Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

05/07/2016

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Presiding Officer (Elin Jones) in the Chair.

Galw’r Cynulliad Cenedlaethol i drefn.

I call the National Assembly to order.

1. 1. Cwestiynau i’r Prif Weinidog
1. 1. Questions to the First Minister

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem gyntaf y prynhawn yma yw cwestiynau i’r Prif Weinidog, a’r cwestiwn cyntaf, Paul Davies.

The first item on our agenda this afternoon is questions to the First Minister, and the first question is from Paul Davies.

Cefnogi Ffermwyr yn Sir Benfro

Supporting Farmers in Pembrokeshire

1. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi ffermwyr yn Sir Benfro? OAQ(5)0088(FM)

1. What is the Welsh Government doing to support farmers in Pembrokeshire? OAQ(5)0088(FM)

Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio i gefnogi’r diwydiant ffermio yn sir Benfro er mwyn iddo ddod yn fwy proffidiol a chynaliadwy ac, wrth gwrs, i sicrhau bod ffermwyr yn gwneud elw yn y pen draw.

The Welsh Government is working to support the farming industry in Pembrokeshire so that it becomes more profitable and sustainable, and, of course, to ensure that farmers make a profit ultimately.

Brif Weinidog, mae’r penderfyniad i adael yr Undeb Ewropeaidd yn mynd i gael effaith fawr ar y diwydiant amaethyddol, ac mae’n bwysig nawr bod Llywodraethau ar bob lefel yn gweithio gyda’i gilydd i gefnogi ein ffermwyr yn y dyfodol. Ond mae yna bryder enfawr ymysg ffermwyr yn sir Benfro ar hyn o bryd o’r posibilrwydd o gyflwyno parthau perygl nitradau. Oherwydd penderfyniad pobl Prydain, a Chymru, i adael yr Undeb Ewropeaidd, a allwch chi ddweud wrthym ni ble mae hyn yn gadael yr ymgynghoriad roedd eich Llywodraeth chi yn golygu ei gyflwyno ar barthau perygl nitradau? A ydy’r cynlluniau hyn nawr yn mynd mlaen?

First Minister, the decision to exit the European Union is going to have a major impact on the agricultural industry, and it’s important that Governments at all levels work together to support our farmers in the future. But there is huge concern among farmers in Pembrokeshire at present about the possibility of introducing a nitrate-vulnerable zone. Because of the decision taken by the people of Britain, and Wales, to leave the European Union, can you tell us where this leaves the consultation that your Government intended to introduce on nitrate-vulnerable zones and whether these plans are to proceed?

Maen nhw’n dal i barhau, wrth gofio’r ffaith bod y gyfraith amgylcheddol sydd wedi cael ei throsglwyddo i gyfraith Cymru yn mynd i aros er bod y Deyrnas Unedig yn gadael yr Undeb Ewropeaidd. Byddai’n fater wedyn i Lywodraeth Cymru benderfynu pa gyfreithiau i gadw yn y pen draw, a pha gyfreithiau na fyddent yn cael eu cadw yn y pen draw.

That’s ongoing, of course, bearing in mind that the environmental law that has been transposed into Welsh law will remain in place although the UK is to leave the European Union. It will then be an issue for the Welsh Government to decide which laws should be retained ultimately and which would not be retained.

Mae nifer o ffermwyr yn sir Benfro a thu hwnt yng Nghymru eisoes wedi arallgyfeirio i fewn i dwristiaeth. Yn sgil y bleidlais yna ar y refferendwm—ac mae Paul eisoes wedi sôn am y ffaith bod cymaint o ansicrwydd nawr ymysg ffermwyr—a fydd Llywodraeth Cymru yn gwneud mwy i hyrwyddo twristiaeth ac i annog mwy o ffermwyr i ddilyn y trywydd yna?

Many farmers in Pembrokeshire and elsewhere in Wales have already diversified into tourism. Given the vote taken on the referendum—and Paul has already mentioned the fact that there is so much uncertainty among farmers now—will the Welsh Government do more to promote tourism and to encourage more farmers to go down that particular route?

Mae’n wir i ddweud ein bod ni wedi cefnogi ffermwyr i wneud hynny dros y blynyddoedd diwethaf drwy gynlluniau fel Cyswllt Ffermio er enghraifft, a thrwy’r cynllun datblygu gwledig. Mae’n bwysig dros ben ein bod ni’n sicrhau bod pob ffordd i wneud arian yn cael ei roi o flaen ffermwyr er mwyn sicrhau bod eu ffermydd nhw yn fwy cynaliadwy.

It’s true to say that we’ve supported farmers in doing that over the past few years through schemes such as Farming Connect and through the rural development plan. It’s very important that we ensure that all means of making a profit are presented to farmers in order to ensure that their farms are more sustainable.

Un o gynhyrchion amaeth mwyaf adnabyddus sir Benfro—un sydd yn rhan o’r parthau nitradau yma—yw tatws, wrth gwrs, ac mae gan datws cynnar sir Benfro statws PGI o dan y gyfundrefn Ewropeaidd bresennol, sydd yn galluogi ffermwyr a chynhyrchwyr i werthu’r tatws fel rhywbeth arbennig ac fel rhywbeth sy’n deillio o diriogaeth arbennig. Gan fod, yn ôl beth rwy’n ei ddeall, PGI yn mynd law yn llaw gydag aelodaeth o’r Undeb Ewropeaidd, a oes gan y Llywodraeth gynlluniau neu unrhyw fwriad i gyflwyno rhywbeth tebyg i Gymru wrth adael yr Undeb Ewropeaidd?

One of our best known agricultural products in Pembrokeshire, and part of these nitrate-vulnerable zones, is potatoes of course. Pembrokeshire earlies have protected geographical indication status under the current European regime, which allows farmers and producers to sell their produce as something that is unique from a particular area. From what I understand, PGI goes along with membership of the European Union. Does the Government have any plans or any intention to introduce something similar for Wales as we exit the European Union?

Bydd hyn yn hollbwysig, ond rydym yn ansicr ar hyn o bryd ynglŷn â beth yw’r sefyllfa. Pe bai statws PGI yn cael ei golli, byddai hynny’n bwrw nid yn unig tato yn sir Benfro, ond cig oen yn enwedig. Mae’r farchnad allforio cig oen yn bwysig dros ben, ac un o’r pethau sydd yn sicrhau ein bod ni’n gallu gwerthu ar draws y byd yw’r ffaith ein bod ni’n gallu rhoi gwarant i brynwyr bod y cig oen yn dod o Gymru a bod y cig oen hynny o’r safon uchaf. Mae’r un peth yn digwydd gyda thato, felly, petaem ni’n colli PGI a statws PDO hefyd, byddai’n rhaid sicrhau bod gyda ni statws cyfartal yng Nghymru er mwyn i brynwyr allu cael yr un hyder.

It will be crucially important, but it’s uncertain at the moment as to what the situation is. If PGI status were to be lost, that would be a blow not only to Pembrokeshire potatoes, but to lamb. The lamb export market is extremely important, and one of the things that ensures that we can sell across the world is that we can give a guarantee to purchasers that the lamb is from Wales and of the highest quality. The same is true of potatoes. So, if we were to lose that PGI and protected designation of origin status, then we would have to ensure that we would have an equal status in Wales so that buyers could have the same confidence in our produce.

Bargen Ddinesig Caerdydd

The Cardiff City Deal

2. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gyllid ar gyfer Bargen Ddinesig Caerdydd? OAQ(5)0097(FM)

2. Will the First Minister provide an update on funding for the Cardiff City Deal? OAQ(5)0097(FM)

We remain committed to delivering a successful Cardiff capital region city deal. We have not yet had a response from the UK Government, however, in terms of them guaranteeing that the funding element of that deal that comes from European funds would be honoured by them, and that, of course, has a direct impact upon match funding for the city deal.

Rydym ni’n parhau i fod wedi ymrwymo i sicrhau cytundeb prifddinas-ranbarth Caerdydd llwyddiannus. Nid ydym wedi cael ymateb gan Lywodraeth y DU eto, fodd bynnag, o ran sicrwydd ganddyn nhw y byddai yr elfen ariannu yn y cytundeb hwnnw sy’n dod o gyllid Ewropeaidd yn cael ei anrhydeddu ganddyn nhw, ac mae hynny, wrth gwrs, yn cael effaith uniongyrchol ar arian cyfatebol ar gyfer y cytundeb dinas.

One of the key planks of the city deal is the metro, which could transform transport services in south Wales and the Valleys. As the First Minister has said, a sizeable amount of the project money has not yet been signed off. What opportunity would the First Minister have to negotiate directly with Europe about the continuation or obtaining the rest of that money?

Y metro yw un o elfennau allweddol y cytundeb dinas, a gallai weddnewid gwasanaethau trafnidiaeth yn y de a'r cymoedd. Fel y mae'r Prif Weinidog wedi ei ddweud, mae swm sylweddol o arian y prosiect nad yw wedi ei gadarnhau hyd yn hyn. Pa gyfle fyddai gan y Prif Weinidog i drafod yn uniongyrchol ag Ewrop am barhad yr arian hwnnw neu gael gweddill yr arian hwnnw?

As things stand, as soon as the United Kingdom leaves the European Union, then access to that funding will end. Now, I’m putting in place a team in Brussels to look at negotiating on Wales’s behalf in parallel with the UK, with the European Commission. But, if the European funding is not made up by the UK Government, then, clearly, that leaves a hole in funding and we will have to revise the plans that we currently have.

