of my memory to do so. What I will say is that the broad points you raise about the potential for improvement, about the safety and security of patient information and understanding the trade-off between that and the benefit that can be gained from the sharing of that information are significant features in every single development we undertake, because we actually recognise the risk to patients in not having a more seamless transfer of information between health and care professionals. And actually, most members of the public expect this information to be provided in that way already. The challenge, really, is how the service catches up in actually meeting that expectation and the clear desire from the public to do so.

There’s also something about cultural change as well, and an understanding that patient records are patient records, and not healthcare records that they hold about people. Actually, in the past—there’s something about how we shift that culture so citizens take more control over their own healthcare information and are able to make different choices as a result of it. So, there’s a big cultural challenge, both for members of the public to participate in their healthcare in a different way, but also for healthcare professionals to do so as well. But I’m happy to write to you on the three specific points that you mentioned in your question.

Rwy’n hapus i ysgrifennu atoch gyda manylion y pwyntiau rydych wedi’u codi, yn hytrach na cheisio chwilio dyfnderoedd fy nghof i wneud hynny. Yr hyn a ddywedaf yw bod y pwyntiau cyffredinol a godir gennych ynglŷn â’r potensial i wella, ynglŷn â pha mor ddiogel a saff yw gwybodaeth cleifion a deall y cyfaddawd rhwng hynny a’r budd y gellir ei ennill o rannu’r wybodaeth honno, yn nodweddion arwyddocaol ym mhob datblygiad a gyflawnir gennym, gan ein bod mewn gwirionedd yn cydnabod y risg i gleifion o beidio â sicrhau bod gwybodaeth yn cael ei throsglwyddo’n llyfnach rhwng gweithwyr iechyd a gofal proffesiynol. Ac mewn gwirionedd, mae’r rhan fwyaf o’r cyhoedd yn disgwyl i’r wybodaeth hon gael ei darparu yn y ffordd honno eisoes. Yr her, mewn gwirionedd, yw sut y mae’r gwasanaeth yn dal i fyny ac yn ateb y disgwyliad hwnnw ac awydd clir y cyhoedd i wneud hynny.

Mae yna rywbeth hefyd am newid diwylliannol, a dealltwriaeth mai cofnodion cleifion yw cofnodion cleifion, ac nid cofnodion gofal iechyd y maent yn eu cadw am bobl. A dweud y gwir, yn y gorffennol—mae rhywbeth ynglŷn â sut rydym yn newid y diwylliant hwnnw fel bod dinasyddion yn cymryd mwy o reolaeth dros eu gwybodaeth gofal iechyd eu hunain ac yn gallu gwneud penderfyniadau gwahanol o ganlyniad i hynny. Felly, mae yna her ddiwylliannol fawr, i aelodau o’r cyhoedd gymryd rhan yn eu gofal iechyd mewn ffordd wahanol, ond hefyd i weithwyr gofal iechyd proffesiynol wneud hynny hefyd. Ond rwy’n hapus i ysgrifennu atoch ynglŷn â’r tri phwynt penodol a nodwyd gennych yn eich cwestiwn.

Safonau Bwyd Ysbytai

Hospital Food Standards

6. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am safonau bwyd ysbytai yng Nghymru? OAQ(5)0189(HWS)

6. Will the Cabinet Secretary make a statement on hospital food standards in Wales? OAQ(5)0189(HWS)

Thank you for the question. Directions and guidance are in place in hospitals for patients, staff and visitors in relation to healthy eating. These include mandatory food and fluid nutrition standards for patients, mandatory healthy food and drink vending standards and guidance for food and drink to serve to staff and visitors.

Diolch am y cwestiwn. Mae cyfarwyddiadau a chanllawiau ar waith mewn ysbytai ar gyfer cleifion, staff ac ymwelwyr mewn perthynas â bwyta’n iach. Mae’r rhain yn cynnwys safonau gorfodol ar faeth bwyd a diod i gleifion, safonau gorfodol ar gyfer gwerthu bwyd a diod iach a chanllawiau ar fwyd a diod i’w weini i staff ac ymwelwyr.

Diolch. In October 2016, Hywel Dda university health board threw away more than 7 per cent of the food it was providing. That’s the worst performing board in Wales. The real shame of this, of course, is that Hywel Dda health board is set in an area that is rich in fresh food produce. I wonder, Cabinet Secretary, how much further you think you can go in terms of co-operating with public sector procurement agencies in Wales to ensure that more tasty Welsh local food can be put on the menu in our hospitals? Now, these larger purchases by the NHS in Wales could have a significant impact on the Welsh food industry, and we’re going to be proposing this in the rural development plan that we’ll be publishing next week. To what extent do you think you can co-operate much closer with, in particular, the economic and agricultural and rural Secretaries on this issue?

Diolch. Ym mis Hydref 2016, taflodd bwrdd iechyd prifysgol Hywel Dda fwy na 7 y cant o’r bwyd roedd yn ei ddarparu. Dyna’r bwrdd sy’n perfformio waethaf yng Nghymru. Y cywilydd go iawn, wrth gwrs, yw bod bwrdd iechyd Hywel Dda wedi’i leoli mewn ardal sy’n gyfoethog o ran cynnyrch bwyd ffres. Ysgrifennydd y Cabinet, faint ymhellach y credwch y gallwch fynd o ran cydweithredu gydag asiantaethau caffael y sector cyhoeddus yng Nghymru i sicrhau bod modd rhoi mwy o fwyd lleol Cymreig blasus ar y fwydlen yn ein hysbytai? Nawr, gallai’r archebion mwy o faint hyn gan y GIG yng Nghymru gael effaith sylweddol ar y diwydiant bwyd yng Nghymru, a byddwn yn cynnig hyn yn y cynllun datblygu gwledig y byddwn yn ei gyhoeddi yr wythnos nesaf. I ba raddau rydych chi’n credu y gallwch gydweithredu’n llawer agosach gyda’r Ysgrifenyddion dros yr economi, amaethyddiaeth a materion gwledig ar y mater hwn?

I thank you for the question. On the food waste point, we’ve actually changed our target from getting down to 10 per cent in waste down to getting to below 5 per cent as well, so there is a point about waste within the hospital sector, and about making sure that we have a continuing journey of improvement. On the specific point you mention about how we procure for the national health service, we’re actually undertaking an exercise already with the national procurement service, and they’re working with the whole Welsh public sector. And I’m happy to say that, as part of what we’ve asked for, we’ve actually asked for Welsh protected geographical indication status to be contained within the specification, so we’re actually asking for produce from Wales to be part of what we wish to procure. And it’s also about trying to understand how we make it easier for small and medium suppliers to actually be part of providing that produce as well. There’s a consultation that’s been undertaken, with people in the food business, to understand how we make it easier for them, and at the same time, get good value for the public. Because there are the twin points here: about the economic value from the procurement service, but also not compromising on the nutritional value of what we want to provide in our settings. But I’m happy to say that tenders for the current framework across the public sector are due in this week, and then there’s a scheduled award against that framework in this summer as well. So, you should, I hope, see a greater number of Welsh producers taking advantage of the opportunities available—good value in economic terms to Wales, but also good value in terms of nutritional standards as well.

