Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

27/09/2016

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Presiding Officer (Elin Jones) in the Chair.

Trefn. Rydw i’n galw’r Cynulliad Cenedlaethol i drefn.

Order. I call the National Assembly to order.

1. 1. Cwestiynau i’r Prif Weinidog
1. 1. Questions to the First Minister

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi'i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem gyntaf ar yr agenda y prynhawn yma yw cwestiynau i’r Prif Weinidog, a’r cwestiwn cyntaf, Leanne Wood.

The first item on our agenda this afternoon is questions to the First Minister, and the first question is from Leanne Wood.

Hyrwyddo’r Gymraeg

Promoting the Welsh Language

1. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am hyrwyddo'r Gymraeg? OAQ(5)0161(FM)

1. Will the First Minister make a statement on promoting the Welsh language? OAQ(5)0161(FM)

Our vision of a million Welsh speakers by 2050 demonstrates our ambition concerning the language. Promoting and normalising are essential components of our draft strategy, which is currently out to consultation.

Mae ein gweledigaeth o filiwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050 yn dangos ein huchelgais o ran yr iaith. Mae hyrwyddo a normaleiddio yn elfennau hanfodol ar ein strategaeth ddrafft, sydd ar hyn o bryd yn destun ymgynghoriad.

First Minister, I note that you declared support for the goal of doubling the number of Welsh speakers by 2050, but there was little substance behind that announcement. I wonder if you can inform us exactly how you intend to meet that commitment. What are your targets and timescales for making sure that we are making progress towards that goal? For example, by when can we expect to hit the milestone of seeing three quarters of a million Welsh speakers? I’d be grateful if you could give us a date for that, please.

Brif Weinidog, sylwaf eich bod wedi datgan cefnogaeth i'r nod o ddyblu nifer y siaradwyr Cymraeg erbyn 2050, ond nid oedd llawer o sylwedd y tu ôl i’r cyhoeddiad hwnnw. Tybed os gallwch chi ddweud wrthym yn union sut yr ydych yn bwriadu cyflawni’r ymrwymiad hwnnw. Beth yw eich targedau a’ch amserlenni ar gyfer gwneud yn siŵr ein bod yn gwneud cynnydd tuag at y nod hwnnw? Er enghraifft, erbyn pryd y gallwn ni ddisgwyl cyrraedd y garreg filltir o weld tri chwarter miliwn o siaradwyr Cymraeg? Byddwn yn ddiolchgar pe gallech chi roi dyddiad ar gyfer hynny i ni, os gwelwch yn dda.

Bear in mind, of course, that the strategy is actually out to consultation at the moment, and that contains our proposals in terms of the way forward. One area, of course, which is hugely important, is to make sure that the local education authorities have proper Welsh in education strategic plans, and we have made it absolutely clear to them that we will reject any plan they produce—any of those authorities—that isn’t sufficiently ambitious.

Cofiwch, wrth gwrs, bod y strategaeth mewn gwirionedd yn destun ymgynghoriad ar hyn o bryd, ac mae hynny'n cynnwys ein cynigion o ran y ffordd ymlaen. Un maes, wrth gwrs, sy'n eithriadol o bwysig, yw gwneud yn siŵr bod gan yr awdurdodau addysg lleol yng Nghymru gynlluniau strategol Cymraeg mewn addysg priodol, ac rydym wedi ei gwneud yn gwbl glir iddynt y byddwn yn gwrthod unrhyw gynllun y byddant yn ei lunio—unrhyw un o'r awdurdodau hynny—nad yw’n ddigon uchelgeisiol.

Fel ŷch chi wedi dweud o’r blaen, Brif Weinidog, mae’n bwysig ein bod ni’n sicrhau bod yr iaith Gymraeg yn iaith fyw yn ein cymunedau ni. Felly, mae’n hynod o bwysig ein bod ni’n annog pobl i ddefnyddio’r iaith ym mhob rhan o’u bywydau, sydd yn cynnwys defnyddio’r Gymraeg ar-lein, er enghraifft. Roedd comisiynydd yr iaith wedi ei gwneud hi’n glir yng nghrynodeb ei hadroddiad pum-mlynedd, nôl yn yr haf, fod yna botensial i dechnoleg hwyluso cyfathrebu trwy gyfrwng y Gymraeg, achos mai Saesneg yw’r iaith a ddefnyddir ar-lein yn bennaf ar hyn o bryd. Yn yr amgylchiadau, a allwch chi ddweud wrthym ni fel mae’ch Llywodraeth chi’n mynd i hybu defnydd o’r Gymraeg ar-lein yn yr wythnosau a’r misoedd nesaf yma?

As you’ve said in the past, First Minister, it’s important that we do ensure that the Welsh language is a living language in our communities. Therefore, it’s extremely important that we encourage people to use the language in all parts of their lives, including using the Welsh language online, for example. The Welsh Language Commissioner made it clear in the summary to her five yearly report, back in the summer, that there is potential for technology to facilitate communication through the medium of Welsh, because English tends to be the medium used online now. So, under these circumstances, can you tell us how your Government is going to promote the use of the Welsh language online over the next few weeks and months?

Mae sawl peth. Yn gyntaf, wrth gwrs, mae hyn yn rhan o’r strategaeth, ynglŷn â’r ffaith bod y strategaeth yn edrych ar ffyrdd i gefnogi a hybu’r iaith yn y byd digidol. Hefyd, mae’n bwysig dros ben, wrth gwrs, i newid ymddygiad pobl ifanc. Rŷm ni wedi bod yn cyllido rhai o brosiectau’r Urdd dros y blynyddoedd er mwyn iddyn nhw ddatblygu aps ac yn y blaen i sicrhau bod plant a phobl ifanc yn gweld yr iaith fel iaith ddigidol ac fel nad ydyn nhw’n meddwl trwy’r amser mai’r Saesneg yw’r unig iaith y maen nhw’n gallu ei defnyddio ar gyfryngau cymdeithasol.

There are a number of things. First, of course, this is part of the strategy in terms of looking at ways and means of supporting and promoting the language in the digital sphere. It’s also very important to change the behaviours of young people. We have been funding certain Urdd projects over the past few years so that they can develop apps and so on to ensure that children and young people do see the language as a digital language, rather than thinking that English is the only language that they can use on social media.

Given this commitment to 1 million Welsh speakers by 2050, and a universal acknowledgement that bilingualism is best achieved by immersing children in a second language as early as possible, what arrangements have been made by the Government to implement Welsh learning in preschool classrooms?

O gofio’r ymrwymiad hwn i filiwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050, ac mae cydnabyddiaeth gyffredinol bod dwyieithrwydd yn cael ei gyflawni orau trwy drwytho plant mewn ail iaith mor gynnar â phosibl, pa drefniadau y mae’r Llywodraeth wedi eu gwneud i gynnwys dysgu Cymraeg mewn dosbarthiadau cyn-ysgol?

[Inaudible]—have been the Welsh-medium education strategies that we expect local authorities to produce, some of them are more advanced than others, but it is hugely important that a proper pathway is identified by local authorities to ensure that access to Welsh as a language to be learnt or, indeed, to be taught through is as available in Wales as possible.

[Anghlywadwy]—fu’r strategaethau addysg cyfrwng Cymraeg yr ydym yn disgwyl i awdurdodau lleol eu llunio, mae rhai ohonynt yn fwy datblygedig nag eraill, ond mae'n bwysig iawn bod llwybr priodol yn cael ei nodi gan awdurdodau lleol i sicrhau bod mynediad at y Gymraeg fel iaith i'w dysgu neu, yn wir, i gael eu haddysgu drwyddi ar gael mor rhwydd â phosibl yng Nghymru.

Twristiaid sy’n Ymweld â Chymru

Tourists who Visit Wales

2. Beth yw blaenoriaethau Llywodraeth Cymru ar gyfer codi nifer y twristiaid sy'n ymweld â Chymru? OAQ(5)0156(FM)

2. What are the Welsh Government's priorities for increasing the number of tourists who visit Wales? OAQ(5)0156(FM)

Our tourism strategy, ‘Strategy for Tourism 2013—2020: Partnership for Growth’, sets out our priorities for developing and promoting Wales’s tourism offer both at home and overseas.

Mae ein strategaeth dwristiaeth, 'Strategaeth ar gyfer Twristiaeth 2013—2020: Partneriaeth ar gyfer Twf', yn nodi ein blaenoriaethau ar gyfer datblygu a hyrwyddo cynnig twristiaeth Cymru gartref a thramor.

Today is World Tourism Day, as I’m sure you know, First Minister, and it’s so important that we highlight what is on offer in all parts of our country to visitors. My own constituency, the Cynon Valley, possesses world-famous attractions like the Penderyn whisky distillery and unique events like the Nos Galan road races, which commemorate the memory of Guto Nyth Brân. So, how does the Welsh Government ensure the wealth of similar opportunities throughout the south Wales Valleys are highlighted within its tourism strategy? In addition, as the theme of World Tourism Day 2016 is ‘tourism for all’, how is the Welsh Government engaging with partners to ensure attractions are accessible to all possible visitors?

Heddiw yw Diwrnod Twristiaeth y Byd, fel y byddwch yn gwybod rwy’n siŵr, Brif Weinidog, ac mae mor bwysig ein bod yn tynnu sylw at yr hyn sy'n cael ei gynnig ym mhob rhan o'n gwlad i ymwelwyr. Mae atyniadau yn fy etholaeth fy hun, Cwm Cynon, fel distyllfa wisgi Penderyn a digwyddiadau unigryw fel rasys ar y ffordd Nos Galan, sy'n coffáu Guto Nyth Brân. Felly, sut y mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod y cyfoeth o gyfleoedd tebyg ledled cymoedd y de yn cael eu hamlygu o fewn ei strategaeth dwristiaeth? Hefyd, gan mai thema Diwrnod Twristiaeth y Byd 2016 yw 'twristiaeth i bawb', sut mae Llywodraeth Cymru yn ymgysylltu â phartneriaid i sicrhau bod atyniadau yn hygyrch i bob ymwelydd posibl?

The Visit Wales website does list a wide range of events being held throughout Wales, including many in the Valleys, and the annual Nos Galan road race in Mountain Ash is listed in Visit Wales’s main annual tourism brochure, ‘This is Wales 2016’.

She asked, of course, as well about accessibility. The Visit Wales website does include a filter for the provision of disabled visitors to allow visitors to search for attractions that cater for those with disabilities, and that information is based on the details provided by the attractions themselves, while exact facilities can be confirmed by visitors at the enquiry or booking stage.

Mae gwefan Croeso Cymru yn rhestru amrywiaeth eang o ddigwyddiadau sy'n cael eu cynnal ledled Cymru, gan gynnwys llawer yn y Cymoedd, ac mae ras ffordd flynyddol Nos Galan yn Aberpennar wedi ei rhestru ym mhrif lyfryn twristiaeth blynyddol Croeso Cymru, 'Dyma Gymru 2016’.

Gofynnodd hefyd, wrth gwrs, am hygyrchedd. Mae gwefan Croeso Cymru yn cynnwys hidlydd ar gyfer darparu ymwelwyr anabl i alluogi ymwelwyr i chwilio am atyniadau sy'n darparu ar gyfer pobl ag anableddau, ac mae’r wybodaeth honno yn seiliedig ar y manylion a ddarperir gan yr atyniadau eu hunain, a gall ymwelwyr gadarnhau yr union gyfleusterau sydd ar gael ar adeg gwneud ymholiad neu archebu.

You’ve been First Minister for seven years, so every day you pass the dilapidated Cardiff Bay train station. You also pass the crumbling yet magnificent façade of the Corys building opposite the Wales Millennium Centre. Do you not realise how embarrassing it is for Wales that those buildings are the first things that many tourists see when visiting Cardiff Bay? A Westminster Government would never allow such eyesores literally within a stone’s throw of the UK Parliament. So, what are you going to do about these eyesores in Cardiff Bay?

Rydych chi wedi bod yn Brif Weinidog am saith mlynedd, ac rydych felly’n mynd heibio gorsaf drenau ddadfeiliedig Bae Caerdydd bob dydd. Rydych hefyd yn mynd heibio'r ffasâd ysblennydd ond dadfeiliol adeilad Cory’s gyferbyn â Chanolfan Mileniwm Cymru. Onid ydych chi’n sylweddoli faint o gywilydd y mae’n ei godi ar Gymru mai’r adeiladau hynny yw'r pethau cyntaf y mae llawer o dwristiaid yn eu gweld wrth ymweld â Bae Caerdydd? Ni fyddai Llywodraeth San Steffan yn caniatáu pethau hyll o'r fath o fewn tafliad carreg yn llythrennol i Senedd y DU. Felly, beth ydych chi'n mynd i'w wneud ynglŷn â’r hagrwch hwn ym Mae Caerdydd?

I don’t know what he did when he was deputy leader of Cardiff, because, of course, the council does have a responsibility, not for the railway station, I accept, but certainly for Central Square, now being developed, of course, by a Labour-led council in Cardiff. So, the new bus station is being built and the city has a proper gateway. He raises an important point about central railway station. I’ve certainly met with Network Rail. They have plans for the station, and we’ve been urging them to develop those plans as quickly as possible, keeping the character of the station, of course, whilst, at the same time, modernising the facilities available.

Wn i ddim beth oedd ef yn ei wneud pan oedd yn ddirprwy arweinydd Caerdydd, oherwydd, wrth gwrs, mae gan y cyngor gyfrifoldeb, nid ar gyfer yr orsaf reilffordd, rwy’n derbyn, ond yn sicr dros y Sgwâr Canolog, sy'n cael ei ddatblygu erbyn hyn, wrth gwrs, gan gyngor dan arweiniad Llafur yng Nghaerdydd. Felly, mae’r orsaf fysiau newydd yn cael ei hadeiladu ac mae gan y ddinas borth priodol. Mae'n codi pwynt pwysig am yr orsaf reilffordd ganolog. Rwyf yn sicr wedi cyfarfod â Network Rail. Mae ganddynt gynlluniau ar gyfer yr orsaf, ac rydym wedi bod yn eu hannog i ddatblygu’r cynlluniau hynny cyn gynted ag y bo modd, gan gadw cymeriad yr orsaf, wrth gwrs, gan, ar yr un pryd, foderneiddio’r cyfleusterau sydd ar gael.

First Minister, Visit Scotland spends over £50 million on promoting Scotland. In Wales, Visit Wales, £8.3 million was spent on Wales as a whole. But none of that spend is spent specifically on promoting mid Wales as a specific destination to visit. We have the coastal path, we have beautiful market towns overlooking fantastic scenery in mid Wales. Can I ask, First Minister: is it good enough that we do not promote mid Wales as a specific destination?

Brif Weinidog, mae Visit Scotland yn gwario dros £50 miliwn ar hyrwyddo’r Alban. Yng Nghymru, Croeso Cymru, gwariwyd £8.3 miliwn ar Gymru yn ei chyfanrwydd. Ond nid oes unrhyw ran o’r gwariant hwnnw yn cael ei wario'n benodol ar hyrwyddo’r canolbarth fel cyrchfan penodol i ymweld ag ef. Mae gennym y llwybr arfordirol, mae gennym drefi marchnad hardd yn edrych dros olygfeydd gwych yng nghanolbarth Cymru. A gaf i ofyn, Brif Weinidog: a yw'n ddigon da nad ydym ni’n hyrwyddo’r canolbarth fel cyrchfan penodol?

He makes a strong case for the area that he represents, which I appreciate. We do look, of course, to promote all areas of Wales, including areas that traditionally have not been seen as areas that have traditionally attracted tourists. I can say that expenditure by staying visitors in Wales in 2015 was over £2.3 billion, well above the target that we set in place. We know that tourism is a major employer in Wales as well, and we’ll continue to look to increase the number of visitors, both day and overnight, to all parts of Wales, so that those who don’t have the good fortune of living here can enjoy what we have to offer.

Mae e'n gwneud achos cryf dros yr ardal y mae'n ei chynrychioli, ac rwyf yn gwerthfawrogi hynny. Rydym yn ceisio, wrth gwrs, hyrwyddo pob rhan o Gymru, gan gynnwys ardaloedd nad ydynt yn draddodiadol wedi eu hystyried fel ardaloedd sydd yn draddodiadol wedi denu twristiaid. Gallaf ddweud bod gwariant gan ymwelwyr sy'n aros yng Nghymru yn 2015 dros £2.3 biliwn, sy’n sylweddol uwch na'r targed a osodwyd gennym. Rydym yn gwybod bod twristiaeth yn gyflogwr pwysig yng Nghymru hefyd, a byddwn yn parhau i geisio cynyddu nifer yr ymwelwyr, yn ystod y dydd a thros nos, i bob rhan o Gymru, fel y gall y rhai nad ydynt yn ddigon ffodus i fod yn byw yma fwynhau'r hyn sydd gennym i'w gynnig.

First Minister, I welcome the successful summer for tourism in Wales in terms of day visits and also the recent Welsh Government investment in my constituency, including improvements to Flint castle, and the exciting Let’s Skate initiative, which is coming to Theatr Clwyd later in the year. Can you give assurances that this investment will continue to be built upon so that we can continue to grow our crucial visitor economy in north Wales?

Brif Weinidog, rwyf yn croesawu'r haf llwyddiannus ar gyfer twristiaeth yng Nghymru o ran ymweliadau dydd a hefyd y buddsoddiad diweddar gan Lywodraeth Cymru yn fy etholaeth i, gan gynnwys gwelliannau i gastell y Fflint, a’r fenter Let’s Sk8 gyffrous, sy'n dod i Theatr Clwyd yn ddiweddarach yn y flwyddyn. A allwch chi ein sicrhau y bydd y buddsoddiad hwn yn parhau i gael ei ddatblygu fel y gallwn barhau i dyfu ein heconomi ymwelwyr hollbwysig yn y gogledd?

Yes, of course. In response to the point I made earlier on, we want to encourage tourism to all parts of Wales, not just the areas that have traditionally been the areas that have attracted most tourists. And we’ll continue to look to provide investment to improve those facilities for visitors in the years to come.

Gallaf, wrth gwrs. Mewn ymateb i'r pwynt a wneuthum yn gynharach, rydym eisiau annog twristiaeth i ddod i bob rhan o Gymru, nid dim ond yr ardaloedd sydd yn draddodiadol wedi bod yr ardaloedd sydd wedi denu’r rhan fwyaf o dwristiaid. A byddwn yn parhau i geisio darparu buddsoddiad i wella’r cyfleusterau hynny ar gyfer ymwelwyr yn y blynyddoedd i ddod.

First Minister, many businesses in north Wales are dependent on tourism and have long been disadvantaged in north Wales, partly due to the failure to adequately advertise local attractions along the A55. It’s an ongoing problem experienced by local attractions—visitors get on the 55, stop at their destination, having no idea of the diverse activities off the 55 and which aren’t signposted. The opportunity to use the 55 as a means of generating income for local businesses is being missed. Could you explain to us please what you’re going to do to address this problem?

Brif Weinidog, mae llawer o fusnesau yn y gogledd yn ddibynnol ar dwristiaeth ac wedi bod dan anfantais ers talwm yn y gogledd, yn rhannol oherwydd y methiant i hysbysebu atyniadau lleol ar hyd yr A55 yn ddigonol. Mae'n broblem barhaus a brofir gan atyniadau—ymwelwyr lleol yn mynd ar yr A55, stopio yn eu cyrchfan, heb unrhyw syniad o'r gweithgareddau amrywiol oddi ar yr A55 nad oes arwyddion i ddangos ble y maent. Mae'r cyfle i ddefnyddio'r A55 fel ffordd o gynhyrchu incwm i fusnesau lleol yn cael ei golli. A wnewch chi egluro i ni os gwelwch yn dda beth yr ydych chi’n mynd i’w wneud i fynd i'r afael â'r broblem hon?

Of course, working with local authorities, we’re able to investigate, for example, the provision of more brown signs. We see those going up across Wales. It is right to say that we are working on making sure that we get more capture of the visitors that are travelling along the A55 to Ireland, many of whom have said to me in the past, ‘Well, we’ve travelled to Ireland that way but not really stopped on the way.’ I can say though, when it comes to international tourists, that figures continue to go up, and, for them, of course, many of them will visit Ireland and travel through north Wales in order to get there. But, working with the local authorities, we believe that we can continue to provide information to visitors both digitally and in terms of the signposting.

Wrth gwrs, gan weithio gydag awdurdodau lleol, rydym yn gallu ymchwilio, er enghraifft, i ddarparu mwy o arwyddion brown. Rydym yn gweld y rheini yn cael eu codi ledled Cymru. Mae'n iawn i ddweud ein bod yn gweithio ar sicrhau ein bod yn denu mwy o ymwelwyr sy'n teithio ar hyd yr A55 i Iwerddon, ac mae llawer ohonynt wedi dweud wrthyf yn y gorffennol, 'Wel, rydym wedi teithio i Iwerddon ar y ffordd honno ond heb stopio ar y ffordd a dweud y gwir.' Gallaf ddweud, er hynny, pan ddaw i dwristiaid rhyngwladol, fod y ffigurau yn parhau i gynyddu, ac, iddyn nhw, wrth gwrs, bydd llawer ohonynt yn ymweld ag Iwerddon a theithio drwy ogledd Cymru i gyrraedd yno. Ond, gan weithio gyda'r awdurdodau lleol, rydym yn credu y gallwn barhau i ddarparu gwybodaeth i ymwelwyr yn ddigidol ac o ran arwyddbyst.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau, ac yn gyntaf yr wythnos yma, Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies.

We now move to questions from party leaders, and first this week is the leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. First Minister, very often at First Minister’s questions you talk at length about what the UK Government is doing. So, for this question, I’d like to focus on what you think would be the best outcome from Jeremy Corbyn’s leadership. Do you think that the best interests of the United Kingdom would be served by having Jeremy Corbyn as the next prime minister?

Diolch i chi, Lywydd. Brif Weinidog, yn aml iawn yn ystod cwestiynau i'r Prif Weinidog rydych yn siarad yn faith am yr hyn y mae Llywodraeth y DU yn ei wneud. Felly, ar gyfer y cwestiwn hwn, hoffwn ganolbwyntio ar yr hyn yr ydych yn ei gredu fyddai’r canlyniad gorau o arweinyddiaeth Jeremy Corbyn. A ydych chi’n credu y byddai cael Jeremy Corbyn fel y prif weinidog nesaf er budd pennaf y Deyrnas Unedig?

It’s nice to see that you’re going to play your part in the trilogy, then, of the demise of the Labour Party by having him as the Prime Minister, because the longest suicide note possible was written in 1983 for the Labour Party, and, by having a Prime Minister who delivers for Wales, it’s vital to have that person in No. 10. You also went to the conference—[Interruption.]

Mae'n braf gweld eich bod yn mynd i chwarae eich rhan yn y drioleg, felly, o dranc y Blaid Lafur drwy ei gael ef yn Brif Weinidog, oherwydd ysgrifennwyd y nodyn hunanladdiad hiraf posibl yn 1983 ar gyfer y Blaid Lafur, a, thrwy gael Prif Weinidog sy'n cyflawni dros Gymru, mae'n hanfodol bod gennym y person hwnnw yn Rhif 10. Fe aethoch chithau i'r Gynhadledd — [Torri ar draws.]

Can we hear the leader of the Conservatives’ questions, please, in silence, without any attempt by Ministers to help the First Minister?

A gawn ni glywed cwestiynau arweinydd y Ceidwadwyr, os gwelwch yn dda, mewn tawelwch, heb unrhyw ymgais gan Weinidogion i helpu'r Prif Weinidog?

He needs all the help he can get. [Laughter.] First Minister, you also went to the Labour Party conference in Liverpool and launched a strategy there—the Healthy Child Wales programme, something that we fully support on these benches, because, when you look at the indices around child health, they are pretty appalling, to say the least, here in Wales. And, actually, most major indices have not moved since 2007 here in Wales. Can you tell us how the Government will take this strategy forward and, importantly, what budget lines you have agreed—I appreciate there was a statement issued yesterday, but there wasn’t a lot in that statement, First Minister—what budget lines have been agreed to take this policy forward, and how many extra community nurses will be there by 2021, because we know the number of community nurses is declining in Wales?

Mae ef angen yr holl gymorth y gall ei gael. [Chwerthin.] Brif Weinidog, fe aethoch chithau hefyd i gynhadledd y Blaid Lafur yn Lerpwl a lansio strategaeth yno—rhaglen Plant Iach Cymru, rhywbeth yr ydym yn llwyr gefnogi ar y meinciau hyn, oherwydd, pan edrychwch ar y mynegeion yn ymwneud ag iechyd plant, maent yn eithaf dychrynllyd, a dweud y lleiaf, yma yng Nghymru. A, mewn gwirionedd, nid yw’r rhan fwyaf o’r prif fynegeion wedi symud ers 2007 yma yng Nghymru. A allwch chi ddweud wrthym sut y bydd y Llywodraeth yn symud y strategaeth hon yn ei blaen ac, yn bwysig, pa linellau cyllideb yr ydych wedi’u cytuno—rwyf yn gwerthfawrogi y cyhoeddwyd datganiad ddoe, ond nid oedd fawr yn y datganiad hwnnw Brif Weinidog—pa linellau cyllideb sydd wedi eu cytuno i symud y polisi hwn yn ei flaen, a faint o nyrsys cymunedol ychwanegol fydd gennym ni erbyn 2021, gan ein bod yn gwybod bod nifer y nyrsys cymunedol yn lleihau yng Nghymru?

This will be examined, of course, when the budget is produced, and, as part of the promises we made to the people of Wales back in May, we intend to continue the situation where health inequalities close. What we’ve seen, of course, with the bedroom tax and with cuts in welfare benefits is that inequality has risen in Wales and we will do what we can to combat that. I’m grateful to him for mentioning my own party’s conference. If he wishes, of course, to play a greater role in that, then he can apply to join, though I can’t guarantee his application will be accepted.

Bydd hyn yn cael ei archwilio, wrth gwrs, pan fydd y gyllideb yn cael ei chreu, ac, yn rhan o'r addewidion a wnaethom i bobl Cymru yn ôl ym mis Mai, rydym yn bwriadu parhau â'r sefyllfa lle mae anghydraddoldebau iechyd yn lleihau. Yr hyn yr ydym wedi ei weld, wrth gwrs, gyda'r dreth ystafell wely a gyda thoriadau i fudd-daliadau lles yw bod anghydraddoldeb wedi cynyddu yng Nghymru, a byddwn yn gwneud yr hyn a allwn i frwydro yn erbyn hynny. Rwy'n ddiolchgar iddo am grybwyll cynhadledd fy mhlaid fy hun. Os yw'n dymuno, wrth gwrs, chwarae mwy o ran yn hynny, yna gall wneud cais i ymuno, er na allaf warantu y bydd ei gais yn cael ei dderbyn.

First Minister, the Labour Party are doing all the favours they can for the Conservatives and other parties at the moment—long, long may it continue. As I say, we are now into the trilogy stage, we are, because we had the sequel in 2015, we did.

But the other point that was raised last week, by my colleague, David Melding, on Government policy—because we didn’t get an answer to my second question from you, so clearly there’s no budget line identified yet, or the development of a community nurse strategy to increase numbers—was on housing. And, in the programme for government, you, to your credit, identified you wanted to bring 20,000 social housing units forward by 2021. But that didn’t have any answers to what the current housing crisis faces, of the new-starts in the housing market, where we saw a 7 per cent decline in new-starts in Wales last year. So, how is your Government going to deliver on its social housing targets, and, importantly, how is it going to generate more activity in the overall housing market so that, by 2021, we can be hitting the target of 12,000 units a year, rather than the 8,000 we’re hitting at the moment?

Brif Weinidog, mae'r Blaid Lafur yn gwneud pob ffafr o fewn ei gallu i'r Ceidwadwyr a phartïon eraill ar hyn o bryd—hir, hir y pery hynny. Fel yr wyf yn dweud, rydym bellach i mewn i gyfnod y drioleg, ydym, oherwydd cawsom y dilyniant yn 2015, do fe gawsom.

Ond roedd y pwynt arall a godwyd yr wythnos diwethaf, gan fy nghydweithiwr, David Melding, ar bolisi’r Llywodraeth—am na chawsom ateb i fy ail gwestiwn gennych chi, felly mae'n amlwg nad oes llinell gyllideb wedi’i nodi hyd yn hyn, na strategaeth wedi’i datblygu i gynyddu niferoedd nyrsys cymunedol—yn ymwneud â thai. Ac, yn y rhaglen lywodraethu, gwnaethoch, er clod i chi, nodi eich bod yn awyddus i ddatblygu 20,000 o unedau tai cymdeithasol erbyn 2021. Ond nid oedd unrhyw atebion i'r hyn y mae'r argyfwng tai presennol ei wynebu, y tai newydd yn y farchnad dai, lle y gwelsom ostyngiad o 7 y cant mewn tai newydd yng Nghymru y llynedd. Felly, sut y mae eich Llywodraeth yn mynd i gyflawni ei thargedau tai cymdeithasol, ac, yn bwysig, sut mae'n mynd i greu mwy o weithgarwch yn y farchnad dai yn gyffredinol fel, erbyn 2021, y gallwn fod yn cyrraedd y targed o 12,000 o unedau y flwyddyn, yn hytrach na'r 8,000 yr ydym yn ei gyrraedd ar hyn o bryd?

Well, he mentions the budgetary issues. Again, they will be part of the budget when it’s published for all Members to see. We have our target of 20,000. The Minister will be explaining to the Assembly how that target will be achieved. We have achieved those targets in the past. We stand on our record. He talks of a trilogy. The second part of the trilogy, of course, was the defeat and backward pedalling of the Conservative Party in the elections in May.

Wel, mae'n sôn am y materion cyllidebol. Unwaith eto, byddant yn rhan o'r gyllideb pan gaiff ei chyhoeddi er mwyn i’r holl Aelodau ei gweld. Mae gennym ein targed o 20,000. Bydd y Gweinidog yn egluro i'r Cynulliad sut y caiff y targed hwnnw ei gyflawni. Rydym wedi cyflawni’r targedau hynny yn y gorffennol. Rydym yn sefyll ar ein hanes. Mae'n sôn am drioleg. Ail ran y drioleg, wrth gwrs, oedd trechu a lleihau aelodau’r Blaid Geidwadol yn yr etholiadau ym mis Mai.

Arweinydd UKIP, Neil Hamilton.

The leader of UKIP, Neil Hamilton.

Diolch yn fawr, Lywydd. In the Government’s document, ‘Taking Wales Forward’, the section on health says,

‘We are committed to helping improve health and well-being for all.’

But, as the First Minister will know, there are lots of parts of Wales where that remains just an aspiration. And, in Gwynedd in particular, in the area around Blaenau Ffestiniog, the record is exactly the opposite. In the seven well-being areas defined by Gwynedd Council, there is a community hub hospital in every one apart from Blaenau Ffestiniog. And, since 2013, we’ve seen the closure of the memorial hospital, a loss of hospital beds, the closure of the x-ray service, the closure of the minor injuries unit, the closure of teledermatology clinics and therapy services, two rural branch surgeries have closed, and the GP practice in Blaenau Ffestiniog was supposed to have four full-time doctors, but it’s only got one salaried doctor and a variety of locums. As far as Blaenau Ffestiniog is concerned, they haven’t got a national health service, but a notional health service. What is he going to do about it?

Diolch fawr, Lywydd. Yn y ddogfen y Llywodraeth, 'Symud Cymru Ymlaen', mae’r adran ar iechyd yn dweud,

'Rydym wedi ymrwymo i helpu i wella iechyd a lles i bawb.'

Ond, fel y bydd y Prif Weinidog yn gwybod, mae llawer o rannau o Gymru lle mai dim ond dyhead yw hynny. Ac, yng Ngwynedd yn arbennig, yn yr ardal o amgylch Blaenau Ffestiniog, mae’r hanes yn union i'r gwrthwyneb. Yn y saith ardal les a ddiffinnir gan Gyngor Gwynedd, mae ysbyty cymuned ym mhob un heblaw am Flaenau Ffestiniog. Ac, ers 2013, rydym wedi gweld cau'r ysbyty coffa, colli gwelyau ysbyty, cau'r gwasanaeth pelydr-x, cau'r uned mân anafiadau, cau clinigau teledermatoleg a gwasanaethau therapi, mae dwy feddygfa cangen wledig wedi cau, ac mae'r practis meddyg teulu ym Mlaenau Ffestiniog a oedd i fod i gael pedwar o feddygon llawn amser, ond dim ond un meddyg cyflogedig ac amrywiaeth o feddygon locwm sydd yno. Cyn belled ag y mae Blaenau Ffestiniog yn y cwestiwn, nid oes ganddynt wasanaeth iechyd gwladol, ond mae gwasanaeth iechyd syniadol. Beth mae e'n mynd i’w wneud am hyn?

Well, first of all, we have been investing, as we will in Blaenau Ffestiniog, in brand-new health centres across the whole of Wales. Simply keeping old buildings going for the sake of it is not how we see the future of the health service. It’s hugely important that Blaenau and other communities have access to the most up-to-date, modern facilities possible, and there are examples of that around Wales, and that’s precisely what we want to offer the people of Blaenau.

Wel, yn gyntaf oll, rydym wedi bod yn buddsoddi, fel y byddwn ym Mlaenau Ffestiniog, mewn canolfannau iechyd newydd sbon ar draws Cymru gyfan. Nid ydym yn gweld cadw hen adeiladau dim ond er mwyn gwneud hynny fel y dyfodol ar gyfer y gwasanaeth iechyd. Mae'n hynod o bwysig bod Blaenau a chymunedau eraill yn cael mynediad at y cyfleusterau mwyaf cyfredol a modern â phosibl, ac mae enghreifftiau o hynny o amgylch Cymru, a dyna yn union yr hyn yr ydym eisiau ei gynnig i bobl Blaenau.