Fel y mae pethau’n sefyll, cyn gynted ag y bydd y Deyrnas Unedig yn gadael yr Undeb Ewropeaidd, yna bydd mynediad at y cyllid hwnnw’n dod i ben. Nawr, rwy'n sefydlu tîm ym Mrwsel i ystyried trafod ar ran Cymru yn gyfochrog â'r DU, gyda'r Comisiwn Ewropeaidd. Ond, os nad yw'r arian Ewropeaidd yn cael ei dalu gan Lywodraeth y DU, yna, yn amlwg, mae hynny'n gadael twll yn y cyllid a bydd yn rhaid i ni ddiwygio'r cynlluniau sydd gennym ar hyn o bryd.

Before I come to a question, I was heckled by you last week, and you audibly called me a coward. I would suggest, in future, you behave in a more—

Cyn i mi ddod at gwestiwn, cefais fy heclo gennych chi yr wythnos diwethaf, ac fe wnaethoch chi fy ngalw i’n llwfrgi yn eglur. Byddwn yn awgrymu, yn y dyfodol, eich bod yn ymddwyn mewn ffordd fwy—

This is a question. This is a question. Ask a question, please, Mr McEvoy.

Cwestiwn yw hwn. Cwestiwn yw hwn. Gofynnwch gwestiwn, os gwelwch yn dda, Mr McEvoy.

With respect, I would ask the First Minister to behave more like a First Minister.

Gyda phob parch, rwyf yn gofyn i'r Prif Weinidog ymddwyn yn debycach i Brif Weinidog.

My question is coming now, but my statement remains.

I’ve just chaired a conference on the city deal—

Mae fy nghwestiwn i’n dod nawr, ond mae fy natganiad yn parhau.

Rwyf newydd gadeirio cynhadledd ar y cytundeb dinas—

I am asking my question, with respect, Presiding Officer, if you’ll let me. [Interruption.] I’ve just chaired a conference on the city deal. [Interruption.]

Rwyf i yn gofyn fy nghwestiwn, gyda pharch, Lywydd, os gwnewch chi ganiatáu i mi wneud hynny. [Torri ar draws.] Rwyf newydd gadeirio cynhadledd ar y cytundeb dinas. [Torri ar draws.]

Ask your question, Mr McEvoy.

Gofynnwch eich cwestiwn, Mr McEvoy.

I think we know by now that you’ve just chaired something. Tell us what it is, and ask your question.

Rwy’n meddwl ein bod ni’n gwybod erbyn eich bod chi newydd gadeirio rhywbeth. Dywedwch wrthym ni beth ydyw, a gofynnwch eich cwestiwn.

There were hundreds of delegates, from the third sector, from Government, yet there was only one person from a local business. My question is: why are local communities and why are local businesses not being included in the city deal? Small businesses are the backbone of this economy and yet their voice is hardly heard. Why is that?

Roedd cannoedd o gynadleddwyr, o'r trydydd sector, o’r Llywodraeth, ac eto dim ond un person oedd yno o fusnes lleol. Fy nghwestiwn i yw: pam nad yw cymunedau lleol a pham nad yw busnesau lleol yn cael eu cynnwys yn y cytundeb dinas? Busnesau bach yw asgwrn cefn yr economi hon ac eto prin y mae eu llais yn cael ei glywed. Pam mae hynny?

Well, if he chaired it, I’m not surprised that very few businesses were there, I have to say. The reality is that businesses will be a hugely important part of the city deal, and we’ll work with local authorities and businesses to make sure that the benefits of the deal can be maximised.

Wel, os mai fe wnaeth ei gadeirio, nid wyf yn synnu mai ychydig iawn o fusnesau oedd yno, mae'n rhaid i mi ddweud. Y gwir amdani yw y bydd busnesau yn rhan hynod bwysig o'r cytundeb dinas, a byddwn yn gweithio gydag awdurdodau lleol a busnesau i wneud yn siŵr y gellir sicrhau cymaint o fanteision â phosibl o’r cytundeb.

First Minister, we’ve heard that the metro deal is central to this whole concept. Unfortunately, two weeks ago, I think we realised that there’s a great gulf between areas like Cardiff and the Valleys areas to the north, and this was reflected in the voting pattern. And the metro does give us a chance to integrate the economic future of these two very important parts of the south Wales economy.

Brif Weinidog, rydym ni wedi clywed bod y cytundeb metro yn ganolog i'r holl gysyniad hwn. Yn anffodus, bythefnos yn ôl, rwy’n meddwl ein bod wedi sylweddoli bod gagendor mawr rhwng ardaloedd fel Caerdydd ac ardaloedd y cymoedd i'r gogledd, ac adlewyrchwyd hyn yn y patrwm pleidleisio. Ac mae'r metro yn rhoi cyfle i ni integreiddio dyfodol economaidd y ddwy ran bwysig iawn hyn o economi’r de.

I agree very much with that. The concept of the metro is designed to do two things, primarily. First of all, of course, to make it easier for those who have jobs in Cardiff to travel quickly into Cardiff, but also to attract investment away from the coast and further up the Valleys, and to get rid of that perception that our northern Valleys communities are hard to reach. We know that’s not true. We know, with the road schemes that have been put in place already, and we know that, with the metro scheme, we will be able to say to investors that our Valleys communities are connected to the wider economy of south-east Wales and therefore they are communities that should be invested in. And we’re beginning to see the fruits of that with the investment decision by TVR.

Rwy’n cytnuo’n llwyr â hynny. Mae cysyniad y metro wedi ei gynllunio i wneud dau beth, yn bennaf. Yn gyntaf oll, wrth gwrs, i'w gwneud yn haws i'r rhai sydd â swyddi yng Nghaerdydd i deithio yn gyflym i mewn i Gaerdydd, ond hefyd i ddenu buddsoddiad oddi wrth yr arfordir ac ymhellach i fyny'r cymoedd, ac i gael gwared ar y dybiaeth honno bod ein cymunedau yn y cymoedd gogleddol yn anodd eu cyrraedd. Rydym ni’n gwybod nad yw hynny'n wir. Rydym ni’n gwybod, gyda'r cynlluniau ffyrdd a roddwyd ar waith eisoes, ac rydym ni’n gwybod, gyda'r cynllun metro, y byddwn yn gallu dweud wrth fuddsoddwyr bod ein cymunedau yn y cymoedd wedi eu cysylltu ag economi ehangach y de-ddwyrain, ac felly maen nhw’n gymunedau y dylid buddsoddi ynddynt. Ac rydym ni’n dechrau gweld ffrwyth hynny gyda phenderfyniad TVR i fuddsoddi.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau yn awr gan arweinwyr y pleidiau, ac yn gyntaf yr wythnos yma, arweinydd yr wrthblaid, Leanne Wood.

Questions now from the party leaders, and first of all this week, the leader of the opposition, Leanne Wood.

Diolch yn fawr. First Minister, the Westminster political system is in crisis, with skulduggery and backstabbing going on in both the Conservative Party and your own party in London. And this has had a major effect on Wales and on our country’s future. Would the First Minister be prepared to have a word with Welsh MPs to tell them to get a grip and to do their job, which is to hold the Conservative Government to account, and to make sure that Wales gets every single penny of the funds that we were promised in the event of a vote to leave the European Union?

Diolch yn fawr. Brif Weinidog, mae system wleidyddol San Steffan mewn argyfwng, gyda thwyll ac anfadwaith yn digwydd yn y Blaid Geidwadol a’ch plaid eich hun yn Llundain. Ac mae hyn wedi cael effaith fawr ar Gymru ac ar ddyfodol ein gwlad. A fyddai'r Prif Weinidog yn barod i gael gair gydag ASau Cymru i ddweud wrthynt am gallio ac i wneud eu gwaith, sef dwyn y Llywodraeth Geidwadol i gyfrif, a gwneud yn siŵr bod Cymru'n cael pob ceiniog o'r arian a addawyd i ni pe byddai pleidlais i adael yr Undeb Ewropeaidd?

Well, I’m not going to pretend to the leader of the opposition that things are stable at Westminster—that’s there for all to see. But I can say, as far as we’re concerned as a Government, we will fight for every single penny that Wales is owed, and I am absolutely confident that all those who represent my party at Westminster will do the same.

Wel, nid wyf yn mynd i esgus wrth arweinydd yr wrthblaid bod pethau’n sefydlog yn San Steffan—mae hynny yno i bawb ei weld. Ond gallaf ddweud, o’n safbwynt ni fel Llywodraeth, byddwn yn brwydro am bob un geiniog sy’n ddyledus i Gymru, ac rwy’n gwbl hyderus y bydd pawb sy'n cynrychioli fy mhlaid yn San Steffan yn gwneud hynny hefyd.

First Minister, I’m disappointed that you’re not prepared to show some leadership on this question. If you are not prepared to have a word with your own MPs, perhaps they’re prepared to listen to this message from me: voters in our constituencies want us to be their voice in this difficult time. They want us to tackle the racism that has risen in our communities, they want to get back to work, and they want to see us take our country forward. Now, the last thing they need right now is more division and more in-fighting.

In the public meeting that I did last night in Aberystwyth, First Minister, I heard from a young man whose family has a German background, and they are concerned about their future. They don’t know what rights they will have, they’re worried about reports in the press that their status might well be on the table in negotiations. Now, many children have been asking questions of their parents when they’re in this situation, and parents are finding it very difficult to answer those questions when so much is unknown. Now, I hope that you can cover this more comprehensively in the urgent question later on, but we need to be clear that EU citizens are a net benefit to Wales. We should all say that every single one of them are welcome here and that they shouldn’t have to leave this country if or when Brexit eventually takes place.