Diolch i chi am y cwestiwn. Ar y pwynt ynglŷn â gwastraff bwyd, mewn gwirionedd rydym wedi newid ein targed o leihau gwastraff bwyd i 10 y cant i lai na 5 y cant hefyd, felly mae yna bwynt ynglŷn â gwastraff o fewn y sector ysbytai, ac ynglŷn â sicrhau ein bod ar daith barhaus tuag at welliant. Ar y pwynt penodol rydych yn ei nodi ynglŷn â’r ffordd rydym yn caffael ar gyfer y gwasanaeth iechyd gwladol, mewn gwirionedd mae gennym ymarfer ar y gweill eisoes gyda’r gwasanaeth caffael cenedlaethol, ac maent yn gweithio gyda’r sector cyhoeddus yng Nghymru yn ei gyfanrwydd. Ac fel rhan o’r hyn rydym wedi gofyn amdano, rwy’n hapus i ddweud ein bod mewn gwirionedd wedi gofyn iddynt gynnwys statws dynodiad daearyddol gwarchodedig i Gymru yn y fanyleb, felly rydym yn gofyn am gynnwys cynnyrch o Gymru yn rhan o’r hyn rydym am ei gaffael. Ac mae’n ymwneud hefyd â cheisio deall sut i’w gwneud yn haws i gyflenwyr bach a chanolig fod yn rhan o ddarparu’r cynnyrch hwnnw hefyd mewn gwirionedd. Cynhaliwyd ymgynghoriad â phobl yn y busnes bwyd i ddeall sut i’w gwneud yn haws iddynt, a chael gwerth da i’r cyhoedd ar yr un pryd. Oherwydd ceir dau bwynt yma: ynglŷn â’r gwerth economaidd o’r gwasanaeth caffael, ond peidio â chyfaddawdu chwaith ar werth maethol yr hyn rydym am ei ddarparu yn ein lleoliadau. Ond rwy’n hapus i ddweud bod tendrau ar gyfer y fframwaith cyfredol ar draws y sector cyhoeddus i fod i mewn yr wythnos hon, ac yna mae dyfarniad y fframwaith wedi’i drefnu yn ystod yr haf hefyd. Felly, dylech weld mwy o gynhyrchwyr o Gymru yn manteisio ar y cyfleoedd sydd ar gael, gobeithio—gwerth da yn economaidd i Gymru, ond hefyd gwerth da o ran safonau maeth hefyd.

I thank the Member for bringing this really important question to this Chamber again. Cabinet Secretary, with two deaths per day as a result of malnutrition and dehydration in the NHS across Wales and England, the older people’s commissioner has recently highlighted food remaining uneaten on trays, patients struggling to eat, and little or no encouragement on the ward—I can resonate with this experience—and patient diet plans and weight checks not always undertaken. Appropriate nutrition and hydration for the sick is equally as important as medication, treatment and care, and yet, it’s often overlooked. What steps are you taking to make sure that any patient admitted to hospital receives the appropriate nutrition and hydration they require, in order to assist in the overall care and treatment back to good health?

Diolch i’r Aelod am gyflwyno’r cwestiwn hynod bwysig hwn i’r Siambr hon eto. Ysgrifennydd y Cabinet, gyda dwy farwolaeth y dydd o ganlyniad i ddiffyg maeth a diffyg hylif yn y GIG ar draws Cymru a Lloegr, yn ddiweddar, mae’r comisiynydd pobl hŷn wedi tynnu sylw at fwyd yn cael ei adael heb ei fwyta ar hambyrddau, cleifion yn ei chael yn anodd bwyta, a fawr ddim anogaeth, os o gwbl, ar y ward—gallaf adleisio’r profiad hwn—ac nid yw cynlluniau deiet cleifion a gwiriadau pwysau bob amser yn cael eu cyflawni. Mae maeth a hydradu priodol ar gyfer cleifion yr un mor bwysig â meddyginiaeth, triniaeth a gofal, ac eto, caiff ei anwybyddu’n aml. Pa gamau rydych yn eu cymryd i sicrhau bod unrhyw glaf a gaiff ei dderbyn i’r ysbyty yn cael y maeth a’r hydradu priodol y maent eu hangen, er mwyn cynorthwyo’r broses gyffredinol o roi gofal a thriniaeth i adfer iechyd?

I thank you for the question. I don’t know if that’s really about hospital food standards; it’s more about how the hospital food standards lead to dignified and compassionate care. Whilst there is always an issue for improvement—and I accept there are parts of our national health service we do need to improve on, in the way in which food and nutrition is actually provided, to make sure people have food and drink appropriately and aren’t left without—to say that that’s often overlooked, I think, goes beyond what is reasonable and factual. There is always, though, a need to understand, wherever there is a shortfall, where there is a failing in the care that we would all wish to see for ourselves and our own loved ones, let alone our constituents whom we represent, that we understand why that has happened, again reiterating the importance of food and nutrition.

I want to get people ready for and healthy for treatment, but also to make sure that they don’t suffer greater harm if they’re in a hospital setting, for example, and, actually, not having appropriate food and nutrition, and particular fluids, can be a real difference—not just in their recovery from having intervention, but the state in which they then leave hospital to go on to the next setting for their care or recovery at home. So, these are really important issues—again, highlighted last week, during Dietitians Week. We recognised the key importance of our dietitians, right across the health service, in a whole range of different settings, and it absolutely is part of what I think about, the way we think about planning the future for our health and care services, both in primary care, in residential care, and of course in hospital settings as well.

Diolch i chi am y cwestiwn. Nid wyf yn gwybod a yw hynny’n ymwneud â safonau bwyd ysbytai mewn gwirionedd; mae’n ymwneud mwy â sut y mae’r safonau bwyd mewn ysbytai yn arwain at ofal urddasol a thosturiol. Er bod yna bethau i’w gwella bob amser—ac rwy’n derbyn bod rhannau o’n gwasanaeth iechyd gwladol y mae angen i ni eu gwella, yn y ffordd y caiff bwyd a maeth eu darparu, i wneud yn siŵr fod pobl yn cael bwyd a diod yn briodol ac nad ydynt yn mynd hebddynt—mae dweud bod hynny’n cael ei anwybyddu’n aml, rwy’n credu, yn mynd y tu hwnt i’r hyn sy’n rhesymol ac yn ffeithiol. Mae angen deall bob amser, fodd bynnag, lle bynnag y ceir diffyg, lle y ceir methiant yn y gofal y byddai pawb ohonom yn dymuno ei weld yn cael ei ddarparu ar ein cyfer ac ar gyfer ein hanwyliaid, heb sôn am yr etholwyr rydym yn eu cynrychioli, mae angen inni ddeall pam fod hynny wedi digwydd, gan ailadrodd pwysigrwydd bwyd a maeth unwaith eto.