Well, each of the other six well-being areas has got a hospital that is open for 24 hours a day. The health centre in Blaenau will be open for only 10 hours a day. That is unacceptable. The aspiration is to meet the needs of the local population and ensure that services are provided as close to patients’ homes as possible. To get to Ysbyty Gwynedd from Blaenau Ffestiniog is an 80-mile round trip, or journey, and, for a lot of elderly people, and people on low incomes, this means that the national health service is not actually free at the point of delivery to them because they have to pay to get there. Ministers, unfortunately, have declined to intervene in this case—both the current Cabinet Secretary and his predecessor, Mark Drakeford—because they say that the decision to close down local services was agreed locally, but that, of course, was Betsi Cadwaladr that agreed to do that locally. When local people were asked by means of a community referendum, nearly 100 per cent of people voted against those closures. So, I’m asking the First Minister now, will he encourage his colleague the Cabinet Secretary to personally intervene in this case?

Wel, mae gan bob un o'r chwe ardal lles eraill wedi cael ysbyty sydd ar agor am 24 awr y dydd. Bydd y ganolfan iechyd ym Mlaenau ar agor am ddim ond 10 awr y dydd. Mae hynny'n annerbyniol. Y dyhead yw bodloni anghenion y boblogaeth leol a sicrhau bod gwasanaethau'n cael eu darparu mor agos i gartrefi cleifion ag sy'n bosibl. Mae cyrraedd Ysbyty Gwynedd o Flaenau Ffestiniog yn daith dwy ffordd o 80 milltir, neu siwrnai, ac, i lawer o bobl oedrannus, a phobl ar incwm isel, mae hyn yn golygu nad yw'r gwasanaeth iechyd gwladol mewn gwirionedd yn rhad ac am ddim yn y man darparu iddyn nhw oherwydd bod yn rhaid iddyn nhw dalu i fynd yno. Mae Gweinidogion, yn anffodus, wedi gwrthod ymyrryd yn yr achos hwn—yr Ysgrifennydd Cabinet presennol a'i ragflaenydd, Mark Drakeford—oherwydd eu bod yn dweud bod y penderfyniad i gau gwasanaethau lleol wedi ei gytuno yn lleol, ond, wrth gwrs, Betsi Cadwaladr a gytunodd i wneud hynny yn lleol. Pan ofynnwyd i bobl leol drwy refferendwm cymunedol, pleidleisiodd bron i 100 y cant o bobl yn erbyn cau’r gwasanaethau hynny. Felly, rwy'n gofyn i'r Prif Weinidog nawr, a wnaiff ef annog ei gydweithiwr, Ysgrifennydd y Cabinet, i ymyrryd yn bersonol yn yr achos hwn?

He seems to be making a case for the establishment of a district general hospital in the area if he says that travel is a problem. Yes, it is. We know that travel in some parts of Wales means that people have to travel further than normal, but that’s because they get a better service than a district general hospital. What we have, of course, is Ysbyty Alltwen, which is about, I think, 7 miles away from Blaenau Ffestiniog, and indeed the promise of investment into new health facilities, so that people don’t have to go into hospital in the first place. For many, many years, we’ve had a health service in this country that was hospital focused. We intend to make sure that more and more people can stay at home, get the support that they need at home, without having to go into hospital.

Mae'n ymddangos ei fod yn gwneud achos dros sefydlu ysbyty cyffredinol dosbarth yn yr ardal os yw'n dweud bod teithio yn broblem. Ydy mae e’n broblem. Rydym yn gwybod bod teithio mewn rhai rhannau o Gymru yn golygu bod yn rhaid i bobl deithio ymhellach na'r arfer, ond mae hynny oherwydd eu bod yn cael gwell gwasanaeth nag ysbyty cyffredinol dosbarth. Yr hyn sydd gennym, wrth gwrs, yw Ysbyty Alltwen, sydd, rwy’n credu, tua 7 milltir o Flaenau Ffestiniog, ac yn wir yr addewid o fuddsoddiad i gyfleusterau iechyd newydd, fel nad oes yn rhaid i bobl fynd i'r ysbyty yn y lle cyntaf. Ers llawer, llawer iawn o flynyddoedd, bu gennym wasanaeth iechyd yn y wlad hon a oedd â phwyslais ar yr ysbyty. Rydym yn bwriadu sicrhau y gall mwy a mwy o bobl aros gartref, cael y cymorth sydd ei angen arnynt gartref, heb orfod mynd i'r ysbyty.

The litany of closures that I’ve just read out shows that that’s merely an aspiration—what the First Minister has just said. People in Blaenau feel that they’re actually being discriminated against amongst all the well-being areas that are identified by Gwynedd county council. What is it that Tywyn has got, for example, that Blaenau Ffestiniog lacks in terms of the health needs of the people? I’m asking the First Minister just this simple question: will you encourage the Cabinet Secretary to meet a delegation from Blaenau Ffestiniog in order that we can argue the toss on the claims of this important area to better treatment as part of the Government’s overall objective stated in its high-flown document last week?

Mae'r rhestr o wasanaethau sydd wedi’u cau yr wyf newydd ei darllen ar goedd yn dangos mai dim ond dyhead yw hynny—yr hyn y mae'r Prif Weinidog newydd ei ddweud. Mae pobl ym Mlaenau yn teimlo bod gwahaniaethu yn eu herbyn ymhlith yr holl ardaloedd lles sy'n cael eu nodi gan gyngor sir Gwynedd. Beth sydd gan Dywyn, er enghraifft, nad oes gan Flaenau Ffestiniog o ran anghenion iechyd y bobl? Rwy’n gofyn y cwestiwn syml hwn i'r Prif Weinidog: a wnewch chi annog Ysgrifennydd y Cabinet i gwrdd â dirprwyaeth o Flaenau Ffestiniog er mwyn i ni gael dadlau achos hawliau’r ardal bwysig hon i well triniaeth yn rhan o amcan cyffredinol y Llywodraeth a nodwyd yn ei dogfen chwyddedig yr wythnos diwethaf?

It’s absolutely essential that the area gets better treatment; that’s why we’re investing in health facilities. He needs to go and talk to people, for example, on Deeside, where a brand-new health facility was opened there, or people, indeed, in Port Talbot, in Baglan, with the Neath Port Talbot Hospital—the brand-new health centre there—or Builth Wells, with the brand-new health centre there. We are providing the facilities that people need for the future, and importantly the facilities that shape the future as far as the health service of the twenty-first century is concerned, ensuring that fewer and fewer people have to stay in hospital, rather than doing things in the same old way, where people stay in hospital when they don’t need to.

Mae'n gwbl hanfodol bod yr ardal yn cael gwell triniaeth; dyna pam yr ydym yn buddsoddi mewn cyfleusterau iechyd. Mae angen iddo fynd i siarad â phobl, er enghraifft, ar Lannau Dyfrdwy, lle yr agorwyd cyfleuster iechyd newydd sbon, neu bobl, yn wir, ym Mhort Talbot, ym Maglan, gyda'r ysbyty Castell-nedd Port Talbot— y ganolfan iechyd newydd sbon yn y fan honno—neu Lanfair-ym-Muallt, gyda'r ganolfan iechyd newydd sbon yno. Rydym yn darparu cyfleusterau y mae pobl eu hangen ar gyfer y dyfodol, ac yn bwysig, y cyfleusterau sy’n llunio’r dyfodol cyn belled ag y mae gwasanaeth iechyd yr unfed ganrif ar hugain yn y cwestiwn, gan sicrhau bod llai a llai o bobl yn gorfod aros yn yr ysbyty, yn hytrach na gwneud pethau yn yr un hen ffordd, lle mae pobl yn aros yn yr ysbyty pan nad oes angen iddynt wneud hynny.

Arweinydd yr wrthblaid, Leanne Wood.

Leader of the opposition, Leanne Wood.

Diolch, Lywydd. First Minister, how many children are waiting for more than four months for a first appointment with child and adolescent mental health services?

Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, faint o blant sy’n aros am fwy na phedwar mis am apwyntiad cyntaf gyda gwasanaethau iechyd meddwl plant a'r glasoed?

With child and adolescent mental health service, we’ve invested heavily—£6.6 million into the service. Demand outstripped supply, that much is true, which is why, of course, we’ve matched that with the extra investment that has been put in. It means, of course, that the numbers waiting and the times that youngsters are waiting have gone down.

O ran gwasanaeth iechyd meddwl plant a’r glasoed, rydym wedi buddsoddi’n drwm— £6.6 miliwn i'r gwasanaeth. Roedd y galw yn fwy na'r cyflenwad, mae cymaint â hynny’n wir, a dyna pam, wrth gwrs, yr ydym wedi cyfateb hynny â'r buddsoddiad ychwanegol sydd wedi ei wneud. Mae'n golygu, wrth gwrs, bod y niferoedd sy'n aros a'r amseroedd y mae pobl ifanc yn aros wedi mynd i lawr.

First Minister, I asked you for a figure, and the exact number that you were looking for is 1,174 children waiting for four months. And it’s not true to say that that figure has gone down, because that figure has almost trebled in the three years since 2013. We all know that investment in early years is crucial for positive outcomes in education and health, and in particular in preventing some of the problems that can arise later on in life. Developments in neuroscience are showing that the early teenage years can be just as crucial for a person’s development as the early years.

I visited my old school last Friday, and I was told that the rates of self-harm are going through the roof at Tonypandy Community College, and I don’t think for one minute that that is an isolated case. Depression, anxiety and self-harm have become too common amongst a generation that have many worries about things like zero-hours contracts, massive student debt and endless austerity. Those young people are not covered by the interventions that are available for children under seven years old. The things that can go wrong in the teenage years can cause problems for life, and I saw that only too well in my former role as a probation officer. First Minister, will you establish a programme for pre-teens and teenagers to go alongside your Healthy Child Wales programme, and would you be prepared to look at what role mindfulness could play in such a programme?

Brif Weinidog, rwyf yn gofyn i chi am ffigur, a'r union nifer yr oeddech yn chwilio amdano yw 1,174 o blant yn aros am bedwar mis. Ac nid yw'n wir i ddweud bod y ffigur hwnnw wedi gostwng, gan fod y ffigur hwnnw wedi treblu bron dros y tair blynedd ers 2013. Rydym ni i gyd yn gwybod bod buddsoddi yn y blynyddoedd cynnar yn hanfodol ar gyfer canlyniadau cadarnhaol mewn addysg ac iechyd, ac yn arbennig wrth atal rhai o'r problemau sy’n gallu codi yn ddiweddarach mewn bywyd. Mae datblygiadau mewn niwrowyddoniaeth yn dangos y gall blynyddoedd cynnar yr arddegau fod yr un mor hanfodol ar gyfer datblygiad person â’r blynyddoedd cynnar.

Ymwelais â’m hen ysgol ddydd Gwener diwethaf, a dywedwyd wrthyf fod cyfraddau hunan-niweidio wedi cynyddu’n aruthrol yng Ngholeg Cymunedol Tonypandy, ac nid wyf yn meddwl am funud bod hwnnw'n achos unigol. Mae iselder, pryder a hunan-niweidio wedi mynd yn rhy gyffredin ymhlith cenhedlaeth sydd â llawer o bryderon am bethau fel contractau dim oriau, dyled myfyrwyr enfawr a chyni diddiwedd. Nid yw'r bobl ifanc hynny wedi eu cwmpasu gan yr ymyraethau sydd ar gael i blant o dan saith oed. Gall y pethau a all fynd o chwith yn yr arddegau achosi problemau am oes, a gwelais hynny dim ond yn rhy dda yn fy swydd flaenorol fel swyddog prawf. Brif Weinidog, a wnewch chi sefydlu rhaglen ar gyfer plant yn eu harddegau a chyn eu bod yn eu harddegau i fynd ochr yn ochr â'ch rhaglen Plant Iach Cymru, ac a ydych chi’n fodlon edrych ar y rhan y gallai ymwybyddiaeth fyfyriol ei chwarae mewn rhaglen o'r fath?

Well, first of all, mindfulness was mentioned in the Welsh Labour manifesto as something that could be looked at. When we talk about the health of a child up to seven years old, that must include all types of health, including mental health as well. That is something that will be taken into consideration when developing the programme.

The second point is this: she’s right, we do see instances where young people do find themselves under a great deal of stress. Cyber bullying is one area, particularly, that she and I didn’t have to cope with that is something that is a real issue, and the education programme in schools to deal with that is important. The fact there are counsellors in the secondary schools—that’s important in order to help young people and, of course, ultimately, making sure the resources are there for CAMHS. The resources have been put in and I fully expect the waiting times and the numbers to go down as those resources work through the system.

Wel, yn gyntaf oll, crybwyllwyd ymwybyddiaeth fyfyriol ym maniffesto Llafur Cymru fel rhywbeth y gellid edrych arno. Pan fyddwn ni’n sôn am iechyd plentyn hyd at saith mlwydd oed, mae’n rhaid i hynny gynnwys pob math o iechyd, gan gynnwys iechyd meddwl hefyd. Mae hynny'n rhywbeth a fydd yn cael ei gymryd i ystyriaeth wrth ddatblygu'r rhaglen.

Yr ail bwynt yw hwn: mae hi'n iawn, rydym yn gweld achosion lle mae pobl ifanc yn canfod eu hunain o dan lawer o straen. Mae seiber-fwlio yn un maes, yn arbennig, nad oedd yn rhaid iddi hi na minnau ymdopi ag ef ac mae’n rhywbeth sydd yn broblem wirioneddol, ac mae'r rhaglen addysg mewn ysgolion i ymdrin â hynny yn bwysig. Y ffaith fod cwnselwyr yn yr ysgolion uwchradd—mae hynny'n bwysig er mwyn helpu pobl ifanc ac, wrth gwrs, yn y pen draw, gwneud yn siŵr bod yr adnoddau ar gael ar gyfer CAMHS. Mae'r adnoddau wedi eu sefydlu ac rwyf yn llwyr ddisgwyl i'r amseroedd aros a’r niferoedd leihau wrth i’r adnoddau hynny weithio drwy'r system.

First Minister, your Government’s record on helping young people with poor mental health is appalling, and that’s without mentioning the children and young people who don’t even make it into the system. The mortality rate for teenagers between 15 and 19 years old is higher in Wales than it is in England, and there has been no reduction in deaths from intentional injury among that age group, between 10 and 18 years old, in three decades. A national case audit of children’s deaths has suggested that many young people who died from suicide had not had any contact at all with mental health services, and, for those who had, there were problems with services failing to follow up on patients who did not turn up for their first appointments. You once admitted, First Minister, that your Government took its eye off the ball when it came to education. Will you now accept that your Government has taken its eye off the ball on children and young people’s mental health? Will you now accept that this is a crisis and will you tell us what, after 17 years of leading the Government here in Wales, you intend to do about this?

Brif Weinidog, mae hanes eich Llywodraeth ar helpu pobl ifanc sydd ag iechyd meddwl gwael yn warthus, ac mae hynny heb sôn am y plant a phobl ifanc nad ydynt hyd yn oed yn cyrraedd y system. Mae'r gyfradd marwolaethau ar gyfer pobl yn eu harddegau rhwng 15 a 19 oed yn uwch yng Nghymru nag yw yn Lloegr, ac ni fu unrhyw leihad mewn marwolaethau o anafiadau bwriadol ymhlith y grŵp oedran hwnnw, rhwng 10 a 18 oed, mewn tri degawd. Mae archwiliad cenedlaethol o achosion marwolaethau plant wedi awgrymu nad oedd nifer o bobl ifanc a fu farw o ganlyniad i hunanladdiad wedi cael unrhyw gysylltiad o gwbl â'r gwasanaethau iechyd meddwl, ac, ar gyfer y rhai a oedd wedi cael cysylltiad, cafwyd problemau gyda gwasanaethau yn methu â chysylltu â chleifion nad oeddent wedi dod i’w hapwyntiadau cyntaf. Fe wnaethoch gyfaddef unwaith, Brif Weinidog, nad oedd eich Llywodraeth wedi talu digon o sylw wrth ymdrin ag addysg. A wnewch chi nawr dderbyn nad yw eich Llywodraeth wedi talu digon o sylw i iechyd meddwl plant a phobl ifanc? A wnewch chi nawr dderbyn bod hyn yn argyfwng ac a wnewch chi ddweud wrthym beth, ar ôl 17 mlynedd o arwain y Llywodraeth yma yng Nghymru, yr ydych chi’n bwriadu ei wneud am hyn?

I have to say to the leader of the opposition, I had experience, as did my constituents, of this when the town that I represent was branded as some kind of suicide capital, where we had predatory journalists arriving from London who were trying to question young people outside the local college and trying to suggest to them that it was better to be dead than to live in the area. Those are the exact words that were used. Those youngsters who took their lives, in the main, did not know each other, despite what the press suggested. To come to the point that she was making, many of them had no contact with mental health services. They were a surprise—what happened was a surprise to their families. They’d had no warning. In some ways, that’s the greatest tragedy of all, because people—[Interruption.] It’s an important point: this is the greatest tragedy of all, where you have young people who are not known to the system and have not identified themselves to the system.

She asked what’s being done. I’ve already mentioned the money that’s been put into CAMHS. It is true to say that demand for CAMHS was significant, and that’s why, of course, we’ve provided more resources for CAMHS in order to make sure that more young people are identified. On top of that, of course, we do have counselling services in the secondary schools in order that young people can go and talk to people early on. That takes us well beyond what used to be the case in Wales.

Mae'n rhaid i mi ddweud wrth arweinydd yr wrthblaid, fy mod wedi cael profiad o hyn, fel y cafodd fy etholwyr, pan gafodd y dref yr wyf yn ei chynrychioli ei brandio fel rhyw fath o brifddinas hunanladdiad, pryd yr oedd gennym newyddiadurwyr rheibus yn cyrraedd o Lundain a oedd yn ceisio cwestiynu pobl ifanc y tu allan i'r coleg lleol ac yn ceisio awgrymu iddynt ei bod yn well bod yn farw na byw yn yr ardal. Dyna'r union eiriau a ddefnyddiwyd. Nid oedd y bobl ifanc hynny a laddodd eu hunain, ar y cyfan, yn adnabod ei gilydd, er gwaethaf yr hyn a awgrymwyd gan y wasg. I ddod at y pwynt yr oedd hi’n ei wneud, roedd llawer ohonynt nad oedd ganddynt unrhyw gysylltiad â gwasanaethau iechyd meddwl. Roeddent yn syndod—roedd yr hyn a ddigwyddodd yn syndod i'w teuluoedd. Nid oeddent wedi cael unrhyw rybudd. Mewn rhai ffyrdd, dyna’r drychineb fwyaf oll, oherwydd bod pobl—[Torri ar draws.] Mae'n bwynt pwysig: dyma'r drasiedi fwyaf oll, pan fo gennych bobl ifanc nad ydynt yn hysbys i'r system ac nad ydynt wedi nodi eu hunain i'r system.

Gofynnodd beth sy'n cael ei wneud. Rwyf eisoes wedi crybwyll yr arian sydd wedi cael ei roi i mewn i CAMHS. Mae'n wir i ddweud bod y galw am CAMHS yn sylweddol, a dyna pam, wrth gwrs, yr ydym wedi darparu mwy o adnoddau ar gyfer CAMHS er mwyn gwneud yn siŵr bod mwy o bobl ifanc yn cael eu nodi. Yn ogystal â hynny, wrth gwrs, mae gennym wasanaethau cwnsela yn yr ysgolion uwchradd er mwyn i bobl ifanc allu mynd i siarad â phobl yn gynnar. Mae hynny'n mynd â ni ymhell y tu hwnt i’r hyn a arferai fod yn wir yng Nghymru.

Hybu Iechyd a Llesiant

Promoting Health and Well-being

3. Pa asesiad y mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o rôl gweithwyr proffesiynol perthynol i iechyd a gofal cymdeithasol o ran cyflawni blaenoriaethau Llywodraeth Cymru sy'n ymwneud â hybu iechyd a llesiant gydol oes? OAQ(5)0160(FM)

3. What assessment has the First Minister made of the role of allied health and social care professionals in delivering Welsh Government priorities of promoting health and well-being throughout life? OAQ(5)0160(FM)

I’m grateful to the Member for this question, because they are the unsung heroes of the health service in many ways. They work in the community and in primary care, and, of course, they deliver a lot of preventative care, which is difficult to measure in itself, because how do you measure something that prevents something that would have happened in the future? Of course, they help to deal with admission avoidance, so that more people don’t have to go into hospital, but have the support to stay at home.

Rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am y cwestiwn hwn, oherwydd gan mai nhw yw arwyr di-glod y gwasanaeth iechyd mewn sawl ffordd. Maent yn gweithio yn y gymuned ac mewn gofal sylfaenol, ac, wrth gwrs, maent yn darparu llawer o ofal ataliol, sydd yn anodd ei fesur ynddo’i hun, oherwydd sut mae mesur rhywbeth sy'n atal rhywbeth a fyddai wedi digwydd yn y dyfodol? Wrth gwrs, maent yn helpu i ymdrin ag osgoi derbyn cleifion, fel nad oes yn rhaid i fwy o bobl fynd i'r ysbyty, ond eu bod yn cael y gefnogaeth i aros gartref.

I thank the First Minister for that answer. I had better declare an interest, as my wife—it’s in the register of interests—is a radiographer. She also has very cold hands, so I warn people in advance. [Laughter.] In Wales, 50 per cent of people—[Interruption.] She does. [Laughter.] Fifty per cent of the population of Wales will be over 65 by 2037. There is now a higher proportion of people aged 85 plus as we speak. The increase in chronic conditions and comorbidity, resulting in complex health needs, is documented and is there for all to see. This will require a real determination to deliver the Welsh Government’s strategy and to align that workforce toward primary care and picking them up where we can actually keep people in a well-being service, not a rescue and an illness service. So, will he congratulate my wife and all of those who work in allied health and social care professions, and congratulate also Dave Rees for hosting an event last week at which all of those professions were there? They deserve our thanks and our gratitude. They have a huge role to play.

Diolchaf i'r Prif Weinidog am yr ateb yna. Mae’n well i mi ddatgan buddiant, gan fod fy ngwraig—mae yn y gofrestr o fuddiannau—yn radiograffydd. Mae ganddi hefyd ddwylo oer iawn, felly rwyf yn rhybuddio pobl ymlaen llaw. [Chwerthin.] Yng Nghymru, mae 50 y cant o bobl— [Torri ar draws.] Mae ganddi [Chwerthin.].  Bydd hanner cant y cant o boblogaeth Cymru dros 65 oed erbyn 2037. Mae cyfran uwch o bobl sydd dros 85 oed erbyn hyn. Mae'r cynnydd mewn cyflyrau cronig a dau gyflwr cronig ar yr un pryd, gan arwain at anghenion iechyd cymhleth, wedi ei ddogfennu ac mae yno i bawb ei weld. Bydd hyn yn golygu bod yn wirioneddol benderfynol i gyflawni strategaeth Llywodraeth Cymru ac i gyfochri’r gweithlu â gofal sylfaenol a’i gynyddu i sefyllfa lle y gallwn mewn gwirionedd gadw pobl mewn gwasanaeth lles, nid gwasanaeth achub a salwch. Felly, a wnaiff ef longyfarch fy ngwraig a phawb sy'n gweithio mewn proffesiynau iechyd a gofal cymdeithasol perthynol, a llongyfarch Dave Rees hefyd am gynnal digwyddiad yr wythnos diwethaf lle yr oedd yr holl broffesiynau hynny yn bresennol? Maent yn haeddu ein diolch a'n diolchgarwch. Mae ganddynt ran enfawr i'w chwarae.

I will join, of course, the Member in congratulating the Member for Aberavon. I am not sure that harmony will reign in his house over this evening given what was revealed to us in terms of information. But he’s right: the challenge that faces us in the future is, as people get older—yes, many of those people will be fitter when they’re older, but, inevitably, people get a number of small conditions that, taken together, make it difficult for them to live their lives in the way that they would want. It’s rare for somebody to have one very serious condition that disables them. Quite often, it’s just a combination of different things. What, then, can the AHPs do? Well, early recognition of problems and timely intervention so that things are dealt with early on; admission prevention; facilitated discharge; rehab and reablement—very important, obviously; support for chronic conditions as well, so that people with chronic conditions don’t have to continually go back to hospital in order to deal with a particular flare of a chronic condition; and, of course, what they do in terms of being able to add to a multi-agency and multidisciplinary team to help the individual. We know that, in the future, there will be more pressure as people live longer—something to be welcomed—but also there is still a frailty of the human body that we can’t legislate for, and more and more people, as they get older, will need help with what may be a number of smaller conditions, but nevertheless are significant for them as an individual.

Mi wnaf ymuno, wrth gwrs, â’r Aelod i longyfarch yr Aelod dros Aberafan. Nid wyf yn siŵr y bydd y cytgord yn teyrnasu yn ei dŷ ef heno o ystyried yr hyn a ddatgelwyd i ni o ran gwybodaeth. Ond mae e’n iawn: yr her sy'n ein hwynebu yn y dyfodol yw, wrth i bobl fynd yn hŷn—bydd, bydd llawer o'r bobl hynny yn fwy ffit pan fyddant yn hŷn, ond, yn anochel, mae pobl yn cael nifer o gyflyrau bach sydd, gyda'i gilydd, yn ei gwneud yn anodd iddynt fyw eu bywydau yn y ffordd y byddent yn dymuno. Mae'n anghyffredin i rywun fod ag un cyflwr difrifol iawn sy'n ei wneud yn anabl. Yn aml iawn, cyfuniad o wahanol bethau ydyw. Beth, felly, y gall y gweithwyr proffesiynol perthynol iechyd ei wneud? Wel, canfod problemau yn gynnar ac ymyrraeth brydlon fel yr ymdrinnir â phethau yn gynnar; atal derbyniadau; rhyddhau wedi’i hwyluso; adsefydlu ac ailalluogi—pwysig iawn, yn amlwg; cefnogaeth ar gyfer cyflyrau cronig hefyd, fel nad oes yn rhaid i bobl â chyflyrau cronig fynd yn ôl yn barhaus i'r ysbyty er mwyn ymdrin â chyfnod gwaeth penodol mewn cyflwr cronig; ac, wrth gwrs, yr hyn y maent yn ei wneud o ran bod yn gallu ychwanegu at dîm amlasiantaethol ac amlddisgyblaethol i helpu'r unigolyn. Rydym yn gwybod y bydd, yn y dyfodol, mwy o bwysau wrth i bobl fyw'n hirach— rhywbeth i'w groesawu—ond mae hefyd eiddilwch o ran y corff dynol na allwn ddeddfu ar ei gyfer, a bydd mwy a mwy o bobl, wrth iddynt fynd yn hŷn, angen cymorth â’r hyn a allai fod yn nifer o gyflyrau llai, ond er hynny, sydd yn sylweddol iddyn nhw fel unigolyn.

Rwyf wedi ymweld yn yr wythnosau diwethaf â dwy fferyllfa yn fy etholaeth i—fferyllfa Rowlands yn Llanfair Pwllgwyngyll a fferyllfa Boots yn Llangefni. Mae fferyllfeydd, wrth gwrs, yn chwarae rhan hanfodol o fewn y ddarpariaeth ehangach o ofal sylfaenol ac mi fyddwn i’n sicr yn dymuno gweld y ddarpariaeth honno yn cael ei hymestyn. A ydy’r Prif Weinidog yn cytuno â mi bod angen cael gwared ar rai o’r rhwystrau sy’n atal fferyllfeydd rhag gallu chwarae eu rhan i’r eithaf, yn cynnwys rhoi’r gorau i’r gwaharddiad ar hysbysebu rhai o’u gwasanaethau nhw, er enghraifft brechiadau y ffliw a gwasanaethau o ran atal ysmygu ac ati?

Thank you, Llywydd. Over the past few weeks I’ve visited two pharmacies in my constituency—the Rowlands pharmacy in Llanfair Pwllgwyngyll and the Boots branch in Llangefni. Pharmacies, of course, play a crucial role in the wider provision of primary care, and I would certainly want to see that provision extended. Does the First Minister agree with me that we need to do away with some of the barriers that prevent pharmacies from playing their full role, including actually putting aside the ban on advertising some of their services, for example flu jabs and services in terms of smoking prevention and so on?

Mae hynny’n iawn, a bydd yn rhan o’r Mesur iechyd cyhoeddus. Mae’n bwysig dros ben fod unrhyw rwystrau sydd heb unrhyw synnwyr yn mynd. Ond rŷm ni’n gwybod, wrth gwrs, fod fferyllfeydd yn chwarae rhan hanfodol bwysig o ran sicrhau bod pobl yn gallu cael cyngor heb orfod mynd at y meddyg teuluol, a hefyd, wrth gwrs, byddwn ni’n moyn ymestyn y gwasanaethau sydd ar gael o fferyllfeydd yn y pen draw, gan gofio’r ffaith nawr bod mwy a mwy ohonyn nhw wedi cael yr hyfforddiant clinigol sydd ei angen er mwyn eu bod nhw’n gallu gweithredu’r gwasanaethau hynny.

Yes, that’s right, and that will be part of the public health Bill. It’s important that any nonsensical obstacles are done away with. But we know, of course, that pharmacies play a vitally important role in ensuring that people receive advice without having to go to see their general practitioner, and also, of course, we would wish to extend the services available from pharmacies ultimately, bearing in mind, of course, that more and more of them have received clinical training so that they can actually work in those areas.

First Minister, I also share the admiration mentioned here for the jobs that our health and social care professionals undertake throughout the country. The multidisciplinary approach provided to patients by doctors working closely with such professionals has proven to be very effective, particularly in the health boards where they have a director of therapy and health sciences on their boards. You can see that by the examples of some of the ones that are recognised good examples throughout Wales. So, First Minister, what could you do to embed this role, given the ever-changing nature of healthcare provision, and will you review or undertake to discuss with your colleagues the review of the continuous performance development training for these people so that we can better identify and prepare for the next generation of directors of therapies and health sciences?

Brif Weinidog, rwyf innau hefyd yn rhannu'r edmygedd a grybwyllir yma o’r swyddi y mae ein gweithwyr proffesiynol iechyd a gofal cymdeithasol yn ymgymryd â hwy ledled y wlad. Mae'r dull amlddisgyblaethol a ddarperir i gleifion gan feddygon gan weithio'n agos gyda gweithwyr proffesiynol o'r fath wedi profi i fod yn effeithiol iawn, yn enwedig yn y byrddau iechyd lle mae ganddynt gyfarwyddwr therapi ac iechyd gwyddorau ar eu byrddau. Gallwch weld hynny drwy’r enghreifftiau o rai a gydnabyddir fel enghreifftiau da ledled Cymru. Felly, Brif Weinidog, beth allech chi ei wneud i ymwreiddio’r swyddogaeth hon, o gofio bod natur y ddarpariaeth gofal iechyd yn newid yn gyson, ac a wnewch chi adolygu neu addo trafod â'ch cydweithwyr yr adolygiad o hyfforddiant datblygu perfformiad parhaus gyfer y bobl hyn fel y gallwn nodi a pharatoi yn well ar gyfer y genhedlaeth nesaf o gyfarwyddwyr therapïau a gwyddorau iechyd?

Yes, but first of all we would expect local health boards to see what works in other health boards and then use that best practice, and apply that best practice, in their own areas. Where there’s evidence of that practice working well, then clearly we would want them to look at it to see if it’s appropriate in their own area and, if so, to implement that. When it comes to CPD, many professionals, of course, are governed by professional bodies that are, of themselves, not devolved, if I can put it that way, and have their own requirements for CPD. But if that is an issue, then it’s something, of course, that the Minister might be able to look at in order to see how the position of the directors that you’ve referred to can be strengthened in the future.

Gwnaf, ond yn gyntaf oll byddem yn disgwyl i fyrddau iechyd lleol weld beth sy'n gweithio mewn byrddau iechyd eraill ac yna defnyddio’r arfer gorau hwnnw, a chymhwyso’r arfer gorau hwnnw, yn eu hardaloedd eu hunain. Pan fo tystiolaeth fod yr arfer hwnnw’n gweithio'n dda, yna yn amlwg byddem yn awyddus iddynt edrych arno i weld os yw'n addas yn eu hardal eu hunain ac, os felly, gweithredu hynny. Pan ddaw i DPP, mae llawer o weithwyr proffesiynol, wrth gwrs, yn cael eu llywodraethu gan gyrff proffesiynol nad ydynt, ohonynt eu hunain, wedi eu datganoli, os caf ei roi felly, ac mae ganddynt eu gofynion eu hunain ar gyfer DPP. Ond os yw hynny’n broblem, yna mae'n rhywbeth, wrth gwrs, y gallai’r Gweinidog efallai edrych arno, er mwyn gweld sut y gallai sefyllfa’r cyfarwyddwyr yr ydych wedi cyfeirio ati gael ei chryfhau yn y dyfodol.

Cynllun Rhyddhad Ardrethi Busnesau Bach

Small Business Rates Relief Scheme

4. A wnaiff y Prif Weinidog nodi cam nesaf cynllun rhyddhad ardrethi busnesau bach Llywodraeth Cymru? OAQ(5)0158(FM)

4. Will the First Minister set out the next stage of the Welsh Government’s small business rates relief scheme? OAQ(5)0158(FM)

Yes. We are extending the temporary relief scheme, which was due to end in March next year, for a further year. Then, we’ll be developing a new permanent scheme, which will be in place from April 2018.

Gwnaf. Rydym yn ymestyn y cynllun rhyddhad dros dro, a oedd i fod i ddod i ben ym mis Mawrth y flwyddyn nesaf, am flwyddyn arall. Yna, byddwn yn datblygu cynllun parhaol newydd, a fydd ar waith o fis Ebrill 2018 ymlaen.

Thank you for that answer, First Minister. The Welsh Government’s decision to stick with its existing business scheme hasn’t received the reception you might have liked in your own constituency, First Minister. Traders are already vocal in the criticism of the highest business rates in my region, and perverse rates incentives to keep shops empty. In Bridgend town, in particular, they’re not very happy with the council that did its best to ignore the views of traders on how to increase footfall. Some now feel misled into believing that the Labour rates relief scheme would be different from business as usual, so what reasons can you give us for making the current system permanent instead of adopting Welsh Conservative policies around a differentiated multiplier and tapering relief to £15,000?