First Minister, what reassurances can you give to people living in Wales from other parts of Europe that you will champion them, their rights and their families?

Brif Weinidog, rwy'n siomedig nad ydych chi’n barod i ddangos rhywfaint o arweinyddiaeth ar y cwestiwn hwn. Os nad ydych chi’n barod i gael gair gyda'ch ASau eich hun, efallai y byddan nhw’n barod i wrando ar y neges hon gennyf i: mae pleidleiswyr yn ein hetholaethau eisiau i ni fod yn llais iddynt yn ystod y cyfnod anodd hwn. Maen nhw eisiau i ni fynd i'r afael â'r hiliaeth sydd wedi codi yn ein cymunedau, maen nhw eisiau i ni fynd yn ôl i'r gwaith, ac maen nhw eisiau ein gweld ni’n symud ein gwlad yn ei blaen. Nawr, y peth olaf sydd ei angen arnyn nhw ar hyn o bryd yw mwy o raniadau a mwy o ymladd mewnol.

Yn y cyfarfod cyhoeddus yr oeddwn i’n rhan ohono neithiwr yn Aberystwyth, Brif Weinidog, clywais gan ŵr ifanc y mae ei deulu o dras Almaenig, ac maen nhw’n pryderu am eu dyfodol. Nid ydyn nhw’n gwybod pa hawliau fydd ganddyn nhw, maen nhw’n poeni am adroddiadau yn y wasg ei bod yn bosibl iawn y gallai eu statws fod ar y bwrdd yn y trafodaethau. Nawr, mae llawer o blant wedi bod yn gofyn cwestiynau i’w rhieni pan eu bod yn y sefyllfa hon, ac mae rhieni yn ei chael hi'n anodd iawn ateb y cwestiynau hynny pan fo cymaint nad yw’n hysbys. Nawr, rwy’n gobeithio y gallwch chi ymdrin â hyn yn fwy cynhwysfawr yn y cwestiwn brys yn ddiweddarach, ond mae angen i ni fod yn eglur bod dinasyddion yr UE o fudd net i Gymru. Dylem i gyd ddweud bod croeso i bob un ohonyn nhw yma ac na ddylent orfod gadael y wlad hon os neu pan fydd Brexit yn digwydd yn y pen draw.

Brif Weinidog, pa sicrwydd allwch chi ei roi i bobl sy'n byw yng Nghymru sy'n dod o rannau eraill o Ewrop y byddwch chi’n eu cefnogi nhw, eu hawliau a'u teuluoedd?

In a way, that gives me the opportunity to answer the urgent question now, which I’m happy to do. I have written to the Home Secretary and I have said to her that, as far as the Welsh Government is concerned, we believe that EU citizens living in the UK should retain the right to do so after the UK withdraws from the EU. She and I are in the same position on that. I believe it’s utterly wrong to use EU citizens living in the UK as a bargaining chip in negotiations; it makes it sound as if they are hostages. They are not hostages; they are welcome in Wales.

Mewn ffordd, mae hynna’n rhoi cyfle i mi ateb y cwestiwn brys nawr, ac rwyf yn hapus i wneud hynny. Rwyf wedi ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Cartref ac rwyf wedi dweud wrthi, cyn belled ag y mae Llywodraeth Cymru yn y cwestiwn, ein bod yn credu y dylai dinasyddion yr UE sy'n byw yn y DU gadw'r hawl i wneud hynny ar ôl i'r DU adael yr UE. Mae hi a minnau o’r un safbwynt ar hynny. Rwy'n credu ei bod yn gwbl anghywir defnyddio dinasyddion yr UE sy'n byw yn y DU fel testun bargeinio mewn trafodaethau; mae'n gwneud iddyn nhw swnio fel pe bydden nhw’n wystlon. Nid gwystlon ydyn nhw; Mae croeso iddyn nhw yng Nghymru.

I thank you for that answer, First Minister. Now, in a different meeting that I attended yesterday in Cardiff, I heard from a representative of one of the sectors that will be heavily affected by the Brexit vote. We were told that the further education and skills sector could lose £760 million of future funding if that money isn’t replaced. If and when that funding doesn’t materialise, the young people who are most affected will be those who are furthest away from the employment market. That’s just one sector of Welsh civic society, and it shows how important our EU membership is and the benefits that are there and that they shouldn’t just be discarded.

Do you agree with me that those voices from civic society deserve to be heard when the Brexit terms are negotiated, and will you draw up an official Welsh negotiating position, to be agreed by this National Assembly and sent to the incoming UK Prime Minister? And, if you are unable to hold the new Tory leader in Westminster to account for the promises that were made in the EU referendum campaign, can you tell us how those apprenticeship places, the training courses and the back-to-work schemes that are currently benefiting some of the most disadvantaged people in some of the most disadvantaged communities in Wales will be available to those people in the future?

Diolch i chi am yr ateb yna, Brif Weinidog. Nawr, mewn gwahanol gyfarfod yr es i iddo ddoe yng Nghaerdydd, clywais gan gynrychiolydd un o'r sectorau a fydd yn cael eu heffeithio'n helaeth gan y bleidlais Brexit. Fe’n hysbyswyd y gallai'r sector addysg bellach a sgiliau golli £760 miliwn o gyllid yn y dyfodol os na chaiff yr arian hwnnw ei ddarparu. Os a phan nad yw’r cyllid hwnnw’n cael ei ddarparu, y bobl ifanc sy'n cael eu heffeithio fwyaf fydd y rhai sydd bellaf i ffwrdd o'r farchnad gyflogaeth. Dim ond un sector o gymdeithas ddinesig Cymru yw hwnnw, ac mae'n dangos pa mor bwysig yw ein haelodaeth o’r UE a'r manteision sydd yno ac na ddylent eu taflu i ffwrdd.

A ydych chi’n cytuno â mi bod y lleisiau hynny o'r gymdeithas ddinesig yn haeddu cael eu clywed pan gaiff telerau Brexit eu trafod, ac a wnewch chi fabwysiadu safbwynt negodi swyddogol i Gymru, i'w gytuno gan y Cynulliad Cenedlaethol hwn a'i anfon at Brif Weinidog newydd y DU? Ac, os na allwch chi ddwyn yr arweinydd Torïaidd newydd yn San Steffan i gyfrif am yr addewidion a wnaed yn ymgyrch refferendwm yr UE, a allwch chi ddweud wrthym ni sut y bydd y lleoedd prentisiaeth, y cyrsiau hyfforddi a’r cynlluniau dychwelyd i'r gwaith hynny sydd o fudd i rai o'r bobl fwyaf difreintiedig yn rhai o'r cymunedau mwyaf difreintiedig yng Nghymru ar hyn o bryd, ar gael i'r bobl hynny yn y dyfodol?

First of all, she’s right to point out the funding gap that would exist. Secondly, she and I have discussed the issue of what the negotiating stance should be and I’m quite happy to share it with the Chamber: that is, first, that we will explore every possible avenue of benefit to Wales; secondly, I’ve already asked the economy Secretary to announce a series of measures to protect jobs and maintain economic confidence and stability and he has produced that. Yesterday, the environment and rural affairs secretary and I met key figures from Wales’s environment and agriculture and fisheries sectors to discuss the implications of the UK’s decision to leave the European Union. But, I have to say that there is a duty on those who called for the UK to leave the EU to ensure that the promises that they made in terms of funding for Wales are honoured. I have to say that the evidence of that now is getting thinner by the day. The question is: were the Welsh public told the truth before the referendum or is the truth emerging now?

Yn gyntaf oll, mae hi'n iawn i dynnu sylw at y bwlch ariannu a fyddai'n bodoli. Yn ail, mae hi a minnau wedi trafod yr hyn y dylai'r safbwynt negodi fod ac rwy'n ddigon hapus i’w rannu â'r Siambr: hynny yw, yn gyntaf, y byddwn yn archwilio pob llwybr posibl sydd o fudd i Gymru; yn ail, rwyf eisoes wedi gofyn i'r Ysgrifennydd dros yr economi gyhoeddi cyfres o fesurau i ddiogelu swyddi a chynnal hyder a sefydlogrwydd economaidd ac mae ef wedi gwneud hynny. Ddoe, cafodd yr ysgrifennydd dros yr amgylchedd a materion gwledig a minnau gyfarfod ag unigolion allweddol o sectorau amgylchedd ac amaethyddiaeth a physgodfeydd Cymru i drafod goblygiadau penderfyniad y DU i adael yr Undeb Ewropeaidd. Ond, mae'n rhaid i mi ddweud bod dyletswydd ar y rhai a alwodd ar y DU i adael yr UE i sicrhau bod yr addewidion a wnaed ganddynt o ran cyllid i Gymru yn cael eu hanrhydeddu. Mae'n rhaid i mi ddweud bod y dystiolaeth o hynny yn brinnach bob dydd. Y cwestiwn yw: a ddywedwyd y gwir wrth y cyhoedd yng Nghymru cyn y refferendwm neu a yw’r gwir yn dod i'r amlwg nawr?

Arweinydd grŵp UKIP, Neil Hamilton.

The leader of the UKIP group, Neil Hamilton.

I’m sure the First Minister is aware that there is no question of EU citizens currently living or working in the United Kingdom being used as bargaining chips in any renegotiation, because their rights are fully protected under the 1969 Vienna convention. Can the First Minister confirm to me that that is the case?