Rwyf eisiau sicrhau bod pobl yn barod ac yn iach i gael triniaeth, ond hefyd rwyf eisiau gwneud yn siŵr nad ydynt yn dioddef mwy o niwed os ydynt mewn ysbyty, er enghraifft, ac mewn gwirionedd, mae methu cael bwyd a maeth priodol, a diodydd penodol, yn gallu gwneud gwahaniaeth gwirioneddol—nid yn unig o ran eu hadferiad ar ôl cael triniaeth, ond o ran y cyflwr y byddant wedyn yn gadael yr ysbyty ac yn symud i’r lleoliad nesaf ar gyfer eu gofal neu eu hadferiad gartref. Felly, mae’r rhain yn faterion pwysig iawn—a amlygwyd, unwaith eto, yr wythnos diwethaf, yn ystod Wythnos y Deietegwyr. Roeddem yn cydnabod pwysigrwydd allweddol ein deietegwyr ar draws y gwasanaeth iechyd mewn ystod eang o leoliadau gwahanol, ac mae’n sicr yn rhan o’r hyn rwy’n meddwl amdano, y ffordd rydym yn meddwl am gynllunio dyfodol ein gwasanaethau iechyd a gofal, mewn gofal sylfaenol, mewn gofal preswyl, ac wrth gwrs mewn ysbytai hefyd.

Diolch i’r Ysgrifennydd Cabinet.

Thank you, Cabinet Secretary.

4. 3. Cwestiynau Amserol
4. 3. Topical Questions

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r cwestiynau amserol, a’r cwestiwn cyntaf—Darren Millar.

The next item on our agenda is the topical questions, and the first question—Darren Millar.

Asesiad PISA 2018

The 2018 PISA Assessment

A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet gadarnhau beth yw targedau’r Llywodraeth ar gyfer asesiad PISA 2018? TAQ(5)0143(EDU)

Will the Cabinet Secretary confirm what the Government’s targets are for the 2018 PISA assessment? TAQ(5)0143(EDU)

Thank you, Darren, for the opportunity to discuss the 2018 Programme for International Student Assessment today, after yesterday’s questions on the 2021 assessment. I’m clear that I expect to see improvement in Wales’s 2018 PISA score, but in particular I want to see progress in the performance above the seventy-fifth percentile.

Diolch i chi, Darren, am y cyfle i drafod Rhaglen Ryngwladol Asesu Myfyrwyr 2018 heddiw, ar ôl y cwestiynau ddoe ar asesiad 2021. Rwy’n glir fy mod yn disgwyl gweld gwelliant yn sgôr PISA Cymru yn 2018, ond yn benodol, rwyf eisiau gweld cynnydd yn y perfformiad uwchben y 75ain canradd.

I’m very grateful for that response. Cabinet Secretary, you know that the PISA results that were published last year showed that Wales has suffered a decade of decline in international league tables, with worse scores for literacy, maths and science in 2015 than there were in 2006. And those poor scores prompted your predecessors to announce all sorts of Welsh Government targets, the most recent of which, of course, were in 2011; we had Leighton Andrews setting a target to be in the top 20 in the international league tables by 2015. That, of course, was highly unlikely and, as a result, was scrapped by his successor, Huw Lewis, who set a new target of achieving scores of 500, at least, in each of the subjects by 2021. Now, at the time of that announcement, you criticised the then Welsh Government’s decision, saying that it was, and I quote,

‘an example of the absolute poverty of ambition’,

and you accused the Government, at that time, of ‘settling for mediocrity’.

Last week, you told the Children, Young People and Education Committee—

Rwy’n ddiolchgar iawn am yr ymateb hwnnw. Ysgrifennydd y Cabinet, fe fyddwch yn gwybod bod y canlyniadau PISA a gyhoeddwyd y llynedd yn dangos bod Cymru wedi dioddef degawd o ddirywiad yn y tablau cynghrair rhyngwladol, gyda sgoriau gwaeth ar gyfer llythrennedd, mathemateg a gwyddoniaeth yn 2015 nag oeddent yn 2006. Ac fe ysgogodd y sgoriau gwael hynny eich rhagflaenwyr i gyhoeddi pob math o darged ar gyfer Llywodraeth Cymru, a’r diweddaraf o’r rhain, wrth gwrs, yn 2011; gwelsom Leighton Andrews yn gosod targed i gyrraedd 20 uchaf y tablau cynghrair rhyngwladol erbyn 2015. Roedd hynny, wrth gwrs, yn annhebygol iawn ac o ganlyniad, cafodd ei olynydd, Huw Lewis, wared ar y targed cyn gosod targed newydd i gyflawni sgoriau o 500, fan lleiaf, ym mhob un o’r pynciau erbyn 2021. Nawr, ar yr adeg y gwnaed y cyhoeddiad hwnnw, fe feirniadoch chi benderfyniad Llywodraeth Cymru ar y pryd, gan ddweud ei fod yn enghraifft, ac rwy’n dyfynnu,

‘o ddiffyg uchelgais llwyr’,

ac fe gyhuddoch y Llywodraeth ar y pryd o ‘[d]derbyn cyffredinedd’.

Yr wythnos diwethaf, fe ddywedoch wrth y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg—

I want the question to be heard, please.

Rwyf eisiau i’r cwestiwn gael ei glywed, os gwelwch yn dda.

Diolch, Llywydd. Last week—[Interruption.] Last week, you told—

Diolch, Llywydd. Yr wythnos diwethaf—[Torri ar draws.] Yr wythnos diwethaf, fe ddywedoch wrth—

I don’t say these things and expect to be ignored. I want the question to be heard.

Nid wyf yn dweud y pethau hyn a disgwyl cael fy anwybyddu. Rwyf eisiau i’r cwestiwn gael ei glywed.

Diolch, Llywydd. Last week, you told the Children, Young People and Education Committee that the 2021 target was, and I quote, ‘not my target’, and you signalled that you were moving away from it. Yesterday we saw the First Minister slapping you down for what you said, restating the commitment to the 2021 target, a particularly unedifying performance from the First Minister, given that today is Stand Up to Bullying Day. Now, that makes the Welsh Government look something of a two-headed beast pulling in different directions, a bit like the pushmi-pullyu of Doctor Dolittle fame. So, can I ask you: you’ve clarified your unambitious target for 2018—? If the 2021 is not your target, can you tell us: what is your target for 2021, in particular; when can we expect to achieve that target; and what is your strategy for actually getting Wales there, because I don’t see one?

Diolch, Llywydd. Yr wythnos diwethaf, fe ddywedoch wrth y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg, wrth drafod targed 2021, ac rwy’n dyfynnu, ‘Nid fy nharged i ydyw’, ac fe ddynodoch eich bod yn symud oddi wrtho. Ddoe, gwelsom y Prif Weinidog yn eich rhoi yn eich lle oherwydd yr hyn a ddywedoch, gan ailddatgan yr ymrwymiad i darged 2021, perfformiad arbennig o warthus ar ran y Prif Weinidog, o ystyried ei bod hi’n Ddiwrnod ‘Stand up to Bullying’ heddiw. Nawr, mae hynny’n gwneud i Lywodraeth Cymru edrych fel rhyw fwystfil â dau ben yn tynnu i gyfeiriadau gwahanol, ychydig fel y ‘pushmi-pullyu’ yn stori enwog Doctor Dolittle. Felly, a gaf fi ofyn i chi: rydych wedi egluro eich targed anuchelgeisiol ar gyfer 2018—? Os nad 2021 yw eich targed, a allwch ddweud wrthym: beth yw eich targed ar gyfer 2021, yn benodol; pryd y gallwn ddisgwyl cyrraedd y targed hwnnw; a beth yw eich strategaeth i sicrhau bod Cymru’n ei gyrraedd, oherwydd nid wyf yn gweld un?