Diolch i chi am yr ateb yna, Brif Weinidog. Nid yw penderfyniad Llywodraeth Cymru i lynu at ei chynllun busnes presennol wedi cael y derbyniad efallai y byddech wedi ei hoffi yn eich etholaeth eich hun, Brif Weinidog. Mae masnachwyr eisoes yn uchel eu cloch wrth feirniadu’r ardrethi busnes uchaf yn fy rhanbarth i, a chymhellion ardrethi gwrthnysig i gadw siopau’n wag. Yn nhref Pen-y-bont ar Ogwr, yn arbennig, nid ydynt yn hapus iawn â'r cyngor, a wnaeth ei orau i anwybyddu barn masnachwyr ar sut i gynyddu nifer yr ymwelwyr. Mae rhai yn teimlo erbyn hyn eu bod wedi eu camarwain i gredu y byddai cynllun rhyddhad ardrethi Llafur yn wahanol i’r arfer, felly pa resymau allwch chi eu rhoi i ni am wneud y system bresennol yn barhaol yn hytrach na mabwysiadu polisïau’r Ceidwadwyr Cymreig o amgylch lluosydd gwahaniaethol a meinhau rhyddhad i £15,000?

Well, I have to say first of all, with regard to my own town, which I know very well, there are at least three different groups of traders who don’t agree with each other, and that is one of the weaknesses the town faces. Secondly, she mentions empty premises. The biggest problem with empty premises in Bridgend is the intransigence of landlords—landlords who will not rent, or are only offering rent at ridiculous rates. I have heard examples of businesses who have said to me they are only being offered leases of 10 years with rents of up to £25,000 a year. That’s ridiculous. Some of the landlords in Bridgend need to get real and understand that the way of things 40 years ago is no longer right.

She asked me why we would not adopt Conservative policy. Quite simply, this: there are over 70,000 businesses in Wales, more than 70 per cent of them receive support, and over half of all eligible businesses pay no rates at all. In England, only a third pay no rates at all. So, actually, the scheme in Wales is significantly more generous than the penny-pinching scheme implemented by the Conservatives in England.

Wel, mae’n rhaid i mi ddweud yn gyntaf oll, o ran fy nhref fy hunan, yr wyf yn ei hadnabod yn dda iawn, bod o leiaf tri gwahanol grŵp o fasnachwyr nad ydynt yn cytuno â'i gilydd, a dyna un o'r gwendidau y mae’r dref eu hwynebu. Yn ail, mae hi'n sôn am eiddo gwag. Y broblem fwyaf gydag eiddo gwag ym Mhen-y-bont ar Ogwr yw anhyblygrwydd landlordiaid—landlordiaid na wnant rentu, neu nad ydynt ond yn cynnig rhentu ar gyfraddau hurt. Rwyf wedi clywed enghreifftiau o fusnesau sydd wedi dweud wrthyf mai’r unig brydlesi y maent yn cael eu cynnig yw rhai am 10 mlynedd gyda rhenti o hyd at £25,000 y flwyddyn. Mae hynny'n hurt. Mae angen i rai o'r landlordiaid ym Mhen-y-bont ar Ogwr ymuno â’r byd go iawn a deall nad yw’r ffordd o wneud pethau 40 mlynedd yn ôl yn iawn erbyn hyn.

Gofynnodd i mi pam na fyddem yn mabwysiadu polisi'r Ceidwadwyr. Yn syml iawn hyn: mae dros 70,000 o fusnesau yng Nghymru, mae mwy na 70 y cant ohonynt yn derbyn cymorth, ac nid yw dros hanner yr holl fusnesau cymwys yn talu unrhyw ardrethi o gwbl. Yn Lloegr, nid oes ond traean nad ydynt yn talu unrhyw ardrethi o gwbl. Felly, mewn gwirionedd, mae'r cynllun yng Nghymru yn llawer mwy hael na'r cynllun cyfrif ceiniogau sydd ar waith gan y Ceidwadwyr yn Lloegr.

First Minister, I’ve been contacted by a number of constituents who have expressed concern over the level of their business rates, which is putting a strain on their business finances. As they fall outside the threshold for small business rate relief, they have to pay the full business rates, irrespective of the affordability. Unless these small business owners find smaller, cheaper premises than these properties they are stuck with huge rates bills. What plan does your Government have to raise the rate relief threshold and ensure that rate relief has an affordability consideration?

Brif Weinidog, mae nifer o etholwyr wedi cysylltu â mi sydd wedi mynegi pryder ynghylch lefel eu hardrethi busnes, sy'n rhoi straen ar sefyllfa ariannol eu busnes. Gan eu bod y tu allan i'r trothwy ar gyfer rhyddhad ardrethi busnesau bach, mae’n rhaid iddynt dalu’r ardrethi busnes llawn, beth bynnag yw'r fforddiadwyedd. Oni bai bod y perchnogion busnesau bach hyn yn dod o hyd i safle llai, rhatach na’r safle y maent ynddo ar hyn o bryd, maen nhw’n gorfod talu biliau ardrethi enfawr. Pa gynllun sydd gan eich Llywodraeth i godi'r trothwy rhyddhad ardrethi a sicrhau bod rhyddhad ardrethi yn rhoi ystyriaeth i fforddiadwyedd?

Well, we’ve already put £98 million into the rate relief scheme. There is bound to be a threshold, unfortunately, and those who are, as they would see it, at the wrong end of the threshold, yes, they will have to pay business rates. What we cannot do is introduce a system where everybody gets business rate relief and nobody pays business rates. Like any business, businesses have to take decisions as to the size of their premises in order to understand what is affordable for them as a business.

Wel, yr ydym eisoes wedi rhoi £98 miliwn i mewn i'r cynllun rhyddhad ardrethi. Mae’n rhaid cael trothwy, yn anffodus, a'r rhai sydd, fel y byddent hwy yn ei weld, ar ben anghywir y trothwy, bydd, bydd yn rhaid iddyn nhw dalu ardrethi busnes. Yr hyn na allwn ei wneud yw cyflwyno system lle mae pawb yn cael rhyddhad ardrethi busnes ac nad oes neb yn talu ardrethi busnes. Fel unrhyw fusnes, mae’n rhaid i fusnesau wneud penderfyniadau ynghylch maint eu safleoedd er mwyn deall yr hyn sy'n fforddiadwy iddyn nhw fel busnes.

Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg

Abertawe Bro Morgannwg University Local Health Board

5. Pa gefnogaeth y mae Llywodraeth Cymru yn ei darparu i Fwrdd Iechyd Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg yn dilyn y penderfyniad i godi ei statws i ‘ymyrraeth wedi'i thargedu’? OAQ(5)0169(FM)

5. What support is the Welsh Government providing to Abertawe Bro Morgannwg University Health Board following the decision to escalate its status to 'targeted intervention'? OAQ(5)0169(FM)

Rydym ni’n cydweithio’n agos â Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg. Bydd y Llywodraeth yn darparu cefnogaeth ar ôl cytuno â’r bwrdd iechyd pa gymorth sydd ei angen arno.

We are working closely with the Abertawe Bro Morgannwg University Local Health Board. Support will be directed by the Welsh Government in agreement with the health board as to what assistance it requires.

Diolch yn fawr am yr ateb yna, Brif Weinidog. A allaf i, ymhellach i hynny, ofyn a ydych chi’n ffyddiog fod gennych chi’r ‘capacity’ yn rhengoedd eich adran chi yma yn y Cynulliad i roi’r cymorth angenrheidiol i’r bwrdd iechyd yma yn Abertawe, o gofio bod byrddau iechyd eraill hefyd o dan fesurau arbennig?

Thank you for that response, First Minister. Further to that, may I ask whether you are confident that you have the capacity within your department in the Assembly to provide the necessary support to this health board in Swansea, given that other health boards are also under special measures?

Dim ond un bwrdd iechyd sydd o dan fesurau arbennig, sef Betsi Cadwaladr. Rydym ni’n ffyddiog iawn yn y ffordd rydym ni wedi sicrhau bod Betsi Cadwaladr yn troi rownd. Felly, mae beth rŷm ni wedi’i dargedu ynglŷn â’r byrddau iechyd eraill yn mynd i sicrhau ein bod ni’n gweld gwelliannau er mwyn osgoi, wrth gwrs, unrhyw sefyllfa lle byddan nhw’n gorfod mynd yn yr un cyfeiriad.

Only one health board is under special measures, namely Betsi Cadwaladr. We are most confident about the way in which we have ensured that Betsi Cadwaladr can turn around. So, what we have targeted in terms of the other health boards will ensure that we see improvements to those, in order to avoid, of course, any situation where they would have to go in the same direction as Betsi Cadwaladr.

Before I start, can I declare an interest in that my wife’s a radiographer in ABMU, but I won’t discuss the warmth or the coldness of her hands? First Minister, ABMU’s in targeted intervention because of cancer services and unscheduled care. Both parts of those rely upon diagnostic services. We have seen problems with diagnostic services in the past, with waiting lists being perhaps of a length that was unacceptable to everybody, but will you join me in congratulating ABMU and the staff, in particular, who have actually seen those waiting lists come down, and therefore we’ve seen diagnostics getting better in ABMU?

Cyn i mi ddechrau, a gaf i ddatgan buddiant gan fod fy ngwraig yn radiograffydd yn PABM, ond ni fyddaf yn trafod cynhesrwydd nac oerni ei dwylo? Brif Weinidog, mae PABM mewn sefyllfa ymyrraeth wedi’i thargedu oherwydd gwasanaethau canser a gofal heb ei drefnu. Mae’r ddwy ran o hynny yn dibynnu ar wasanaethau diagnostig. Rydym wedi gweld problemau gyda gwasanaethau diagnostig yn y gorffennol, gyda hyd rhestrau aros nad oedd yn dderbyniol i bawb o bosibl, ond a wnewch chi ymuno â mi i longyfarch Prifysgol PABM a'r staff, yn arbennig, sydd wedi gweld y rhestrau aros hynny yn dod i lawr mewn gwirionedd, ac felly rydym wedi gweld diagnosteg yn gwella yn PABM?

Yes, I will, and at the end of July there was a reduction of 78 per cent in the number of people waiting over eight weeks for one of the specified diagnostic tests, compared to July 2015.

Gwnaf, mi wnaf, ac ar ddiwedd mis Gorffennaf bu gostyngiad o 78 y cant yn nifer y bobl sy'n aros dros wyth wythnos am un o'r profion diagnostig penodedig, o'i gymharu â mis Gorffennaf 2015.

First Minister, the health board’s integrated performance report of July 2014 states, and I quote, that

‘The Health Board continues to experience significant challenges in the delivery of the Urgent Suspected Cancer referral target in particular.’

At that time, they were reaching 86 per cent of the target rather than the 95 per cent that the Government was looking for. Notwithstanding the point made by David Rees now, being that those issues were reported two years ago, what support did you give ABMU at that time? What is different about the support that you’re giving them now, and if it was needed two years ago, why wasn’t it given then?

Brif Weinidog, mae adroddiad perfformiad integredig y bwrdd iechyd ym mis Gorffennaf 2014 yn datgan, a dyfynnaf, bod

Y Bwrdd Iechyd yn parhau i brofi heriau sylweddol o ran cyflawni'r targed atgyfeirio Amheuaeth o Ganser Brys yn arbennig.'

Ar y pryd, roeddent yn cyrraedd 86 y cant o'r targed yn hytrach na'r 95 y cant yr oedd y Llywodraeth yn ei ddisgwyl. Er gwaethaf y pwynt a wnaethpwyd gan David Rees yn awr, sef bod y materion hynny wedi eu hadrodd ddwy flynedd yn ôl, pa gefnogaeth a roesoch chi i PABM ar y pryd? Beth sy'n wahanol am y cymorth yr ydych yn ei roi iddynt nawr, ac os oedd ei angen ddwy flynedd yn ôl, pam na chafodd ei roi bryd hynny?

Well, if you look at the figures, if we look at the 62-day performance for cancer, more people are starting their treatment within the target time of the 62-day pathway for cancer. The same thing applies to the 31-day pathway—80.4 per cent higher. If we look at 12-hour waits in A&E last year, those figures have reduced by 63 per cent since March of this year. So, we are seeing great differences in terms of not just diagnostics, but in terms of cancer treatment, and indeed in terms of A&E performance.

Wel, os edrychwch chi ar y ffigurau, os edrychwn ni ar y perfformiad 62 diwrnod ar gyfer canser, mae mwy o bobl yn dechrau ar eu triniaeth o fewn targed amser y llwybr 62 diwrnod ar gyfer canser. Mae'r un peth yn wir am y llwybr 31 diwrnod—80.4 y cant yn uwch. Os edrychwn ar arosiadau 12 awr mewn adrannau Damweiniau ac Achosion Brys y llynedd, mae’r ffigurau hynny wedi gostwng 63 y cant ers mis Mawrth eleni. Felly, rydym yn gweld gwahaniaethau mawr o ran nid yn unig diagnosteg, ond o ran triniaeth canser, ac yn wir o ran perfformiad adrannau Damweiniau ac Achosion Brys.

First Minister, the reason ABMU are to receive targeted intervention is due to poor performance in unscheduled cancer care. The most recent figures show that just 83 per cent of patients diagnosed via the urgent suspected-cancer route start treatment within 62 days. We all know that timely treatment and intervention reduces the risk that the cancer will spread and increases the chances of survival. What support is the Welsh Government giving to ABMU to enable them to eliminate delays in treatment and to improve the cancer survival rates in my region?

Brif Weinidog, y rheswm y mae PABM yn mynd i dderbyn ymyrraeth wedi'i thargedu yw oherwydd perfformiad gwael mewn gofal canser heb ei drefnu. Mae'r ffigurau diweddaraf yn dangos mai dim ond 83 y cant o gleifion sydd wedi cael diagnosis trwy'r llwybr amheuaeth o ganser brys sy’n dechrau triniaeth o fewn 62 diwrnod. Rydym i gyd yn gwybod bod triniaeth ac ymyrraeth brydlon yn lleihau'r risg y bydd y canser yn lledaenu ac yn cynyddu'r siawns o oroesi. Pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei roi i PABM er mwyn eu galluogi i ddileu oedi wrth roi triniaeth ac i wella'r cyfraddau goroesi canser yn fy rhanbarth i?

I think I’ve already answered that question when I gave the statistics in terms of the 62-day performance and the 31-day performance. Sometimes, of course, clinicians tell me that it’s not that easy to start treatment within 62 days because of the nature of the cancer itself, its position in the body and, indeed, the need to look very carefully at having the most targeted treatment for the individual. If you’re an individual with cancer, of course, well, yes, you need to have certainty as quickly as possible. I understand that—the very human need. That’s why, of course, we’re seeing the improvements in the performance of ABMU in that field.

Rwy'n credu fy mod eisoes wedi ateb y cwestiwn yna pan roddais yr ystadegau o ran y perfformiad 62 diwrnod a'r perfformiad 31 diwrnod. Weithiau, wrth gwrs, mae clinigwyr yn dweud wrthyf nad yw mor hawdd â hynny i ddechrau triniaeth o fewn 62 diwrnod oherwydd natur y canser ei hun, ble y mae yn y corff ac, yn wir, yr angen i edrych yn ofalus iawn ar gael y driniaeth sydd wedi’i thargedu fwyaf ar gyfer yr unigolyn. Os ydych yn unigolyn sydd â chanser, wrth gwrs, wel, ie, mae angen i chi gael sicrwydd cyn gynted â phosibl. Rwy'n deall hynny—yr angen dynol iawn hwnnw. Dyna pam, wrth gwrs, yr ydym yn gweld y gwelliannau ym mherfformiad PABM yn y maes hwnnw.

Helpu’r GIG i Baratoi am y Gaeaf sydd o’n Blaenau

Helping the NHS Prepare for the Forthcoming Winter

6. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu sut y mae Llywodraeth Cymru yn helpu'r GIG i baratoi at y gaeaf sydd o'n blaenau? OAQ(5)0162(FM)

6. Will the First Minister outline how the Welsh Government is helping the NHS prepare for the forthcoming winter? OAQ(5)0162(FM)

We’ll continue to support health and social care organisations in Wales through our quarterly national seasonal planning meetings, which support their seasonal planning arrangements. And, of course, as part of that, preparedness for the forthcoming winter period is paramount.

Byddwn yn parhau i gefnogi sefydliadau iechyd a gofal cymdeithasol yng Nghymru trwy ein cyfarfodydd cynllunio tymhorol cenedlaethol a gynhelir bob chwarter, sy'n cefnogi eu trefniadau cynllunio tymhorol. Ac, wrth gwrs, yn rhan o hynny, mae bod yn barod ar gyfer cyfnod y gaeaf sydd i ddod yn hollbwysig.

Thank you, First Minister. Last winter, we saw unprecedented levels of demand on unscheduled care. People struggling to get access to a GP over the winter months put enormous strain on our A&E departments as patients go there to seek medical treatment. According to the RCN, our hospitals are so full all year round that the system cannot cope with the seasonal spike in demand. We have to address the GP-access issue if we are to avoid the scenes we saw last winter with ambulances stacked up outside hospitals. What plans does the Welsh Government have to improve the out-of-hours GP service and make greater use of community pharmacies in treating minor ailments this winter? Will you be running a publicity campaign highlighting the role of pharmacies in treating minor ailments?

Diolch yn fawr, Brif Weinidog. Y gaeaf diwethaf, gwelsom lefelau digynsail o alw am ofal heb ei drefnu. Rhoddodd y bobl oedd yn ei chael hi’n anodd cael gafael ar feddyg teulu dros fisoedd y gaeaf straen enfawr ar ein hadrannau damweiniau ac achosion brys wrth i gleifion fynd yno i gael triniaeth feddygol. Yn ôl y Coleg Nyrsio Brenhinol, mae ein hysbytai mor llawn drwy gydol y flwyddyn fel na all y system ymdopi â'r cynnydd sydyn yn y galw tymhorol. Mae'n rhaid i ni fynd i'r afael â'r mater mynediad at feddygon teulu os ydym yn mynd i osgoi'r sefyllfaoedd a welsom y gaeaf diwethaf gyda llu o ambiwlansys y tu allan i ysbytai. Pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i wella'r gwasanaeth meddygon teulu y tu allan i oriau a gwneud gwell defnydd o fferyllfeydd cymunedol wrth drin mân anhwylderau y gaeaf hwn? A fyddwch chi’n cynnal ymgyrch gyhoeddusrwydd i amlygu swyddogaeth fferyllfeydd wrth drin mân anhwylderau?

We do; the Choose Well campaign has been doing that for many years and, indeed, there’s an app available for people who want to access it. We encourage people to look, in the first place, at a pharmacist, then to look at a community nurse, and then to think about the GP. It’s quite right to say to people, ‘Don’t default to the A&E department first or, indeed, to a GP first.’ So, that’s already in train. In terms of out-of-hours, it’s available in our DGHs and elsewhere. The issue in the winter is not the numbers of people coming through A&E, but the conditions that they have: there are many more, older people with respiratory conditions that are more complex, who need more time in A&E and, ultimately, admission. Last year, the preparedness plans worked well. It can be difficult, of course, to predict the demand on the NHS in the winter because of the weather, basically. But, nevertheless, we scrutinise the preparedness of each local health board to make sure that we can be satisfied that they are ready for the winter.

Rydym yn gwneud hynny; mae’r ymgyrch Dewis Doeth wedi bod yn gwneud hynny ers blynyddoedd lawer ac, yn wir, mae yna ap ar gael i bobl sydd eisiau ei ddefnyddio. Rydym yn annog pobl i edrych, yn y lle cyntaf, ar fferyllydd, ac yna edrych ar nyrs gymunedol, ac yna meddwl am y meddyg teulu. Mae'n hollol iawn i ddweud wrth bobl, 'Peidiwch â mynd i'r adran damweiniau ac achosion brys fel dewis cyntaf na mynd, mewn gwirionedd, at feddyg teulu yn gyntaf.' Felly, mae hynny eisoes ar waith. O ran y gwasanaeth y tu allan i oriau, mae ar gael yn ein hysbytai cyffredinol dosbarth ac mewn mannau eraill. Nid nifer y bobl sy'n dod trwy adrannau damweiniau ac achosion brys yw’r broblem yn y gaeaf, ond y cyflyrau sydd ganddynt: mae llawer mwy o bobl hŷn â chyflyrau anadlol sy'n fwy cymhleth, sydd angen mwy o amser mewn adrannau damweiniau ac achosion brys ac sydd, yn y pen draw, yn cael eu derbyn i’r ysbyty. Y llynedd, gweithiodd y cynlluniau parodrwydd yn dda. Gall fod yn anodd, wrth gwrs, i ragweld y galw ar y GIG yn y gaeaf oherwydd y tywydd, yn y bôn. Ond, serch hynny, rydym yn craffu ar barodrwydd pob bwrdd iechyd lleol i wneud yn siŵr y gallwn fod yn fodlon eu bod yn barod ar gyfer y gaeaf.

O dan y cynllun iechyd plant rydych chi wedi’i gyhoeddi, Brif Weinidog, mae pob un plentyn o dan saith mlwydd oed i fod i gael yr un cysondeb gwasanaeth yn y gaeaf a’r haf. Beth ydych chi yn ei ddweud, felly, am adroddiad y Coleg Brenhinol Pediatreg ac Iechyd Plant heddiw ynglŷn â babanod sy’n cael eu geni’n gynnar, sydd yn dangos eu bod yn cael gwasanaeth eilradd ac isradd yma yng Nghymru? Dim ond, er enghraifft, 31 y cant o fabanod sy’n cael eu geni’n gynnar sy’n cael ail apwyntiad hollbwysig erbyn eu hail ben-blwydd. Mae hynny’n hanner y ganran ar draws gwledydd Prydain. Ac, ar ôl canoli’r gwasanaethau ar gyfer babanod sy’n cael eu geni’n gynnar—cau’r uned yn Llwynhelyg, er enghraifft, a symud i Glangwili—maen nhw’n dal i dderbyn gwasanaeth eilradd o’i gymharu â’r gorau drwy ynysodd Prydain. Ai rhethreg wag, felly, yw’r cynllun iechyd plant yma pan rydych yn methu â darparu yr hyn sy’n sylfaenol ac yn hollbwysig heddiw?

Under the children’s health plan that you published, First Minister, every child under seven is supposed to be given the same consistency of service in winter and summer. So, how do you respond to the Royal College of Paediatrics and Child Health’s report today on babies born prematurely, which shows that they are given a second-rate service here in Wales? Only 31 per cent, for example, of premature babies are given a crucial second appointment by their second birthday. That is half the percentage across the rest of the UK. Having centralised the service for premature babies—the closure of the unit in Withybush and moving it to Glangwili—they are still given a second-rate service as compared to the best services throughout the UK. Is it empty rhetoric, therefore, when you are unable to provide what is crucially important and fundamental today?

Na, dim o gwbl, wrth gofio’r ffaith, yn ôl yr adroddiad ei hun, fod tua 90 y cant o wasanaethau yn gweithio’n iawn. Mae yna rai rhannau sydd eisiau gwella—mae hynny’n wir—a dyna pam rydym yn croesawu adroddiadau fel hyn er mwyn inni wybod lle mae pethau’n gorfod cael eu gwella. Rydym yn gwybod, wrth gwrs, yn ôl adroddiad Nuffield, mai bach iawn o wahaniaeth sydd rhwng y gwasanaethau iechyd ar draws y Deyrnas Unedig. Byddwn yn parhau i sicrhau bod y driniaeth orau ar gael, a lle mae pethau’n dda, ond lle gellir gwell, fod pethau’n gwella.

No, not at all, bearing in mind that, according to the report itself, approximately 90 per cent of the services are working well. There are some parts of the service that need improvement—that’s true—and that’s why we welcome such reports, so that we can identify where there is room for improvement. But we know, according to the Nuffield report, that there is very little difference between the health services across the United Kingdom. We will continue to ensure that the best treatments are available and that where things are good but could be better that they improve.

First Minister, winter pressures haunt us every year: we have these kinds of conversations and it’s always the same groups of people—the elderly, the young and the chronically ill. However, in Pembrokeshire, the community resource teams, which are a joint collaboration between the health board and local government, have been incredibly effective in working together to ensure that people have access to the right services and in preventing hospital admissions. They focus on preventative care and they reduce the need for complex care packages. Basically, their job is to be out there to avert crises. They work in the community, in tandem with doctors. There’s no coincidence, First Minister, that this is a health board that actually has a director of therapies and social sciences—a former occupational therapist. They’re stopping people getting into hospitals, particularly the elderly and particularly those with respiratory problems.

First Minister, would you, first of all, welcome the work they’re doing, because they’re one of the leading practitioners of this in Wales—them and Neath Port Talbot? Secondly, would you come to Pembrokeshire to, first of all, see them in action and also understand a little bit more about the benefits that a director of therapies and social services—allied healthcare professionals—can bring to the changing face of NHS healthcare, particularly over these next 10 to 15 years, when we need more of these people, not fewer?

Brif Weinidog, mae pwysau'r gaeaf yn hunllef i ni bob blwyddyn: rydym yn cael y mathau hyn o sgyrsiau ac mae bob amser yn ymwneud â’r un grwpiau o bobl—yr henoed, yr ifanc a'r rhai â salwch cronig. Fodd bynnag, yn Sir Benfro, mae’r timau adnoddau cymunedol, sydd yn gydweithrediad ar y cyd rhwng y bwrdd iechyd a llywodraeth leol, wedi bod yn hynod effeithiol wrth weithio gyda'i gilydd i sicrhau bod pobl yn cael mynediad at y gwasanaethau cywir ac o ran atal derbyniadau i'r ysbyty. Maent yn canolbwyntio ar ofal ataliol ac maent yn lleihau'r angen am becynnau gofal cymhleth. Yn y bôn, eu gwaith yw bod ar gael i osgoi argyfyngau. Maent yn gweithio yn y gymuned, ar y cyd â meddygon. Nid cyd-ddigwyddiad, Brif Weinidog, yw’r ffaith fod hwn yn fwrdd iechyd a chanddo gyfarwyddwr therapïau a gwyddorau cymdeithasol mewn gwirionedd—therapydd galwedigaethol yn flaenorol. Maen nhw'n atal pobl rhag gorfod mynd i mewn i ysbytai, yn enwedig yr henoed ac yn enwedig y rhai sydd â phroblemau anadlu.

Brif Weinidog, a wnewch chi, yn gyntaf oll, groesawu'r gwaith y maent yn ei wneud, oherwydd eu bod yn un o'r ymarferwyr blaenllaw yn hyn beth yng Nghymru—hwy a Chastell-nedd Port Talbot? Yn ail, a wnewch chi ddod i Sir Benfro, yn gyntaf oll, i’w gweld wrth eu gwaith a hefyd i ddeall ychydig mwy am y manteision y gall cyfarwyddwr therapïau a gwasanaethau cymdeithasol—gweithwyr gofal iechyd proffesiynnol perthynol—eu gwireddu ar gyfer wyneb newidiol gofal iechyd y GIG, yn enwedig dros y 10 i 15 mlynedd nesaf, pryd y bydd arnom angen mwy o'r bobl hyn, nid llai?

How can I refuse such an offer? In principle, I’d like to accept that, because I’m interested in the work that the Member has described. I can see the passion that she displays in advocating the work that she has seen them do. I’d like to see it for myself.

Sut y gallaf i wrthod cynnig o'r fath? Mewn egwyddor, hoffwn dderbyn hynny, oherwydd mae gennyf ddiddordeb yn y gwaith y mae'r Aelod wedi’i ddisgrifio. Gallaf weld yr angerdd y mae hi’n ei ddangos wrth argymell y gwaith y mae hi wedi eu gweld yn ei wneud. Hoffwn ei weld drosof fy hun.

Tynnwyd cwestiwn 7 [OAQ(5)0166(FM)] yn ôl gan yr Aelod, felly cwestiwn 8, Llyr Gruffydd.

Question 7 [OAQ(5)0166(FM)] was withdrawn by the Member, so question 8, Llyr Gruffydd.

Prinder Meddygon yng Ngogledd Cymru

Shortage of Doctors in North Wales

8. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am brinder meddygon yng Ngogledd Cymru? OAQ(5)0164(FM)[W]

8. Will the First Minister make a statement on the shortage of doctors in North Wales? OAQ(5)0164(FM)[W]

Ynglŷn â’r niferoedd, nid oes prinder—mae mwy o ddoctoriaid nawr nag oedd yna yn 2005.

Well, as regards the numbers, there isn’t a shortage. There are more doctors now than we had in 2005.

Aelod o'r Senedd / Member of the Senedd 14:12:00

Nid yw hynny’n wir.

That’s not true.

Peidiwch â dweud nad yw hynny’n wir. A gaf i roi’r ffigurau, felly, er mwyn bod y wybodaeth yn iawn? Yn 2005, roedd 1,849 o feddygon teulu yng Nghymru; yn awr, mae 1,997. Ynglŷn ag ardal Betsi Cadwaladr, roedd 422 yn 2005 a 437 yn 2015. Mae’r un peth yn wir ynglŷn â’r cynnydd sylweddol mewn doctoriaid mewn ysbytai. Wrth ddweud hynny, wrth gwrs, mae yna ymgyrch sydd yn mynd i gael ei lansio ar ddiwedd mis nesaf er mwyn denu mwy o ddoctoriaid i weithio yng Nghymru.

Don’t say that it isn’t true; I’ll give you the figures so that the information is correct. In 2005, there were 1,849 GPs in Wales and now there are 1,997. In the Betsi Cadwaladr area, there were 422 in 2005 and 437 in 2015. And the same is true in terms of the significant increase in the number of doctors in hospitals. Having said that, of course, there will be a campaign launched at the end of next month in order to attract more doctors to work in Wales.

Nid wyf yn siŵr os ydw i eisiau diolch ichi am yr ateb, achos mae yna ddarlun gwahanol iawn i’w weld os ydych yn cyfri nifer y doctoriaid sy’n cyfateb i ddoctoriaid llawn amser. Ond, y cwestiwn rwyf am ofyn ichi yw: un o’r problemau gyda recriwtio meddygon teulu mewn ardaloedd gwledig yw’r diffyg cyfleusterau iechyd ehangach lleol sydd ar gael iddyn nhw. Nid yw meddygon teulu eisiau methu â gwneud eu gwaith oherwydd eu bod nhw’n methu â chael mynediad at welyau i’w cleifion, i beiriannau pelydr-x, i wasanaethau diagnostig ac yn y blaen yn lleol. A gaf i ofyn, felly, a fyddech yn barod i gomisiynu ymchwil gyda meddygon teulu gwledig, yn cynnwys, efallai, rhai sydd wedi rhoi’r gorau iddi, i adnabod eu pryderon ynglŷn â mynediad at adnoddau a chyfleusterau lleol ac i weithredu ar y canfyddiadau?

Well, I’m not sure if I want to thank you for that response because it’s a very different picture painted if you count the number of doctors that correspond to full-time equivalents. But, the question I wanted to ask you is this: one of the problems with the recruitment of GPs to rural areas is the lack of wider health facilities that are available to them. GPs don’t want to fail in their duties because they can’t access beds for patients, x-ray machines, diagnostic services and so on and so forth. Can I ask you, therefore, would you be willing to commission research with rural GPs, including those perhaps who have given up their posts, to acknowledge their problems in terms of access to local facilities and to take action as a result of that?

Byddwn i’n dadlau ein bod ni wedi gwneud hynny’n barod, sef drwy grŵp ‘collaborative’ canolbarth Cymru, sydd wedi gweithio’n dda dros ben. Byddwn i’n erfyn i’r gwaith sydd wedi cael ei wneud yn fanna fod yn waith sydd yn gallu cael ei drosglwyddo i rannau eraill o Gymru. So, mae’r gwaith hwnnw wedi dechrau yn barod.

I would argue that we’re already doing that through the collaborative group in mid Wales, which has worked extremely well. I would expect the work that has been done there to be work that could be transferred and disseminated throughout the whole of Wales. So, that work has already started.

Thank you, First Minister, for that question. I listened very carefully. One thing that you didn’t refer to, of course, is the innovation in GP care, in particular in north Wales, in terms of the work that’s going on in Prestatyn, with a multi-disciplinary team approach to patient care. What work is the Welsh Government going to do to evaluate whether that model is a successful model that can be applied elsewhere across Wales in order to alleviate the pressure on GP numbers in the country?

Diolch yn fawr, Brif Weinidog, am y cwestiwn yna. Gwrandewais yn ofalus iawn. Un peth na wnaethoch gyfeirio ato, wrth gwrs, yw'r arloesedd mewn gofal meddyg teulu, yn enwedig yn y gogledd, o ran y gwaith sy'n mynd ymlaen ym Mhrestatyn, gydag ymagwedd tîm amlddisgyblaeth i ofal cleifion. Pa waith y mae Llywodraeth Cymru yn mynd i’w wneud i werthuso pa un a yw'r model yn fodel llwyddiannus y gellir ei gymhwyso mewn mannau eraill ledled Cymru er mwyn lleddfu'r pwysau ar niferoedd y meddygon teulu yn y wlad?

He will know—he’s seen it himself—how it works. The reality is that we saw in Prestatyn GP practices—two of them, if I remember rightly—close. But, the local health board took over the provision of primary care services, and the services are better and are certainly wider than what was available before. So, it does show that the contractor model is not always the best model for delivering medical services. For some, that’s what they’ll want; for more GPs, increasingly, it seems to me, the contractor model is less attractive to them. What we’ve seen so far in Prestatyn has been excellent in terms of the width and the depth of the service that’s been provided and, of course, the local health board will continue to evaluate what’s been done there in order to make sure that it’s a model that can be adopted, potentially, around Wales.