Rwy'n siŵr bod y Prif Weinidog yn ymwybodol nad oes unrhyw gwestiwn y bydd dinasyddion yr UE sy'n byw neu’n gweithio yn y Deyrnas Unedig ar hyn o bryd yn cael eu defnyddio fel testunau bargeinio mewn unrhyw ailnegodi, gan fod eu hawliau wedi eu diogelu’n llawn o dan gonfensiwn 1969 Vienna. A all y Prif Weinidog gadarnhau i mi fod hynny'n wir?

Well, I can only quote what the Foreign Secretary has said and, indeed, the person who might yet become the Prime Minister, who has said that those rights are not guaranteed. Now, we need to have clarity and there needs to be a response from the current Home Secretary as quickly as possible in order that people can have assurance that, for many people who’ve lived in the UK for many, many years, they will not find their rights of residence removed. That clarity is essential.

Wel, ni allaf ond dyfynnu’r hyn y mae'r Ysgrifennydd Tramor wedi ei ddweud ac, yn wir, y sawl a allai eto fod yn Brif Weinidog y DU, sydd wedi dweud nad yw’r hawliau hynny wedi eu gwarantu. Nawr, mae angen i ni gael eglurder ac mae angen ymateb gan yr Ysgrifennydd Cartref presennol cyn gynted â phosibl fel y gall pobl gael sicrwydd, i lawer o bobl sydd wedi byw yn y DU ers blynyddoedd lawer, na fyddant yn colli eu hawliau preswylio. Mae’r eglurder hwnnw’n hanfodol.

Turning away from EU matters, the First Minister has rightly mentioned the prospects for employment in Wales following our leaving the EU, and he will be aware that the Welsh Government’s currently sitting on a decision in relation to the circuit of Wales. There was a problem in relation to this over the size of the guarantee that would be required for funding the project. Now I understand that that’s been reduced to less than 50 per cent of the total, so there doesn’t seem to be any reason why we can’t move swiftly to a decision to give this guarantee so that this huge job-making project can go ahead. So, could the First Minister please tell me where we’ve got to on this at the minute?

Gan droi oddi wrth faterion yr UE, mae'r Prif Weinidog wedi crybwyll yn gwbl gywir y rhagolygon ar gyfer cyflogaeth yng Nghymru ar ôl i ni adael yr UE, a bydd yn ymwybodol bod Llywodraeth Cymru’n eistedd ar hyn o bryd ar benderfyniad ynghylch cylchffordd Cymru. Roedd problem o ran hyn dros faint y warant y byddai ei hangen ar gyfer ariannu'r prosiect. Nawr rwy’n deall bod honno wedi cael ei lleihau i lai na 50 y cant o'r cyfanswm, felly nid yw'n ymddangos bod unrhyw reswm pam na allwn ni symud yn gyflym i benderfyniad i roi'r warant hon fel y gall y prosiect enfawr hwn a fydd yn creu swyddi fynd rhagddo. Felly, a allai'r Prif Weinidog ddweud wrthyf os gwelwch yn dda i ble’r ydym ni wedi cyrraedd ar hyn ar hyn o bryd?

The economy Secretary will be making an announcement on the Circuit of Wales next week.

Bydd yr Ysgrifennydd dros yr economi yn gwneud cyhoeddiad ar Gylchffordd Cymru yr wythnos nesaf.

Oh, right. Well, I’m delighted to hear that, because it is vitally important for the whole of south-east Wales and, indeed, far beyond. This is the biggest regeneration project that we’ve seen in many, many years—£380 million—and I don’t expect that the First Minister can anticipate the Cabinet Secretary’s forthcoming announcement, but I hope he will accept from me that it is vitally important that the Welsh Government gives the go-ahead to this project.

O, iawn. Wel, rwy’n falch iawn o glywed hynny, gan ei fod yn hanfodol bwysig ar gyfer y de-ddwyrain cyfan ac, yn wir, ymhell y tu hwnt. Dyma’r prosiect adfywio mwyaf yr ydym ni wedi ei weld ers blynyddoedd lawer—£ 380 miliwn—ac nid wyf yn disgwyl y gall y Prif Weinidog ragweld cyhoeddiad Ysgrifennydd y Cabinet, ond rwy’n gobeithio y bydd yn derbyn gennyf i ei bod yn hanfodol bwysig bod Llywodraeth Cymru yn rhoi sêl bendith i'r prosiect hwn.

All these factors will be taken into consideration. I assume I will have a heads-up before the decision is taken—I’m sure I will—but the economy Secretary, I know, will be making an announcement next week on the progress of this scheme.

Bydd yr holl ffactorau hyn yn cael eu cymryd i ystyriaeth. Rwy’n cymryd y byddaf yn cael fy atgoffa cyn i'r penderfyniad gael ei wneud—rwy'n siŵr y byddaf—ond gwn y bydd yr Ysgrifennydd dros yr economi yn gwneud cyhoeddiad yr wythnos nesaf ar gynnydd y cynllun hwn.

Arweinwyr y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies.

The leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. First Minister, you earlier alluded to the fact that you and the Cabinet Secretary for rural affairs met with the farming unions and other businesses from the rural communities yesterday. In questions, two weeks ago, the Cabinet Secretary said that she did not believe that farmers—and this is a direct quote—were

‘perhaps…the best people to run a business’.

Do you actually believe that is the case, that farmers aren’t the best people to run their own businesses?

Diolch i chi, Lywydd. Brif Weinidog, cyfeiriwyd gennych yn gynharach at y ffaith eich bod chi ac Ysgrifennydd y Cabinet dros faterion gwledig wedi cyfarfod â'r undebau ffermio a busnesau eraill o'r cymunedau gwledig ddoe. Yn ystod cwestiynau, bythefnos yn ôl, dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet nad oedd yn credu mai ffermwyr—ac mae hwn yn ddyfyniad uniongyrchol—yw’r

'bobl orau i redeg busnes o bosibl'.

A ydych chi wir yn credu bod hyn yn wir, nad ffermwyr yw'r bobl orau i redeg eu busnesau eu hunain?

That’s not what she said.

Nid dyna ddywedodd hi.

I can say that the event yesterday was hugely successful. We emphasised to the sector, first of all the environmental sector, that all those environmental laws that are already in Welsh law will remain. Secondly, as far as farming is concerned, just to emphasise the point, there is no such thing as British agricultural policy. It’s entirely devolved. So, there are opportunities for the farming industry to work with us as to what a future funding scheme might look like, what support they may want in the future—although, of course, that depends on the money being made available from the UK Government to provide that support. And thirdly, of course, in terms of fisheries, what should be done with Welsh territorial waters in terms of who should be able to fish in them and, secondly, whether Welsh boats wanted us to negotiate with other administrations in terms of obtaining fishing rights for them in other waters.

Gallaf ddweud bod y digwyddiad ddoe yn llwyddiannus iawn. Pwysleisiwyd i’r sector, sector yr amgylchedd yn gyntaf oll, y bydd yr holl ddeddfau amgylcheddol hynny sydd eisoes yng nghyfraith Cymru yn parhau. Yn ail, cyn belled ag y mae ffermio yn y cwestiwn, dim ond i bwysleisio'r pwynt, nid oes y fath beth â pholisi amaethyddol Prydain. Mae wedi ei ddatganoli’n llwyr. Felly, ceir cyfleoedd i’r diwydiant ffermio weithio gyda ni o ran sut y gallai cynllun ariannu edrych yn y dyfodol, pa gefnogaeth y gallant fod ei heisiau yn y dyfodol—er, wrth gwrs, mae hynny'n dibynnu ar yr arian yn cael ei roi ar gael gan Lywodraeth y DU i ddarparu'r gefnogaeth honno. Ac yn drydydd, wrth gwrs, o ran pysgodfeydd, yr hyn y dylid ei wneud â dyfroedd tiriogaethol Cymru o ran pwy ddylai gael pysgota ynddynt ac, yn ail, pa un a yw cychod o Gymru eisiau i ni drafod gyda gweinyddiaethau eraill o ran sicrhau hawliau pysgota iddyn nhw mewn dyfroedd eraill.

First Minister, the quote I gave you was a direct quote from the Record of Proceedings here and I do note that you didn’t distance yourself from that quote.

If I could also ask you a question on the letter that you released on the day of the referendum of 23 June in relation to the agreement that you have with the Liberal Democrats and, in particular, the assertion made by Kirsty Williams that the implications had significant budget implications over the nine education commitments that were made between you and the Liberal Democrats. What is the totality of the commitment that you have given in financial terms to meet the commitment that you made to the Liberal Democrats that brought them into Government? I do believe that’s a reasonable question because, as I said, the words that were quoted in the correspondence were ‘significant budget implications’.

Brif Weinidog, roedd y dyfyniad a roddais i chi yn ddyfyniad uniongyrchol o Gofnod y Trafodion yma ac rwy’n nodi na wnaethoch chi ymbellhau eich hun o’r dyfyniad hwnnw.

Pe gallwn i hefyd ofyn cwestiwn i chi ar y llythyr a gyhoeddwyd gennych chi ar ddiwrnod y refferendwm, sef 23 Mehefin, am y cytundeb sydd gennych chi gyda'r Democratiaid Rhyddfrydol ac, yn benodol, yr honiad a wnaed gan Kirsty Williams fod y goblygiadau yn arwain at oblygiadau cyllidebol sylweddol o ran y naw ymrwymiad addysg a wnaed rhyngoch chi a'r Democratiaid Rhyddfrydol. Beth yw cyfanswm yr ymrwymiad yr ydych chi wedi ei roi o safbwynt ariannol i fodloni’r ymrwymiad a wnaethpwyd gennych i'r Democratiaid Rhyddfrydol a ddaeth â nhw i mewn i’r Llywodraeth? Rwyf yn credu bod hwnnw’n gwestiwn rhesymol oherwydd, fel y dywedais, ‘goblygiadau cyllidebol sylweddol’ oedd y geiriau a ddyfynnwyd yn yr ohebiaeth'.