Thank you very much, Darren. I regret your unfortunate phraseology, which I don’t think is called for in this situation, especially when referring it to a male and a female Member of this Assembly. It has unfortunate connotations. However, you are absolutely right: Wales’s current performance in the PISA rankings is not good enough. It wasn’t good enough when I sat over there, and it certainly isn’t good enough now that I sit here, and, perhaps more importantly, have the opportunity to do something about it. Targets are, of course, important, but you can hit the target, Darren, and you can miss the point—action is more so.

I am very clear that I expect to see improvement in the next set of PISA results, but as the Organisation for Economic Co-operation and Development said themselves, PISA should be used as a diagnostic tool, and it isn’t just about one score. Using PISA data, it is clear to me that what we need to be doing more is to support what the OECD has described as the seventy-fifth percentile. I am actively looking and scoping the introduction of a targeted scheme to better support our more able and talented pupils that will link to the successful Seren network. This will complement the work with the maths and science network, which I announced since the last PISA reports, so that we can focus very much on developing the skills of our teachers to support our more able and talented children. As you will be aware, as you take great interest in this, reading is the focus of the next PISA test. In the last PISA test, Wales had 3 per cent in the top two levels, and I would be extremely disappointed if that number did not increase the next time around.

Diolch yn fawr iawn, Darren. Rwy’n gresynu at eich ieithwedd anffodus, ac nid wyf yn credu bod galw amdani yn y sefyllfa hon, yn enwedig wrth gyfeirio at Aelod gwrywaidd ac Aelod benywaidd o’r Cynulliad hwn. Mae iddi gynodiadau anffodus. Fodd bynnag, rydych yn llygad eich lle: nid yw perfformiad Cymru ar hyn o bryd yn y safleoedd PISA yn ddigon da. Nid oedd yn ddigon da pan oeddwn yn eistedd yn y fan honno, ac yn sicr nid yw’n ddigon da yn awr a minnau’n eistedd yn y fan hon, ac yn bwysicach efallai, yn cael cyfle i wneud rhywbeth am y peth. Mae targedau, wrth gwrs, yn bwysig, ond gallwch gyrraedd y targed, Darren, a gallwch fethu’r pwynt—mae gweithredu’n fwy pwysig.

Rwy’n glir iawn fy mod yn disgwyl gweld gwelliant yn y set nesaf o ganlyniadau PISA, ond fel y dywedodd y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd eu hunain, dylid defnyddio PISA fel offeryn diagnostig, ac nid yw’n ymwneud yn unig ag un sgôr. Gan ddefnyddio data PISA, mae’n amlwg i mi mai’r hyn sydd angen i ni wneud mwy ohono yw cefnogi’r hyn y mae’r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd wedi’i ddisgrifio fel y 75ain canradd. Rwyf wrthi’n ystyried ac yn cwmpasu’r gwaith o gyflwyno cynllun wedi’i dargedu i roi cefnogaeth well i’n disgyblion mwy galluog a thalentog a fydd yn cysylltu â’r rhwydwaith Seren llwyddiannus. Bydd hyn yn ategu’r gwaith gyda’r rhwydwaith mathemateg a gwyddoniaeth, a gyhoeddais ers yr adroddiadau PISA diwethaf, fel y gallwn ganolbwyntio’n agos ar ddatblygu sgiliau ein hathrawon i gynorthwyo ein plant mwy galluog a thalentog. Fel y byddwch yn gwybod, gan fod gennych ddiddordeb mawr yn hyn, darllen yw ffocws y prawf PISA nesaf. Yn y prawf PISA diwethaf, 3 y cant oedd gan Gymru yn y ddwy lefel uchaf, a byddwn yn hynod o siomedig pe na bai’r ffigur hwnnw’n cynyddu y tro nesaf.

Mae hi’n berffaith amlwg i mi fod y Llywodraeth mewn cryn bicil ynglŷn â’r mater yma. Mi gadwaf i fy sylwadau’n fyr iawn. Mi oeddwn i’n cyd-fynd â chi, pan oeddech chi’n eistedd ar y meinciau yma, pan wnaethoch chi sôn am ddiffyg uchelgais Gweinidogion Llafur o’ch blaen chi, ond o fod wedi gwrando ar eich atebion chi heddiw, nid ydw i’n clywed a ydych chi hyd yn oed yn dal yn ymrwymedig i’r targedau y dywedodd y Prif Weinidog ddoe yn berffaith glir yr oedd o wedi ymrwymo iddyn nhw. Mi roddaf gyfle unwaith eto i chi ddweud a ydych chi’n cadw at y targed y mae Carwyn Jones yn sicr yn ei barchu o hyd, ynteu a ydych chi’n dal i gadw at y sylwadau a wnaethoch chi o’r meinciau yma fod angen i’r uchelgais fod yn fwy na hynny?

It’s perfectly clear to me that the Government is in some difficulty on this issue. I will keep my comments very brief. I did agree with you, when you sat on these benches, when you did mention a lack of ambition among your predecessor Labour Welsh Ministers, but having listened to your responses today, I haven’t heard whether you are still committed to the targets that the First Minister made clear yesterday that he was committed to. I will give you an opportunity once again to say whether you are sticking to that target that Carwyn Jones is certainly still respecting, or do you stick to the comments that you made from these benches that the ambition needs to be greater than that?

Thank you, Rhun. As you heard yesterday from the First Minister, 500 remains—[Interruption.] If you let me finish, 500 remains the long-term goal of the Welsh Government for the next but one set of PISA results. Therefore, you know, we need to make progress in the next set of PISA results if we’re to hit that next target, and that’s why I, quite rightly, whilst I’m in this position, am focusing on interventions that will make a difference to the next set of PISA results, which will be an important waymark to the next set.

Diolch i chi, Rhun. Fel y clywsoch ddoe gan y Prif Weinidog, 500—[Torri ar draws.] Os gadewch i mi orffen, 500 yw nod hirdymor Llywodraeth Cymru o hyd ar gyfer y set nesaf ond un o ganlyniadau PISA. Felly, wyddoch chi, mae angen i ni wneud cynnydd yn y set nesaf o ganlyniadau PISA os ydym am gyrraedd y targed nesaf, a dyna pam rwyf fi, yn gwbl briodol, tra bwyf yn y swydd hon, yn canolbwyntio ar ymyriadau a fydd yn gwneud gwahaniaeth i’r set nesaf o ganlyniadau PISA, a fydd yn gyfeirbwynt pwysig i’r set nesaf.