Bydd ef yn gwybod—mae wedi ei weld ei hun—sut mae'n gweithio. Y gwir amdani yw ein bod wedi gweld practisau ym Mhrestatyn—dau ohonynt, os cofiaf yn iawn—yn cau. Ond, cymerodd y bwrdd iechyd lleol y cyfrifoldeb dros ddarparu gwasanaethau gofal sylfaenol, ac mae'r gwasanaethau yn well ac yn sicr yn ehangach na'r hyn a oedd ar gael o'r blaen. Felly, mae hyn yn dangos nad y model contractwr yw'r model gorau bob amser ar gyfer darparu gwasanaethau meddygol. I rai, dyna’r hyn y maent ei eisiau; i fwy o feddygon teulu, yn gynyddol, mae'n ymddangos i mi bod y model contractwr yn llai deniadol iddynt. Mae’r hyn yr ydym wedi ei weld hyd yn hyn ym Mhrestatyn wedi bod yn wych o ran lled a dyfnder y gwasanaeth a ddarparwyd ac, wrth gwrs, bydd y bwrdd iechyd lleol yn parhau i werthuso’r hyn sy'n cael ei wneud yno er mwyn gwneud yn siŵr ei fod yn fodel y gellir ei fabwysiadu, o bosibl, o amgylch Cymru.

Gwella Gwasanaethau Iechyd Meddwl

Improving Mental Health Services

9. Pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i wella gwasanaethau iechyd meddwl yn ystod y Pumed Cynulliad? OAQ(5)0155(FM)

9. What plans does the Welsh Government have to improve mental health services during the fifth Assembly? OAQ(5)0155(FM)

We’ve made a number of commitments around mental health and well-being in the programme for government, and we will shortly be publishing the next three-year plan to deliver our mental health strategy, ‘Together for Mental Health’.

Rydym wedi gwneud nifer o ymrwymiadau ynghylch iechyd meddwl a lles yn y rhaglen lywodraethu, a byddwn cyn bo hir yn cyhoeddi’r cynllun tair blynedd nesaf i gyflawni ein strategaeth iechyd meddwl, 'Law yn Llaw at Iechyd Meddwl'.

Thank you for the reply, First Minister. In 2014, the Children, Young People and Education Committee published a report of the inquiry into child and adolescent mental health services. The committee found that there was a 100 per cent increase in referrals for these services, but that the provision was insufficient to meet this increase. In recent meetings with the committee, the Children’s Commissioner for Wales said that the Together for Children and Young People group, dedicated to reforming mental health services for children and young people, has only met once since the group’s inception. Even though the Welsh Government increased funding by £7 million to the services, there is no explicit commitment in the programme for government to reform CAMHS. Throwing money at the problem won’t make it disappear. Will the First Minister commit to reforming these services and explain how he will do it?

Diolch am yr ateb, Brif Weinidog. Yn 2014, cyhoeddodd y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg adroddiad ar yr ymchwiliad i wasanaethau iechyd meddwl plant a'r glasoed. Canfu'r pwyllgor y bu cynnydd o 100 y cant mewn atgyfeiriadau ar gyfer y gwasanaethau hyn, ond bod y ddarpariaeth yn annigonol i ddiwallu’r cynnydd hwn. Mewn cyfarfodydd diweddar gyda'r pwyllgor, dywedodd Comisiynydd Plant Cymru mai dim ond unwaith y mae’r grŵp Law yn Llaw Plant a Phobl Ifanc, sy'n ymrwymedig i ddiwygio gwasanaethau iechyd meddwl i blant a phobl ifanc, wedi cyfarfod ers i’r grŵp gychwyn. Er bod Llywodraeth Cymru wedi rhoi £7 miliwn o gyllid ychwanegol i'r gwasanaethau, nid oes ymrwymiad eglur yn y rhaglen lywodraethu bod y llywodraeth am ddiwygio CAMHS. Ni fydd taflu arian at y broblem yn golygu y bydd yn diflannu. A wnaiff y Prif Weinidog ymrwymo i ddiwygio’r gwasanaethau hyn ac esbonio sut y bydd yn gwneud hynny?

I disagree with the Member. It did need an injection of money; that’s happened. We are seeing the benefits. Fewer children are being cared for out of the area. The waiting times for specialist CAMHS services are down by 21 per cent. And, of course, new services for attention deficit hyperactivity disorder and autism are being established across Wales. There’s more to do, of course, but we are seeing real improvements for children with mental health problems.

Rwyf yn anghytuno â'r Aelod. Roedd angen chwistrelliad o arian; mae hynny wedi digwydd. Rydym yn gweld y manteision. Mae llai o blant yn derbyn gofal y tu allan i'r ardal. Mae'r amseroedd aros ar gyfer gwasanaethau CAMHS arbenigol wedi gostwng 21 y cant. Ac, wrth gwrs, mae gwasanaethau newydd ar gyfer anhwylder diffyg canolbwyntio a gorfywiogrwydd ac awtistiaeth yn cael eu sefydlu ar draws Cymru. Mae mwy i'w wneud, wrth gwrs, ond rydym yn gweld gwelliannau gwirioneddol i blant sydd â phroblemau iechyd meddwl.

Masnach Di-dariff

Tariff-free Trade

10. Beth yw'r goblygiadau i economi Cymru o ganlyniad i ddatganiad Japan ar y posibilrwydd o golli masnach di-dariff â'r DU yn sgil gadael yr Undeb Ewropeaidd? OAQ(5)0163(FM)

10. What are the implications for the Welsh economy as a result of Japan's statement on the potential loss of tariff-free trade with the UK due to Brexit? OAQ(5)0163(FM)

The Japanese Government’s statement covers a number of potential adverse economic implications of the UK’s exit. It’s for the reasons that are outlined by that Government that we want businesses in Wales to have full and unfettered access to the single market.

Mae datganiad Llywodraeth Siapan yn cwmpasu nifer o oblygiadau economaidd andwyol posibl wrth i’r DU adael. Rydym yn awyddus i fusnesau yng Nghymru gael mynediad llawn a dilyffethair i’r farchnad sengl oherwydd y rhesymau a amlinellir gan y Llywodraeth honno.

I’m sure we all do, but unfortunately many members of the UK Government seem to be pushing in the opposite direction, which is extremely worrying for the some 6,000 people who depend on jobs that have resulted from Japanese investment, including Panasonic in my own constituency up in Pentwyn. So, I just wondered how we are going to be able to influence the UK Government to ensure that we will continue to have free trade with the European Union, because otherwise the future for inward investment looks extremely bleak.

Rwy'n siŵr ein bod i gyd yn dymuno hynny, ond mae’n ymddangos yn anffodus bod llawer o aelodau Llywodraeth y DU yn gwthio i’r cyfeiriad arall, sydd yn destun pryder mawr i'r oddeutu 6,000 o bobl sy'n dibynnu ar swyddi sydd wedi deillio o fuddsoddiad gan Siapan, gan gynnwys Panasonic yn fy etholaeth fy hun i fyny ym Mhentwyn. Felly, roeddwn yn meddwl tybed sut yr ydym yn mynd i allu dylanwadu ar Lywodraeth y DU i sicrhau y byddwn yn parhau i gael masnach rydd â'r Undeb Ewropeaidd, oherwydd fel arall mae’r dyfodol ar gyfer mewnfuddsoddiad yn edrych yn ddu iawn.

To me, agreeing that fundamental point is essential before we can move on to anything else. That is the basis—the building block—on which any deal can be built. Unless we get progress on that, it’s very difficult to see progress on anything else.

I’m certainly concerned that the UK is now seen as not wanting to engage with the EU. There are issues. I met with the chief commissioner of Gibraltar two days ago—the worry that Gibraltar has is that Spain will veto any deal of any kind with the UK unless the issue of Gibraltar is resolved to Spain’s satisfaction. It’s an opportunity that Spain has that wasn’t there before, which Brexit has delivered. So, there are many, many factors still at play here, some of which will not yet have been identified.

I mi, mae cytuno ar y pwynt sylfaenol hwnnw yn hanfodol cyn y gallwn symud ymlaen i unrhyw beth arall. Dyna'r sail—y bloc adeiladu—y gall unrhyw gytundeb gael ei adeiladu arno. Oni bai ein bod yn gwneud cynnydd ar hynny, mae'n anodd iawn gweld cynnydd ar unrhyw beth arall.

Rwy'n sicr yn pryderu bod y DU yn awr yn cael ei gweld fel nad yw’n dymuno ymgysylltu â'r UE. Ceir problemau. Cyfarfûm â phrif gomisiynydd Gibraltar ddau ddiwrnod yn ôl—y pryder sydd gan Gibraltar yw y bydd Sbaen yn rhoi feto ar unrhyw gytundeb o unrhyw fath gyda'r DU oni bai bod mater Gibraltar yn cael ei ddatrys er boddhad Sbaen. Mae'n gyfle i Sbaen nad oedd yno o'r blaen, cyfle y mae Brexit wedi ei ddarparu. Felly, mae llawer iawn o ffactorau yn dal i fod yn berthnasol yn y fan yma, rhai ohonynt nad ydynt wedi eu nodi eto.

2. 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. 2. Business Statement and Announcement

Yr eitem nesaf ar yr agenda yw’r datganiad a chyhoeddiad busnes, ac rydw i’n galw ar Jane Hutt.

The next item on the agenda is the business statement and announcement, and I call on Jane Hutt.

Diolch, Lywydd. I’ve made some amendments to this week’s business. I’ve expanded the title of the oral statement on the establishment of the new treatment fund and the independent review of the individual patient funding request process, and I’ve added a statement on the Rio Olympic and Paralympic Games homecoming 2016. I’ve reduced the time allocated to tomorrow’s questions to the Counsel General in line with the number of questions tabled, but business for the next three weeks is as shown on the business statement and announcement found among the meeting papers available to Members electronically.

Diolch, Lywydd. Rwyf wedi gwneud rhai newidiadau i fusnes yr wythnos hon. Rwyf wedi ehangu teitl y datganiad llafar ar sefydlu'r gronfa driniaeth newydd a'r adolygiad annibynnol o'r broses gwneud cais am gyllid ar gyfer cleifion unigol, ac rwyf wedi ychwanegu datganiad am y croeso adref o Gemau Olympaidd a Pharalympaidd 2016 yn Rio. Rwyf wedi lleihau'r amser sydd wedi’i neilltuo ar gyfer cwestiynau yfory i'r Cwnsler Cyffredinol yn unol â nifer y cwestiynau a gyflwynwyd, ond y mae’r busnes ar gyfer y tair wythnos nesaf fel y’i dangosir yn y datganiad a’r cyhoeddiad busnes sydd i’w gweld ymhlith papurau'r cyfarfod sydd ar gael i'r Aelodau yn electronig.

Minister, can I call for a statement from the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure on Road Safety Week, which is coming up in November? There’s been some concern that many motorists across Wales, and, indeed, other parts of the UK, are not having their eyes tested frequently enough and that this is leading to an increase in the risk of motor traffic accidents. I’d like to hear from the Cabinet Secretary what he’s going to do about that and whether there might be an opportunity to use the signs—the messaging signs—across the A55 in north Wales and the M4 and other trunk roads across Wales to actually encourage people to have their eyesight tested during that week in order to take advantage of some of the free tests that are available.

Weinidog, a gaf i alw am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith ar Wythnos Diogelwch ar y Ffyrdd sydd ar ddod ym mis Tachwedd? Bu rhywfaint o bryder nad oes llawer o fodurwyr ledled Cymru, ac, yn wir, mewn rhannau eraill o'r DU, yn cael prawf llygaid yn ddigon aml, a bod hyn yn arwain at gynnydd i’r risg o ddamweiniau traffig. Hoffwn glywed gan Ysgrifennydd y Cabinet am yr hyn y mae’n mynd i’w wneud ynglŷn â hynny a pha un a allai fod cyfle i ddefnyddio'r arwyddion—yr arwyddion negeseuon—ar hyd yr A55 yn y gogledd a'r M4 a chefnffyrdd eraill ledled Cymru i annog pobl mewn gwirionedd i gael prawf llygaid yn ystod yr wythnos honno, er mwyn manteisio ar rai o'r profion rhad ac am ddim sydd ar gael.

Well, the Member raises a very important point and the Cabinet Secretary will be prepared to make a statement on this point, so thank you for raising it.

Wel, mae’r Aelod yn nodi pwynt pwysig iawn a bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn barod i wneud datganiad ar y pwynt hwn, felly diolch i chi am ei godi.

Could we have a debate on setting up the constitutional convention that’s long been proposed by the First Minister? Now that we are going to possibly lose 11 MPs in Wales when the numbers go down from 40 to 29, and, with the vote to leave the EU, it’s likely we will lose four MEPs, isn’t now the ideal time to acknowledge that there are too few Assembly Members to do the job properly here in this Chamber and that all these items should be considered together? Wouldn’t having had a constitutional convention have been the ideal opportunity to look at all these representation issues in the round?

A gawn ni ddadl ar sefydlu'r confensiwn cyfansoddiadol a gynigiwyd gan y Prif Weinidog ers tro? Nawr bod posibilrwydd y byddwn yn colli 11 o Aelodau Seneddol yng Nghymru pan fydd y niferoedd yn gostwng o 40 i 29, a, gyda’r bleidlais i adael yr UE, mae'n debygol y byddwn yn colli pedwar ASE, onid nawr yw’r amser delfrydol i gydnabod nad oes digon o Aelodau Cynulliad i wneud y gwaith yn iawn yma yn y Siambr hon ac y dylid ystyried yr holl eitemau hyn ar y cyd? Oni fyddai bod â chonfensiwn cyfansoddiadol wedi bod yn gyfle delfrydol i edrych ar yr holl faterion cynrychiolaeth hyn gyda’i gilydd?

Well, Julie Morgan raises a very important point and she’s raised this on previous opportunities. I think—of course, the boundary commission proposals are out for consultation—it will have a major impact in terms of how our Welsh communities will be represented and we will be making our views in terms of disadvantage that could be caused by proposed changes. Of course, it has an impact on the Assembly and on us as Assembly Members and elected representatives in terms of how our constituents are represented in Parliament. Of course, those issues are going to be—in respect of Assembly elections—included in the Wales Bill currently before the Lords and should come into effect from Easter 2018, if that Bill becomes law. But I think the issues around political representation and around—and you raised issues about our representation in this Chamber—changes to parliamentary and European representation as well, the loss of MEPs, and significant expansions of our responsibilities as well from the Wales Act 2014 and potential changes from the current Wales Bill, all make this a very worthy and important area for debate and discussion.

Wel, mae Julie Morgan yn codi pwynt pwysig iawn ac mae hi wedi codi hyn ar gyfleoedd blaenorol. Rwy’n credu—wrth gwrs, mae cynigion y comisiwn ffiniau yn destun ymgynghoriad—y bydd yn cael effaith fawr o ran sut y bydd ein cymunedau yng Nghymru yn cael eu cynrychioli a byddwn yn mynegi ein barn o ran yr anfantais y gallai newidiadau arfaethedig ei hachosi. Wrth gwrs, mae'n effeithio ar y Cynulliad ac arnom ni fel Aelodau'r Cynulliad a chynrychiolwyr etholedig o ran sut y mae ein hetholwyr yn cael eu cynrychioli yn y Senedd. Wrth gwrs, bydd y materion hynny—o ran etholiadau’r Cynulliad—wedi eu cynnwys yn y Bil Cymru sydd gerbron Tŷ’r Arglwyddi ar hyn o bryd ac a ddylai ddod i rym o gyfnod y Pasg 2018, os bydd y Bil hwnnw yn dod yn gyfraith. Fodd bynnag, rwy'n credu bod y materion o ran cynrychiolaeth wleidyddol ac o ran —ac fe wnaethoch godi materion ynglŷn â’n cynrychiolaeth yn y Siambr hon—newidiadau i gynrychiolaeth seneddol ac Ewropeaidd hefyd, colli ASEau, ac ehangu yn sylweddol ein cyfrifoldebau hefyd o Ddeddf Cymru 2014, a’r newidiadau posibl yn sgil y Bil Cymru cyfredol, i gyd yn gwneud hwn yn faes teilwng a phwysig iawn ar gyfer dadl a thrafodaeth.

Leader of the house, is it possible to have a statement from the First Minister as to how he conducts his press arrangements? Last week we had a rather bizarre scenario where a rogue press release seemed to correct—or not, as the case may be—Government policy on the free movement of people. We were told that the six points that were put out were the key points for the Government, and then after 40 minutes they needed changing by another press release. I do think that in most democracies that would be laughed out of town, but, sadly, in Wales, it didn’t seem to get laughed out of town, because it now seems to pass for Government policy. Could we understand exactly how these checks and balances are put in place so that there can be a semblance of credibility restored to the Government’s position when it comes to the Brexit negotiations?

Arweinydd y tŷ, a yw'n bosibl cael datganiad gan y Prif Weinidog am sut y mae'n cynnal ei drefniadau â’r wasg? Yr wythnos diwethaf cawsom sefyllfa ryfedd braidd, lle cafwyd datganiad cyfeiliornus i’r wasg yn cywiro—neu beidio, yn ôl y digwydd—polisi’r Llywodraeth ar symudiad rhydd pobl. Dywedwyd wrthym mai’r chwe phwynt a gyhoeddwyd oedd y pwyntiau allweddol i'r Llywodraeth, ac yna, ar ôl 40 munud yr oedd angen eu newid gyda datganiad arall i'r wasg. Rwy’n credu y byddai hyn yn destun digrifwch sylweddol yn y rhan fwyaf o ddemocratiaethau, ond, yn anffodus, yng Nghymru, nid oedd yn ymddangos bod hynny’n wir, oherwydd ei fod erbyn hyn yn cael ei weld fel polisi’r Llywodraeth. A gawn ni ddeall sut yn union y cedwir y cydbwysedd fel y gellir adfer rhywfaint o hygrededd yn safbwynt y Llywodraeth yn y trafodaethau Brexit?

This is a matter that I’m sure the vast majority of the people of Wales are not only unaware of, but, in terms of what they want to know and what they want to hear, it’s what the First Minister actually said. I think the important point is what the First Minister actually said was released as delivered by the Welsh Government press office at 10.04 a.m. last week, on the twenty first.

Mae hwn yn fater yr wyf yn siŵr nad yw mwyafrif helaeth pobl Cymru yn ymwybodol ohono, a hefyd, o ran yr hyn y maen nhw eisiau ei wybod a'r hyn y maen nhw eisiau ei glywed, dyma a ddywedodd y Prif Weinidog mewn gwirionedd. Rwy'n credu mai’r pwynt pwysig i’w gofio yw y cyhoeddwyd yr hyn a ddywedodd y Prif Weinidog mewn gwirionedd gan swyddfa’r wasg Llywodraeth Cymru am 10.04a.m. yr wythnos diwethaf, ar yr unfed ar hugain

Leader of the house, this morning I attended the funeral of Ann Wilkinson from Usk. Many Members of the fourth Assembly before will remember Ann and her tireless work and dedication to the case of cancer patients, cancer sufferers, across Wales. She very sadly died two weeks ago, but she leaves behind a legacy of which she and her family can be proud. Members of the last Assembly will remember her sitting in the gallery above through many debates, and she delivered a petition to this Assembly calling for a cancer drugs fund and better access to drugs. Would you agree with me, leader of the house, that the best tribute that this Chamber and this Assembly could pay to Ann Wilkinson and other cancer sufferers across Wales would be to develop a fully-fledged cancer treatment fund? I notice that there is a statement later on developing a treatment fund. Can we see that that does include access to those very important cancer drugs at the earliest opportunity for the memory of Ann, but also for other cancer treatment victims across Wales, who really do not want to spend the last few months and weeks of their lives fighting for what really is their basic human right?

Arweinydd y tŷ, y bore yma, es i i angladd Ann Wilkinson o Frynbuga. Bydd llawer o Aelodau'r pedwerydd Cynulliad yn cofio Ann a’i gwaith a’i hymroddiad diflino i achos cleifion canser, dioddefwyr canser, ledled Cymru. Yn drist iawn, bu farw bythefnos yn ôl, ond mae’n gadael ar ei hôl etifeddiaeth y gall hi a'i theulu fod yn falch ohoni. Bydd aelodau'r Cynulliad diwethaf yn ei chofio yn eistedd yn yr oriel uchod drwy nifer o ddadleuon, a chyflwynodd ddeiseb i'r Cynulliad hwn yn galw am gronfa cyffuriau canser a gwell mynediad at gyffuriau. A ydych chi’n cytuno â mi, arweinydd y tŷ, mai’r deyrnged orau y gallai'r Siambr hon a'r Cynulliad hwn ei thalu i Ann Wilkinson a dioddefwyr canser eraill ledled Cymru fyddai datblygu cronfa triniaeth canser gyflawn? Sylwaf fod datganiad nes ymlaen ar ddatblygu cronfa driniaeth. A gawn ni sicrhau bod hynny yn cynnwys mynediad at y cyffuriau canser hollbwysig ar y cyfle cyntaf er cof am Ann, ond hefyd ar gyfer dioddefwyr triniaeth canser eraill ledled Cymru, nad ydynt yn dymuno treulio misoedd ac wythnosau olaf eu bywydau yn brwydro i gael yr hyn sydd, mewn gwirionedd, yn hawl dynol sylfaenol iddyn nhw?

Of course, Nick Ramsay, this is a very important point that you’ve brought to us today in terms of recognising and giving our deepest sympathies to the family of Ann Wilkinson. That’s the important point from what you’ve said today, what you’ve brought to us today, and that you were at Ann Wilkinson’s funeral. Of course, we do wish, I’m sure, as a whole Assembly, to recognise her and her courage, and the fact that she made a stand and has sadly lost her life. But I think the most important thing to come from that will be made very clear in a statement shortly by the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport, because he will be announcing a new treatment fund. I’m sure she would welcome that. It is important that that’s a new treatment fund that will ensure that people in Wales have fast access to new and innovative treatments for life-threatening and life-limiting conditions. And, of course, that, I think will be an important point to the Member and recognised today.

Wrth gwrs, Nick Ramsay, mae hwn yn bwynt pwysig iawn yr ydych wedi ei gyflwyno i ni heddiw o ran cydnabod a chyfleu ein cydymdeimlad dwysaf i deulu Ann Wilkinson. Dyna'r pwynt pwysig o'r hyn yr ydych wedi'i ddweud heddiw, yr hyn yr ydych wedi’i gyflwyno i ni heddiw, a’r ffaith eich bod wedi mynd i angladd Ann Wilkinson. Wrth gwrs, rydym yn dymuno, fel Cynulliad cyfan, rwy’n siŵr, ei chydnabod hi a’i dewrder, a'r ffaith ei bod wedi gwneud safiad ac wedi colli ei bywyd yn anffodus. Ond rwy'n credu y bydd y peth pwysicaf i ddod o hynny yn cael ei egluro mewn datganiad gyda hyn gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Lles a Chwaraeon, gan y bydd yn cyhoeddi cronfa triniaeth newydd. Rwy'n siwr y byddai'n croesawu hynny. Mae'n bwysig y bydd yn gronfa triniaeth newydd a fydd yn sicrhau bod pobl yng Nghymru yn cael mynediad cyflym at driniaethau newydd ac arloesol ar gyfer afiechydon sy'n cyfyngu ar fywyd ac sy'n bygwth bywyd. Ac, wrth gwrs, rwy'n credu y bydd hynny yn bwynt pwysig i'r Aelod ac y caiff ei gydnabod heddiw.

The Welsh Government has been vocal in calling for an end to free movement of people and labour between the UK and the European Union, and, of course, one of our most important trading partners, and one of the countries where movement occurs most between Wales and another country, is Ireland. Can we have a statement by the First Minister as soon as possible on whether the Welsh Government wants to end free movement of people between the UK and all EU states? Or, if not between Wales or the UK and all EU states, how do they practically envisage an open border between Wales and Ireland?

Bu Llywodraeth Cymru yn uchel ei chloch wrth alw am ddiwedd ar symudiad rhydd o ran pobl a gwaith rhwng y DU a'r Undeb Ewropeaidd, ac, wrth gwrs, un o'n partneriaid masnachu pwysicaf, ac un o'r gwledydd lle ceir y symud mwyaf rhwng Cymru a gwlad arall, yw Iwerddon. A gawn ni ddatganiad gan y Prif Weinidog cyn gynted ag y bo modd ar ba un a yw Llywodraeth Cymru yn dymuno rhoi terfyn ar symudiad rhydd i bobl rhwng y DU a holl wladwriaethau'r UE? Neu, os nad rhwng Cymru neu'r DU a holl wladwriaethau'r UE, sut maen nhw’n rhagweld ffin agored rhwng Cymru ac Iwerddon yn ymarferol?

Well, of course, the First Minister and the Welsh Government’s view on freedom of movement has been articulated a number of times, not only by the First Minister, but by other Ministers as well. This is a very serious issue, it’s a sensitive issue, and it’s an issue where we have to look at this in terms of fairness, proportionality, and also recognising the views of people in Wales. I think you raise an important point, and, in fact, it’s an important point that the First Minister responded to very clearly last week in terms of questions on these issues.

Wel, wrth gwrs, mae barn y Prif Weinidog a barn Llywodraeth Cymru ar ryddid i symud wedi ei mynegi sawl gwaith, nid yn unig gan y Prif Weinidog, ond gan Weinidogion eraill hefyd. Mae hwn yn fater difrifol iawn, mae'n fater sensitif, ac mae'n fater y mae’n rhaid i ni ei ystyried o safbwynt tegwch, cymesuredd, a gan gydnabod barn pobl yng Nghymru. Rwyf yn credu eich bod yn codi pwynt pwysig, ac, yn wir, mae'n bwynt pwysig yr ymatebodd y Prif Weinidog yn eglur iawn iddo yr wythnos diwethaf o ran y cwestiynau ar y materion hyn.

Diolch i’r Gweinidog am ei datganiad. Yn bellach i hynny, a allaf ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet dros fusnes am ddadl lawn, yn amser y Llywodraeth, ar Dreftadaeth Cymru—Historic Wales? Hwn ydy’r bwriad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros ddiwylliant i ad-drefnu gweithgaredd yn y maes pwysig yma a sefydlu corff newydd i gymryd drosodd gweithgaredd ar yr ochr fusnes sefydliadau fel Amgueddfa Genedlaethol Cymru, Cadw ac yn y blaen. Mae hwn yn fater allweddol pwysig a buaswn i’n pwyso ar y Llywodraeth am ddadl lawn ar y pwnc yn amser y Llywodraeth. Diolch yn fawr.

I thank the Minister for her statement. Further to that, may I ask the Cabinet Secretary for business for a full debate, in Government time, on Historic Wales? This is the proposed body by the Cabinet Secretary for culture to reorganise activity in this area and to establish a new body to take over the business-side activities of organisations such as the National Museum, Cadw and so on. This is a crucially important issue and I would urge the Government to table a full debate in Government time on this issue. Thank you.

The Member does raise an important issue and it is something in terms of Historic Wales and where we can move forward on that, obviously with full consultation and opportunities for committee consideration; I’m sure there will be an appropriate time to bring a statement to this Chamber.

Mae’r Aelod yn codi mater pwysig ac mae'n rhywbeth sy’n ymwneud â Cymru Hanesyddol a lle y gallwn symud ymlaen ar hynny, yn amlwg gydag ymgynghoriad llawn a chyfleoedd i’w ystyried mewn pwyllgor; rwy'n siŵr y bydd amser priodol i gyflwyno datganiad i'r Siambr hon.

3. 3. Datganiad: Adolygiad Diamond o Addysg Uwch a Chyllid Myfyrwyr yng Nghymru
3. 3. Statement: The Diamond Review of Higher Education and Student Finance in Wales

Yr eitem nesaf ar yr agenda yw’r datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg ar adolygiad Diamond o addysg uwch a chyllid myfyrwyr ac rydw i’n galw ar yr Ysgrifennydd Cabinet, Kirsty Williams.

The next item on our agenda is a statement by the Cabinet Secretary for Education on the Diamond review of higher education and student finance in Wales, and I call on the Cabinet Secretary, Kirsty Williams.

Thank you, Presiding Officer. Today, I have published the final report from the review of higher education and student finance in Wales, chaired by Professor Sir Ian Diamond. I am very grateful to Professor Diamond and to all the panel members from across the political parties, the sector and industry for the time and effort that they have dedicated to the review since it began in April 2014.

The panel has considered a huge amount of evidence in the course of its work. This is reflected in the range and complexity of the issues that the panel has presented in its final report and in the level of detail involved in its recommendations.

The panel’s work was guided by the long-standing Robbins principle that entry into higher education should be on the basis of ability alone and not on the ability to afford it. Staying true to this principle, the report’s overarching recommendation is that the focus of grant finance shifts towards maintenance support across levels and modes of study, overcoming the real financial challenges associated with a period of higher education study. It proposes that maintenance support is improved for all Welsh-domiciled students, with the highest level of grant support directed towards those who are most in need, but that a non-means-tested universal maintenance grant of £1,000 should be available for all students. The report also proposes the implementation of a unique and innovative approach for part-time and postgraduate support, which will encourage a flexible approach to higher education. The report recognises that, given the context of austerity in the UK, these recommended improvements can only be achieved by releasing funds currently used to provide tuition fee grants for full-time undergraduates.

Cabinet colleagues and I endorsed the principles contained in the report. These proposals represent a radical overhaul of how we support those who want to go to higher education, as well as outlining a fairer, sustainable system of student support and higher education funding. The proposals would mean that Wales would be the only country in the UK to implement a system that is consistent, progressive and fair in its support for undergraduate full-time, part-time and postgraduate students.

The fear of not being able to meet the cost of living on a daily basis puts many off—not the prospect of paying back loans after they are in work. The report refers to the strong consensus amongst students, student representative bodies and widening participation professionals that the current maintenance support is inadequate and that this is a bigger issue for students than the level of fees and fee support. This system addresses that issue head on, but will also mean making tough decisions to ensure that the system is sustainable in the long term.

Having endorsed the underlying principles contained in the report, I now need to consider the practical implications of implementing its recommendations. The Welsh Government will therefore discuss our approach with Her Majesty’s Treasury and the Student Loans Company before finalising our formal response. I can confirm that the response will build on the following key principles: maintaining the principle of universalism within a progressive system will, for the first time anywhere in the UK, ensure a fair and consistent approach across levels and modes of study; will ensure shared investment between Government and those who directly benefit, enhancing accessibility and reducing barriers to study such as living costs—and that student support should be portable for Welsh students anywhere in the United Kingdom. In my agreement with the First Minister, we recognised that high-quality education is the driving force for social mobility, national prosperity and an engaged democracy. To enable this, Wales needs a sustainable and progressive higher education funding settlement that supports students when they need it most and enables our universities to compete internationally. Colleagues, I started by referring to the famous principle of the Robbins report. It is often overlooked that, in setting out the aims of a higher education system, the report also said, and I quote,

‘The system as a whole must be judged deficient unless it provides adequately for all.’

Sir Ian and his panel have today brought forward a report that recommends a fundamental shift so that Wales can indeed develop a higher education funding and student finance system that really does provide for all. Thank you.

Diolch i chi, Lywydd. Heddiw, rwyf wedi cyhoeddi adroddiad terfynol o’r adolygiad o addysg uwch a chyllid myfyrwyr yng Nghymru, dan gadeiryddiaeth yr Athro Syr Ian Diamond. Rwy'n ddiolchgar iawn i'r Athro Diamond ac i holl aelodau'r panel ar draws y pleidiau gwleidyddol, y sector a'r diwydiant am yr amser a'r ymdrech y maent wedi’i neilltuo ar gyfer yr adolygiad ers iddo ddechrau ym mis Ebrill 2014.

Mae'r panel wedi ystyried llawer iawn o dystiolaeth yn rhan o’i waith. Adlewyrchir hyn yn amrywiaeth a chymhlethdod y materion y mae'r panel wedi’u cyflwyno yn ei adroddiad terfynol ac yn lefel manylder ei argymhellion.

Cafodd gwaith y panel ei lywio gan yr egwyddor Robbins hirsefydlog, sef y dylai mynediad at addysg uwch fod yn seiliedig ar allu yn unig, ac nid ar allu pobl i’w fforddio. Gan lynu wrth yr egwyddor hon, argymhelliad cyffredinol yr adroddiad yw y dylai’r cyllid grant ganolbwyntio mwy ar gymorth cynnal a chadw ar draws lefelau a dulliau o astudio, gan oresgyn y gwir heriau ariannol sy'n gysylltiedig â chyfnod o astudio addysg uwch. Mae'n cynnig y dylid gwella cymorth cynhaliaeth ar gyfer yr holl fyfyrwyr sy'n hanu o Gymru, ac y dylai’r lefel uchaf o gymorth grant gael ei chyfeirio tuag at y rhai sydd fwyaf anghenus, ond y dylai grant cynhaliaeth cyffredinol o £1,000 nad yw’n seiliedig ar brawf modd fod ar gael i’r holl fyfyrwyr. Mae'r adroddiad hefyd yn cynnig gweithredu dull unigryw ac arloesol ar gyfer cymorth i fyfyrwyr rhan-amser a myfyrwyr ôl-raddedig, a fydd yn annog dull hyblyg tuag at addysg uwch. Mae'r adroddiad yn cydnabod, o ystyried cyd-destun y cyni yn y DU, na ellir cyflawni’r gwelliannau hyn a argymhellir ac eithrio drwy ryddhau cyllid a ddefnyddir ar hyn o bryd i ddarparu grantiau ffioedd dysgu i israddedigion llawn amser.

Cymeradwywyd yr egwyddorion a gynhwysir yn yr adroddiad gennyf i a’m cydweithwyr yn y Cabinet. Mae'r cynigion hyn yn cynrychioli newid trawiadol o ran sut yr ydym ni’n cefnogi'r rhai sy’n dymuno mynd i addysg uwch, yn ogystal ag amlinellu system cymorth i fyfyrwyr a chyllid addysg uwch sy’n decach ac yn gynaliadwy. Byddai'r cynigion yn golygu mai Cymru fyddai’r unig wlad yn y DU i weithredu system sy'n gyson, blaengar a theg o ran ei chefnogaeth i fyfyrwyr israddedig llawn amser, myfyrwyr israddedig rhan amser a myfyrwyr ôl-raddedig.