Wherever there is European funding for a particular project, that project has to be looked at carefully when that European funding comes to an end. I thought that was obvious. That’s already been mentioned by the leader of the opposition. Unless that money is made up by the UK Government as promised, then it is clear, in the future, that some schemes will not be able to be funded in the way that we would hope.

He is very keen on quotes and quotations this afternoon. Let me just offer up some for him. On 2 March, Andrew R.T. Davies speaking on ‘The Wales Report’:

‘I can guarantee that a UK government would make sure that money would be re-distributed around the regions of the UK, otherwise it would be failing in its remit to deliver help and support to the nation’—

he means the UK by that—

‘it is elected to govern. Frankly we cannot continue with operation fear, driving people in to the ballot box because you are scaring them into voting one way.’

On 14 June:

‘Campaigners for a Leave vote have said money Wales gets from Brussels would be maintained by the UK government in the event of Brexit.’

I welcome that.

Andrew R.T. Davies said:

‘Today's announcement is hugely welcome and is further evidence that Wales would be better off out of the European Union. Despite the first minister's fantasy claims, we now know that funding for each and every part of the UK, including Wales, would be safe if we vote to leave.’

On 21 June, Andrew R.T. Davies told the ‘Herald’:

‘Wales could be as much as half a billion pounds a year better off if the UK votes to leave the European Union on Thursday…Senior Government Ministers have already pledged to maintain existing EU funding if we Vote to Leave’.

And additional funding—a Barnett share of £9.8 billion that Wales could receive if we left the EU. And, today, he told the media that it wasn’t about money, it was about outcomes. Now, the question for him is this: does he believe that every single penny that has been lost to Wales should be made up by the UK Government? Does he stand by his quotations—and he is keen on quotations today—or is he running away from them this morning?

Lle bynnag y ceir cyllid Ewropeaidd ar gyfer prosiect penodol, mae’n rhaid edrych yn ofalus ar y prosiect hwnnw pan ddaw'r cyllid Ewropeaidd hwnnw i ben. Roeddwn i’n meddwl bod hynny’n amlwg. Soniwyd am hynny eisoes gan arweinydd yr wrthblaid. Oni bai bod Llywodraeth y DU yn darparu arian yn lle’r arian hwnnw, fel yr addawyd, yna mae'n amlwg, yn y dyfodol, na fydd modd ariannu rhai cynlluniau yn y modd y byddem ni’n gobeithio ei wneud.

Mae'n hoff iawn o ddyfyniadau y prynhawn yma. Gadewch i mi gynnig rhai iddo fe. Ar 2 Mawrth, Andrew R.T. Davies yn siarad ar 'The Wales Report':

Gallaf sicrhau y byddai llywodraeth y DU yn gwneud yn siŵr y byddai’r arian hwnnw’n cael ei ailddosbarthu ymhlith rhanbarthau'r DU, neu fel arall byddai'n methu o ran ei gylch gwaith i ddarparu cymorth a chefnogaeth i'r genedl—

y DU y mae’n ei olygu trwy hynny—

y mae wedi ei hethol i lywodraethu. A dweud y gwir, ni allwn barhau i godi ofn ar bobl, eu gyrru nhw i'r blwch pleidleisio gan eich bod chi’n eu dychryn nhw i bleidleisio mewn un ffordd.

Ar 14 Mehefin:

Mae ymgyrchwyr am bleidlais i adael wedi dweud y byddai’r arian y mae Cymru'n ei gael gan Frwsel yn cael ei gynnal gan lywodraeth y DU pe byddai Brexit yn digwydd.

Rwy’n croesawu hynny.

Dywedodd Andrew R.T. Davies:

Mae'r cyhoeddiad heddiw i’w groesawu’n fawr ac yn dystiolaeth bellach y byddai Cymru’n well ei byd allan o'r Undeb Ewropeaidd. Er gwaethaf honiadau ffantasi y prif weinidog, rydym ni’n gwybod bellach y byddai cyllid ar gyfer pob rhan o'r DU, gan gynnwys Cymru, yn ddiogel pe byddem ni’n pleidleisio i adael.

Ar 21 Mehefin, dywedodd Andrew R.T. Davies wrth yr ‘Herald':

Gallai Cymru fod cymaint â hanner biliwn o bunnoedd y flwyddyn yn well ei byd os bydd y DU yn pleidleisio i adael yr Undeb Ewropeaidd ddydd Iau...mae Uwch Weinidogion y Llywodraeth eisoes wedi addo cynnal cyllid presennol yr UE pe byddem ni'n pleidleisio i adael.

A chyllid ychwanegol—cyfran Barnett o £9.8 biliwn y gallai Cymru ei derbyn pe byddem ni’n gadael yr UE. A heddiw, dywedodd wrth y cyfryngau nad oedd yn ymwneud ag arian, roedd yn ymwneud â chanlyniadau. Nawr, y cwestiwn iddo ef yw hwn: a yw'n credu y dylai Llywodraeth y DU dalu pob un geiniog a gollwyd i Gymru? A yw’n cadw at ei ddyfyniadau—ac mae'n hoff o ddyfyniadau heddiw—neu a yw’n rhedeg i ffwrdd oddi wrthyn nhw y bore yma?

It’s quite remarkable that you’ve wasted so much of your time—but I’m quite happy that you’re using my quotes because you’ve got so little to say, First Minister. I stand by my quotes and I’m quite happy to put that on the record. I’m quite happy to debate with you any time, any place, First Minister, on the benefits that I see, and the people endorsed that at the ballot box on the referendum on 23 June. I find it absolutely amazing, after two very clear questions—one to distance yourself from a Cabinet Secretary who has ridiculed farmers’ business acumen, and two, over the deal that you have struck with the Liberal Democrats to bring them into Government that, in their own words, has significant budget implications for your Government. I don’t think those are outlandish questions to put in First Minister’s questions because in the campaign you did say that for every new budget commitment that was made by your Government there would have to be cuts elsewhere. So, nine weeks now after the election, it’s not unreasonable for the leader of the Conservatives in the Assembly here to ask you the question, ‘Right, you’ve committed this money to the Liberal Democrats’ commitments; where are you getting that money from?’ It’s not to do with the Brexit vote. It’s a commitment you made prior to the Brexit vote because these discussions were prior to the Brexit vote. So, where is the money coming from to meet the significant financial commitments that you have agreed with the Liberal Democrats going forward? Could we have a simple, straightforward answer, or is it quite simply that you don’t know?

Mae'n gwbl ryfeddol eich bod chi wedi gwastraffu cymaint o'ch amser—ond rwy'n ddigon hapus eich bod chi’n defnyddio fy nyfyniadau i, gan fod gennych chi cyn lleied i'w ddweud, Brif Weinidog. Rwy’n cadw at fy nyfyniadau ac rwy'n ddigon hapus i roi hynny ar y cofnod. Rwy'n eithaf hapus i ddadlau gyda chi ar unrhyw bryd, mewn unrhyw fan, Brif Weinidog, ar y buddion a welaf, a chymeradwywyd hynny gan y bobl yn y bleidlais ar y refferendwm ar 23 Mehefin. Mae’n hollol anhygoel i mi, ar ôl dau gwestiwn eglur iawn—un i ymbellhau eich hun oddi wrth Ysgrifennydd y Cabinet sydd wedi gwawdio craffter busnes ffermwyr, a’r llall, ynglŷn â'r cytundeb yr ydych chi wedi ei wneud gyda'r Democratiaid Rhyddfrydol i ddod â nhw i mewn i Lywodraeth sydd, yn eu geiriau eu hunain, â goblygiadau cyllidebol sylweddol i’ch Llywodraeth chi. Nid wyf yn credu bod y rhain yn gwestiynau ffôl i'w gofyn yn ystod cwestiynau i'r Prif Weinidog gan eich bod wedi dweud yn ystod yr ymgyrch, ar gyfer pob ymrwymiad cyllideb newydd a wneid gan eich Llywodraeth y byddai’n rhaid cael toriadau mewn mannau eraill. Felly, naw wythnos erbyn hyn ar ôl yr etholiad, nid yw'n afresymol i arweinydd y Ceidwadwyr yma yn y Cynulliad i ofyn y cwestiwn i chi, 'Iawn, rydych chi wedi ymrwymo’r arian hwn i ymrwymiadau’r Democratiaid Rhyddfrydol; o ble ydych chi'n cael yr arian hwnnw?' Nid yw'n ymwneud â'r bleidlais Brexit. Mae'n ymrwymiad a wnaed gennych cyn y bleidlais Brexit gan y bu'r trafodaethau hyn cyn y bleidlais Brexit. Felly, o ble mae'r arian yn dod i fodloni’r ymrwymiadau ariannol sylweddol yr ydych chi wedi eu cytuno gyda'r Democratiaid Rhyddfrydol ar gyfer y dyfodol? A allem ni gael ateb syml, uniongyrchol, neu ai’r ffaith syml yw nad ydych chi’n gwybod?