Y Cyffur Kadcyla

The Kadcyla Drug

A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am y cytundeb mynediad masnachol rhwng GIG Cymru a Roche, a fydd yn golygu y gall cleifion canser y fron yng Nghymru gael gafael ar y cyffur Kadcyla? TAQ(5)0192(HWS)

Will the Cabinet Secretary make a statement on the commercial access deal struck between NHS Wales and Roche, which will mean that breast cancer patients in Wales can access the Kadcyla drug? TAQ(5)0192(HWS)

Member
Vaughan Gething 15:15:00
The Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport

Thank you for the question. I’m delighted to announce that the commercial access agreement for Kadcyla commenced in Wales today, exactly the same time as in England, and is identical to that negotiated with NHS England. It’s the type of medicine that the £80 million new treatment fund was set up to support.

Diolch am y cwestiwn. Rwy’n falch o gyhoeddi bod y cytundeb mynediad masnachol ar gyfer Kadcyla wedi cychwyn yng Nghymru heddiw, yn union yr un pryd ag yn Lloegr, ac mae’n union yr un peth â’r cytundeb a drafodwyd gyda GIG Lloegr. Dyma’r math o feddyginiaeth y cafodd y gronfa driniaeth newydd £80 miliwn ei sefydlu i’w chefnogi.

Thank you, Cabinet Secretary. Your decision to enable access to Kadcyla is a welcome development, and I would like to pay tribute to all the campaigners throughout the UK who have fought for so long to have access to this life-extending drug. This targeted therapy is vital for those who have certain HER2-positive breast cancers, but it originally came with a very high financial cost, and we all recognise that it is incumbent upon the National Institute for Health and Care Excellence to ensure that taxpayers’ investment in modern drug treatments has a measure of cost-effectiveness. Of course, it’s not just about the money, as those who use this drug and want more time with their loved ones will attest.

My understanding is that one of the reasons that Kadcyla was able to gain NICE approval was because of the revised methodology used to compare its efficacy against different combinations of treatment. Are you able to give an insight into the methodology process used by NICE? Is the principle behind the revised methodology process for green-lighting Kadcyla able to be used in connection with other drugs that are currently not available? Orkambi, for example, comes to mind. I appreciate that you will not be able to disclose the detail of the commercial agreement between the Welsh Government and Roche, however I would be interested to know if it is the same deal as the one NHS England secured. Finally, what lessons are we able to take from this in order to exploit new drug therapies to help our sickest people whilst preserving an appropriate margin window for developers and manufacturers and, at the same time, ensuring that taxpayers’ money is spent wisely?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae eich penderfyniad i alluogi mynediad at Kadcyla yn ddatblygiad i’w groesawu, a hoffwn dalu teyrnged i’r holl ymgyrchwyr ledled y DU sydd wedi ymladd ers cymaint o amser i gael mynediad at y cyffur hwn sy’n ymestyn bywydau. Mae’r therapi hon sydd wedi’i thargedu yn hanfodol ar gyfer rhai sydd â mathau penodol o ganser y fron HER2 positif, ond yn wreiddiol roedd ei chost ariannol yn uchel iawn, ac rydym i gyd yn cydnabod ei bod yn ddyletswydd ar y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal i sicrhau bod mesur o gosteffeithiolrwydd yn perthyn i fuddsoddiad trethdalwyr mewn triniaethau cyffuriau modern. Wrth gwrs, mae’n ymwneud â mwy na’r arian, fel y bydd y rhai sy’n defnyddio’r cyffur hwn ac sydd eisiau mwy o amser gyda’u hanwyliaid yn gallu tystio.

Fy nealltwriaeth i yw mai un o’r rhesymau pam y llwyddodd Kadcyla i gael cymeradwyaeth NICE oedd oherwydd y fethodoleg ddiwygiedig a ddefnyddiwyd i gymharu ei effeithiolrwydd yn erbyn gwahanol gyfuniadau o driniaeth. A allwch roi cipolwg i mi ar broses y fethodoleg a ddefnyddir gan NICE? A oes modd defnyddio’r egwyddor sy’n sail i broses y fethodoleg ddiwygiedig ar gyfer cymeradwyo Kadcyla mewn cysylltiad â chyffuriau eraill nad ydynt ar gael ar hyn o bryd? Mae Orkambi, er enghraifft, yn dod i’r meddwl. Rwy’n sylweddoli na fyddwch yn gallu datgelu manylion y cytundeb masnachol rhwng Llywodraeth Cymru a Roche, ond hoffwn wybod ai’r un fargen â’r un a sicrhaodd GIG Lloegr ydyw. Yn olaf, pa wersi y gallwn eu dysgu o hyn er mwyn manteisio ar therapïau cyffuriau newydd i helpu ein pobl fwyaf sâl gan gadw bwlch priodol yn agored ar gyfer datblygwyr a gweithgynhyrchwyr a sicrhau ar yr un pryd fod arian trethdalwyr yn cael ei wario’n ddoeth?

Thank you for the three distinct points of questioning. On the first of understanding whether there’s been a different approach to the technology assessment undertaken by NICE on both the clinical effectiveness but also the cost-effectiveness in terms of improved life outcomes, I couldn’t honestly tell you about the detail of that, although I’ll happily have a conversation with officials and people in the All Wales Medicines Strategy Group to understand whether there was any difference, but I’m certainly not qualified to give you an answer on whether there was a different approach. I’ll happily have a look at the process and the manner in which that’s been undertaken and come back to you.

On the second point, about whether we have the same deal in Wales, yes, we do. We have the same terms applying in Wales at the same time. That’s been a part of that negotiation. I was actually in the audience at the NHS Confederation conference in England when Simon Stevens announced the deal from the stage, which set a few hares running about whether it was an England-only deal or not. So, I’m really happy to have been able to confirm it’s an England and Wales deal, with no differential in terms of the availability of the treatment here in Wales.

Then, for the future, I think this really does tell us something about not just campaigning, but actually about the grown-up relationship we need to have, both with the public and decision makers, but also with the people in the pharmaceutical industry. Because it’s easy to run a campaign based on the emotions of people potentially having a life-extending or a life-saving drug, but as you rightly recognise, there has to be a balance for the public purse and for all of us together about how much we are collectively prepared to pay for individual treatments and to understand the genuine efficacy of those treatments. We’ve seen in the cancer drugs fund, the independent review, that it recognised that of the £1.27 billion, about £1 billion couldn’t really have been said to have been spent on improving outcomes. That’s a poor way to go about this, and I don’t think it’s a great use of public money. So, we do have to understand that a process that is genuine, that is expert and evidence led provides proper reassurance about the value and the efficacy of treatments, and equally that more grown-up conversation throughout the pharmaceutical industries about what they can expect and what the public purse can and will deliver, and that evidence we require on that efficacy and the cost and value of it.

Diolch am y tri chwestiwn gwahanol. Ar y cwestiwn cyntaf ynglŷn â deall a oes dull gwahanol wedi’i weithredu ar gyfer yr asesiad technoleg a gyflawnwyd gan NICE ar effeithiolrwydd clinigol a hefyd ar gosteffeithiolrwydd mewn perthynas â chanlyniadau bywyd gwell, ni allwn ddweud dim wrthych am y manylion hynny a bod yn onest, er y byddwn yn hapus i gael sgwrs gyda swyddogion a phobl yng Ngrŵp Strategaeth Feddyginiaethau Cymru i ddeall a oedd unrhyw wahaniaeth, ond yn sicr nid wyf yn gymwys i roi ateb i chi ynglŷn ag a oedd yna ddull gwahanol. Rwy’n hapus i gael golwg ar y broses a’r modd y cyflawnwyd hynny a dod yn ôl atoch.