Mae’r ofn o fethu â bodloni costau byw o ddydd i ddydd yn atal llawer o bobl—nid y ffaith bod disgwyl iddynt ad-dalu benthyciadau ar ôl iddynt gychwyn gweithio. Mae'r adroddiad yn cyfeirio at y consensws cryf ymysg myfyrwyr, cyrff sy’n cynrychioli myfyrwyr a gweithwyr proffesiynol yn y maes ehangu cyfranogiad, fod y cymorth presennol ar gyfer cynhaliaeth yn annigonol a bod hyn yn fwy o fater i fyfyrwyr na lefel y ffioedd a chymorth ffioedd. Mae'r system hon yn mynd i'r afael â'r mater hwnnw yn uniongyrchol, ond bydd hefyd yn golygu gwneud penderfyniadau anodd er mwyn sicrhau bod y system yn gynaliadwy yn y tymor hir.

Ar ôl cymeradwyo'r egwyddorion sylfaenol a geir yn yr adroddiad, nawr mae angen i mi ystyried goblygiadau ymarferol gweithredu ei argymhellion. Bydd Llywodraeth Cymru felly yn trafod ein dull gweithredu â Thrysorlys Ei Mawrhydi a'r Cwmni Benthyciadau i Fyfyrwyr cyn cwblhau ein hymateb ffurfiol. Gallaf gadarnhau y bydd yr ymateb yn ategu’r egwyddorion allweddol canlynol: bydd cadw at yr egwyddor o gyffredinoliaeth o fewn system flaengar yn sicrhau dull teg a chyson ar draws lefelau a dulliau astudio, am y tro cyntaf yn unrhyw le yn y DU; bydd yn sicrhau buddsoddiad ar y cyd rhwng y Llywodraeth a'r rhai hynny sy'n cael budd uniongyrchol, gan wella pa mor hawdd ydyw i astudio a lleihau'r rhwystrau, megis costau byw—ac y dylai cymorth i fyfyrwyr fod ar gael i fyfyrwyr Cymraeg unrhyw le yn y Deyrnas Unedig. Yn fy nghytundeb gyda'r Prif Weinidog, gwnaethom gydnabod mai addysg o safon uchel sy’n sbarduno symudedd cymdeithasol, ffyniant cenedlaethol a democratiaeth weithredol. Er mwyn galluogi hyn, mae Cymru angen setliad ariannu addysg uwch sy’n gynaliadwy ac yn flaengar ac sy'n cefnogi myfyrwyr pan fyddant ei angen fwyaf ac yn galluogi ein prifysgolion i gystadlu'n rhyngwladol. Gydweithwyr, dechreuais drwy gyfeirio at egwyddor enwog yr adroddiad Robbins. Caiff hyn ei ddiystyru’n aml, wrth nodi amcanion system addysg uwch, fod yr adroddiad hefyd yn dweud, ac rwy'n dyfynnu,

‘The system as a whole must be judged deficient unless it provides adequately for all.’

Mae Syr Ian a'i banel wedi cyflwyno adroddiad heddiw sy'n argymell newid sylfaenol fel y gall Cymru ddatblygu system ariannu addysg uwch a chyllid myfyrwyr sydd wir yn darparu ar gyfer pawb. Diolch.

A gaf i ddiolch i chi, Ysgrifennydd, am eich datganiad? Rwyf innau hefyd am ategu’r diolch rydych chi wedi estyn i’r Athro Diamond ac aelodau’r panel, ac, yn wir, y sector ehangach a phawb sydd wedi cyfrannu i’r broses faith hon, ond proses, rwy’n siŵr, bydd yn werthfawr wrth i ni symud ymlaen at greu cyfundrefn well. Yn fy marn i, mae hwn yn cynnig model mwy cynaliadwy i ni. Rydych wedi dweud yn eich datganiad eich bod chi’n cefnogi’r egwyddorion sydd yn gynsail i hwn. Nid wyf yn siŵr os dywedoch chi yn blwmp ac yn blaen eich bod chi hefyd yn cytuno bod hwn yn ein symud ni i fodel mwy cynaliadwy na’r model presennol. Rwy’n siŵr y byddech chi’n licio gwneud hynny’n glir wrth ymateb, os y gwnewch chi.

Mae’r Athro Diamond, wrth gwrs, wedi ei gwneud hi’n glir yn gyson yn y drafodaeth ynglŷn â’r argymhellion yma bod yr hyn sy’n cael ei argymell yn becyn cynhwysfawr, yn becyn cyfansawdd, ac na ddylem ni fod yn dewis a dethol gwahanol elfennau wrth fynd ati i weithredu. Wrth edrych ar y cyfan, felly, a ydych chi’n cydnabod mai pecyn cynhwysfawr yw hwn? Mi wnaethpwyd y gymhariaeth y bore yma, mewn cyfarfod gydag Aelodau Cynulliad, gan yr Athro Diamond, nad lein ddillad yw hon, lle y gallwch chi dynnu ambell i ddilledyn lawr, a gadael y lleill i fyny—bod yn rhaid edrych arno fe fel un darn o waith. Ac felly, tra’ch bod chi’n sôn am ystyried yr argymhellion yn unigol, edrych ar y pecyn cyfan y dylech chi fod yn ei wneud, a bod yn barod i wneud hynny.

Yn yr un modd hefyd, wrth gwrs, mae yna gwestiwn ynglŷn â’r ariannu. A ydych chi yn derbyn bod y gyllideb bresennol sydd wedi ei chlustnodi i gefnogi myfyrwyr yn aros, ac mai gweithio o fewn y gyllideb honno y byddwch chi fel Llywodraeth, neu a ydych chi’n mynd i fod yn chwilio am arbedion? Oherwydd mae hynny, yn amlwg, yn mynd i gael cryn ddylanwad ar faint o’r pecyn cyfan, os liciwch chi, y byddwch chi fel Llywodraeth yn ei weithredu. Rwy’n meddwl bod yn rhaid ichi ei gwneud hi’n gwbl glir ynglŷn ag ar ba gynsail rydych chi’n gweithredu, o safbwynt cyllidebol.

Rwy’n sicr yn croesawu’r pwyslais ar gefnogi astudio rhan-amser ac ôl-radd, a, hefyd, ar hyrwyddo’r cysylltiadau a’r ‘progression’ yna rhwng addysg bellach ac addysg uwch. Fe fyddwn i’n licio gofyn i chi, efallai, ddweud ychydig ynglŷn â sut rydych chi’n teimlo y mae’r argymhellion yma yn mynd i fod o gymorth i’r Llywodraeth i hyrwyddo y cydraddoldeb rydym ni i gyd eisiau ei weld rhwng addysg alwedigaethol ac addysg academaidd.

Mae angen cyfundrefn sy’n drosglwyddadwy hefyd—hynny yw, ble bynnag rydych chi yn astudio, bod y gefnogaeth yn gallu eich dilyn chi. Mae Diamond yn eithaf clir, boed yng Nghymru, yn y Deyrnas Unedig, neu, yn yr hinsawdd newydd sydd ohoni, wrth gwrs, o fewn Ewrop. Nawr, mi roedd Plaid Cymru, yn ein maniffesto ni, am fynd gam ymhellach, a sicrhau bod yna gefnogaeth i chi os oeddech chi’n astudio y tu allan i Ewrop hefyd. Rwy’n deall bod hynny yn ddymuniad gan Diamond hefyd. Efallai y byddech chi’n gallu mynegi a ydy hynny, mewn egwyddor, yn sicr, yn rhywbeth y byddech chi’n awyddus i’w hyrwyddo, os yn bosib.

Mae yna argymhelliad clir arall, wrth gwrs, yn yr adroddiad, sef cydnabyddiaeth o’r angen i gymell myfyrwyr naill i gadw eu sgiliau yng Nghymru ar ôl graddio, neu i ddod â’r sgiliau yna yn ôl i Gymru ar ôl graddio, a gwneud hynny, fel y mae’r Athro Diamond yn ei ddweud, er budd Cymru. Yr awgrym yw bod modd edrych ar wneud hynny drwy, efallai, ddileu rhan o’u dyled. Nawr, mae hynny, wrth gwrs, yn gydnaws iawn â’r hyn roedd Plaid Cymru wedi bod yn ei gyflwyno fel elfen ganolog o’n polisi ni. Felly, yn amlwg, byddwn i’n croesawu’r gydnabyddiaeth yna, neu’r cydsyniad yna, gan yr Athro Diamond i’r hyn rydym ni wedi bod yn ei ddweud.

Mi ddywedodd hefyd y bore yma, wrth drafod yr argymhellion yma gydag Aelodau Cynulliad, bod angen i’r Llywodraeth wneud hynny ar fyrder—‘with urgency’ oedd y term a ddefnyddiodd e—oherwydd mae’r manteision i’r economi yma yng Nghymru, ac i gymdeithas ehangach, yn gwbl amlwg i bawb. Felly, a wnewch chi gadarnhau eich bod chi yn llawn fwriadu gweithredu ar yr argymhelliad yna, ac yn bwriadu gwneud hynny yn fuan, neu ar fyrder?

Rwy’n siŵr ein bod ni i gyd yn edrych ymlaen at ddarllen yr adroddiad mewn manylder. Ac, wrth gwrs, rydym ni fel plaid yn fwy na pharod i chwarae’n rhan ni er mwyn gweithredu beth sydd yn yr adroddiad, cyhyd ag y bod e, wrth gwrs, yn ein symud ni tuag at sicrhau cyfundrefn sydd yn fwy cynaliadwy, sy’n cau’r bwlch ariannu hefyd, ar draws addysg ôl-16, a hefyd sydd yn gwneud mwy i ddenu talent yn ôl i Gymru, er mwyn creu sail gryfach i dwf economaidd yng Nghymru, ac yn gymdeithasol hefyd, sef wrth gwrs, rwy’n siŵr, beth rydym ni i gyd eisiau ei weld.

May I thank you, Cabinet Secretary, for your statement? I also want to endorse the thanks that you’ve given to professor Diamond and his panel, and, indeed, the wider sector and everyone who’s contributed to this lengthy process, but a process I’m sure that will be valuable as we move towards creating a better and improved regime. In my view, this does offer a more sustainable model. You’ve stated that you support the principle underpinning this. I’m not sure if you made it entirely clear that you also agree that this moves us towards a more sustainable model than the model that we currently have. I’m sure you would want to make that clear in your response, if you wouldn’t mind.

Professor Diamond, of course, has made it clear consistently throughout this debate on these recommendations that what is proposed is a comprehensive package and that we shouldn’t pick and choose various elements of it as we implement. In looking at it in its entirety, would you acknowledge that this is a comprehensive package? A comparison was made with Assembly Members by professor Diamond that this isn’t a clothes line where you can actually pick a few items of clothing and leave the rest hanging there—that you have to look at it as one piece of work. So, while you do talk about considering individual recommendations, looking at the whole package should be your priority, and I hope that you’d be willing to do that.

Likewise, there is a question on funding. Do you accept that the current budget allocated for student support should remain and that you would work within that budget as a Government, or are you going to be seeking savings here? Because that clearly will have a great influence on how much of the holistic package that you as a Government will be able to implement. I think it’s important that you make it clear in terms of the basis that you’re working on, in financial terms.

I certainly welcome the support on part-time and postgraduate study, and also on promoting the links and the progression between FE and HE. I would like to ask you, perhaps, to say a little about how you feel these recommendations can assist Government in promoting that equality that we all want to see between vocational and academic education.

There is a need for a regime that is portable too, so that, wherever you study, the support can follow you. Diamond is entirely clear, whether it is in Wales, the UK or, in the current climate, within Europe. Plaid Cymru in our manifesto wanted to go a step further and ensure that there was support for you if you decided to study outwith Europe. I understand that that is also one of Diamond’s aspirations. Perhaps you could actually express support for that in principle, if it is something that you would be eager to support and promote.

There is also another clear recommendation contained in the report, namely recognition of the need to encourage students either to stay in Wales with their skills, or to return to Wales with their skills once they’ve graduated, and to do so, as Professor Diamond says, for the benefit of Wales. The suggestion is that one could look at doing that by actually scrapping some of their debt, or writing off some of their debt. That is certainly in keeping with what Plaid Cymru had put forward as a central element of our own policy. So, clearly we would welcome recognition of that concept proposed by Professor Diamond.

He also said this morning, in discussing these recommendations with Assembly Members, that the Government needs to do that with urgency—those were his words—because the benefits for the economy here in Wales and for wider society is entirely clear to everyone. So, will you confirm that you fully intend to take action on that recommendation, and intend to do so with urgency?

I’m sure that we all look forward to reading the report in detail. Of course, we as a party are more than willing to play our part in order to implement what’s contained within the report, as long as it does move us towards ensuring a regime that is more sustainable, which closes the funding gap also across post-16 education, and does more to attract talent back to Wales in order to create a stronger basis for economic growth in Wales, and social growth also, which I’m sure is something that we all want to see.

Thank you very much, Llyr. Can I thank you for the courtesy that you have extended to Sir Ian? Sir Ian and his colleagues on the review panel, I think, have done an impressive piece of work, and I’m grateful to the Plaid Cymru representative on the panel for his assiduous work with Sir Ian. I’m grateful, indeed, for that.

Sustainability is a key element to the Government’s response to this package. We want to be absolutely certain that this is affordable, in terms of support for students, and provides sustainability and a vision for funding for the institutions in Wales. The issue of sustainability is certainly one that’s key to me and key to the finance Minister in the discussions that we’ll be having. I recognise, very clearly, that Sir Ian sees this as a complete package, and I will be looking to implement the review in the round. With regard to finance, you will be aware that the recommendations within the report mean that we need to shift the balance of where current expenditure is going, especially if we are to be able to offer the support to part-time students and to postgraduate students that Sir Ian envisages within the report. You will also be aware, in my agreement with the First Minister that brought me into Government, that we said that we would implement Diamond as quickly as possible, and not to the detriment of the HE budget. This report is not just a report about support for individual students, but also outlines how we can release resources to ensure that funding for such things as expensive courses and research can be put on a sustainable footing also.

You raise some points regarding FE. You will be aware that a sub-group was set up as part of the Diamond review to look at the issues of FE. Sir Ian recommends that there should be a focus on vocational and technical education, and how we can create stronger links between FE and HE, so that people can have an opportunity to study more readily HE level courses in the FE sector, but also make the transition from FE into HE, especially in the development of employer-sponsored programmes. So, there’s a role for employers here as well in making sure that we’ve got the skills that we need for the economy moving forward.

With regard to portability, I think it is a very important principle that the student support package will be available to students regardless of where they study in the United Kingdom. Sir Ian does make recommendations with regard to access to European study opportunities, and indeed I understand this morning that he was talking about access to study opportunities across the world, and I certainly would want to look to see how we can practically deliver that. I don’t want to put a cap on any Welsh student’s ambitions, and if they are successful in gaining access to the world’s top universities, then I want the Welsh Government to play their part in allowing them to reach those aspirations. We’ll be looking to see how we can extend those opportunities to both European and worldwide study.

With regard to incentivisation, as the Member says, the Diamond report puts forward a recommendation that we could look at incentivisation schemes that would get Welsh graduates to return or stay in Wales. I will indeed consider how we can do that, so that we can bring skills and retain skills within Wales. We need to look very carefully at the proposals, which could be very complex to administer, and would require Her Majesty’s Treasury agreement in our ability to write off the loan book, because they’re in charge of the loan book. But as you said, this was a key plank of Plaid Cymru’s policy, so I’m sure the party has thought very carefully about some of the complexities involved in delivering such a scheme. For instance, if someone lives in Newport but works in Bristol, or if someone lives in Chester but works in Alyn and Deeside—the nature of the work, the nature of the skills that people are bringing to Wales—these are complex issues. So, I’m very grateful, and I will be taking the Member up on his offer to work with Plaid Cymru, to look to see how we can introduce a scheme as recommended by the Diamond report, and I look forward to working with you on overcoming some of the complexities that Sir Ian has identified with such a scheme. But I’m very interested in taking up that recommendation.

Diolch yn fawr iawn, Llyr. A gaf i ddiolch i chi am y cwrteisi yr ydych yn ei estyn i Syr Ian? Mae Syr Ian a'i gydweithwyr ar y panel adolygu, yn fy marn i, wedi gwneud darn sylweddol o waith, ac rwy'n ddiolchgar i'r cynrychiolydd Plaid Cymru ar y panel am ei waith diwyd gyda Syr Ian. Rwyf wir yn ddiolchgar am hynny.

Mae cynaliadwyedd yn elfen allweddol o ymateb y Llywodraeth i’r pecyn hwn. Rydym eisiau bod yn gwbl sicr fod hyn yn fforddiadwy, o ran cymorth i fyfyrwyr, a’i fod yn darparu cynaliadwyedd a gweledigaeth ar gyfer cyllid i sefydliadau yng Nghymru. Mae’r mater ynglŷn â chynaliadwyedd yn sicr yn un sy'n allweddol i mi ac yn allweddol i'r Gweinidog cyllid o ran y trafodaethau y byddwn yn eu cael. Rwy’n cydnabod, yn glir iawn, fod Syr Ian yn gweld hyn fel pecyn cyflawn, a byddaf yn edrych i weithredu'r adolygiad yn ei grynswth. O ran cyllid, byddwch chi’n ymwybodol bod yr argymhellion yn yr adroddiad yn golygu bod angen i ni symud y cydbwysedd o ran lle y mae’r arian presennol yn cael ei wario, yn enwedig os ydym am allu cynnig y cymorth i fyfyrwyr rhan amser a myfyrwyr ôl-raddedig y mae Syr Ian yn ei ragweld o fewn yr adroddiad. Byddwch chi hefyd yn ymwybodol, yn fy nghytundeb â'r Prif Weinidog a sicrhaodd le i mi yn y Llywodraeth, ein bod wedi dweud y byddem ni’n gweithredu adroddiad Diamond cyn gynted â phosibl, ac nid ar draul y gyllideb Addysg Uwch. Nid dim ond adroddiad yn ymwneud â chymorth i fyfyrwyr unigol yw’r adroddiad hwn, ond mae hefyd yn amlinellu sut y gallwn ryddhau adnoddau i sicrhau cynaliadwyedd o ran cyllid ar gyfer pethau megis cyrsiau drud ac ymchwil.

Rydych chi’n codi rhai pwyntiau ynghylch Addysg Bellach. Byddwch chi’n ymwybodol bod is-grŵp wedi’i sefydlu yn rhan o'r adolygiad Diamond er mwyn pwyso a mesur y materion yn ymwneud ag Addysg Bellach. Mae Syr Ian yn argymell y dylid canolbwyntio ar addysg alwedigaethol a thechnegol, a sut y gallwn greu cysylltiadau cryfach rhwng Addysg Bellach ac Addysg Uwch, fel bod gan bobl gyfle i astudio cyrsiau lefel Addysg Uwch yn y sector Addysg Bellach, ond hefyd er mwyn galluogi pobl i drosglwyddo o Addysg Bellach i Addysg Uwch, yn enwedig wrth ddatblygu rhaglenni a noddir gan gyflogwr. Felly, mae gan gyflogwyr swyddogaeth yma hefyd wrth wneud yn siŵr fod gennym ni’r sgiliau sydd eu hangen arnom ar gyfer yr economi yn y dyfodol.

O ran cludadwyedd, rwy’n credu ei bod yn egwyddor bwysig iawn y bydd y pecyn cymorth i fyfyrwyr ar gael i fyfyrwyr lle bynnag y maent yn astudio yn y Deyrnas Unedig. Mae Syr Ian yn gwneud argymhellion o ran cael gafael ar gyfleoedd astudio yn Ewrop, ac yn wir rwy’n deall y bore yma ei fod yn sôn am gael gafael ar gyfleoedd astudio ar draws y byd, a byddwn i’n sicr yn dymuno gweld sut y gallwn ni gyflenwi hynny’n ymarferol. Nid wyf eisiau rhoi terfyn ar uchelgais unrhyw fyfyriwr o Gymru, ac os ydynt yn llwyddo i gael eu derbyn i brifysgolion gorau'r byd, yna rwyf am i Lywodraeth Cymru gyflawni ei swyddogaeth o ran caniatáu iddynt wireddu’r uchelgeisiau hynny. Byddwn yn edrych ar sut y gallwn ehangu’r cyfleoedd hynny i astudio yn Ewrop a ledled y byd.

O ran cymhelliant, fel y mae’r Aelod yn dweud, mae'r adroddiad Diamond yn cyflwyno argymhelliad y gallem ni edrych ar gynlluniau cymhelliant a fyddai’n sicrhau bod graddedigion o Gymru yn dychwelyd neu’n aros yng Nghymru. Byddaf yn wir yn ystyried sut y gallwn wneud hynny, fel y gallwn ddod â sgiliau i Gymru a’u cadw yma. Mae angen i ni edrych yn ofalus iawn ar y cynigion, a allai fod yn gymhleth iawn i'w gweinyddu, ac a fyddai angen i Drysorlys Ei Mawrhydi gytuno ein bod yn gallu ad-dalu pob benthyciad, gan mai nhw sy’n gyfrifol am bob benthyciad. Ond fel y gwnaethoch chi ddweud, roedd hyn yn elfen allweddol o bolisi Plaid Cymru, felly rwy'n siŵr bod y blaid wedi meddwl yn ofalus iawn am rai o'r cymhlethdodau sydd ynghlwm wrth gyflawni cynllun o'r fath. Er enghraifft, os bydd rhywun yn byw yng Nghasnewydd ond yn gweithio ym Mryste, neu os oes rhywun yn byw yng Nghaer ond yn gweithio yn Alun a Glannau Dyfrdwy—natur y gwaith, natur y sgiliau sy’n dod â phobl i Gymru—mae'r rhain yn faterion cymhleth. Felly, rwy'n ddiolchgar iawn, a byddaf yn derbyn cynnig yr Aelod i weithio gyda Phlaid Cymru, er mwyn gweld sut y gallwn gyflwyno cynllun fel yr argymhellir yn adroddiad Diamond, ac edrychaf ymlaen at weithio gyda chi i oresgyn rhai o'r cymhlethdodau y mae Syr Ian wedi’u nodi sydd ynghlwm wrth gynllun o'r fath. Ond rwy’n awyddus iawn i dderbyn yr argymhelliad hwnnw.

Thank you, Minister, for your statement. I would also like to put on record the thanks of the Welsh Conservative group to Professor Diamond, and indeed all of the panel members, especially our nominee, Professor David Warner, for his contribution to the excellent work that they have done. We certainly welcome the publication; we welcome wholeheartedly the recommendations that have been made to move away from tuition fee support, and towards a system of means-tested maintenance grants. This is something, of course, that our party has been advocating for some time, and I’m pleased that you’ve referred to the fact that there are some planks of each individual party’s commitments that are embedded within the recommendations that have been made. We as a party, of course, have always believed that no-one should be denied the opportunity to go to university on the basis of their background. We want as many young people who want to go to university to be able to access a university education.

One thing that I’m very keen to hear from you on, though, Minister, is—obviously, there are people who are already embarked upon their university education, embedded within the current grant system. There’s a very clear recommendation from Professor Diamond to continue to allow those individuals who’ve already embarked upon their education in university with the current support package to still have that maintained for them throughout and not be disadvantaged, perhaps, by any changes as a result of any new arrangements that come into force. Can you confirm that that will be the case for those individuals in order that they are not disadvantaged?

Some of the areas where there was clearly a discussion still ongoing within the panel and no firm conclusions reached were in respect of support for parents who want to attend university—people who might be single mothers or single parents or have other caring responsibilities. I just wonder, Cabinet Secretary, whether there’s been any consideration in advance of the publication of the report by the Welsh Government as to what sort of support might be available to help individuals with caring responsibilities to access university education. I note and welcome the recommendations that have been made around part-time support. I think they’re very welcome indeed, in order to give a more level playing field and, indeed, encourage more people into part-time study. We all know that part-time students are more likely to pay their loans back, for example, so there’s a good financial incentive to encourage people to study part-time, and, of course, they play a very active role in contributing to the Welsh economy while they are studying, if they’re working alongside. So, I’d particularly like to hear from you, Minister, about how rapidly you hope to be able to implement the part-time study proposals.

I was also very interested in the recommendations that have been made around investment in knowledge transfer. There’s a significant recommendation about increasing investment on that front. We know that there’s a note in the report about—every £1 invested in the higher education innovation fund at the moment returns £7 to the Welsh economy. I think that’s very good value for money and, therefore, I would hope that you would take fully on board the recommendation that has been made about further investing in knowledge transfer.

There was no specific reference to the current bursaries that have been made available to nursing students here in Wales. You know that there’s all-party support in the Chamber for the existing arrangements to continue at present, but I wonder, Cabinet Secretary, whether you might give consideration, as you’re looking to see what skills might be retained in Wales and how to attract people, particularly into those parts of the public sector where we’ve got skills shortages, such as the NHS, whether there might be other bursary options that could be considered and extended, particularly given that the figures in the report seem to suggest that there’s going to be a net saving as a result of the implementation of this package of reform that is being proposed by Professor Diamond and his team.

And just finally, you’ve made an indication that you, obviously, want to go away and consider the recommendations more fully before announcing a full response on behalf of the Government. There’s a clear indication that Professor Diamond feels that these are recommendations that can be implemented in 2018, for the start of the academic year in 2018. I wonder whether you feel that you’re able to hit what I think is quite an ambitious target, given that all of the ducks have got to be in a row in terms of the discussions that you’ve got to have with the UK Government, the Student Loans Company and others in order to embed what is a significant change into the system without any big problems.

Diolch i chi, Weinidog, am eich datganiad. Hoffwn hefyd gofnodi diolch grŵp y Ceidwadwyr Cymreig i'r Athro Diamond, ac yn wir i holl aelodau'r panel, yn enwedig ein henwebai, yr Athro David Warner, am ei gyfraniad at y gwaith rhagorol y maent wedi'i wneud. Rydym ni’n sicr yn croesawu'r cyhoeddiad; rydym ni’n llwyr groesawu'r argymhellion a wnaed i symud oddi wrth gymorth ffioedd dysgu, a thuag at system o grantiau cynhaliaeth sy’n seiliedig ar brawf modd. Dyma rywbeth, wrth gwrs, y mae ein plaid wedi bod yn ei hyrwyddo ers peth amser, ac rwy'n falch eich bod wedi cyfeirio at y ffaith bod rhai rhannau o ymrwymiadau pob plaid unigol wedi’u hymgorffori o fewn yr argymhellion a wnaed. Rydym fel plaid, wrth gwrs, bob amser o’r farn na ddylai neb gael gwrthod y cyfle i fynd i'r brifysgol ar sail eu cefndir. Rydym eisiau i gymaint o bobl ifanc ag sy’n bosibl sy’n dymuno mynd i’r brifysgol, allu dilyn addysg prifysgol.

Un peth yr wyf yn awyddus iawn i glywed gennych chi amdano, serch hynny, Weinidog, yw—yn amlwg, mae yna bobl sydd eisoes wedi cychwyn ar eu haddysg prifysgol, yn rhan o’r system grantiau bresennol. Ceir argymhelliad clir iawn gan yr Athro Diamond y dylid parhau i ganiatáu i’r unigolion hynny sydd eisoes wedi cychwyn ar eu haddysg yn y brifysgol gyda’r pecyn cymorth cyfredol i barhau i dderbyn y pecyn hwnnw drwy gydol eu cwrs ac iddynt beidio â bod dan anfantais, efallai, yn dilyn unrhyw newidiadau o ganlyniad i unrhyw drefniadau newydd a ddaw i rym. A allwch chi gadarnhau y bydd hynny'n wir ar gyfer yr unigolion hynny er mwyn sicrhau nad ydynt dan anfantais?

Mae rhai o'r meysydd lle'r oedd yn amlwg bod trafodaeth yn parhau o fewn y panel ac nad oedd dim casgliadau cadarn yn ymwneud â chefnogaeth i rieni sydd am fynychu'r brifysgol—pobl a allai fod yn famau sengl neu’n rhieni sengl neu bobl a chanddynt gyfrifoldebau gofalu eraill. Tybed, Ysgrifennydd y Cabinet, a oes unrhyw ystyriaeth wedi bod cyn i Lywodraeth Cymru gyhoeddi’r adroddiad ynghylch pa fath o gymorth a allai fod ar gael i helpu unigolion sydd â chyfrifoldebau gofalu i ddilyn addysg prifysgol. Nodaf a chroesawaf yr argymhellion a wnaed ynglŷn â chymorth rhan amser. Credaf fod croeso mawr iddynt yn wir, er mwyn rhoi mwy o chwarae teg ac, yn wir, er mwyn annog mwy o bobl i astudio yn rhan amser. Rydym ni i gyd yn gwybod bod myfyrwyr rhan amser yn fwy tebygol o dalu eu benthyciadau yn ôl, er enghraifft, felly ceir cymhelliant ariannol da i annog pobl i astudio’n rhan amser, ac, wrth gwrs, maent yn weithredol iawn yn cyfrannu at economi Cymru wrth iddynt astudio, os ydynt yn gweithio ochr yn ochr â’u hastudiaethau. Felly, hoffwn glywed yn arbennig gennych chi, Weinidog, am ba mor gyflym yr ydych yn gobeithio gallu gweithredu'r cynigion astudio rhan amser.

Roedd gennyf hefyd ddiddordeb mawr yn yr argymhellion a wnaed ynglŷn â buddsoddi mewn trosglwyddo gwybodaeth. Ceir argymhelliad arwyddocaol yn ymwneud â chynyddu buddsoddiad yn y maes hwnnw. Rydym ni’n gwybod bod nodyn yn yr adroddiad ynglŷn â—bod pob £1 a fuddsoddir yn y gronfa arloesi addysg uwch ar hyn o bryd yn dychwelyd £7 i economi Cymru. Rwy'n credu bod hynny'n werth da iawn am arian ac, felly, byddwn i’n gobeithio y byddech chi’n ystyried yn llawn yr argymhelliad a wnaed am fuddsoddiad pellach mewn trosglwyddo gwybodaeth.

Nid oedd unrhyw gyfeiriad penodol at y bwrsarïau cyfredol sydd ar gael i fyfyrwyr nyrsio yma yng Nghymru. Rydych chi’n gwybod y ceir cefnogaeth gan bob plaid yn y Siambr ar gyfer parhau â’r trefniadau presennol, ond tybed, Ysgrifennydd y Cabinet, a allech chi ystyried, gan eich bod yn chwilio i weld pa sgiliau y gellid eu cadw yng Nghymru a sut i ddenu pobl, yn enwedig yn y rhannau hynny o'r sector cyhoeddus lle mae gennym brinder sgiliau, megis y GIG, ba un a allai fod dewisiadau bwrsariaeth eraill y gellid eu hystyried a'u hehangu, yn enwedig o gofio bod y ffigurau yn yr adroddiad yn tueddu i awgrymu y bydd yna arbediad net o ganlyniad i weithredu’r pecyn hwn o ddiwygiadau a gynigir gan yr Athro Diamond a'i dîm.

Ac yn olaf, rydych chi wedi dangos eich bod chi, yn amlwg, eisiau mynd i ffwrdd a rhoi mwy o ystyriaeth i’r argymhellion cyn cyhoeddi ymateb llawn ar ran y Llywodraeth. Mae’n amlwg bod yr Athro Diamond yn teimlo bod y rhain yn argymhellion y gellir eu rhoi ar waith yn 2018, ar gyfer dechrau'r flwyddyn academaidd yn 2018. Tybed a ydych chi’n teimlo eich bod chi’n gallu cyflawni nod sydd, yn fy marn i, yn un uchelgeisiol, o ystyried bod angen i bob un elfen fod yn ei lle o ran y trafodaethau sy'n rhaid i chi eu cael â Llywodraeth y DU, y Cwmni Benthyciadau i Fyfyrwyr ac eraill er mwyn ymgorffori newid sylweddol i'r system heb unrhyw broblemau mawr.

Thank you very much, Darren, for that. Can I, too, join you in thanking the Conservative nominee for his participation in the work of the review? Again, I’m very grateful for that. You raise a very good point regarding cohort protection, and I want to make it absolutely clear today that students who are already in the system and enter into the system on one specific student support package will complete their educational journey on that support package. It would not be fair to change the rules of the game for students who are halfway through their course. So, we will offer cohort protection to those people who are already in the system and, indeed, who apply under a system. Because if you make an application to a university and then, halfway through that year, you find that, actually, the circumstances have changed again, that would not be fair. I want to make that very clear to people today: that there will be cohort protection. That’s the only fair way to manage the change from one system to another.

With regard to people with caring responsibilities, the ability to support part-time students in a fair way hopefully gives those people for whom perhaps it’s simply not feasible, practical or affordable to go to full-time study, the opportunity to engage in part-time study. That’s what’s really important about this package: yes, we need to ensure that we look after traditional undergraduate students but, actually, the nature of higher education is training—the nature of our workforce and our population in training. People want to be able to be flexible in how they acquire higher level skills. It’s vital to the future of our economy. Therefore, being able to provide support for part-time students is really important. It’s also important to state that this package looks at the support for looked-after children, or children who have experience of the care system, to put in place a maintenance system for them, which will allow them to be able to go on to university without being fearful of upfront living costs—how they pay for their rent, their food, their books. I know that issues around carers are of particular interest to the National Union of Students. In my meetings with the Wales NUS, I have given a commitment that I will look, indeed, to see what the barriers are to carers in accessing higher education, and if possible I want to make some progress on that because I know that it is of particular concern to NUS Cymru.

With regard to timing, as you’ll be aware, there are a number of steps that I need to go through, the first of which is Her Majesty’s Treasury. Perhaps Darren Millar could use the auspices of his party to ease those negotiations. The Treasury is in charge of the loan book, and therefore we cannot make progress on this until I have clearance from the Treasury. You will also be aware, from reading Sir Ian’s report, that there are actual constraints within the Student Loans Company, of which we are a minority shareholder. I have to be absolutely confident that, in moving forward, the Student Loans Company will be able to cope and administer this system. I do not want Welsh students falling foul of the new system because of a lack of capacity within the Student Loans Company. I will only move forward when I have those absolute guarantees that the Student Loans Company can move to accommodate our systems. Otherwise, that would potentially only cause difficulty for Welsh students, and I want to avoid that.