Can I quote a good Belfast phrase at him? He’s living in a world of sweetie white mice, because, I tell you what, if he thinks that somehow he can get away from the fact that he has failed the people of Wales today by saying he will not fight for every single penny to be made up to Wales—. He had the opportunity to declare his position—he failed to do it. He’s right to point out there will be budget difficulties. That’s true, because we will be losing EU money—£650 million a year is going to be lost to our budget as a result of Brexit. Now, if all that money is made up, as he promised—as he promised three times—by the UK Government, now that will help. Now, the question for him is this: will he stand by the people of Wales or will he run away from the mess that he’s created?

A gaf i ddyfynnu ymadrodd Belfast da wrtho? Mae'n byw mewn byd o losin llygod gwyn, oherwydd, mi ddywedaf i wrthych chi beth, os yw e'n credu rywsut y gall ddianc rhag y ffaith ei fod wedi siomi pobl Cymru heddiw trwy ddweud na fydd yn brwydro i bob un geiniog gael ei thalu i Gymru—. Cafodd gyfle i ddatgan ei safbwynt—methodd â gwneud hynny. Mae'n iawn i nodi y bydd anawsterau cyllidebol. Mae hynny'n wir, gan y byddwn ni’n colli arian yr UE—bydd £650 miliwn y flwyddyn yn cael ei golli o'n cyllideb o ganlyniad i Brexit. Nawr, os bydd yr holl arian hwnnw’n cael ei dalu, fel yr addawodd—fel yr addawodd dair gwaith—oddi wrth Lywodraeth y DU, yna bydd hynny’n helpu. Nawr, y cwestiwn iddo ef yw hwn: a fydd e'n sefyll dros bobl Cymru, neu a fydd e'n rhedeg i ffwrdd oddi wrth y llanast y mae wedi ei greu?

Cyfleusterau Meddygfeydd (Gogledd Cymru)

General Practitioner Facilities (North Wales)

3. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gyflwr cyfleusterau meddygfeydd yng ngogledd Cymru? OAQ(5)0089(FM)[W]

3. Will the First Minister make a statement on the condition of GP facilities in north Wales? OAQ(5)0089(FM)[W]

Dros y 10 mlynedd diwethaf, mae nifer o gyfleusterau gofal sylfaenol newydd wedi cael eu hagor ar draws y gogledd. Wrth gwrs, maen nhw’n darparu adeiladau o’r safon uchaf i feddygon teulu.

Over the past 10 years, a number of new primary care facilities have been opened across north Wales. Of course, they provide buildings of the highest quality for GPs.

Mae yna sefyllfa argyfyngus yn bodoli yn fy etholaeth i, sef ym meddygfa Waunfawr, a hoffwn dynnu’ch sylw at y problemau dybryd sydd yn fanno a gofyn i chi ymyrryd, gan fod y mater yn rhygnu ymlaen ers deng mlynedd erbyn hyn.

Mae’r feddygfa yn rhoi gofal gwych i dros 5,000 o gleifion, ond mae’r adeilad yn hollol anaddas—nid oes digon o le, mae cyfrinachedd a diogelwch cleifion dan fygythiad ac nid oes modd i’r practis gymryd myfyrwyr meddygol nac ehangu gwasanaethau. Ddeng mlynedd yn ôl, fe ddywedodd y bwrdd iechyd fod gwella meddygfa Waunfawr yn flaenoriaeth, ond nid yw’r cyfleusterau wedi gwella. A ydych chi’n credu bod y llusgo traed yma yn dderbyniol, ac oherwydd bod Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Betsi Cadwaladr mewn mesurau arbennig, a wnewch chi ymyrryd er mwyn symud pethau ymlaen ar frys?

There is a critical situation in my constituency, in the Waunfawr surgery, and I’d like to draw your attention to the terrible problems that exist there and ask you to intervene, as this matter has been going on for about 10 years now.

The surgery provides excellent care for more than 5,000 patients, but the building is completely inappropriate—there isn’t enough space, patient confidentiality is under threat and it’s not possible for the practice to take medical students or expand services. Ten years ago the health board said that improving the Waunfawr surgery was a priority, however the facilities haven’t improved at all. Do you believe that this dragging of feet is acceptable, and because the Betsi Cadwaladr University Local Health Board is in special measures, will you intervene in order to move things forward urgently?

Mae’r Aelod yn iawn ynglŷn â’r sefyllfa yna yn y Waunfawr—mae yna bwysau mawr yna. Rwy’n deall bod y feddygfa ei hunan yn trafod y peth yn fanwl iawn â’r bwrdd iechyd. Mae’n rhaid datrys y broblem cyn gynted ag sy’n bosib—rwy’n deall hynny. Wrth gwrs, byddai’n rhaid cael cais o’r feddygfa yn gyntaf, ond i wneud hynny, wrth gwrs, mae’n rhaid trafod y peth â’r bwrdd iechyd er mwyn sicrhau bod y cais yn un iawn. Ond rwy’n gwybod bod y bwrdd iechyd yn deall y sefyllfa a’n deall bod yn rhaid sicrhau mwy o le i’r feddygfa yn y pen draw. Rwy’n deall taw siop oedd y feddygfa ar un adeg a bod 5,000 o bobl yn cael eu gwasanaethu oddi yno nawr—1,000 ar y dechrau—felly mae’n amlwg bod yn rhaid datrys y broblem cyn gynted ag sy’n bosib.

The Member is right on the situation in Waunfawr—there are huge pressures there. I understand that the surgery itself is discussing this in very great detail with the health board. The problem has to be resolved as soon as possible—I understand that. Of course, there would have to be an application from the surgery in the first instance, but to do that, of course, it would have to be discussed with the health board in order to ensure that that application was the right one. But I know that the health board understands the situation and understand that they need to secure more space for the surgery ultimately. I understand that it was a shop at one time, but that 5,000 people are served there now—1,000 at the outset—so it’s clear that the problem needs to be resolved as soon as possible.

After the loss of dozens of community beds in north Wales despite bed occupancy levels of 95 per cent or above, NHS staff in north Wales told me that new community beds would take pressure off general hospitals and enable the health board to use its resources more efficiently. How, therefore, do you respond to the statement by GPs at the Royal College of General Practitioners’ event in the Assembly a fortnight ago that community beds add to the breadth of things a GP can do, and that local care in a GP unit in community hospitals, enabling them to then discharge people home, prevents the need to put people into general hospitals and assists secondary and primary care?

Ar ôl colli dwsinau o welyau cymunedol yn y gogledd er gwaethaf lefelau defnydd gwelyau o 95 y cant neu uwch, dywedodd staff y GIG yn y gogledd wrthyf y byddai gwelyau cymunedol newydd yn cymryd pwysau oddi ar ysbytai cyffredinol ac yn galluogi'r bwrdd iechyd i ddefnyddio ei adnoddau yn fwy effeithlon. Sut, felly, ydych chi’n ymateb i'r datganiad gan ymarferwyr cyffredinol yn nigwyddiad Coleg Brenhinol yr Ymarferwyr Cyffredinol yn y Cynulliad bythefnos yn ôl bod gwelyau cymunedol yn ychwanegu at yr amrywiaeth o bethau y gall ymarferydd cyffredinol ei wneud, a bod gofal lleol mewn uned ymarferydd cyffredinol mewn ysbytai cymunedol, sy’n eu galluogi i ryddhau pobl i fynd adref wedyn, yn atal yr angen i roi pobl mewn ysbytai cyffredinol ac yn cynorthwyo gofal eilaidd a sylfaenol?

This does happen, of course, in many parts of Wales, particularly in parts of rural Wales. It's important, of course, that each health board considers the right model for its area. Now, I'm aware and I've seen examples myself of how this operates well. We should not, of course, use that as a reason not to ensure that people can go home with the right support as quickly as possible, but the model that the Member talks about already exists in many parts of Wales.

Mae hyn yn digwydd, wrth gwrs, mewn sawl rhan o Gymru, yn enwedig mewn rhannau o Gymru wledig. Mae'n bwysig, wrth gwrs, fod pob bwrdd iechyd yn ystyried y model cywir ar gyfer ei ardal. Nawr, rwy'n ymwybodol ac rwyf wedi gweld enghreifftiau fy hun o sut y mae hyn yn gweithredu'n dda. Ni ddylem, wrth gwrs, ddefnyddio hynny fel rheswm i beidio â sicrhau y gall pobl fynd adref gyda'r gefnogaeth iawn cyn gynted â phosibl, ond mae'r model y mae’r Aelod yn sôn amdano eisoes yn bodoli mewn sawl rhan o Gymru.

Gwasanaethau Llyfrgelloedd (Canolbarth a Gorllewin Cymru)

Library Services (Mid and West Wales)

4. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi gwasanaethau llyfrgelloedd yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru? OAQ(5)0092(FM)

4. What is the Welsh Government doing to support library services in Mid and West Wales? OAQ(5)0092(FM)

In 2016-17, we will provide over £600,000 of grant funding to support the modernisation of three libraries in Mid and West Wales.

Byddwn yn darparu mwy na £600,000 o arian grant i gynorthwyo’r gwaith o foderneiddio tair llyfrgell yn y canolbarth a’r gorllewin yn 2016-17.

I don't know whether the First Minister is aware that Powys County Council plans £0.25 million in cuts to the library budget between now and 2019, which will involve cutting half the local running costs of the library service and the possible closure of 11 branch libraries. Will the First Minister join me in regretting this sense of priorities, because libraries must surely be regarded as a vitally important part of the wider education service of this country?