Ar yr ail bwynt, yn gofyn ai’r un cytundeb sydd gennym yng Nghymru, ie, yr un cytundeb ydyw. Mae gennym yr un telerau yng Nghymru, ar yr un pryd. Roedd hynny’n rhan o’r negodi. Mewn gwirionedd, roeddwn yn y gynulleidfa yng nghynhadledd Cydffederasiwn y GIG yn Lloegr pan gyhoeddodd Simon Stevens y cytundeb o’r llwyfan, a llwyddo i godi sawl sgwarnog ynglŷn ag ai cytundeb ar gyfer Lloegr yn unig ydoedd ai peidio. Felly, rwy’n hapus iawn o fod wedi gallu cadarnhau ei fod yn gytundeb ar gyfer Cymru a Lloegr, heb unrhyw wahaniaeth o ran argaeledd y driniaeth yma yng Nghymru.

Yna, ar gyfer y dyfodol, rwy’n credu bod hyn yn sicr yn dweud rhywbeth wrthym nid yn unig am ymgyrchu ond am y berthynas aeddfed y mae angen i ni ei chael mewn gwirionedd gyda’r cyhoedd a’r rhai sy’n gwneud penderfyniadau, ond hefyd gyda phobl yn y diwydiant fferyllol. Oherwydd mae’n hawdd cynnal ymgyrch sy’n seiliedig ar emosiynau pobl a allai gael cyffur sy’n ymestyn eu bywydau neu’n achub eu bywydau, ond fel rydych yn ei gydnabod yn gywir, mae’n rhaid cael cydbwysedd i bwrs y wlad ac i bawb ohonom gyda’n gilydd o ran faint rydym yn barod i’w dalu ar y cyd am driniaethau unigol ac i ddeall effeithiolrwydd gwirioneddol y triniaethau hynny. Rydym wedi gweld yn y gronfa cyffuriau canser, yr adolygiad annibynnol, ei fod yn cydnabod nad oedd yn bosibl dweud go iawn fod tua £1 biliwn, o’r £1.27 biliwn, wedi cael ei wario ar wella canlyniadau. Mae honno’n ffordd wael o wneud hyn, ac nid wyf yn credu ei fod yn ddefnydd da iawn o arian cyhoeddus. Felly, mae’n rhaid i ni ddeall bod proses sy’n ddilys, sy’n arbenigol ac sy’n cael ei harwain gan dystiolaeth yn darparu sicrwydd priodol am werth ac effeithiolrwydd triniaethau, ac yn yr un modd y sgwrs fwy aeddfed honno drwy’r diwydiannau fferyllol ynglŷn â’r hyn y gallant ei ddisgwyl a’r hyn y gall ac y bydd pwrs y wlad yn ei gyflawni, a’r dystiolaeth honno rydym ei hangen ar yr effeithiolrwydd hwnnw ynghyd â’i gost a’i werth.

A gaf innau groesawu y cam yma sydd wedi cael ei gymryd? Mae’r egwyddor wedi ei sefydlu o ran y cyffur yma. Yr ymarferol, wrth gwrs, sydd yn bwysig i ddioddefwyr y canser yma y mae’r cyffur yma wedi ei gynllunio ar ei gyfer. Felly, dau gwestiwn syml: pa bryd rŵan, yn ymarferol, y bydd y cyffur yma ar gael yng Nghymru, a faint o amser a fydd yn rhaid i gleifion aros i gael presgripsiwn i’r cyffur yma?

Ac un cwestiwn pellach ynglŷn â chyffur arall y mae Breast Cancer Now yn codi pryderon ynglŷn ag o. Tra’n croesawu’r cytundeb ar Kadcyla, mi ddyfynnaf gan Delyth Morgan, prif weithredwr Breast Cancer Now:

‘this news comes at a time when there is a real possibility that Perjeta’—

excuse me if I haven’t got the pronunciation right—

‘the first-line treatment for this group of patients, could soon be removed from NHS use, with a decision imminent. Perjeta’s benefits are extraordinary, offering nearly 16 additional months of life to women with incurable breast cancer, and it is imperative that a solution is found to save this drug, at a cost affordable to both the NHS and the taxpayer’.

Felly, tra ein bod ni’n croesawu’r cam ar Kadcyla, a allwch chi ein diweddaru ni ynglŷn â’r cyffur arall hefyd?

May I welcome this step that’s been taken? The principle is established in terms of this drug. It’s the practicalities that are important to the sufferers of this cancer for which this drug has been designed. So, two simple questions: when, practically speaking, will this drug be available in Wales, and how long will patients have to wait to receive a prescription to access this drug?

And one further question on another drug that Breast Cancer Now has raised concerns about. Whilst welcoming the agreement on Kadcyla, I will quote from Delyth Morgan, the chief executive of Breast Cancer Now:

daw’r newyddion hwn ar adeg pan fo posibilrwydd gwirioneddol y gallai’r defnydd o Perjeta—

esgusodwch fi os nad wyf wedi’i ynganu’n gywir—

y driniaeth gyntaf ar gyfer y grŵp hwn o gleifion, ddod i ben cyn bo hir yn y GIG, gyda phenderfyniad ar fin digwydd. Mae manteision Perjeta yn eithriadol, yn cynnig bron i 16 mis ychwanegol o fywyd i fenywod â chanser y fron na ellir ei wella, ac mae’n hanfodol ein bod yn dod o hyd i ffordd o achub y cyffur hwn, ar gost sy’n fforddiadwy i’r GIG a’r trethdalwr.

So, whilst we welcome the decision on Kadcyla, can you give us an update on this other drug?

Yes, and the point about Kadcyla is that, initially, the manufacturer had a cost price that was simply too high for the health service to pay, and that was the advice that health Ministers were given. That’s why the drug wasn’t available. There’s now been a reconsideration, and that’s very welcome. But the challenge is for any medication, whether it’s for Perjeta or any other drug, that there’s a balance between effectiveness in clinical terms and the cost-effectiveness of it as well.

In the individual patient funding request process that we collectively agreed to run through, that came out very clearly as a unanimous point from the panel: about not losing sight of the fact that there is a cost to this. Every penny we spend on one particular treatment is a penny and a pound that we don’t spend on other treatments as well. So, that balance has to be maintained, and I would again encourage manufacturers to get involved at an early point to discuss the effectiveness and the cost-effectiveness of their treatments. What that means is them having genuine access to the service to actually understand more about the development of the treatment as well as more people taking it, because otherwise we’ll continue to have these emotionally driven campaigns about people who think that a drug may offer them a chance to extend life or to save life. But all of our understanding is that, actually, you can’t simply pay any price for any treatment. That’s really difficult, when you look someone in the eye and say, ‘I think that this potential treatment that you want to have is too expensive’, but if we don’t do that, then our service becomes unaffordable. If we’re not prepared to do that, potentially we risk the whole service that does so much good and so much positively as well. So, if we can’t hold the line about having an evidence-led approach to this, then I think we actually risk and undermine the whole service. That’s a difficult point, but I think it’s absolutely the right one and it’s certainly the unanimous view of the IPFR panel in the recent reports to all of us in the last few months.