Knowledge transfer is absolutely key. We’re not waiting just for the implementation of Diamond. I, Julie James and my Cabinet Secretary colleague, Ken Skates, are already looking at what more we can do in the field of knowledge transfer in universities. Some of the processes are very complex, and we’re not getting the biggest bang for the current buck that we’re spending. So, we really need to look at that system, not just in the context of Diamond, but what we can do more in terms of higher education and knowledge transfer.

Nursing bursaries are a matter for my Cabinet Secretary colleague who is in charge of health, and I’m sure he’ll have some interesting things to say in response to the Plaid Cymru minority party debate tomorrow afternoon with regard to nursing. So, I don’t want to pre-empt anything that he may say in the debate tomorrow.

Diolch yn fawr iawn, Darren, am hynny. A allaf, hefyd, ymuno â chi i ddiolch i enwebai’r Ceidwadwyr am ei ran yng ngwaith yr adolygiad? Unwaith eto, rwy'n ddiolchgar iawn am hynny. Rydych chi’n codi pwynt da iawn ynghylch amddiffyn carfannau penodol, ac rwyf am ei gwneud yn gwbl glir heddiw y bydd myfyrwyr sydd eisoes yn rhan o’r system ac sy’n derbyn pecyn cymorth penodol i fyfyrwyr, yn cwblhau eu taith addysgol gan ddefnyddio’r un pecyn cymorth hwnnw. Ni fyddai'n deg newid y rheolau ar gyfer myfyrwyr sydd hanner ffordd trwy eu cwrs. Felly, byddwn yn cynnig amddiffyniad i’r carfannau hynny sydd eisoes yn rhan o’r system ac, yn wir, sy’n gwneud cais drwy’r system. Oherwydd os ydych chi’n gwneud cais i brifysgol ac yna, hanner ffordd drwy'r flwyddyn honno, eich bod chi’n sylweddoli, mewn gwirionedd, bod yr amgylchiadau wedi newid eto, ni fyddai hynny'n deg. Rwyf am wneud hynny'n glir iawn i bobl heddiw: y bydd yna amddiffyniad i garfannau. Dyna'r unig ffordd deg o reoli'r broses bontio o un system i'r llall.

O ran pobl sydd â chyfrifoldebau gofalu, mae’r gallu i gefnogi myfyrwyr rhan amser mewn ffordd deg, gobeithio, yn rhoi’r cyfle i’r bobl hynny efallai nad yw'n ddichonadwy, ymarferol neu’n fforddiadwy iddynt astudio’n llawn amser, i astudio’n rhan amser. Dyna beth sydd yn wirioneddol bwysig am y pecyn hwn: oes, mae angen i ni sicrhau ein bod yn edrych ar ôl y myfyrwyr israddedig traddodiadol ond, mewn gwirionedd, natur addysg uwch yw hyfforddiant—natur ein gweithlu a'n poblogaeth mewn hyfforddiant. Mae pobl yn dymuno gallu bod yn hyblyg o ran sut y maent yn caffael sgiliau lefel uwch. Mae'n hanfodol ar gyfer dyfodol ein heconomi. Felly, mae’r gallu i ddarparu cymorth i fyfyrwyr rhan amser yn bwysig iawn. Mae hefyd yn bwysig nodi bod y pecyn hwn yn canolbwyntio ar y gefnogaeth ar gyfer plant sy'n derbyn gofal, neu blant a chanddynt brofiad o'r system ofal, er mwyn sefydlu system gynhaliaeth ar eu cyfer, a fydd yn eu galluogi i allu mynd i brifysgol heb bryderu am gostau byw ymlaen llaw—sut y maent am dalu am eu rhent, eu bwyd, eu llyfrau. Gwn fod materion yn ymwneud â gofalwyr o ddiddordeb arbennig i Undeb Cenedlaethol y Myfyrwyr. Yn fy nghyfarfodydd gydag UCM Cymru, rwyf wedi addo y byddaf yn pwyso a mesur, mewn gwirionedd, pa rwystrau sy’n wynebu gofalwyr wrth gael mynediad at addysg uwch, ac os yw’n bosibl, hoffwn wneud rhywfaint o gynnydd o ran hynny oherwydd rwy’n gwybod ei fod yn peri pryder arbennig i UCM Cymru.

O ran amseru, fel y byddwch chi’n ymwybodol, ceir nifer o gamau y mae angen i mi eu dilyn, a’r cyntaf ohonynt yw mynd at Drysorlys Ei Mawrhydi. Efallai y gallai Darren Millar fanteisio ar gefnogaeth ei blaid i leddfu’r trafodaethau hynny. Y Trysorlys sy’n gyfrifol am y llyfr benthyca, ac felly ni allwn wneud cynnydd ar hyn oni chaf ganiatâd gan y Trysorlys. Byddwch chi hefyd yn ymwybodol, o ddarllen adroddiad Syr Ian, fod cyfyngiadau gwirioneddol o fewn y Cwmni Benthyciadau i Fyfyrwyr, yr ydym yn gyfranddaliwr lleiafrifol ohono. Mae'n rhaid i mi fod yn gwbl hyderus y bydd y Cwmni Benthyciadau i Fyfyrwyr, wrth symud ymlaen, yn gallu ymdopi â’r system hon a’i gweinyddu. Nid wyf am i fyfyrwyr o Gymru fynd i drybini â’r system newydd oherwydd diffyg gallu o fewn y Cwmni Benthyciadau i Fyfyrwyr. Ni fyddaf yn symud ymlaen hyd nes i mi gael sicrwydd pendant y gallai’r Cwmni Benthyciadau i Fyfyrwyr ddarparu ar gyfer ein systemau. Fel arall, efallai y byddai hynny yn gwneud dim ond achosi anawsterau i fyfyrwyr o Gymru, ac rwy’n awyddus i osgoi hynny.

Mae trosglwyddo gwybodaeth yn gwbl allweddol. Nid dim ond aros ar gyfer gweithrediad adroddiad Diamond yr ydym ni. Rwyf i, Julie James a’m cydweithiwr, yr Ysgrifennydd Cabinet Ken Skates, eisoes yn ystyried beth arall y gallwn ni ei wneud ym maes trosglwyddo gwybodaeth mewn prifysgolion. Mae rhai o'r prosesau yn gymhleth iawn, ac nid ydym yn cael y gwerth gorau am yr arian yr ydym yn ei wario ar hyn o bryd. Felly, mae gwir angen inni edrych ar y system honno, nid dim ond yng nghyd-destun Diamond, ond yr hyn y gallwn ni wneud mwy ohono o ran addysg uwch a throsglwyddo gwybodaeth.

Mae bwrsariaethau nyrsio yn fater ar gyfer fy nghydweithiwr, yr Ysgrifennydd Cabinet sy’n gyfrifol am iechyd, ac rwy'n siŵr y bydd ganddo bethau diddorol i'w dweud wrth ymateb i ddadl plaid leiafrifol Plaid Cymru, brynhawn yfory o ran nyrsio. Felly, nid wyf am achub y blaen ar unrhyw beth y bydd ef o bosibl yn ei ddweud yn y ddadl yfory.

I’d like to thank the Cabinet Secretary, Professor Diamond and his team for the report and her statement. There are elements of the report that my party welcomes—the sensible postgraduate arrangements, making them equivalent to undergraduates, support for part-timers and support for carers. One small part we had in our manifesto was the suggestion of pilot schemes for Welsh students to study globally at the best educational institutions. So, we’re delighted to see that taken forward. I wonder, though, whether the Cabinet Secretary would agree that she has become the Government’s most expensive Minister. I had thought that there was a consensus that the tuition fee grant at £237 million last year had become unaffordable, and that savings would need to be made. The Labour manifesto referred to having a student support system that was at least as generous as that available in England. That could have allowed savings from that £237 million. It could have allowed savings from the maintenance grant not having to be paid back in Wales. But all those potential savings, we are now told, are going to be spent. I asked Professor Diamond this morning whether there’d be any savings and he said, ‘No, it was going to be broadly equivalent’. I referred him to his terms of reference, which said one of his focuses should be

‘the funding of higher education in the light of continuing constraints on public expenditure’,

but he told me that he hadn’t applied that; there’d been a more recent statement from the Welsh Government, and that had led to him producing a package that had no negative effect on the higher education budget. Now, of course, that phrase was included in what on her website the Cabinet Secretary initially styled as the coalition agreement. It’s still searchable, with various lines of Latin underneath it. But that was then restyled ‘the progressive agreement’. But I would like to ask the Cabinet Secretary: what is progressive about handing £1,000 to every student, however well off they are, no questions asked? What is progressive about increasing a maintenance grant that was £5,161—part of which was paid up to family incomes of £50,000—increasing that to over £8,000 and making that payable to households with incomes over £80,000, receiving at least part of that?

Now, students, on account of graduating, will earn more over their lifetime than those who don’t have the privilege of going to university. They come on average from significantly better-off families, yet we propose to give £132 million a year in increased maintenance grant to this group. Now, some in my party, and perhaps some Labour Members, might wish to spend that on the Welsh NHS or on our most deprived communities, but instead of that, it will go in maintenance grants that get paid, including to families earning up to £80,000. How is that progressive?

I wonder—the Cabinet Secretary also mentions rent—how this is going to assist in paying rent. What analysis has the Welsh Government, or Professor Diamond and his team, done of the extent to which this extra money will go to reward landlords? Does she consider that that will be progressive? I also wonder why she thinks it benefits the Welsh economy to transfer over £30 million a year in maintenance grant to students who will be studying in England. Now, Plaid came up with a proposal that they want a potentially complex system that would forgive some of those loans. But, listening to Professor Diamond this morning, there seemed to be at least half a dozen hurdles on the way to that, not least that the Treasury may not agree. Listening to the Cabinet Secretary now, she emphasises the difficulties of that. There is £74 million that’s been put in as a holding sum in the report, supposedly for those costs, but it’s not included in the summary of the costs of the recommendations. Does the Cabinet Secretary really believe that this differential loan forgiveness scheme is ever really going to be implemented? Is not a better way to encourage students to stay in Wales, to support and expand the higher education system here, the provision of a more generous settlement to students who stay in Wales compared to those who choose to go to England and benefit from the loans, as English students have there? We could support the worst-off with some help while still supporting the Welsh education system in that way. Why will she not do that?

Could I also ask her—? She mentions this ‘no detriment’. Is it the case that the terms of reference of the Diamond review were changed two years in and replaced with her progressive agreement? Please tell us how that is progressive.

One final matter: there is a recommendation from Professor Diamond that students may continue to be paid and funded to study elsewhere in the EU, but he states that recommendation is

‘subject to the UK remaining in the EU’.

Is he not aware there was a referendum on 23 June, or does he agree with her party that we should be made to vote again?

Hoffwn ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet, yr Athro Diamond a'i dîm am yr adroddiad a’i datganiad hithau. Ceir rhai elfennau o'r adroddiad y mae fy mhlaid yn eu croesawu—y trefniadau synhwyrol ar gyfer myfyrwyr ôl-raddedig, sy’n eu gwneud yn gyfartal â myfyrwyr israddedig, cymorth ar gyfer myfyrwyr rhan amser a chymorth i ofalwyr. Un rhan fach a oedd gennym ni yn ein maniffesto oedd yr awgrym y dylid cael cynlluniau peilot ar gyfer myfyrwyr yng Nghymru i astudio yn fyd-eang yn y sefydliadau addysgol gorau. Felly, rydym ni’n falch iawn o weld hynny’n cael ei ddatblygu. Er hynny, tybed a fyddai Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno mai hi erbyn hyn yw Gweinidog drutaf y Llywodraeth. Roeddwn i wedi meddwl bod consensws nad oedd y grant ffioedd dysgu o £237 miliwn y llynedd yn fforddiadwy, ac y byddai angen gwneud arbedion.  Cyfeiriodd maniffesto’r blaid Lafur at gael system cymorth i fyfyrwyr a oedd o leiaf mor hael â'r un sydd ar gael yn Lloegr. Byddai hynny wedi gallu caniatáu arbedion o’r £237 miliwn hwnnw. Gallai fod wedi caniatáu arbedion drwy beidio â gorfod talu’r grant cynhaliaeth yn ôl yng Nghymru. Ond mae’r holl arbedion posibl hynny, rydym yn cael ar ddeall nawr, am gael eu gwario. Gofynnais i'r Athro Diamond y bore yma a fyddai unrhyw arbedion, a dywedodd, 'Na, yr oedd am fod fwy neu lai yn gyfwerth’. Cyfeiriais ef at ei gylch gorchwyl, a oedd yn dweud mai un o’r pethau y dylai ganolbwyntio arno oedd,

'cyllido addysg uwch yng ngoleuni cyfyngiadau parhaus ar wariant cyhoeddus',

ond dywedodd wrthyf nad oedd wedi gwneud hynny; bod datganiad mwy diweddar gan Lywodraeth Cymru, a bod hynny wedi peri iddo gynhyrchu pecyn nad oedd yn cael unrhyw effaith negyddol ar y gyllideb addysg uwch. Nawr, wrth gwrs, mae’r ymadrodd hwnnw wedi’i gynnwys yn rhan o’r hyn y cyfeiriodd yr Ysgrifennydd Cabinet ato, ar ei gwefan hi, fel cytundeb y glymblaid. Mae'n parhau i fod yn chwiliadwy, a cheir amrywiol linellau mewn Lladin oddi tano. Ond cafodd hwnnw wedyn ei ailfrandio yn 'gytundeb blaengar'. Ond hoffwn ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet: beth sy’n flaengar ynglŷn â dyrannu £1,000 i bob myfyriwr, waeth pa mor gefnog ydynt, heb ofyn unrhyw gwestiynau? Beth sy’n flaengar ynglŷn â chynyddu grant cynhaliaeth a oedd yn £5,161—yr oedd rhan ohono yn cael ei dalu i bobl a oedd ag incwm teulu hyd at £50,000—gan gynyddu hynny i dros £8,000 a gwneud hynny yn daladwy i gartrefi ag incwm o fwy na £80,000, a fydd yn derbyn o leiaf rhan o hynny?

Nawr, bydd myfyrwyr, ar ôl graddio, yn ennill mwy yn ystod eu hoes na'r rhai nad ydynt yn cael y fraint o fynd i brifysgol. Ar gyfartaledd, maent yn dod o deuluoedd mwy cefnog o lawer, ac eto rydym ni’n bwriadu rhoi £132 miliwn y flwyddyn mewn grantiau cynhaliaeth uwch i'r grŵp hwn. Nawr, mae rhai yn fy mhlaid i, a rhai Aelodau Llafur efallai, yn dymuno gwario ar y GIG yng Nghymru neu ar ein cymunedau mwyaf difreintiedig, ond yn lle hynny, caiff yr arian ei wario ar grantiau cynhaliaeth a fydd yn cael eu talu i bobl, gan gynnwys teuluoedd sy’n ennill hyd at £80,000. Sut y mae hynny'n flaengar?

Tybed—mae Ysgrifennydd y Cabinet hefyd yn sôn am rent—sut y mae hyn yn mynd i helpu i dalu rhent. Pa waith dadansoddi y mae Llywodraeth Cymru, neu’r Athro Diamond a'i dîm, wedi’i wneud o ran i ba raddau y bydd yr arian ychwanegol hwn yn cael ei ddyrannu ar gyfer gwobrwyo landlordiaid? A yw hi’n ystyried y byddai hynny'n flaengar? Tybed hefyd pam y mae hi'n credu ei bod o fudd i economi Cymru i drosglwyddo dros £30 miliwn y flwyddyn mewn grantiau cynhaliaeth i fyfyrwyr a fydd yn astudio yn Lloegr. Nawr, lluniodd Plaid gynnig a oedd yn nodi eu bod am gael system a allai fod yn gymhleth a fyddai'n anghofio am rai o'r benthyciadau hynny. Ond, ar ôl gwrando ar yr Athro Diamond y bore yma, ymddengys bod o leiaf hanner dwsin o rwystrau i gyflawni hynny, ac nid y ffaith ei bod yn bosibl na fydd y Trysorlys yn cytuno yw’r lleiaf o’r rhain. O wrando ar Ysgrifennydd y Cabinet yn awr, mae hi'n pwysleisio’r anawsterau sydd ynghlwm wrth hynny. Nodir swm wedi’i gadw o £74 miliwn yn yr adroddiad, sydd i fod ar gyfer y costau hynny, ond ni chaiff ei gynnwys yn y crynodeb o'r costau yn rhan o’r argymhellion. A yw Ysgrifennydd y Cabinet wir yn credu y bydd y cynllun diystyru benthyciadau gwahaniaethol hwn fyth am gael ei weithredu mewn gwirionedd? Onid yw’n well annog myfyrwyr i aros yng Nghymru, i gefnogi ac ehangu'r gyfundrefn addysg uwch yma, darparu setliad mwy hael i fyfyrwyr sy'n aros yng Nghymru o’u cymharu â'r rhai sy'n dewis mynd i Loegr ac elwa ar y benthyciadau, fel sydd gan fyfyrwyr o Loegr yno? Gallem ni gefnogi’r rhai sy’n waeth eu byd drwy roi cymorth iddynt a pharhau i gefnogi system addysg Cymru drwy wneud hynny. Pam na wnaiff hi hynny?

A gaf fi ofyn iddi hefyd—? Mae hi'n sôn am 'ddim niwed'. A yw'n wir y newidiwyd cylch gorchwyl adolygiad Diamond ar ôl dwy flynedd i gynnwys ei chytundeb blaengar hi? Dywedwch wrthym sut y mae hynny'n flaengar.

Un mater olaf: ceir argymhelliad gan yr Athro Diamond y gallai myfyrwyr barhau i gael eu talu a’u hariannu i astudio yn rhywle arall yn yr UE, ond mae'n datgan bod yr argymhelliad yn

'amodol ar y DU yn parhau i fod yn rhan o’r UE'.

Onid yw’n ymwybodol y cynhaliwyd refferendwm ar 23 Mehefin, neu a yw'n cytuno â'i phlaid hi y dylem ni bleidleisio eto?

Thank you to Mr Reckless for his series of questions. I know that you are relatively new to Wales, but there is an honourable tradition in Welsh public policy of the principle of universalism in a progressive system. It is one that has enjoyed a consensus of many of us in this Chamber, and I am delighted that Sir Ian has continued with that principle in the report today. I firmly believe that higher education is a shared investment—a shared investment, yes, with those who will directly benefit from pursuing a higher education—but, there is benefit to our society also in people deciding to choose at a higher education level. It is a shared investment and I for one am very pleased that Sir Ian has recognised it in his work and it is a principle that I fully endorse.

Mr Reckless asks how this is a progressive system. This is a progressive system because it will address the No. 1 concern for students in the here and now—that it is upfront living costs that is the biggest barrier to going on to study at higher education. It is the ability to survive from week to week, to sustain yourself in university, that is the biggest barrier. And in this system, students from our poorest backgrounds, or those who have been in the care system, or those who are estranged from their parents will have a maintenance grant, non-repayable, that is equivalent to the minimum wage. That is the essence of a progressive system. If he can’t recognise that, then there’s nothing I can do to help him. There is nothing I can do to help him. Nothing at all.

I think it’s also an important principle, which has been endorsed by Sir Ian today, that this system should be truly portable. As I’ve said in earlier questions, I don’t want to put a lid on the ambition of Welsh students. There are fantastic higher education institutions in our country that people can study in, and many in this Chamber have benefitted from them. But, there is also a wider world out there and if students want to take the opportunity to study in institutions in the rest of the UK, the European Union or other parts of the world, then I want a system that allows them to fulfil their dreams and their ambitions. If they are good enough to get into whichever institution, then this system should be there to support them. I will be looking to see how we can make that a reality for students.

With regard to incentivisation, it is a recommendation within the report. I welcome that recommendation. I think that there is merit in looking to do what we can to incentivise students to remain, to practise their work in Wales, to keep those skills in Wales, or to bring those skills back to Wales. It is not without its problems; that is outlined in the report. But it is not beyond the wit of this Government, working with others, to come up with a system that can achieve those goals. I have made a sincere offer to the Plaid Cymru spokesperson to work with them to see what scheme we can come up with that will do just that. There are practicalities to overcome. But, as I said, it’s not beyond the wit of us to be able to come up with a scheme, and that is what I intend to do.

Diolch yn fawr i Mr Reckless am ei gyfres o gwestiynau. Gwn eich bod yn gymharol newydd i Gymru, ond ceir traddodiad anrhydeddus o ran polisi cyhoeddus yng Nghymru sef yr egwyddor o gyffredinoliaeth mewn system flaengar. Mae'n un sydd wedi bod yn destun consensws gan lawer ohonom yn y Siambr hon, ac rwyf wrth fy modd â’r ffaith bod Syr Ian wedi parhau i gadw at yr egwyddor honno yn yr adroddiad heddiw. Rwy'n credu'n gryf bod addysg uwch yn fuddsoddiad a rennir—buddsoddiad a rennir, ie, â’r rhai hynny a fydd yn elwa'n uniongyrchol o ddilyn addysg uwch—ond, ceir budd i'n cymdeithas hefyd o ran pobl yn penderfynu astudio ar lefel addysg uwch. Mae'n fuddsoddiad a rennir ac rwy’n falch iawn bod Syr Ian wedi cydnabod hynny yn ei waith ac mae'n egwyddor rwy’n ei chymeradwyo’n llwyr.

Mae Mr Reckless yn gofyn sut y mae hon yn system flaengar. Mae hon yn system flaengar gan y bydd yn mynd i'r afael â'r prif bryder ar gyfer myfyrwyr ar hyn o bryd—mai costau byw ymlaen llaw yw’r rhwystr mwyaf o ran mynd ymlaen i astudio mewn addysg uwch. Y gallu i oroesi o wythnos i wythnos, i gynnal eich hun yn y brifysgol, dyna'r rhwystr mwyaf. Ac yn y system hon, bydd ein myfyrwyr mwyaf difreintiedig, neu'r rhai sydd wedi bod yn rhan o’r system ofal, neu'r rhai sydd wedi ymddieithrio oddi wrth eu rhieni, yn derbyn grant cynhaliaeth, na fydd angen ei ad-dalu, sy'n cyfateb â'r isafswm cyflog. Dyna yw hanfod system flaengar. Os na allai gydnabod hynny, yna nid oes dim byd y gallaf ei wneud i'w helpu. Nid oes unrhyw beth y gallaf ei wneud i'w helpu. Dim byd o gwbl.

Rwy'n credu ei bod hefyd yn egwyddor bwysig, sydd wedi’i chymeradwyo gan Syr Ian heddiw, y dylai’r system hon fod yn wirioneddol gludadwy. Fel yr wyf wedi ei ddweud wrth ymateb i gwestiynau yn gynharach, nid wyf am roi cap ar uchelgais myfyrwyr o Gymru. Ceir sefydliadau addysg uwch ardderchog yn ein gwlad ni y gall pobl astudio ynddynt, ac mae llawer yn y Siambr hon wedi elwa arnynt. Ond, mae yna fyd mawr y tu allan i Gymru hefyd ac os yw myfyrwyr eisiau achub ar y cyfle i astudio mewn sefydliadau yng ngweddill y DU, yr Undeb Ewropeaidd neu rannau eraill o'r byd, yna rwyf am gael system sy'n caniatáu iddynt wireddu eu breuddwydion a’u huchelgeisiau. Os ydynt yn ddigon da i gael eu derbyn i ba bynnag sefydliad, yna dylai’r system hon eu cefnogi. Byddaf yn ystyried sut y gallwn wireddu hynny ar gyfer myfyrwyr.

O safbwynt cymhelliant, mae'n argymhelliad o fewn yr adroddiad. Rwy'n croesawu'r argymhelliad hwnnw. Rwy’n credu ei bod hi’n werth pwyso a mesur yr hyn y gallwn ni ei wneud i gymell myfyrwyr i aros yng Nghymru ac arfer eu gwaith, i gadw’r sgiliau hynny yng Nghymru, neu i ddod â’r sgiliau hynny yn ôl i Gymru. Nid yw'n gwbl ddidrafferth; amlinellir hynny yn yr adroddiad. Ond nid yw y tu hwnt i grebwyll y Llywodraeth hon, gan weithio gydag eraill, i ffurfio system sy'n gallu cyflawni'r nodau hynny. Rwyf wedi gwneud cynnig diffuant i lefarydd Plaid Cymru i weithio gyda nhw i ystyried pa gynllun y gallwn gytuno arno a fydd yn gwneud hynny. Ceir materion ymarferol i'w goresgyn. Ond, fel y dywedais, nid ydyw y tu hwnt i’n crebwyll ni i allu cytuno ar gynllun, a dyna beth yr wyf yn bwriadu ei wneud.

Can I thank the Cabinet Secretary for her statement today and also add my thanks to Sir Ian and his team for his report? I’m really looking forward to them coming to the Children, Young People and Education Committee on the twelfth for us to discuss it in detail. I think that there is a great deal to welcome in this report. Particularly, I welcome the fact that it has so clearly taken on board the views of students about the need to address the pound in their pocket. I welcome the change for postgraduates, which will be vital for our economy, the changes for part-time students, which will have a huge impact on our ability to deliver on social justice in Wales, and I also agree with the Cabinet Secretary that portability is extremely important.

Probably for me, though, the most welcome thing is that this will provide the most generous package of support to the neediest students that we have ever seen—the commitment to provide the equivalent of the living wage, which is enormously welcome. I would just like to specifically ask about young people who’ve had experience of the care system, which the Cabinet Secretary has already referred to. The report makes specific recommendations in relation to those young people. Is it the Welsh Government’s intention to fully implement those recommendations?

A allaf ddiolch heddiw i Ysgrifennydd y Cabinet am ei datganiad a hefyd ychwanegu fy niolch i Syr Ian a'i dîm am ei adroddiad? Rwy'n edrych ymlaen at eu gweld yn dod i’r Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg ar y deuddegfed er mwyn i ni ei drafod yn fanwl. Credaf fod llawer iawn i'w groesawu yn yr adroddiad hwn. Yn arbennig, rwy’n croesawu’r ffaith ei fod yn amlwg wedi ystyried barn myfyrwyr am yr angen i fynd i'r afael â'r bunt yn eu poced. Rwy'n croesawu'r newid ar gyfer myfyrwyr ôl-raddedig, a fydd yn hanfodol ar gyfer ein heconomi, y newidiadau ar gyfer myfyrwyr rhan amser, a fydd yn cael effaith enfawr ar ein gallu i gyflawni cyfiawnder cymdeithasol yng Nghymru, ac rwyf hefyd yn cytuno ag Ysgrifennydd y Cabinet fod hygludedd yn eithriadol o bwysig.

Er hynny, yn ôl pob tebyg y peth yr wyf i’n ei groesawu fwyaf yw’r ffaith y bydd hyn yn darparu’r pecyn mwyaf hael o gymorth i'r myfyrwyr mwyaf anghenus yr ydym wedi’i weld erioed—yr ymrwymiad i ddarparu’r hyn sy'n cyfateb i gyflog byw, sydd i'w groesawu’n fawr. Hoffwn ofyn yn benodol am bobl ifanc sydd wedi cael profiad o'r system ofal, y mae Ysgrifennydd y Cabinet eisoes wedi cyfeirio atynt. Mae'r adroddiad yn gwneud argymhellion penodol yn ymwneud â’r bobl ifanc hynny. A yw'n fwriad gan Lywodraeth Cymru i weithredu’r argymhellion hynny yn llawn?

Could I thank the Chair of the Children, Young People and Education committee for her warm welcome of Sir Ian’s work? We will be unique in the entirety of the UK in offering a system that is both portable and equal to all modes of study. We’ve already talked about the importance of part-time students, but it’s also right that we should be in a position to assist postgraduate study. It’s very important for our economy and to recognise that for many students now, the ability to move on to postgraduate study is almost becoming a prerequisite in many of their fields of work. It’s a source of regret to me that, at the moment, we’re not in a position to operate a support system for postgraduate study. It’s a missing link—it is absolutely a missing link—in the system that we currently have at the moment, and I receive a lot of correspondence from Assembly Members across the Chamber about that issue. This proposal will help us address that.

We know that for looked-after children we have a mountain of work to do, and that starts at primary and secondary school. We can have the most progressive higher education student support policy for looked-after children, but, as we’re often reminded by David Melding, if those children don’t get the GCSEs and the A-levels they need, it is worth nothing. So, our support at the HE level will be seen as a continuum of the work that we’re already doing with the pupil deprivation grant and with specific intervention programmes for looked-after children in our schools, so that we can increase the numbers that would indeed benefit from the proposals in Sir Ian Diamond’s work, which I intend to honour and implement.

A gaf i ddiolch i Gadeirydd y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg am ei chroeso cynnes i waith Syr Ian? Byddwn ni’n unigryw yn y DU gan y byddwn ni’n cynnig system sy’n gludadwy ac yn gyfartal ar gyfer pob dull o astudio. Rydym eisoes wedi sôn am bwysigrwydd myfyrwyr rhan amser, ond mae hefyd yn briodol y dylem ni fod mewn sefyllfa i gynorthwyo astudiaethau ôl-raddedig. Mae'n bwysig iawn i'n heconomi ac i gydnabod bod y gallu i symud ymlaen i astudio cyrsiau ôl-radd bron â bod yn rhagofyniad ar gyfer llawer o fyfyrwyr yn awr mewn llawer o'u meysydd gwaith. Mae'n peri gofid i mi, ar hyn o bryd, nad ydym ni mewn sefyllfa i weithredu system gymorth ar gyfer astudio ôl-raddedig. Mae'n ddolen goll—mae'n ddolen goll heb os—yn y system sydd gennym ar hyn o bryd, ac rwy’n derbyn llawer o ohebiaeth gan Aelodau'r Cynulliad ar draws y Siambr am y mater hwnnw. Bydd y cynnig hwn yn ein helpu i fynd i'r afael â hynny.

Rydym ni’n gwybod bod gennym lawer iawn o waith i’w wneud ar gyfer plant sy'n derbyn gofal, ac mae hynny'n dechrau yn yr ysgol gynradd a’r ysgol uwchradd. Gallwn ni gael y polisi cymorth i fyfyrwyr addysg uwch mwyaf blaengar ar gyfer plant sy'n derbyn gofal, ond, fel y cawn ein hatgoffa yn aml gan David Melding, os nad yw’r plant hynny yn cael y cymwysterau TGAU a Safon Uwch sydd eu hangen arnynt, nid yw’n golygu dim. Felly, bydd ein cefnogaeth ar lefel Addysg Uwch yn gontinwwm o'r gwaith yr ydym eisoes yn ei wneud o ran y grant amddifadedd disgyblion ac o ran rhaglenni ymyrraeth penodol ar gyfer plant y sy’n derbyn gofal yn ein hysgolion, fel y gallwn ni gynyddu’r nifer a fyddai’n wirioneddol elwa ar y cynigion yng ngwaith Syr Ian Diamond, ac rwyf yn bwriadu anrhydeddu a gweithredu’r cynigion hynny.

Can I say to the Cabinet Secretary for Education that she, like Plaid Cymru, at least had the courage to go into an election with an alternative to the current system and to call out the emperor’s new clothes around the tuition subsidy? It costs too much, and it’s unsustainable, and I’ve been saying that for four years. The silence from the Labour benches, for not having the courage to go into an election to say what they believed in, is something that you can hear here today. [Interruption.] You certainly did—it was a useless policy, but you certainly had one, so that’s fair enough. [Laughter.] That’s fair enough.

So, the Cabinet Secretary knows, and she understands and appreciates, the depth of the challenges facing her. She will know as well that Professor Diamond has made a very valiant report that covers just about all aspects of the issues, apart from the one that Llyr Gruffydd in particular has highlighted: the need to attract more students to study and stay in Wales in order to strengthen our universities and in order to make that link with a developing economy in Wales. I think she does, and I welcome the fact that she’s reached out to look at how we can work together on that, but I think that she must acknowledge as well that that is a weakness in the current system. Nothing in Diamond immediately addresses that, although it is, of course, highlighted.

Can I just say that I was unable to attend Professor Diamond’s briefing this morning, so I’m very grateful to Mark Reckless for telling me that Professor Diamond did not, in fact, carry out one of the remits that he was given and that it changed because of instruction from the Welsh Government? I distinctly remember negotiating the remit with your predecessor, Huw Lewis, line by line, as an agreement between two parties of how we could address this funding issue. It now seems that the remit agreement was changed, without any reference to the original parties that made that agreement, and was changed in a way that could have influenced the way that Professor Diamond produced his report. So, I put on notice, unless you can reply immediately, that I will be examining how that came about.

Can I also ask the Cabinet Secretary whether she has any schadenfreude at all, as a Liberal Democrat in a Labour Cabinet, in introducing the element of means testing that was the only thing that the Labour Party actually ruled out in their manifesto—the means testing that I think, based on universality, is an inevitable consequence of going down the line of market testing within higher education? I’ve fought against that all my political life—voted against it in the House of Commons time after time when Labour was all lined up to vote it through. We have to deal with the situation we have and the limited resources we have. Therefore, the principle that she’s set out is one that I support and one that I welcome.

However, there are two elements of the principles that you said in your statement that I thought were missing. I don’t disagree with the ones that you set out as the way forward, but there were two that I thought were part of Diamond and are no longer there. One is to equalise the playing field between FE and HE—to have a more level system of choices so that people can genuinely choose an FE future, and that we do see that the resources that we spend as a nation are as supportive of FE as they are of HE. In that context, could you just—because I haven’t had time, I’m afraid, to read the detail of the report—reiterate the reasoning for linking student support to the living wage, and which living wage—John McDonnell’s living wage, Boris Johnson’s living wage? Which living wage? It seems wonderful, doesn’t it? It seems like a good socialist principle to link student support to living wage. But why are we linking Welsh student support to a living wage we have no control over, and a living wage that is not related to our economic circumstances? Why are we linking student support to a living wage when apprenticeships and apprentices do not get that kind of support? This, again, I’m concerned can skew us down to over-supporting HE at the cost of FE, and I think the future for Wales and the future for many of our communities is actually to increase the number of people going to FE and get those higher level apprenticeships. So, I’m really questioning what the basis for that is—not the principle, because I accept the principle, but what the basis of that is—and whether the true affordability is built into that. And I think students would get a very generous—. As Lynne Neagle said, it is very generous, but is it commensurate with our economic investment—that co-investment that she talked about?