Nid wyf yn gwybod pa un a yw'r Prif Weinidog yn ymwybodol bod Cyngor Sir Powys yn bwriadu gwerth £0.25 miliwn o doriadau i'r gyllideb llyfrgelloedd rhwng nawr a 2019, a fydd yn golygu torri hanner costau cynnal lleol y gwasanaeth llyfrgelloedd a'r posibilrwydd o gau 11 o lyfrgelloedd cangen. A wnaiff y Prif Weinidog ymuno â mi i resynu’r synnwyr hwn o flaenoriaethau, oherwydd does bosib na ddylem ystyried llyfrgelloedd fel rhan hanfodol bwysig o wasanaeth addysg ehangach y wlad hon?

It is a matter, of course, for local authorities as to how they organise their library services, though I am aware that one of the libraries that will receive money is Brecon area library in order to modernise it, but it is for local authorities to decide how to provide library services.

Mater, wrth gwrs, i awdurdodau lleol yw sut y maen nhw’n trefnu eu gwasanaethau llyfrgell, er fy mod i’n ymwybodol mai un o'r llyfrgelloedd a fydd yn derbyn arian yw llyfrgell ardal Aberhonddu er mwyn ei moderneiddio, ond mater i awdurdodau lleol yw penderfynu sut i ddarparu gwasanaethau llyfrgelloedd.

First Minister, as you’ll know, library services are a valued community asset, so much so that, in Narberth, and also in Newport in Pembrokeshire, local communities are working with Pembrokeshire County Council to keep libraries open as a community-managed resource in the face of Tory austerity cuts. Would you join me in thanking those volunteers for their efforts in supporting the remaining opening of those libraries and, in particular, to thank them in those rural areas that do need that extra support?

Brif Weinidog, fel y byddwch yn gwybod, mae gwasanaethau llyfrgell yn ased cymunedol gwerthfawr, gymaint felly fel bod cymunedau lleol yn Arberth, a hefyd yn Nhrefdraeth yn Sir Benfro, yn gweithio gyda Chyngor Sir Penfro i gadw llyfrgelloedd ar agor fel adnodd a reolir gan y gymuned yn wyneb toriadau cyni cyllidol y Torïaid. A wnewch chi ymuno â mi i ddiolch i’r gwirfoddolwyr hynny am eu hymdrechion i gefnogi cadw’r llyfrgelloedd hynny ar agor ac, yn benodol, i ddiolch iddyn nhw yn yr ardaloedd gwledig hynny sydd angen y cymorth ychwanegol hwnnw?

Yes, I would join the Member in thanking those people. I've seen an example of it myself in Briton Ferry, where volunteers are now running the library, and I know that the library service is—. Well, one of the stories I was told there is that people are now more likely to use the library—some people thought the library had closed years ago. And it's hugely important, then, that volunteers were able, not just to ensure that the library continued running, but also to ensure that knowledge about the library was more widespread in the community.

Gwnaf, mi wnaf ymuno â'r Aelod i ddiolch i'r bobl hynny. Rwyf wedi gweld enghraifft ohono fy hun yn Llansawel, lle mae gwirfoddolwyr yn rhedeg y llyfrgell erbyn hyn, a gwn fod y gwasanaeth llyfrgelloedd yn—. Wel, un o'r straeon a adroddwyd i mi yno yw bod pobl yn fwy tebygol o ddefnyddio'r llyfrgell nawr—roedd rhai pobl yn meddwl bod y llyfrgell wedi cau flynyddoedd yn ôl. Ac mae'n hynod o bwysig, felly, bod gwirfoddolwyr yn gallu, nid yn unig i sicrhau bod y llyfrgell yn parhau i redeg, ond hefyd i sicrhau bod gwybodaeth am y llyfrgell yn fwy cyffredin yn y gymuned.

First Minister, during the week that we commemorate the hundredth anniversary of the battle of the Somme, it is vital that we celebrate the important role that county archives services play, particularly in helping today's generation keep in touch with their past. First Minister, I'm sure that you are aware that Carmarthen's archive is currently being restored, having been severely damaged due to poor housing in an inadequate building that allowed valuable documents to be covered with mould and have all sorts of other unfortunate things be visited upon them. Will you join with me in welcoming the restoration of this important cultural archive in Wales, and will you outline what your Government is doing to help other libraries, other valuable archives in Wales, to be restored and kept for the future of the nation?

Brif Weinidog, yn ystod yr wythnos yr ydym ni’n coffau canmlwyddiant brwydr y Somme, mae'n hanfodol ein bod yn dathlu'r rhan bwysig y mae gwasanaethau archifau sirol yn ei chwarae, yn enwedig o ran helpu cenhedlaeth heddiw i gadw cysylltiad â'u gorffennol. Brif Weinidog, rwy'n siŵr eich bod yn ymwybodol bod archif Caerfyrddin wrthi’n cael ei hadfer ar hyn o bryd, ar ôl cael ei difrodi'n ddifrifol oherwydd ei lleoliad gwael mewn adeilad anaddas a ganiataodd i ddogfennau gwerthfawr gael eu gorchuddio â llwydni a phob math o bethau anffodus eraill yn digwydd. A wnewch chi ymuno â mi i groesawu’r gwaith adfer hwn ar yr archif ddiwylliannol bwysig hon yng Nghymru, ac a wnewch chi amlinellu beth mae eich Llywodraeth yn ei wneud i helpu llyfrgelloedd eraill, archifau gwerthfawr eraill yng Nghymru, i gael eu hadfer a'u cadw ar gyfer dyfodol y genedl?

Well, I can say that the example that the Member gives has been helped by funding from Welsh Government, and another example I can offer is the relocation of the rent archives in Ebbw Vale at a brand-new building, a hugely important resource, and a resource that is particularly accessible—part, of course, of the redevelopment of the old steelworks site.

Wel, gallaf ddweud bod yr enghraifft y mae’r Aelod yn ei rhoi wedi cael ei helpu gan gyllid gan Lywodraeth Cymru, ac enghraifft arall y gallaf ei chynnig yw adleoli'r archifau rhent yng Nglynebwy mewn adeilad newydd sbon, adnodd hynod o bwysig, ac adnodd sy'n arbennig o hygyrch—rhan, wrth gwrs, o ailddatblygu safle’r hen waith dur.

Datblygiadau Tai Cymdeithasol

Social Housing Developments

5. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am ddatblygiadau tai cymdeithasol arfaethedig yn ystod tymor y Cynulliad hwn? OAQ(5)0086(FM)

5. Will the First Minister make a statement on proposed social housing developments in this Assembly term? OAQ(5)0086(FM)

We continue to invest in social housing, which will be an important element of our target of 20,000 affordable homes in this term, and we are supporting both local authorities and housing associations in order to meet that target.

Rydym ni’n parhau i fuddsoddi mewn tai cymdeithasol, a fydd yn elfen bwysig o'n targed o 20,000 o gartrefi fforddiadwy yn ystod y tymor hwn, ac rydym ni’n cynorthwyo awdurdodau lleol a chymdeithasau tai er mwyn cyrraedd y targed hwnnw.

Can I first of all thank the First Minister for that response? I believe in the importance of social housing; I have many of my constituents on the council house waiting list at the moment. I also want to stress the importance of ending the right to buy so that councils are able to build again without the fear that those houses will be sold very, very quickly. Can some of the funding currently given to housing associations to build new properties be given to councils to support council house building?

A gaf i ddiolch i’r Prif Weinidog am yr ymateb yna yn gyntaf oll? Rwy’n credu ym mhwysigrwydd tai cymdeithasol; mae gen i lawer o’m hetholwyr ar y rhestr aros am dŷ cyngor ar hyn o bryd. Hoffwn bwysleisio hefyd pwysigrwydd terfynu'r hawl i brynu fel y gall cynghorau adeiladu eto heb ofni y bydd y tai hynny’n cael eu gwerthu’n gyflym iawn, iawn. A ellir rhoi rhywfaint o'r cyllid a roddir i gymdeithasau tai ar hyn o bryd i adeiladu cartrefi newydd, i gynghorau i gynorthwyo’r gwaith o adeiladu tai cyngor?

I'm keen to avoid this being seen as a competition between local authorities and housing associations. They're both crucial to the delivery of our new target. We want to see, of course, more ambition from local authorities when it comes to house building. It is difficult, because local authorities were prevented from building houses for so many years. But we are working with both local authorities and housing associations to develop a delivery plan.

Rwy'n awyddus i atal hyn rhag cael ei ystyried fel cystadleuaeth rhwng awdurdodau lleol a chymdeithasau tai. Mae’r ddau’n hanfodol i gyrraedd ein targed newydd. Rydym ni eisiau gweld, wrth gwrs, mwy o uchelgais gan awdurdodau lleol pan ddaw i adeiladu tai. Mae'n anodd, oherwydd yr ataliwyd awdurdodau lleol rhag adeiladu tai am gymaint o flynyddoedd. Ond rydym ni’n gweithio gydag awdurdodau lleol a chymdeithasau tai i ddatblygu cynllun cyflawni.

First Minister, a cap on housing benefit at local housing allowance rates will apply from April 2018, but only to tenancies signed after April 2016. This reform is better intended to align the rules in the private and the social rented sectors, but it will lead to prospective tenants experiencing further issues of affordability if they are in receipt of benefits or require welfare support in the future. This is something that Community Housing Cymru are very animated about at the moment. In light of the UK Government’s decision, what plans does the Welsh Government have to ensure that continued provision of supported housing for some of the most vulnerable people in society?