Gallaf, a’r pwynt ynglŷn â Kadcyla yw bod pris y gwneuthurwr, yn wreiddiol, yn rhy uchel i’r gwasanaeth iechyd ei dalu, a dyna oedd y cyngor a roddwyd i’r Gweinidogion iechyd. Dyna pam nad oedd y cyffur ar gael. Ailystyriwyd hynny bellach, ac mae hynny i’w groesawu’n fawr. Ond yr her mewn perthynas ag unrhyw feddyginiaeth, boed yn Perjeta neu’n unrhyw gyffur arall, yw bod cydbwysedd rhwng ei heffeithiolrwydd clinigol a’i chosteffeithiolrwydd.

Yn y broses o wneud cais am gyllid ar gyfer cleifion unigol y cytunasom ar y cyd i fynd drwyddi, daeth hynny allan yn glir iawn fel pwynt unfrydol gan y panel: ynglŷn â pheidio â cholli golwg ar y ffaith bod yna gost i hyn. Mae pob ceiniog a wariwn ar un driniaeth benodol yn geiniog ac yn bunt nad ydym yn eu gwario ar driniaethau eraill hefyd. Felly, mae’n rhaid cynnal y cydbwysedd hwnnw, a byddwn unwaith eto’n annog gweithgynhyrchwyr i chwarae rhan yn gynnar a thrafod effeithiolrwydd a chosteffeithiolrwydd eu triniaethau. Yr hyn y mae hynny’n ei olygu yw eu bod yn cael mynediad go iawn at y gwasanaeth er mwyn deall mwy am ddatblygiad y driniaeth yn ogystal â mwy o bobl i’w defnyddio, oherwydd fel arall byddwn yn parhau i gael yr ymgyrchoedd emosiynol hyn am bobl sy’n credu y gallai cyffur gynnig gobaith iddynt ymestyn eu bywydau neu achub eu bywydau. Ond rydym i gyd yn deall, mewn gwirionedd, na allwch dalu unrhyw bris am unrhyw driniaeth. Mae hynny’n anodd iawn, pan fyddwch yn edrych i fyw llygaid rhywun a dweud, ‘Rwy’n credu bod y driniaeth rydych eisiau ei chael yn rhy ddrud’, ond os na wnawn hynny, yna mae ein gwasanaeth yn mynd i fod yn anfforddiadwy. Os nad ydym yn barod i wneud hynny, rydym o bosibl yn peryglu’r gwasanaeth cyfan sy’n gwneud cymaint o ddaioni a chymaint o bethau’n gadarnhaol. Felly, os na allwn ddal ein tir ynglŷn â chael ymagwedd a arweinir gan dystiolaeth i hyn, yna rwy’n credu, mewn gwirionedd, ein bod yn peryglu ac yn tanseilio’r gwasanaeth cyfan. Mae’n bwynt anodd, ond rwy’n credu’n gryf mai dyna’r un cywir a dyna’n sicr yw barn unfrydol y panel Ceisiadau Cyllido Cleifion Unigol yn yr adroddiadau diweddar i bob un ohonom yn y misoedd diwethaf.

Thank you to my colleague Angela Burns for bringing forward this important topic. Cabinet Secretary, the deal between NHS Wales and Roche is terrific news for breast cancer sufferers in Wales and a perfect example of what we can achieve when we work in conjunction with the pharmaceutical industry. This deal and the new treatments fund means that women with HER2 positive tumours can gain a few valuable extra months of life and avoid the issue we had Herceptin. These new innovative treatments are targeted at relatively small cohorts, and are much more expensive. What is the Welsh Government doing to ensure we are aware of drugs in the pipeline? And will you work with your colleagues in England, Scotland and Northern Ireland to achieve commercial access deals on other initiative treatments in future?

Diolch i fy nghyd-Aelod Angela Burns am gyflwyno’r pwnc pwysig hwn. Ysgrifennydd y Cabinet, mae’r cytundeb rhwng GIG Cymru a Roche yn newyddion gwych i ddioddefwyr canser y fron yng Nghymru ac yn enghraifft berffaith o’r hyn y gallwn ei gyflawni pan fyddwn yn gweithio ar y cyd â’r diwydiant fferyllol. Mae’r fargen hon a’r gronfa driniaethau newydd yn golygu y gall menywod sydd â thiwmorau HER2 positif fyw am ychydig o fisoedd ychwanegol gwerthfawr ac osgoi’r broblem a oedd gennym gyda Herceptin. Mae’r triniaethau arloesol newydd hyn wedi’u targedu at gohortau cymharol fach, ac yn llawer mwy costus. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau ein bod yn ymwybodol o gyffuriau sydd ar y ffordd? Ac a fyddwch yn gweithio gyda’ch cymheiriaid yn Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon i sicrhau cytundebau mynediad masnachol ar driniaethau menter eraill yn y dyfodol?

Yes, I’m happy to respond. Of course, this particular drug has an average six months of extra life, and it’s about the value and the cost of that. Again, these are really difficult assessments to make, which is why, frankly, politicians are often the worst people to try and make that assessment. However, on the broader point about the understanding of what is in the pipeline, I’ve actually had, in recent months, a very sensible conversation with the Association of the British Pharmaceutical Industry and their Wales rep board member, who happens to work for Roche, which is a matter of coincidence, about the manner in which we have conversations as drugs are being developed, and at what point in time the pharmaceutical industry can have that conversation with governments and with appraisal bodies. Because the sooner you know something’s potentially available, the earlier you are able to plan.

Actually, that sort of grown-up approach is really important for us, because the NHS has to be able to try and budget for new treatments coming on board. It has to be able to try and plan the infrastructure around those as well, which is often more important than the cost of paying the medication costs. It’s then also about the industry understanding that it has an interest in being open at a slightly earlier stage with us about what is coming down the line. Otherwise we’ll end up having these sorts of fights on a basis that isn’t good for them as an industry partner, isn’t good for the health service, but ultimately isn’t good for the individual citizens who are then caught up in a campaign between different parts of the public sector and the industry, who are trying to offer a treatment that they are saying will provide a real benefit for them.

So, I’m optimistic that we are continuing to have that grown-up and necessary conversation about the way in which we work together and to understand our competing interests. I don’t try to say to the pharmaceutical industry that they should not be entitled to make a profit in the way they run their business and what they put into developing new treatments, but it has to come at a price that is affordable for the taxpayer and with real value in terms of improving outcomes for the individual citizen as well.