And the second element that I would like to ask about—because that’s the level playing field—and the second principle that I thought was missing was one that said that we want to use this system now to close the HE funding gap in Wales. She stood on a manifesto commitment to restore part of the teaching grant. That’s no longer part of Diamond and it’s no longer part of her statement, but if we’re not going to restore the teaching grant, then how can you tell us how the released resources, which you mentioned in reply to questions, will flow back to investment in higher education? We know the funding gap is real—it’s about £90 million at the moment in HE. It’s grown over the years. We were unable to address it when we just funded students and we didn’t fund universities. In what way does Diamond now enable us to address that funding gap, and is it indeed a principle that she will hold dear to?

A allaf ddweud wrth Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg fod ganddi hi, fel Plaid Cymru, o leiaf y dewrder i sefyll yn yr etholiad, gan gynnig dewis amgen i’r system bresennol ac i dynnu sylw at wendidau’r cymhorthdal ffioedd ​​dysgu? Mae'n costio gormod, ac nid yw’n gynaliadwy, ac rwyf wedi bod yn dweud hynny am bedair blynedd. Mae’r distawrwydd o feinciau’r blaid Lafur, am beidio â bod yn ddigon dewr i sefyll yn yr etholiad a datgan yr hyn maent yn ei gredu, yn rhywbeth y gallwch ei glywed yma heddiw. [Torri ar draws.] Yn sicr fe wnaethoch chi hynny—yr oedd yn bolisi diwerth, ond yn sicr roedd gennych chi un, felly mae hynny'n ddigon teg. [Chwerthin.] Mae hynny'n ddigon teg.

Felly, mae Ysgrifennydd y Cabinet yn gwybod, ac mae hi'n deall ac yn gwerthfawrogi, anferthedd yr heriau sy'n ei hwynebu hi. Bydd hi’n gwybod hefyd fod yr Athro Diamond wedi cyflwyno adroddiad cadarn iawn sy'n cwmpasu bron pob agwedd ar y materion hyn, ar wahân i'r un y gwnaeth Llyr Gruffydd yn arbennig dynnu sylw ato: yr angen i ddenu mwy o fyfyrwyr i astudio ac i aros yng Nghymru er mwyn gwella ein prifysgolion, ac er mwyn gwneud y cysylltiad hwnnw ag economi sy'n datblygu yng Nghymru. Rwy'n credu ei bod yn gwybod hynny, ac rwy’n croesawu'r ffaith ei bod wedi estyn llaw i weld sut y gallwn ni weithio gyda'n gilydd ar hynny, ond rwy’n credu bod yn rhaid iddi gydnabod hefyd fod hynny'n wendid yn y system bresennol. Nid oes dim yn adroddiad Diamond sy’n mynd i'r afael â hynny’n uniongyrchol, er, wrth gwrs, y tynnir sylw ato.

A gaf i ddweud nad oeddwn yn gallu bod yn bresennol yng nghyfarfod briffio yr Athro Diamond y bore yma, felly rwy'n ddiolchgar iawn i Mark Reckless am ddweud wrthyf nad wnaeth yr Athro Diamond, mewn gwirionedd, gynnal un o'r cylchoedd gorchwyl yr oedd yn gyfrifol amdanynt a bod hynny wedi newid oherwydd cyfarwyddyd gan Lywodraeth Cymru? Rwy'n bendant yn cofio trafod y cylch gorchwyl â'ch rhagflaenydd, Huw Lewis, fesul llinell, fel cytundeb rhwng dwy blaid o ran sut y gallem ni fynd i'r afael â'r mater cyllido hwn. Mae'n ymddangos yn awr y cafodd y cytundeb ar y cylch gorchwyl ei newid, heb unrhyw gyfeiriad at y pleidiau gwreiddiol a bennodd y cytundeb hwnnw, a chafodd ei newid mewn ffordd a allai fod wedi dylanwadu ar y ffordd y cynhyrchodd yr Athro Diamond ei adroddiad. Felly, rwy’n rhoi rhybudd, oni bai eich bod yn gallu ateb yn syth, y byddaf yn archwilio sut y digwyddodd hynny.

A allaf hefyd ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet a oes ganddi unrhyw schadenfreude o gwbl, fel Democrat Rhyddfrydol mewn Cabinet Llafur, wrth gyflwyno'r elfen o brawf modd, sef yr unig beth y gwnaeth y Blaid Lafur ei ddiystyru yn eu maniffesto mewn gwirionedd—rwy’n credu bod y prawf modd, sy’n seiliedig ar gyffredinolrwydd, yn ganlyniad anochel o fynd ar drywydd profi'r farchnad o fewn addysg uwch? Rwyf wedi ymladd yn erbyn hynny drwy gydol fy mywyd gwleidyddol—gwnes i bleidleisio yn erbyn hynny yn Nhŷ'r Cyffredin dro ar ôl tro pan oedd Llafur i gyd wedi trefnu i bleidleisio o’i blaid. Mae'n rhaid i ni fynd i’r afael â'r sefyllfa sydd gennym a'r adnoddau cyfyngedig sydd gennym. Felly, mae'r egwyddor y mae hi wedi’i nodi yn un rwy’n ei chefnogi ac yn un rwy’n ei chroesawu.

Fodd bynnag, roeddwn yn meddwl bod dwy elfen o'r egwyddorion y gwnaethoch chi eu nodi yn eich datganiad ar goll. Nid wyf yn anghytuno â'r rhai yr ydych chi’n eu nodi fel y ffordd ymlaen, ond roedd yna ddwy yr oeddwn i o’r farn eu bod yn rhan o’r adroddiad Diamond, nad ydynt yno bellach. Un ohonynt yw sicrhau mwy o chwarae teg rhwng Addysg Bellach ac Addysg Uwch—cael system o ddewisiadau sy’n fwy cytbwys fel y gall pobl ddewis dyfodol addysg bellach mewn gwirionedd, a’n bod ni’n gweld bod yr adnoddau yr ydym ni’n gwario arnynt fel cenedl yr un mor gefnogol o addysg bellach ag y maent o Addysg Uwch. Yn y cyd-destun hwnnw, a allech chi—oherwydd nid wyf wedi cael amser i ddarllen manylion yr adroddiad mae arnaf ofn—ailadrodd y rhesymeg ar gyfer cysylltu cymorth i fyfyrwyr â'r cyflog byw, a pha gyflog byw—cyflog byw John McDonnell, cyflog byw Boris Johnson? Pa gyflog byw? Mae'n ymddangos yn rhyfeddol, yn tydi? Mae'n ymddangos yn egwyddor sosialaidd da i gysylltu cymorth i fyfyrwyr â chyflog byw. Ond pam yr ydym ni’n cysylltu cymorth i fyfyrwyr yng Nghymru â chyflog byw nad oes gennym ni unrhyw reolaeth drosto, a chyflog byw nad yw'n gysylltiedig â'n hamgylchiadau economaidd? Pam yr ydym ni’n cysylltu cymorth i fyfyrwyr â chyflog byw pan nad yw prentisiaethau a phrentisiaid yn cael y math hwnnw o gymorth? Rwy’n pryderu, unwaith eto, y gall hyn beri i ni roi gormod o gefnogaeth i Addysg Uwch ar draul Addysg Bellach, ac rwy'n credu mai’r dyfodol i Gymru a’r dyfodol i lawer o'n cymunedau mewn gwirionedd yw cynyddu nifer y bobl sy'n dilyn addysg bellach a sicrhau’r prentisiaethau lefel uwch hynny. Felly, rwyf wirioneddol yn cwestiynu beth yw'r sail ar gyfer hynny—nid yr egwyddor, gan fy mod yn derbyn yr egwyddor, ond beth yw’r sail ar gyfer hynny—a pha un a yw’n wirioneddol fforddiadwy. Ac rwy’n credu y byddai myfyrwyr yn derbyn cynnig hael iawn—. Fel y dywedodd Lynne Neagle, mae'n hael iawn, ond a yw'n gymesur â'n buddsoddiad economaidd buddsoddiad—y cyd-fuddsoddiad hwnnw y soniodd hi amdano?

A'r ail elfen yr hoffwn holi amdani—oherwydd mai hynny sy’n sicrhau chwarae teg—a'r ail egwyddor yr oeddwn i o’r farn ei bod ar goll oedd un a oedd yn dweud ein bod am ddefnyddio'r system hon yn awr i gau'r bwlch o ran cyllido Addysg Uwch yng Nghymru. Fe safodd ar sail ymrwymiad maniffesto i adfer rhan o'r grant addysgu. Nid yw hynny bellach yn rhan o adroddiad Diamond ac nid yw bellach yn rhan o’i datganiad, ond os nad ydym ni am adfer y grant addysgu, yna sut y gallwch chi ddweud wrthym sut y bydd yr adnoddau a fydd yn cael eu rhyddhau, y gwnaethoch chi eu crybwyll wrth ymateb i’r cwestiynau, yn cael eu cynnwys eto wrth fuddsoddi mewn addysg uwch? Rydym yn gwybod bod y bwlch cyllido yn bodoli—y mae oddeutu £90 miliwn ar gyfer Addysg Uwch ar hyn o bryd. Mae wedi tyfu dros y blynyddoedd. Nid oeddem ni’n gallu rhoi sylw iddo pan oeddem ni’n ariannu myfyrwyr yn unig a phan nad oeddem ni’n ariannu prifysgolion. Ym mha ffordd y mae adroddiad Diamond nawr yn ein galluogi i fynd i'r afael â'r bwlch cyllido hwnnw, ac a yw wir yn egwyddor y bydd yn dal i ymlynu ati?

Thank you, Simon, for your questions. Can I absolutely assure you that I in no way at no point had any conversations with Sir Ian Diamond or the panel about changing its remit? You really, really should know better than to believe everything that is sometimes stated. So, I can assure you. So, by all means, FOI as much as you like. There was no instruction to Sir Ian Diamond to change the remit of the report.

But I do recognise this issue about getting a better balance between how we have traditionally funded HE in the round, and the emphasis has very much been on funding the individual student. That has led to some very real challenges for the HE sector and the institutions themselves. What this report does do, and what my agreement with the First Minister seeks to do, is to ensure that, in moving resources, we will be able to achieve that balance and be able to get to a position where HEFCW, or as a result of maybe a response to the Hazelkorn review—something that maybe comes after—is able to put resources back into HE institutions. I think that that, actually, is one of the ways in which we need to make the Welsh HE offer as good as it could be to potential students, because I think there has been, if I’m honest, a challenge for Welsh HE institutions to keep apace with some of the developments across the border. Therefore, some of the things that may be attractive to students have been developed in England, and we haven’t had the resources to do that here in Wales. So, that’s one of the building blocks that we need to do—a better balance in how we fund HE in the round, and I think that Sir Ian has given us a very good blueprint on how we can take that forward.

With regard—. Look, I didn’t write the Labour Party manifesto—[Interruption.] I didn’t write the Labour Party manifesto, but I am aware what that manifesto did say—that any new regime for funding students in Wales would be more generous than that in England, and this system today delivers on the Labour Party manifesto in the same way it delivers on my manifesto, when I said very clearly that we had to move to a system of maintenance grants for upfront living costs. So, I think that, actually, this proposal today keeps faith with what the Labour Party said in the election and what my party, the Welsh Liberal Democrats, said in the election.

The Member does raise some very serious points about FE. Just like the HE sector, there have been significant pressures on the FE sector. Now, much of the evidence that was given to Diamond highlighted the need for a more joined-up approach and enhanced progression routes between FE and HE. It was agreed, therefore, that it would helpful if the review panel were able to consider more closely these matters as part of its remit. It was assisted in doing that by a sub-panel, and that considered how best to enhance the opportunities for students pursuing work-based or occupation-related higher education course, because I do think the needs of the modern economy demand that from our system. The FE-related recommendations focus, as I said, on vocational and technical education, because the sub-panel felt that that was where the area of greatest need was, and we’ll be looking forward to how we can implement the recommendations that have been made with regard to that.

With regard to the living wage, the approach taken by Sir Ian is one of, ‘What is an adequate amount of money that is needed for people to sustain themselves?’ He’s made that link to the living wage, but the point is well made that there are other people who are pursuing training and skills development that would not be subject to that. What is really important is that those upfront living costs do not become a barrier, especially for our poorer students, in pursuing higher education. That’s the underlying principle that I will look to take forward in looking how we can implement the recommendations here. But, the points about FE are well made and this Government is cognisant of them.

Diolch yn fawr, Simon, am eich cwestiynau. A gaf i eich sicrhau yn llwyr nad wyf i mewn unrhyw ffordd ar unrhyw adeg wedi cael unrhyw sgyrsiau â Syr Ian Diamond neu'r panel ynglŷn â newid ei gylch gorchwyl? Dylech chi wir, mewn difrif calon, wybod yn well na chredu popeth sydd weithiau’n cael ei ddatgan. Felly, gallaf eich sicrhau. Felly, ar bob cyfrif, mynnwch Ryddid Gwybodaeth gymaint ag y dymunwch. Nid roddwyd unrhyw gyfarwyddyd i Syr Ian Diamond newid cylch gorchwyl yr adroddiad.

Ond rwyf yn cydnabod y mater hwn ynglŷn â chael gwell cydbwysedd rhwng sut yr ydym wedi ariannu Addysg Uwch yn ei chyfanrwydd yn draddodiadol, ac mae'r pwyslais wedi bod i raddau helaeth ar ariannu’r myfyriwr unigol. Mae hynny wedi arwain at rai heriau gwirioneddol ar gyfer y sector Addysg Uwch a'r sefydliadau eu hunain. Yr hyn y mae'r adroddiad hwn yn ei wneud, a’r hyn y mae fy nghytundeb i â'r Prif Weinidog yn ceisio ei wneud, yw sicrhau, wrth symud adnoddau, y byddwn ni’n gallu cyflawni’r cydbwysedd hwnnw ac yn gallu cyrraedd sefyllfa lle gall y CCAUC, neu o ganlyniad efallai i ymateb i adolygiad Hazelkorn—rhywbeth sydd efallai’n dilyn—roi adnoddau yn ôl i sefydliadau Addysg Uwch. Credaf mai hynny, mewn gwirionedd, yw un o'r ffyrdd y mae angen i ni sicrhau bod y cynnig Addysg Uwch yng Nghymru gystal ag y gall fod ar gyfer darpar fyfyrwyr, oherwydd credaf, a bod yn onest, y bu her i sefydliadau Addysg Uwch yng Nghymru gadw i fyny â rhai o'r datblygiadau ar draws y ffin. Felly, mae rhai o'r pethau a allai fod yn ddeniadol i fyfyrwyr wedi’u datblygu yn Lloegr, ac nid ydym ni wedi bod â’r adnoddau i wneud hynny yma yng Nghymru. Felly, dyna un o'r blociau adeiladu y mae ei angen arnom—gwell cydbwysedd o ran sut yr ydym yn ariannu Addysg Uwch yn ei chyfanrwydd, ac rwy’n credu bod Syr Ian wedi rhoi amlinelliad da iawn i ni ynglŷn â sut y gallwn fwrw ymlaen â hynny.

O ran—. Edrychwch, nid fi ysgrifennodd faniffesto’r Blaid Lafur—[Torri ar draws.] Nid fi ysgrifennodd faniffesto'r Blaid Lafur, ond rwy’n ymwybodol bod y maniffesto wedi dweud—y byddai unrhyw gyfundrefn newydd ar gyfer cyllido myfyrwyr yng Nghymru yn fwy hael na'r un yn Lloegr, ac mae’r system hon heddiw yn cyflawni maniffesto'r Blaid Lafur yn yr un ffordd ag y mae'n cyflawni fy maniffesto i, pan ddywedais yn glir iawn fod yn rhaid inni symud i ddefnyddio system o grantiau cynhaliaeth ar gyfer costau byw ymlaen llaw. Felly, rwy’n credu, mewn gwirionedd, fod y cynnig hwn heddiw yn cadw at yr hyn a ddywedodd y Blaid Lafur yn yr etholiad a'r hyn a ddywedodd fy mhlaid innau, Democratiaid Rhyddfrydol Cymru, yn yr etholiad.

Mae’r Aelod yn codi rhai pwyntiau difrifol iawn am Addysg Bellach. Yn union fel y sector Addysg Uwch, bu pwysau sylweddol ar y sector Addysg Bellach. Nawr, mae llawer o'r dystiolaeth a ddefnyddiwyd ar gyfer adroddiad Diamond yn tynnu sylw at yr angen am ddull mwy cydgysylltiedig a llwybrau dilyniant gwell rhwng Addysg Bellach ac Addysg Uwch. Cytunwyd, felly, y byddai'n ddefnyddiol pe byddai’r panel adolygu yn gallu ystyried yn fanylach y materion hyn fel rhan o'i gylch gorchwyl. Cafodd ei gynorthwyo i wneud hynny gan is-banel, ac ystyriwyd y ffordd orau er mwyn gwella cyfleoedd ar gyfer myfyrwyr sy'n dilyn cwrs addysg uwch sy’n seiliedig ar waith neu’n seiliedig ar alwedigaeth, gan fy mod yn credu bod anghenion yr economi fodern yn gofyn am hynny gan ein system. Mae'r argymhellion sy'n ymwneud ag addysg bellach yn canolbwyntio, fel y dywedais, ar addysg alwedigaethol a thechnegol, oherwydd bod yr is-banel o’r farn mai hwnnw oedd y maes lle’r oedd yr angen mwyaf, a byddwn ni’n edrych ymlaen at sut y gallwn ni weithredu'r argymhellion a wnaed o ran hynny.

O ran y cyflog byw, ymagwedd Syr Ian iddo yw, ‘Beth sy’n swm digonol o arian, a fydd yn galluogi i bobl gynnal eu hunain?’ Mae wedi gwneud y cysylltiad hwnnw â’r cyflog byw, ond mae’n bwynt da bod pobl eraill sy'n dilyn hyfforddiant ac yn datblygu sgiliau na fyddant yn destun i hynny. Yr hyn sy'n wirioneddol bwysig yw nad yw’r costau byw ymlaen llaw hynny yn dod yn rhwystr i ddilyn addysg uwch, yn enwedig ar gyfer ein myfyrwyr tlotach. Dyna'r egwyddor sylfaenol y byddaf yn ceisio gweithredu arni wrth edrych ar sut y gallwn roi’r argymhellion hyn ar waith. Fodd bynnag, mae'r pwyntiau ynghylch Addysg Bellach wedi’u gwneud yn dda ac mae'r Llywodraeth hon yn ymwybodol ohonynt.

Can I thank the Cabinet Secretary for the statement and can I join others in thanking Sir Ian and his panel for the work they did? Can I also thank her predecessor, Huw Lewis, who actually was one of the leading instigators of this? We’ve got to recognise the work he put into that as well.

Cabinet Secretary, you’ve answered many questions today, so I’ll try and keep mine as short as possible. My constituents in Aberavon are faced by very many difficulties. In fact, we undertook a survey of those who’d applied to higher education in Neath Port Talbot and we found that, in Aberavon, there were far fewer students going to HE than in Neath. It could be a consequence of some of the challenges they would have faced in living costs. I very much appreciate the work that’s gone on to actually support those students from more deprived areas to have that ability to go in.

But, can I move on to part-time study, which is one of my concerns? I’ve always been interested in part-time study. I very much appreciate the move into supporting part-time study. I think it’s important that we help those in work and those who are seeking to go into work or change to a different direction to actually get those qualifications. But, can you clarify a couple of points for me, please? Will it be part-time based upon modules or credits, on that basis? Because it is important, as some only do certain modules per year, or you, for example, may only do one module per year. Are we looking at that? Will existing part-time students who have never had any support in that sense, unlike full-time graduates, be able to benefit from this straight away? So, if they’re already in a programme, will they be able to benefit from that straight away? I’m a little bit concerned in case we also perhaps give some unscrupulous employers opportunities to say, ‘Ah, you’ll get funding from the Welsh Government now for this.’ Will you be monitoring closely the former employer contributions to make sure we don’t, sort of, cover their costs that they’re now backtracking on, to ensure that they still continue to support their employees who are going through part-time study?

Also, it says in here, in the executive summary,

‘The more moderate fee for part-time students should be topped-up with institutional learning and teaching grants for universities and higher education providers’.

Could you indicate what the allocation will be actually to provide that top-up support?

‘The overall funding system for part-time students should not be restricted by credit thresholds’.

Can you clarify again what you mean by ‘credit thresholds’ in that sense?

It also indicates that a part-time student should not be penalised for any prior study. Will that apply to full-time students as well? Because many full-time students may actually go back. I know of an individual who graduated as an engineer, spent 10 years working as an engineer, decided to go and change pathways, went back to study medicine and has been practising as a GP for many years since. Again, that applies, you know—. So, if you apply it to one route of part-time, are you going to apply it to full-time as well?

I appreciate also the emphasis on part-time taught Master’s and part-time research, and I note again that there are discussions as to the tripartite approach to supporting 150 research students. Have you had discussions with industry, because they’re one of the ones discussed as a third party—Welsh Government, universities and other funders, which I assume will be industry? What discussions have you had with industry to be that third party in funding those research students? I also welcome and support the continued emphasis on HEFCW putting money into research, because greater research is important. We know, many times, we have not worked to our level in the funding grant we’re receiving from our funding councils. This is important, that we continue to fund our universities, so that we can get to that level and get more funding from the research councils.

A gaf i ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am y datganiad ac ymuno ag eraill wrth ddiolch i Syr Ian a'i banel am y gwaith a wnaethant? A gaf i ddiolch hefyd i’w ragflaenydd, Huw Lewis, a oedd mewn gwirionedd yn un o’r bobl a oedd yn flaenllaw yn hyn? Mae'n rhaid i ni gydnabod ei waith ef hefyd.

Ysgrifennydd y Cabinet, rydych wedi ateb llawer o gwestiynau heddiw, felly byddaf yn ceisio cadw fy rhai i mor gryno ag sy’n bosibl. Mae fy etholwyr yn Aberafan yn wynebu llawer iawn o anawsterau. Yn wir, cynhaliwyd arolwg o'r rhai a oedd wedi gwneud cais am addysg uwch yng Nghastell-nedd Port Talbot a gwelsom, yn Aberafan, fod llai o fyfyrwyr o lawer yn mynd i Addysg Uwch nag yng Nghastell-nedd. Gallai fod yn ganlyniad i rai o'r heriau y byddent wedi eu hwynebu o ran costau byw. Rwyf yn gwerthfawrogi yn fawr iawn y gwaith sydd wedi ei wneud i gefnogi’r myfyrwyr hynny o ardaloedd mwy difreintiedig i gael mynediad i addysg uwch.

Ond, a gaf i barhau trwy sôn am astudio'n rhan-amser, sef un o’m mhryderon? Rwyf wedi bod â diddordeb mewn astudio rhan-amser erioed. Rwyf yn gwerthfawrogi’n fawr iawn y bwriad i gefnogi astudiaethau rhan-amser. Rwy'n credu ei bod yn bwysig ein bod yn helpu'r rhai sydd mewn gwaith a'r rhai sy'n ceisio cael gwaith neu newid i gyfeiriad gwahanol i gael y cymwysterau hynny mewn gwirionedd. Ond, a wnewch chi egluro un neu ddau o bwyntiau i mi, os gwelwch yn dda? A fydd hyn yn rhan-amser ar sail modiwlau neu gredydau, ar y sail honno? Oherwydd mae hyn yn bwysig, gan fod rhai dim yn gwneud modiwlau penodol yn unig bob blwyddyn, neu mae modd, er enghraifft, gwneud un modiwl y flwyddyn yn unig. A ydym yn ystyried hynny? A fydd myfyrwyr rhan-amser presennol nad ydynt erioed wedi cael unrhyw gymorth yn yr ystyr honno, yn wahanol i raddedigion amser llawn, yn cael elwa ar hyn ar unwaith? Felly, os ydynt eisoes mewn rhaglen, a fyddant yn cael elwa ar hynny ar unwaith? Rwyf yn bryderus braidd rhag i ni hefyd efallai roi cyfleoedd i rai cyflogwyr diegwyddor ddweud, ‘Byddwch yn cael cyllid gan Lywodraeth Cymru am hyn nawr.’ A fyddwch yn monitro yn ofalus gyfraniadau blaenorol cyflogwyr i sicrhau nad ydym, i raddau, yn talu eu costau nhw y maent bellach yn eu hailfeddwl, er mwyn sicrhau eu bod yn parhau i gefnogi eu gweithwyr sy'n astudio'n rhan-amser?

Hefyd, mae'n dweud yn fan hyn, yn y crynodeb gweithredol,

‘Dylai’r ffi fwy cymedrol ar gyfer myfyrwyr rhan-amser gael ei hategu gan grantiau dysgu ac addysgu sefydliadol i brifysgolion a darparwyr addysg uwch.’

Allech chi nodi beth fydd y dyraniad mewn gwirionedd er mwyn darparu’r cymorth ategol?

‘Ni ddylai’r system gyllido gyffredinol ar gyfer myfyrwyr rhan-amser gael ei chyfyngu gan drothwyon credyd’.

A wnewch chi egluro unwaith eto beth yr ydych yn ei olygu gan ‘drothwyon credyd’ yn yr ystyr hwnnw?

Mae hefyd yn nodi na ddylai myfyriwr rhan-amser gael ei gosbi am unrhyw astudio blaenorol. A fydd hynny yn berthnasol i fyfyrwyr llawn amser hefyd? Oherwydd gallai llawer o fyfyrwyr llawn amser fynd yn ôl mewn gwirionedd. Gwn am unigolyn a raddiodd fel peiriannydd, ac a dreuliodd 10 mlynedd yn gweithio fel peiriannydd, cyn penderfynu newid llwybr gyrfa. Aeth yn ôl i astudio meddygaeth, ac mae wedi bod yn gweithio fel meddyg teulu am flynyddoedd lawer ers hynny. Unwaith eto, mae hynny'n gymwys, wyddoch chi—. Felly, os byddwch yn ei gymhwyso i un llwybr rhan-amser, a fyddwch yn ei gymhwyso i lwybr llawn amser hefyd?

Rwyf hefyd yn gwerthfawrogi’r pwyslais ar radd Feistr a addysgir yn rhan-amser ac ymchwil rhan-amser, a nodaf eto fod trafodaethau ar waith ynghylch y dull tair rhan i gefnogi 150 o fyfyrwyr ymchwil. A ydych wedi trafod hyn â diwydiant, gan ei fod yn un o'r rhai a drafodwyd fel trydydd parti—Llywodraeth Cymru, prifysgolion ac arianwyr eraill, yr wyf yn tybio mai diwydiant fydd hwnnw? Pa drafodaethau yr ydych chi wedi'u cael â diwydiant o ran iddo fod y trydydd parti hwnnw sy’n ariannu’r myfyrwyr ymchwil hynny? Rwyf hefyd yn croesawu ac yn cefnogi'r pwyslais parhaus ar CCAUC yn ariannu ymchwil, gan fod mwy o ymchwil yn bwysig. Rydym yn gwybod nad ydym, lawer o weithiau, wedi gweithio i lefel y grant cyllid yr ydym yn ei gael gan ein cynghorau cyllido. Mae hyn yn bwysig, ein bod ni’n parhau i ariannu ein prifysgolion, er mwyn i ni allu cyrraedd y lefel honno a chael rhagor o arian gan y cynghorau ymchwil.

Can I thank the Member for his questions? He asked whether we will be able to make the scheme available for part-timers straight away. I’m now caught in a dilemma: Members expect this to be delivered as a package and now some Members want little bits of it to be delivered earlier than others. I think the issue is, David, that we see this package in the round and I want to be able to move forward on that basis, introducing support for students across all modes at the same time, because I think if we start doing bits earlier than others, we’ll be in danger of perhaps being accused of not keeping faith with this principle that this is a package as a whole.

But with regard to credit thresholds and previous study, you’ll be aware that the report is newly published and these are some of the details that we will need to work through in the coming weeks, before we’re able to go out to consultation on a detailed Government response. So, issues around credit thresholds, previous study, how many times you can go into the system and whether you can be a perpetual student in the system, all need to come out in the further consideration around sustainability and around the finer details of the package.

You’re right: industry, employers have a role to play here. You’ll be aware of a speech I made recently with regard to how I want a closer working relationship between higher education institutions and their local economy—their local employers. Those discussions are ongoing with Julie James and other Cabinet Secretary colleagues about how we can make those linkages, which are absolutely crucial. You raised the issue of moral hazard: if we do this, will we actually then create a problem elsewhere in the system? I believe there is a genuine desire, both in the HE sector and with employers, to work together to deliver on this agenda. Employers see the benefit of having well-skilled workers who they can support. They can retain those skills, increase their productivity and increase the productivity of that business, which has been one of the things that have dogged the Welsh economy—low productivity levels. This is an opportunity to address that.

A gaf i ddiolch i'r Aelod am ei gwestiynau? Gofynnodd a fyddwn yn gallu sicrhau bod y cynllun ar gael i weithwyr rhan-amser ar unwaith. Rwyf mewn penbleth: Mae Aelodau yn disgwyl i hyn gael ei gyflwyno fel pecyn a nawr mae rhai Aelodau eisiau darnau bach ohono i gael eu darparu yn gynt nag eraill. Rwy'n credu mai’r broblem yw, David, ein bod ni’n gweld y pecyn hwn yn ei gyfanrwydd, ac rwyf eisiau gallu symud ymlaen ar y sail honno, gan gyflwyno cymorth i fyfyrwyr o bob math ar yr un pryd, oherwydd os byddwn yn dechrau gwneud rhai darnau yn gynt nag eraill, rwy’n credu y byddwn mewn perygl efallai o gael ein cyhuddo o beidio â chadw’n driw i'r egwyddor fod hwn yn un pecyn cyfan.

Ond o ran trothwyon credyd ac astudio blaenorol, byddwch yn ymwybodol fod yr adroddiad wedi ei gyhoeddi yn ddiweddar a dyma rai o'r manylion y bydd angen i ni weithio arnynt yn ystod yr wythnosau nesaf, cyn ein bod ni’n gallu ymgynghori ar ymateb manwl y Llywodraeth. Felly, mae angen i ni drafod materion sy'n ymwneud â throthwyon credyd, astudio blaenorol, sawl gwaith y gallwch chi fynd i mewn i'r system ac a allwch chi fod yn fyfyriwr parhaol yn y system, wrth roi ystyriaeth bellach i gynaliadwyedd ac i fanylion y pecyn.

Rydych chi'n iawn: mae gan ddiwydiant, cyflogwyr ran i'w chwarae yma. Byddwch yn ymwybodol o araith a wneuthum yn ddiweddar ar sut yr wyf yn dymuno sicrhau perthynas waith agosach rhwng sefydliadau addysg uwch a’u heconomi leol—eu cyflogwyr lleol. Mae'r trafodaethau hynny'n parhau â Julie James a chydweithwyr eraill ynglŷn â sut y gallwn wneud y cysylltiadau hynny, sy'n gwbl hanfodol. Gwnaethoch chi nodi mater o berygl moesol: os ydym yn gwneud hyn, a fyddwn ni mewn gwirionedd wedyn yn creu problem rywle arall yn y system? Rwy'n credu bod awydd gwirioneddol, yn y sector Addysg Uwch ac ymhlith cyflogwyr, i gydweithio i gyflawni'r agenda hon. Mae cyflogwyr yn gweld y budd o gael gweithwyr medrus y gallant eu cefnogi. Gallant gadw’r sgiliau hynny, cynyddu eu cynhyrchiant hwy a chynhyrchiant y busnes, sy’n un o'r pethau sydd wedi pwyso economi Cymru—lefelau cynhyrchiant isel. Mae hwn yn gyfle i fynd i'r afael â hynny.

For the benefit of Simon Thomas, I’d just like to remind him that, when the Welsh Labour Government sets up a Diamond review, it is not a good idea to second guess what its recommendations are going to be in our manifesto beforehand. All stakeholders were represented and therefore it was—. You know, let’s hear the evidence and then we discuss what we’re going to do about it.

Thank you very much for your statement. I’m particularly interested to pick up on this issue of carers. I’m particularly thinking of those who have their children very young and haven’t completed their education, but will want to go back to university once their children are in full-time education themselves. What discussions, if any, have you had with the Department for Work and Pensions about if somebody is a part-time student? Could they also therefore be eligible for part-time benefits on the grounds that they are only part-time students and, therefore, could they be eligible for other benefits, part-time? Because, otherwise, this part-time allowance is simply not going to work for them. It’s extremely difficult to work and care as well as study, if they’re lone parents. So, that would be useful to know about.

My other concern is around the Student Loans Company. I’m interested to know that you’re having discussions with them, because unlike your reassurances about existing students, they have changed the rules of the game in the middle of the story, because those who’ve taken out loans to pay for their education are suddenly finding that the Student Loans Company has been privatised and that their debts have been securitised and are being sold off to the highest bidder. And the escalator of debt that students are facing is extremely worrying, and is what is most likely to discourage people from low-income families to want to take on debt where they can’t quantify it. When you take on a mortgage, you know what the end game is going to be, but it appears to be the case at the moment, the way the Student Loans Company has gone, that the student has no idea the extent of their debt and how much it is going to increase as soon as they cease to be a student and start working.

Er budd Simon Thomas, hoffwn ei atgoffa, pan fydd Llywodraeth Lafur Cymru yn sefydlu adolygiad Diamond, nid yw'n syniad da i ragweld beth fydd ei argymhellion yn ein maniffesto ymlaen llaw. Cynrychiolwyd yr holl randdeiliaid, felly—. Wyddoch chi beth, gadewch i ni glywed y dystiolaeth ac wedyn trafod yr hyn yr ydym am ei wneud am y peth.