Ydw, rwy’n hapus i ymateb. Wrth gwrs, mae’r cyffur penodol hwn yn rhoi chwe mis o fywyd ychwanegol ar gyfartaledd, ac mae’n ymwneud â gwerth a chost hynny. Unwaith eto, mae’r rhain yn asesiadau anodd iawn i’w gwneud, a dyna pam, a dweud y gwir, mai gwleidyddion yn aml yw’r bobl waethaf i geisio gwneud yr asesiad hwnnw. Fodd bynnag, ar y pwynt ehangach ynglŷn â deall beth sydd ar y ffordd, mewn gwirionedd cefais drafodaeth synhwyrol iawn dros y misoedd diwethaf gyda Chymdeithas Diwydiant Fferyllol Prydain a’u cynrychiolydd o Gymru ar y bwrdd, sy’n digwydd bod yn gweithio i Roche, sy’n gyd-ddigwyddiad llwyr, am y modd rydym yn cael sgyrsiau wrth i gyffuriau gael eu datblygu, ac ar ba adeg y gall y diwydiant fferyllol gael y sgwrs honno gyda llywodraethau a chyrff gwerthuso. Oherwydd po gyntaf y byddwch yn gwybod y gallai rhywbeth fod ar gael, y cynharaf y gallwch gynllunio.

A dweud y gwir, mae’r math hwnnw o ddull aeddfed yn bwysig iawn i ni, oherwydd mae’n rhaid i’r GIG allu ceisio cyllidebu ar gyfer triniaethau newydd sydd ar y ffordd. Mae’n rhaid iddo allu ceisio cynllunio’r seilwaith ar gyfer y rheini hefyd, sy’n aml yn bwysicach na’r gost o dalu am y feddyginiaeth. Mae hefyd yn ymwneud â’r diwydiant yn deall ei bod o fudd iddo fod yn agored gyda ni ar gam ychydig yn gynharach ynglŷn â’r hyn sydd ar y ffordd. Fel arall, yn y pen draw, byddwn yn cael y mathau hyn o frwydrau ar sail nad yw’n dda iddynt fel partner diwydiant, nad yw’n dda i’r gwasanaeth iechyd, ond yn y pen draw, nad yw’n dda i’r dinasyddion unigol sydd wedyn yn cael eu dal mewn ymgyrch rhwng gwahanol rannau o’r sector cyhoeddus a’r diwydiant, sy’n ceisio cynnig triniaeth a fydd, yn ôl yr hyn a ddywedant, yn darparu budd go iawn iddynt.

Felly, rwy’n optimistaidd ein bod yn parhau i gael y sgwrs aeddfed ac angenrheidiol honno ynglŷn â’r ffordd rydym yn gweithio gyda’n gilydd ac i ddeall ein buddiannau sy’n cystadlu â’i gilydd. Nid wyf yn ceisio dweud wrth y diwydiant fferyllol na ddylai fod ganddynt hawl i wneud elw yn y ffordd y maent yn cyflawni eu busnes a’r hyn y maent yn ei roi i mewn i ddatblygu triniaethau newydd, ond mae’n rhaid iddo fod am bris sy’n fforddiadwy i’r trethdalwr ac o werth gwirioneddol o ran gwella canlyniadau i’r dinesydd unigol yn ogystal.

Diolch i’r Ysgrifennydd Cabinet.

Thank you, Cabinet Secretary.

5. 4. Datganiadau 90 Eiliad
5. 4. 90-second Statements

Datganiadau 90 eiliad yw’r eitem nesaf ar yr agenda. Y datganiad cyntaf, Rhun ap Iorwerth.

Next, the 90-second statements, and the first is from Rhun ap Iorwerth.

Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Mae nifer ohonom ni wedi bod ar gefn beic heddiw wrth i elusen Leonard Cheshire Disability wahodd Aelodau i reidio cyn belled ag y gallwn ni ar feic ymarfer corff mewn 100 eiliad. Roedd hi’n braf bod ar frig y tabl am un cyfnod byr, ond dyna’r fantais sy’n dod o gael bod y cyntaf i gymryd rhan. Tynnu sylw oedd yr elusen at bwysigrwydd ymarfer corff ar gyfer pobl sydd ag anableddau, ac am siarad efo chi ydw i am gamp arall sy’n rhoi cyfle i rai sydd ag anableddau gadw’n heini a chystadlu ar y lefel uchaf.

Wales will be taking part in the Wheelchair Rugby League World Cup in France next month. They take on Australia in their first match. The last time they met at the world cup, they beat them 25 to 16, on their way to an overall third place in the tournament. And that’s the first time Wales has beaten Australia in any form of full international rugby league. Managed by Mark Andrew Jones, they’re based at Deeside, but draw players from across Wales. They’re the current Celtic Cup champions, and were runners up in the 2017 four nations.

But, apart from the sporting challenge, it’s quite a task raising enough funds to represent Wales at this level. Earlier this year, it was feared they wouldn’t be able to go to the world cup for lack of money. Through self-funding and donations from local businesses and the North Wales Crusaders, they’re just about able to do it, but they need backing and sponsors. Disability sport deserves and needs this backing. After all, we’re hoping that this world cup will be as expensive as it could possibly be for them, with Wales hopefully staying in France right until the competition ends. Good luck. Pob lwc.

Thank you very much, Presiding Officer. Many of us have been on a bike today as the Leonard Cheshire Disability charity invited Members to ride an exercise bike as far as we could in 100 seconds. I was pleased to top the table briefly, but that was the advantage of being the first one to take part. The charity was highlighting the importance of exercise for people with disabilities, and today I want to talk to you about another sport that gives people with disabilities the chance to keep fit and to compete at the highest level.

Bydd Cymru’n cymryd rhan yng Nghwpan y Byd Rygbi Cynghrair Cadair Olwyn yn Ffrainc y mis nesaf. Maent yn chwarae yn erbyn Awstralia yn eu gêm gyntaf. Y tro diwethaf iddynt gyfarfod yng nghwpan y byd, llwyddasant i’w curo 25-16, ar eu ffordd i’r trydydd safle yn y bencampwriaeth. A dyna’r tro cyntaf i Gymru guro Awstralia mewn unrhyw fath o gynghrair rygbi ryngwladol lawn. Eu rheolwr yw Mark Andrew Jones, ac maent wedi’u lleoli yng Nglannau Dyfrdwy, ond maent yn denu chwaraewyr o bob cwr o Gymru. Hwy yw pencampwyr cyfredol y Cwpan Celtaidd, ac roeddent yn ail ym mhencampwriaeth y pedair gwlad yn 2017.

Ond ar wahân i’r her chwaraeon, mae codi digon o arian i gynrychioli Cymru ar y lefel hon yn dasg go fawr. Yn gynharach eleni, roedd pryder na fyddent yn gallu mynychu cwpan y byd oherwydd diffyg arian. Trwy hunangyllido a rhoddion gan fusnesau lleol a Crusaders Gogledd Cymru, maent yn mynd i lwyddo i wneud hynny o drwch blewyn, ond mae angen cefnogaeth a noddwyr arnynt. Mae chwaraeon anabl yn haeddu ac angen y gefnogaeth hon. Wedi’r cyfan, rydym yn gobeithio y bydd y gystadleuaeth cwpan y byd hon mor ddrud ag y gallai fod iddynt, gyda Chymru’n aros yn Ffrainc hyd nes y daw’r gystadleuaeth i ben gobeithio. Pob lwc.