Diolch yn fawr iawn am eich datganiad. Mae’n arbennig o ddiddorol i mi sylwi ar fater gofalwyr. Rwy’n meddwl yn arbennig am y rhai sydd wedi cael plant yn ifanc iawn ac nad ydynt wedi cwblhau eu haddysg, ond a fydd yn dymuno dychwelyd i'r brifysgol pan fydd eu plant mewn addysg llawn amser eu hunain. Pa drafodaethau, os o gwbl, ydych chi wedi eu cael â'r Adran Gwaith a Phensiynau ynglŷn â’r sefyllfa pan fydd rhywun yn fyfyriwr rhan-amser? A allen nhw hefyd, felly, fod yn gymwys i gael budd-daliadau rhan-amser ar y sail eu bod yn fyfyrwyr rhan-amser yn unig ac, felly, a allent fod yn gymwys i gael budd-daliadau eraill, yn rhan-amser? Oherwydd, fel arall, yn syml, ni fydd y lwfans rhan-amser yn gweithio iddyn nhw. Mae'n hynod o anodd gweithio a gofalu yn ogystal ag astudio, os ydynt yn rhieni unigol. Felly, byddai’n ddefnyddiol gwybod hynny.

Mae fy mhryder arall yn ymwneud â’r Cwmni Benthyciadau i Fyfyrwyr. Mae’n ddiddorol gwybod eich bod yn cynnal trafodaethau â nhw, oherwydd, yn wahanol i'ch sicrwydd ynglŷn â myfyrwyr presennol, maent wedi newid y rheolau ar ganol y stori, gan fod y rhai sydd â benthyciadau i dalu am eu haddysg yn canfod yn sydyn bod y Cwmni Benthyciadau i Fyfyrwyr wedi ei breifateiddio a bod eu dyledion wedi eu diogeleiddio ac yn cael eu gwerthu i'r cynigydd uchaf. Ac mae’r ddyled gynyddol i fyfyrwyr yn peri pryder mawr, a hyn sy’n fwyaf tebygol o annog pobl o deuluoedd incwm isel i beidio ag eisiau mynd i’r ddyled honno pan nad oes modd iddynt ei feintioli. Pan fyddwch yn cael morgais, rydych yn gwybod beth fydd gennych yn y pen draw, ond mae'n ymddangos, fel y mae'r Cwmni Benthyciadau i Fyfyrwyr ar hyn o bryd, nad oes gan fyfyrwyr unrhyw syniad o faint eu dyled a faint y bydd yn cynyddu unwaith y byddant yn peidio â bod yn fyfyriwr ac yn dechrau gweithio.

Can I thank Jenny Rathbone for her questions? As I stated earlier, I believe the recommendations and the principles endorsed by the Cabinet keep faith with the Labour Party manifesto, in that the Labour Party said that the system would be more generous than in England, and if we implement this, that will be the case. With regard to people who are looking to study part-time, this is one of the most attractive features of the Diamond report—that we will be able to support properly, for the first time, those who are studying on a part-time basis. But we should not forget that for those people who are going back to education, especially in the field of FE, Welsh Government does provide resources to FE colleges—in fact, I’ve just signed off the allocations for this year—so that they can help those students with childcare, with travel costs. So, we do already have programmes in place to try and support those learners to maintain their places, especially in the FE sector.

I have not had discussions with the DWP. With regard to the Student Loans Company, my priority in my dealings with the Student Loans Company is to secure assurances from them that they can change their systems to allow us to move to this new system of student support. The report does have some quite harsh things to say about capacity within the Student Loans Company. We cannot move forward on any of this unless we know that the Student Loans Company can accommodate the new system. That’s one of the reasons why we have found ourselves in the position of not being able to offer postgraduate loans this year, because the Student Loans Company could not change their systems in time to allow us to do that. This is a real barrier to the implementation of any of these reforms. I have met with the chair and the chief executive of the Student Loans Company, and officials continue to have dialogue with the chief executive of the Student Loans Company, because that is the priority that I have at this stage—that they can flex their system to allow us to implement this change because, without that, we will not be able to do any of the things that I’ve outlined today. I need to be able to do that with confidence that we will get, and Welsh students will get, a good service.

Hoffwn ddiolch i Jenny Rathbone am ei chwestiynau? Fel y dywedais yn gynharach, credaf fod yr argymhellion a'r egwyddorion a gymeradwywyd gan y Cabinet yn driw i faniffesto'r Blaid Lafur, oherwydd dywedodd y Blaid Lafur y byddai'r system yn fwy hael nag yn Lloegr, ac os ydym yn rhoi’r system hon ar waith, bydd hynny yn wir. O ran y bobl sy’n dymuno astudio yn rhan-amser, dyma un o nodweddion mwyaf deniadol adroddiad Diamond—y byddwn yn gallu rhoi cymorth priodol, am y tro cyntaf, i’r rhai sy’n astudio yn rhan-amser. Ond ni ddylem anghofio bod Llywodraeth Cymru yn darparu adnoddau i golegau Addysg Bellach ar gyfer y bobl hynny sy'n dychwelyd i addysg, yn enwedig ym maes Addysg Bellach—yn wir, rwyf newydd gymeradwyo dyraniadau eleni—er mwyn iddynt allu helpu’r myfyrwyr hynny â gofal plant, a chostau teithio. Felly, mae rhaglenni eisoes ar waith i geisio cefnogi'r dysgwyr hynny i gadw eu lleoedd, yn enwedig yn y sector Addysg Bellach.

Nid wyf wedi trafod â'r Adran Gwaith a Phensiynau. O ran y Cwmni Benthyciadau i Fyfyrwyr, fy mlaenoriaeth wrth ymwneud â'r Cwmni Benthyciadau i Fyfyrwyr yw cael sicrwydd ganddynt y gallant newid eu systemau i'n galluogi i symud i'r system newydd hon o gymorth i fyfyrwyr. Mae’r adroddiad yn dweud rhai pethau eithaf llym am gapasiti yn y Cwmni Benthyciadau i Fyfyrwyr. Ni allwn symud ymlaen ar hyn oni bai ein bod yn gwybod y gall y Cwmni Benthyciadau i Fyfyrwyr ddarparu ar gyfer y system newydd. Dyna un o'r rhesymau pam yr ydym yn y sefyllfa o beidio â gallu cynnig benthyciadau ôl-radd eleni, oherwydd na allai’r Cwmni Benthyciadau i Fyfyrwyr newid eu systemau mewn pryd i allu gwneud hynny. Mae hyn yn rhwystr gwirioneddol i roi unrhyw un o'r diwygiadau hyn ar waith. Rwyf wedi cyfarfod â chadeirydd a phrif weithredwr y Cwmni Benthyciadau i Fyfyrwyr, ac mae swyddogion yn parhau i drafod â phrif weithredwr y Cwmni Benthyciadau i Fyfyrwyr, oherwydd dyna yw fy mlaenoriaeth ar hyn o bryd—iddyn nhw ganiatáu hyblygrwydd yn eu system i’n galluogi ni i roi’r newid hwn ar waith, oherwydd heb hynny, ni fyddwn yn gallu gwneud yr un o'r pethau yr wyf wedi’u hamlinellu heddiw. Mae angen i mi allu gwneud hynny gyda hyder y byddwn yn derbyn, ac y bydd myfyrwyr Cymru yn derbyn, gwasanaeth da.

Mae myfyrwyr o dramor yn gwneud cyfraniad uniongyrchol, gwerthfawr i’n prifysgolion ac i’r economi. Am bob pump myfyriwr o’r Undeb Ewropeaidd sydd yn dod i Gymru, mae un swydd yn cael ei chreu, a daw £200 miliwn mewn taliadau gan fyfyrwyr rhyngwladol i brifysgolion Cymru. Mae Prifysgol Bangor yn fy etholaeth i yn cydweithio efo 100 o bartneriaid mewn 20 gwlad yn Ewrop, efo llawer mwy o wledydd eraill ar draws y byd hefyd. Mae hyn i gyd, wrth gwrs, yn helpu i gryfhau ein cysylltiadau efo gwledydd tramor, ac yn arf gwerthfawr i’n hymdrechion masnachu rhyngwladol. Ond, yn dilyn y bleidlais i adael yr Undeb Ewropeaidd, mae yna ddyletswydd wrth gwrs, onid oes, ar y Llywodraeth yma i sicrhau a diogelu arian cyhoeddus ar gyfer ymchwil a datblygu ar ôl gadael yr Undeb Ewropeaidd, er enghraifft, cynllun Horizon 2020. Fe dderbyniodd prosiectau yng Nghymru tua £12 miliwn o gyllid o gronfa Horizon 2020 yn 2014 yn unig, ac mae Cymru hefyd wedi derbyn dros €140 miliwn o raglen fframwaith yr Undeb Ewropeaidd yn ystod y rownd 2007-13, sef y ffrwd gyllido flaenorol ar gyfer ymchwil ac arloesi.

Mae adroddiad Diamond yn tanlinellu pwysigrwydd y ffynonellau cyllid yma i brifysgolion Cymru. Rŵan, os wyf i’n deall yn iawn, polisi Llywodraeth Cymru ydy gadael i San Steffan benderfynu ar amodau gadael yr Undeb Ewropeaidd. Mae Canghellor y Trysorlys wedi cadarnhau y bydd arian o gynlluniau megis Horizon 2020 yn ddiogel hyd at y flwyddyn 2020. Ond, o gydnabod pwysigrwydd y pres yma i brifysgolion Cymru, pa ymdrechion a ydych chi yn bersonol wedi bod yn eu gwneud i sicrhau bod buddiannau ein prifysgolion yn cael eu diogelu yn y mater yma? Ac a fyddwch chi rŵan yn defnyddio’ch rôl chi o fewn Llywodraeth Cymru i sicrhau’r setliad gorau posib i’r sector addysg uwch yng Nghymru, yn sgil Brexit?

Overseas students make a direct contribution, a valuable contribution, to our universities and the economy. For every five European Union students that come to Wales, one job is created and £200 million comes in payments from international students to universities in Wales. Bangor University in my constituency is collaborating with 100 partners in 20 countries in Europe, and with many other countries across the world as well. All of this, of course, helps to strengthen links with overseas countries and is an important tool in our efforts in trading overseas. Following the referendum, there is a duty, of course, on this Government to ensure and safeguard public money for research and development after leaving the EU, for example, the Horizon 2020 scheme. Projects in Wales received about £12 million in funding from the Horizon 2020 fund in 2014 alone, and Wales has also received over €140 million from the EU framework programme during the funding round of 2007 to 2013—that is, the previous funding stream on research and innovation.

The Diamond report does underline the importance of these funding sources for Welsh universities. Now, if I understand correctly, the Welsh Government policy is to allow Westminster to decide on the conditions for leaving the EU. The Chancellor has confirmed that funding from schemes such as Horizon 2020 will be safe until 2020. But, in recognising the importance of this funding for Welsh universities, what efforts have you personally made to ensure that the interests of our universities are safeguarded in this? And will you now be using your role within Welsh Government to ensure the best possible settlement for the higher education sector, as a result of Brexit?

Can I thank the Member for her questions? International students are vital to the health of Welsh higher education, and they are very welcome here in Wales, whichever part of the world they come from. I issued a statement to that effect immediately after the referendum. We welcome international students to our universities. They contribute to the rich tapestry of people who gather together to think big thoughts, to research, to work together, and they are very welcome here.

I’m acutely aware of the challenges that the higher education sector have as a result of the Brexit vote. That is why I have set up a higher education and FE group, which will advise me, as education Minister, with regard to these challenges, and why there is a significant level of HE representation in the First Minister’s European reference group. We are looking very carefully to ensure that any applications that Welsh HEIs already have in the system are approved as quickly as possible, if that’s possible, to ensure that we have a safeguard of funding.

We continue to look at what networks will be available to Welsh universities as and when we come out of the European Union. We may end up out of the European Union, but what is important is that we do not turn our backs—[Interruption.] We do not turn our backs on our European neighbours. I will be looking to see what opportunities are available, despite that changed status, for continued collaboration and working across the European Union, and, indeed, internationally, with HE institutions here in Wales and with HE institutions across the world, and including Europe.

You will be aware, unfortunately, that the Westminster Government have announced a pilot with regard to people who can stay after the period of study has ended. That has been made available to Cambridge and some other cities in England. It is a source of great annoyance to me that we were not asked about that. We were not offered the opportunity to offer some Welsh cities to take part in that pilot scheme. I have written to Jo Johnson, the higher education Minister in the Westminster Government, to express my concern, and to reiterate once again to the Home Office that there are places in Wales that would very much like to be part of these pilots for post-study visas. It’s a great shame to me that the Westminster Government did not afford either Wales or Scotland the courtesy of being part of that pilot.

A gaf i ddiolch i'r Aelod am ei chwestiynau? Mae myfyrwyr rhyngwladol yn hanfodol i iechyd addysg uwch yng Nghymru, ac mae croeso mawr iddynt yma yng Nghymru, o ba le bynnag yn y byd y maent yn dod. Cyhoeddais ddatganiad i'r perwyl hwnnw yn syth ar ôl y refferendwm. Rydym yn croesawu myfyrwyr rhyngwladol i'n prifysgolion. Maent yn cyfrannu at yr amrywiaeth gyfoethog o bobl sy'n ymgynnull i rannu syniadau mawr, i ymchwilio ac i gydweithio, ac mae croeso mawr iddynt yma.

Rwy'n ymwybodol iawn o'r heriau i’r sector addysg uwch o ganlyniad i bleidlais Brexit. Dyna pam yr wyf wedi sefydlu grŵp addysg uwch ac addysg bellach, a fydd yn fy nghynghori i, fel Gweinidog addysg, ar yr heriau hyn, a pham y mae cynrychiolaeth sylweddol o’r sector Addysg Uwch ar grŵp cyfeirio Ewropeaidd y Prif Weinidog. Rydym yn edrych yn ofalus iawn i sicrhau bod unrhyw geisiadau sydd yn y system eisoes gan sefydliadau addysg uwch yng Nghymru yn cael eu cymeradwyo cyn gynted â phosibl, os yw hynny'n bosibl, er mwyn sicrhau bod y cyllid yn ddiogel.

Rydym yn parhau i edrych ar ba rwydweithiau fydd ar gael i brifysgolion Cymru os a phan y byddwn yn gadael yr Undeb Ewropeaidd. Efallai y byddwn yn gadael yr Undeb Ewropeaidd yn y pen draw, ond yr hyn sy'n bwysig yw nad ydym yn troi ein cefnau—[Torri ar draws.] Nad ydym yn troi ein cefnau ar ein cymdogion yn Ewrop. Byddaf yn edrych i weld pa gyfleoedd sydd ar gael, er gwaethaf y newid i’r statws, i barhau i gydweithio a gweithio ar draws yr Undeb Ewropeaidd, ac, yn wir, yn rhyngwladol, rhwng sefydliadau Addysg Uwch yma yng Nghymru a sefydliadau Addysg Uwch ledled y byd, gan gynnwys Ewrop.

Byddwch yn ymwybodol, yn anffodus, bod Llywodraeth San Steffan wedi cyhoeddi cynllun peilot sy’n ymwneud â’r bobl a all aros ar ôl i’r cyfnod astudio ddod i ben. Mae Caergrawnt a rhai dinasoedd eraill yn Lloegr wedi cael hyn. Mae'n destun dicter mawr i mi na ofynnwyd i ni am hyn. Ni chawsom y cyfle i gynnig i rai o ddinasoedd Cymru gymryd rhan yn y cynllun peilot. Rwyf wedi ysgrifennu at Jo Johnson, y Gweinidog addysg uwch yn Llywodraeth San Steffan, i fynegi fy mhryder, ac i ailadrodd unwaith eto i'r Swyddfa Gartref fod yna leoedd yng Nghymru a fyddai’n awyddus iawn i fod yn rhan o'r cynlluniau peilot hyn ar gyfer fisa ôl-astudio. Mae'n drueni mawr i mi nad oedd gan Lywodraeth San Steffan y cwrteisi i gynnig i Gymru na'r Alban fod yn rhan o’r cynllun peilot hwnnw.

Diolch, Lywydd. I’d like to declare an interest as a visiting lecturer at Cardiff Metropolitan University. Indeed, on Saturday, 10 September, I was there teaching executive MBA students—a very, very small group of part-time students, who were largely funded by their organisations. When I was full time—when I was back as a senior lecturer—often I’d be teaching groups of 100 students, but they were almost all international students, and, Sian Gwenllian, from outside the European Union. So, I welcome this extension of opportunity to students—domestic undergraduate students—to learn at postgraduate level.

But would the Cabinet Secretary be clear about the careful monitoring of domestic full-time postgraduate numbers, given that the Diamond projections are growth at an optimistic level of 20 per cent? If that growth becomes greater than that, then there will be funding implications. So, can we have an assurance that there will be monitoring within the system? And, also, the universities will likely want to maintain their international numbers as well, so there’ll be staffing implications for that too.

And the other question, separate to that: would the Cabinet Secretary explicitly endorse Diamond’s findings on the value of the Coleg Cymraeg Cenedlaethol, which was one of the success stories of the last Welsh Labour Government? The Coleg Cenedlaethol lecturers have a great deal of knowledge grown from experience, and I urge the Cabinet Secretary to draw on that.

Diolch, Lywydd. Hoffwn ddatgan buddiant fel darlithydd gwadd ym Mhrifysgol Fetropolitan Caerdydd. Yn wir, ddydd Sadwrn, 10 Medi, roeddwn i yno yn addysgu myfyrwyr gweithredol MBA—grŵp bach iawn, iawn o fyfyrwyr rhan-amser, a oedd wedi eu hariannu’n helaeth gan eu sefydliadau. Pan oeddwn i’n gweithio’n llawn amser—pan oeddwn i’n uwch ddarlithydd—byddwn i’n aml yn addysgu grwpiau o 100 o fyfyrwyr, ond yr oedd bron bob un yn fyfyriwr rhyngwladol, a, Sian Gwenllian, o'r tu allan i'r Undeb Ewropeaidd. Felly, croesawaf y cyfle hwn a estynnir i fyfyrwyr—myfyrwyr domestig israddedig—i ddysgu ar lefel ôl-raddedig.

Ond a wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet egluro’r broses o fonitro’n ofalus niferoedd ôl-raddedig llawn amser domestig, o ystyried bod adroddiad Diamond yn rhagamcanu twf ar lefel optimistaidd o 20 y cant? Os bydd y twf yn fwy na hynny, fe fydd yna oblygiadau ariannu. Felly, a gawn ni sicrwydd y bydd monitro wedi’i gynnwys yn y system? Yn ogystal, mae'n debygol y bydd y prifysgolion yn dymuno cynnal eu niferoedd rhyngwladol hefyd, felly bydd goblygiadau staffio hefyd.

A'r cwestiwn arall, ar wahân i hynny: a wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet gadarnhau yn benodol ganfyddiadau Diamond o ran gwerth y Coleg Cymraeg Cenedlaethol, a oedd yn un o lwyddiannau’r Llywodraeth Lafur Cymru ddiwethaf? Mae gan ddarlithwyr y Coleg Cenedlaethol lawer iawn o wybodaeth sy’n deillio o brofiad, ac yr wyf yn annog Ysgrifennydd y Cabinet i ddatblygu hynny.

Yes, I can confirm that we will monitor issues around postgraduate numbers very closely. The Member is absolutely right, the Coleg Cenedlaethol has been a great success. It has been wonderful to see the opportunities afforded to students across Wales to be able to study law in Welsh, journalism in Welsh, and a range of other courses. As you will be aware, we are in the process of setting up a task and finish group that will look at the future of the Coleg, its funding arrangements, and also extending its remit not only to look at HE, but also to develop work and opportunities in FE, which are lacking in many parts of Wales at the moment.

Gwnaf, gallaf gadarnhau y byddwn yn monitro materion sy’n ymwneud â niferoedd ôl-raddedig yn agos iawn. Mae'r Aelod yn hollol gywir, bu'r Coleg Cenedlaethol yn llwyddiant ysgubol. Bu’n wych gweld y cyfleoedd a roddir i fyfyrwyr ledled Cymru allu astudio'r gyfraith drwy gyfrwng y Gymraeg, newyddiaduraeth drwy gyfrwng y Gymraeg, ac ystod o gyrsiau eraill. Fel y gwyddoch, rydym wrthi’n sefydlu grŵp gorchwyl a gorffen a fydd yn edrych ar ddyfodol y Coleg, ei drefniadau ariannu, ac ehangu ei gylch gwaith i gynnwys datblygu gwaith a chyfleoedd Addysg Bellach, yn ogystal ag edrych ar Addysg Uwch, lle mae diffyg mewn sawl rhan o Gymru ar hyn o bryd.

4. 4. Datganiad: Sefydlu’r Gronfa Triniaethau Newydd a’r Adolygiad Annibynnol o’r Broses Ceisiadau Cyllido Cleifion Unigol
4. 4. Statement: Establishment of the New Treatment Fund and the Independent Review of the Individual Patient Funding Request Process

Diolch yn fawr iawn i’r Ysgrifennydd Cabinet. Rŷm ni’n symud ymlaen i’r eitem nesaf, sef datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon ar sefydlu cronfa triniaethau newydd a’r adolygiad annibynnol o’r broses ceisiadau cyllido cleifion unigol. I wneud y datganiad, rwy’n galw ar yr Ysgrifennydd Cabinet, Vaughan Gething.

I thank the Cabinet Secretary. We now move to the next item on our agenda, a statement by the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport on the establishment of the new treatment fund and the independent review of the individual patient funding request process. To make the statement, I call on the Cabinet Secretary, Vaughan Gething.

At the Plenary session on 12 July, I set out my plans for establishing a new treatment fund and undertaking a sharply-focused, independent review of the individual patient funding request process, commonly known as IPFR. I am pleased to have this opportunity to provide Assembly Members and the people of Wales with an update on the progress that we have made over the summer.

I’ll begin with the new treatment fund. Work is progressing well to set up the fund, which will make £80 million available over the life of this Government. It will provide these extra funds for new medicines that represent a significant advance in treatment for life-limiting and life-threatening diseases. The fund will support the introduction of medicines that fit these criteria that are recommended by the National Institute for Health and Care Excellence, known as NICE, or the All Wales Medicines Strategy Group, the AWMSG. I expect this additional financial support will be for up to 12 months, giving health boards time to factor in future spending from within their budgets.

We rely on the expertise of NICE and the AWMSG to assess the effectiveness of a new medicine, taking account of clinical opinion and the patient perspective. Both of these highly-respected organisations base their recommendations on the most up-to-date evidence. Basing our access to new medicines policy on the authoritative guidance of NICE and AWMSG reduces the risk of inequalities and variation in access. It will ensure patients across Wales receive treatments proven to be clinically effective, with a price in balance with the benefits. The new treatment fund will support our evidence-based approach, providing health boards with additional funding to ensure innovative, new medicines are introduced as quickly as possible. Options for the operational set-up of the fund are being developed and we are on target to establish the fund by December this year. I will, of course, make a further, detailed announcement later in the year.

Turning to the review of the IPFR process, there is a good deal to report. The NHS Wales IPFR process is the mechanism used by all health boards across Wales to make a decision at an individual patient level on access to a treatment not routinely available. Following the 2014 IPFR review and the implementation of its recommendations, I agreed the time was right for a new, independent review of the IPFR process. This will concentrate on the number of panels, the clinical exceptionality criteria, and take account of the patient’s perspective.

I am pleased to announce today the membership of the group that will take forward the review. Mr Andrew Blakeman will chair the review group. Mr Blakeman is a chartered accountant and has worked for BP for over 20 years in a variety of senior financial roles. He will bring a solid customer-focused background to the work of the group. There are five more members comprising the rest of the group. Mr Irfon Williams is a retired senior nurse, who will provide the review with valuable insight based on his recent experience of the IPFR process. Professor Peter Littlejohns is an independent medical academic and professor of public health, being an honorary consultant at King’s College London. Professor Littlejohns has extensive experience and understanding of the medicines appraisal process and the equity issues arising out of treatment decisions. Professor Phil Routledge is a former chair of the AWMSG and director of the All Wales Therapeutics and Toxicology Centre; that is the executive arm of AWMSG. The review group will benefit from his extensive experience of the medicines agenda in Wales, and the ethical and safety considerations associated with access to new medicines. Dr Ben Thomas is a consultant nephrologist and will provide expert input into medical ethics and law. Professor Chris Newdick is a barrister and professor of health law at the University of Reading. His special interests are the rights and duties arising within the NHS, including medical ethics and prioritisation.

So, I hope Members will see that, from its membership, the group is independent of Welsh Government and comprises a range of relevant expertise and knowledge. I want to reassure Assembly Members that the review group will have sole responsibility for the content of their report, their findings and their recommendations. I’ve circulated a short note detailing their biographies and the terms of reference I agreed with opposition health party spokespeople. I would also like to take this opportunity of thanking the review group members for agreeing to give us their expertise and time to undertake this challenging work.

In broad terms, the review group will examine the evidence of current good practice in Wales, the UK and elsewhere for making individual funding decisions on treatments that are not routinely available. It will consider the advantages and disadvantages of retaining eight IPFR panels or moving to a smaller number, including the possibility of a national IPFR panel. The review group will examine the criteria that an IPFR panel will use to make their decisions, including clinical exceptionality. It will consider options for improving how the IPFR process and subsequent decisions are communicated to patients. The end result will be a report with practical recommendations for next steps.

Assembly Members will know from my earlier announcement in July that I want this review to be sharply focused. I have therefore asked the group to work towards producing their report by end of this calendar year, and I will, of course, keep Members updated. Last week I met with Andrew Blakeman, and he also took the opportunity to brief personally the health opposition spokespeople and other parties, reassuring them of the independence of the review and how he intends to ensure patient views are fully reflected during the process.

Yn y Cyfarfod Llawn ar 12 Gorffennaf, nodais fy nghynlluniau ar gyfer sefydlu cronfa triniaethau newydd a chynnal adolygiad â ffocws pendant, annibynnol o'r broses cais am gyllid ar gyfer cleifion unigol, a adwaenir yn gyffredin fel IPFR. Rwy’n falch o gael y cyfle hwn i roi’r wybodaeth ddiweddaraf i Aelodau'r Cynulliad a phobl Cymru ar y cynnydd a wnaed gennym dros yr haf.

Byddaf yn dechrau gyda'r gronfa triniaethau newydd. Mae gwaith yn mynd rhagddo'n dda i sefydlu'r gronfa, a fydd yn sicrhau bod £80 miliwn ar gael yn ystod oes y Llywodraeth hon. Bydd yn darparu’r arian ychwanegol hwn ar gyfer meddyginiaethau newydd sy'n cynrychioli cam sylweddol ymlaen mewn triniaethau ar gyfer clefydau sy'n bygwth bywyd ac sy'n cyfyngu ar fywyd. Bydd y gronfa'n cefnogi’r gwaith o gyflwyno meddyginiaethau sy'n gweddu i’r meini prawf hyn a argymhellir gan y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal, a elwir yn NICE, neu'r Grŵp Strategaeth Meddyginiaethau Cymru, AWMSG. Rwy’n disgwyl y bydd y cymorth ariannol ychwanegol hwn yn para hyd at 12 mis, gan roi amser i fyrddau iechyd ymgorffori gwariant yn y dyfodol o fewn eu cyllidebau.

Rydym yn dibynnu ar arbenigedd NICE a'r AWMSG i asesu effeithiolrwydd meddyginiaeth newydd, gan ystyried barn glinigol a safbwynt y claf. Mae'r ddau sefydliad uchel eu parch hyn yn seilio eu hargymhellion ar y dystiolaeth fwyaf diweddar. Mae seilio ein mynediad at bolisi meddyginiaethau newydd ar ganllawiau awdurdodol NICE ac AWMSG yn lleihau'r risg o anghydraddoldebau ac amrywiad o ran mynediad. Bydd yn sicrhau bod cleifion ledled Cymru yn derbyn triniaethau a brofwyd i fod yn effeithiol yn glinigol, gyda phris sy’n cydbwyso â'r buddion. Bydd y gronfa driniaethau newydd yn cefnogi ein dull seiliedig ar dystiolaeth, gan ddarparu byrddau iechyd gydag arian ychwanegol i sicrhau bod meddyginiaethau arloesol, newydd yn cael eu cyflwyno cyn gynted â phosibl. Mae opsiynau ar gyfer sefydlu’r gronfa yn weithredol yn cael eu datblygu ac rydym ar y trywydd iawn i sefydlu'r gronfa erbyn mis Rhagfyr eleni. Byddaf, wrth gwrs, yn gwneud cyhoeddiad pellach, manwl yn nes ymlaen yn y flwyddyn.

Gan droi at yr adolygiad o'r broses IPFR, mae llawer iawn i'w adrodd. Proses IPFR GIG Cymru yw'r mecanwaith a ddefnyddir gan yr holl fyrddau iechyd ledled Cymru i wneud penderfyniad ar lefel claf unigol ar fynediad at driniaeth nad yw ar gael fel mater o drefn. Yn dilyn adolygiad IPFR 2014 a gweithredu ei argymhellion, cytunais fod yr amser yn iawn ar gyfer adolygiad newydd, annibynnol o'r broses IPFR. Bydd hwn yn canolbwyntio ar nifer o baneli, y meini prawf eithriadoldeb clinigol, ac yn ystyried safbwynt y claf.

Rwy'n falch o gyhoeddi heddiw aelodaeth y grŵp a fydd yn bwrw ymlaen â'r adolygiad. Bydd Mr Andrew Blakeman yn cadeirio'r grŵp adolygu. Mae Mr Blakeman yn gyfrifydd siartredig uwch ac mae wedi gweithio i BP am dros 20 mlynedd mewn amrywiaeth o swyddi uwch sy’n ymwneud â chyllid. Bydd yn dod â chefndir cadarn o ganolbwyntio ar y cwsmer i waith y grŵp. Mae pump o aelodau eraill yn ffurfio gweddill y grŵp. Mae Mr Irfon Williams yn uwch nyrs sydd wedi ymddeol, a fydd yn rhoi dealltwriaeth werthfawr i’r adolygiad yn seiliedig ar ei brofiad diweddar o'r broses IPFR. Mae'r Athro Peter Littlejohns yn academydd meddygol annibynnol ac yn athro iechyd y cyhoedd, ac mae’n ymgynghorydd er anrhydedd yng Ngholeg y Brenin, Llundain. Mae gan yr Athro Littlejohns brofiad a dealltwriaeth helaeth o'r broses arfarnu meddyginiaethau a materion ecwiti sy'n deillio o benderfyniadau triniaeth. Mae’r Athro Phil Routledge yn gyn-gadeirydd yr AWMSG ac yn gyfarwyddwr Canolfan Therapiwteg a Thocsicoleg Cymru Gyfan; sef adain weithredol AWMSG. Bydd y grŵp adolygu yn elwa ar ei brofiad helaeth o'r agenda feddyginiaethau yng Nghymru, a’r ystyriaethau moesegol a diogelwch sy'n gysylltiedig â mynediad at feddyginiaethau newydd. Arenegwr ymgynghorol yw Dr Ben Thomas a bydd yn darparu mewnbwn arbenigol i foeseg feddygol a chyfraith. Mae’r Athro Chris Newdick yn fargyfreithiwr ac yn athro cyfraith iechyd ym Mhrifysgol Reading. Ei diddordebau arbennig yw'r hawliau a'r dyletswyddau sy'n codi o fewn y GIG, gan gynnwys moeseg feddygol a blaenoriaethu.

Felly, rwy’n gobeithio y bydd yr Aelodau'n gweld, o'i aelodaeth, bod y grŵp yn annibynnol ar Lywodraeth Cymru ac mae'n cynnwys ystod o arbenigedd a gwybodaeth berthnasol. Hoffwn sicrhau Aelodau’r Cynulliad y bydd y grŵp adolygu yn llwyr gyfrifol am gynnwys eu hadroddiad, eu canfyddiadau a'u hargymhellion. Rydw i wedi dosbarthu nodyn byr yn manylu eu bywgraffiadau a'r cylch gorchwyl y cytunais arno gyda llefarwyr iechyd y gwrthbleidiau. Hoffwn hefyd achub ar y cyfle hwn i ddiolch i aelodau'r grŵp adolygu am gytuno i roi eu harbenigedd a’u hamser i ni i wneud y gwaith heriol hwn.

Yn fras, bydd y grŵp adolygu yn archwilio'r dystiolaeth o arferion da presennol yng Nghymru, y DU ac mewn mannau eraill er mwyn gwneud penderfyniadau ariannu unigol ar driniaethau nad ydynt ar gael fel mater o drefn. Bydd yn ystyried manteision ac anfanteision cadw wyth panel IPFR neu symud i nifer llai, gan gynnwys y posibilrwydd o banel IPFR cenedlaethol. Bydd y grŵp adolygu yn edrych ar y meini prawf y bydd y panel IPFR yn eu defnyddio i wneud eu penderfyniadau, gan gynnwys eithriadoldeb clinigol. Bydd yn ystyried dewisiadau ar gyfer gwella sut mae'r broses IPFR a phenderfyniadau dilynol yn cael eu cyfleu i gleifion. Y canlyniad terfynol fydd adroddiad sy’n rhoi argymhellion ymarferol ar gyfer y camau nesaf.

Bydd Aelodau'r Cynulliad yn gwybod o fy nghyhoeddiad yn gynharach ym mis Gorffennaf fy mod am weld yr adolygiad hwn yn canolbwyntio’n fanwl ar y materion hyn. Rwyf felly wedi gofyn i'r grŵp weithio tuag at gynhyrchu eu hadroddiad erbyn diwedd y flwyddyn galendr hon, a byddaf, wrth gwrs, yn sicrhau bod Aelodau yn cael yr wybodaeth ddiweddaraf. Yr wythnos diwethaf cyfarfûm ag Andrew Blakeman, ac fe fanteisiodd ef hefyd ar y cyfle i friffio llefarwyr iechyd y gwrthbleidiau a phleidiau eraill yn bersonol, gan eu sicrhau o annibyniaeth yr adolygiad a sut y mae'n bwriadu sicrhau bod barn cleifion yn cael ei hadlewyrchu'n llawn yn ystod y broses.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.