Brif Weinidog, bydd cap ar fudd-dal tai ar gyfraddau lwfans tai lleol yn berthnasol o fis Ebrill 2018 ond dim ond i denantiaethau a lofnodwyd ar ôl Ebrill 2016. Bwriedir y diwygiad hwn yn well i gyfochri'r rheolau yn y sectorau rhent preifat a chymdeithasol, ond bydd yn arwain at ddarpar denantiaid yn cael rhagor o broblemau o ran fforddiadwyedd os ydynt yn derbyn budd-daliadau neu eu bod angen cymorth lles yn y dyfodol. Mae hyn yn rhywbeth y mae Cartrefi Cymunedol Cymru yn frwd iawn amdano ar hyn o bryd. Yng ngoleuni penderfyniad Llywodraeth y DU, pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i sicrhau parhad y ddarpariaeth honno o dai â chymorth i rai o'r bobl fwyaf agored i niwed mewn cymdeithas?

We want to ensure, of course, that those who are most vulnerable do not suffer as a result of decisions taken elsewhere. I know the Minister is actively looking at the current situation in order to mitigate any impact on those most vulnerable.

Rydym ni eisiau sicrhau, wrth gwrs, nad yw'r rhai sydd fwyaf agored i niwed yn dioddef o ganlyniad i benderfyniadau a wneir mewn mannau eraill. Gwn fod y Gweinidog yn edrych yn ofalus ar y sefyllfa bresennol er mwyn lliniaru unrhyw effaith ar y rhai sydd fwyaf agored i niwed.

First Minister, while we all agree that more houses are needed in Wales, my constituents in communities like Penllergaer, Pontarddulais and Gorseinon are not persuaded that the council’s draft local development plan reflects the need for provision of the right houses in the right places, to reflect the needs of people during different times in their lives. So, can you confirm firstly that, in building council houses, local authorities will be bound in the same way as any developer to give strong due regard to the concerns of local residents about locations? And, secondly, what are you doing at the moment to help councils look forward to providing more homes for older people when they’re planning council house building in the future?

Brif Weinidog, er ein bod ni i gyd yn cytuno bod angen mwy o dai yng Nghymru, nid yw fy etholwyr mewn cymunedau fel Penllergaer, Pontarddulais a Gorseinon wedi eu darbwyllo bod cynllun datblygu lleol drafft y Cyngor yn adlewyrchu'r angen am ddarpariaeth o'r tai iawn yn y lleoedd iawn, i adlewyrchu anghenion pobl yn ystod adegau gwahanol yn eu bywydau. Felly, a allwch chi gadarnhau yn gyntaf, wrth adeiladu tai cyngor, y bydd awdurdodau lleol wedi eu rhwymo yn yr un ffordd ag unrhyw ddatblygwr i roi sylw dyledus cryf i bryderon trigolion lleol am leoliadau? Ac, yn ail, beth ydych chi'n ei wneud ar hyn o bryd i helpu cynghorau edrych ymlaen at ddarparu mwy o gartrefi i bobl hŷn pan fyddant yn cynllunio i adeiladu tai cyngor yn y dyfodol?

Councils, of course, will be planning according to the demographic change. We know that, historically—for many, many decades—houses were built on the basis that they were going to house families. We know that there are increasingly more and more people who are on their own. They’ve been hit hard by the bedroom tax, particularly in rural Wales, where one-bedroomed accommodation is hard to find outside towns. In relation to the first point, of course councils are bound by their own local development plan and they must abide by that plan, just as any other developer would.

Bydd cynghorau, wrth gwrs, yn cynllunio yn ôl y newid demograffig. Rydym ni’n gwybod, yn hanesyddol—ers degawdau lawer—bod tai’n cael eu hadeiladu ar y sail eu bod yn mynd i gartrefu teuluoedd. Rydym ni’n gwybod mwy a mwy o bobl yn gynyddol sydd ar eu pennau eu hunain. Maen nhw wedi cael eu taro'n galed gan y dreth ystafell wely, yn enwedig yng Nghymru wledig, lle mae’n anodd dod o hyd i lety un ystafell wely y tu allan i drefi. O ran y pwynt cyntaf, wrth gwrs mae cynghorau wedi eu rhwymo i’w cynlluniau datblygu lleol eu hunain ac mae’n rhaid iddyn nhw gadw at y cynllun hwnnw, yn union fel y byddai unrhyw ddatblygwr arall yn gorfod ei wneud.

First Minister, during questions to the Cabinet Secretary last month, I was able to highlight a report from Sheffield Hallam University, which identified the disproportionate adverse impact of Tory Government welfare benefits cuts on poorer communities, with particular reference to limiting the local housing benefit to the local housing rate. Another proposal under the new arrangements is to raise the threshold below which payment is made at the shared accommodation rate—i.e. that’s the lowest rate—from 25 years of age to 35 years of age, effectively making it more difficult, if not impossible, for younger people to afford social housing. Can I urge the First Minister, in any discussions with the UK Government on this issue, to caution against this change, which is already resulting in some Welsh social housing bodies questioning if they can continue to provide social housing for that age group?

Brif Weinidog, yn ystod cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet fis diwethaf, llwyddais i dynnu sylw at adroddiad gan Brifysgol Sheffield Hallam, a nododd effaith niweidiol anghyfartal toriadau i fudd-daliadau lles y Llywodraeth Dorïaidd ar gymunedau tlotach, gan gyfeirio'n benodol at gyfyngu’r budd-dal tai lleol i’r gyfradd tai lleol. Cynnig arall o dan y trefniadau newydd yw codi'r trothwy y telir ar y gyfradd llety a rennir oddi tano—h.y. dyna'r gyfradd isaf—o 25 mlwydd oed i 35 mlwydd oed, gan ei gwneud yn anoddach i bob pwrpas, os nad yn amhosibl, i bobl iau allu fforddio tai cymdeithasol. A gaf i annog y Prif Weinidog, mewn unrhyw drafodaethau gyda Llywodraeth y DU ar y mater hwn, i rybuddio yn erbyn y newid hwn, sydd eisoes yn arwain at rai cyrff tai cymdeithasol yng Nghymru i gwestiynu a allant barhau i ddarparu tai cymdeithasol ar gyfer y grŵp oedran hwnnw?

It’s part of a theme where, the younger you are, the more you have to pay. If it comes to housing benefit, if it comes to access to housing, if it means getting your foot on the mortgage ladder, there’s never been a more difficult time. I had it easy in my generation, as did my parents, but now it’s much, much more difficult for young people. I think we have to make a point that more needs to be done to help young people to get into accommodation. That means not discriminating against them because of their age. We see it in the same way with the minimum wage. Surely if somebody does a job of work, they should be paid the same rate regardless of their age.

Mae'n rhan o thema lle, yr ieuengaf yr ydych chi, y mwyaf y mae’n rhaid i chi ei dalu. Os daw i fudd-dal tai, os daw i fynediad at dai, os yw'n golygu cael eich troed ar yr ysgol forgais, ni fu amser anoddach erioed. Fe’i cefais yn rhwydd yn fy nghenhedlaeth i, fel y gwnaeth fy rhieni, ond mae'n llawer, llawer anoddach i bobl ifanc erbyn hyn. Rwy'n credu bod yn rhaid i ni wneud pwynt bod angen gwneud mwy i helpu pobl ifanc i gael i mewn i lety. Mae hynny’n golygu peidio â gwahaniaethu yn eu herbyn oherwydd eu hoedran. Rydym ni’n ei weld yn yr un modd gyda'r isafswm cyflog. Does bosib os bydd rhywun yn gwneud gwaith, y dylai gael ei dalu ar yr un gyfradd beth bynnag fo’i oed.

Trafodaethau â Chwmnïau Angor

Discussions with Anchor Companies

6. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu unrhyw drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael â chwmnïau angor, fel Airbus, yn dilyn canlyniad refferendwm yr UE? OAQ(5)0094(FM)

6. Will the First Minister outline any discussions the Welsh Government has had with key anchor companies such as Airbus following the outcome of the EU referendum? OAQ(5)0094(FM)

We are in regular dialogue with anchor companies and the economy Secretary met with Airbus last Friday. We will be writing to key companies in Wales, including the anchor companies, with a view to holding a business engagement forum focusing on issues raised by the result.

Rydym ni’n trafod yn rheolaidd â chwmnïau angori a chafodd yr Ysgrifennydd dros yr economi gyfarfod ag Airbus ddydd Gwener diwethaf. Byddwn yn ysgrifennu at gwmnïau allweddol yng Nghymru, gan gynnwys y cwmnïau angori, gyda'r bwriad o gynnal fforwm ymgysylltu â busnesau yn canolbwyntio ar faterion a godwyd gan y canlyniad.

Thank you, First Minister. As an Assembly Member in north-east Wales, many of my constituents are employed in large workplaces like Airbus. The vote to leave the EU has not only created uncertainty for these people and their families, but also the many hundreds employed via the supply chain reliant on the aerospace site. Can the First Minister assure the workforce and their families that this Government will fight both for their future livelihood and the industrial jewel in the crown of north Wales?

Diolch yn fawr, Brif Weinidog. Fel Aelod Cynulliad yn y gogledd-ddwyrain, mae llawer o’m hetholwyr yn cael eu cyflogi mewn gweithleoedd mawr fel Airbus. Mae’r bleidlais i adael yr UE wedi creu ansicrwydd i'r bobl hyn a'u teuluoedd yn ogystal â’r cannoedd a gyflogir drwy'r gadwyn gyflenwi sy'n ddibynnol ar y safle awyrofod hefyd. A all y Prif Weinidog roi sicrwydd i'r gweithlu a'u teuluoedd y bydd y Llywodraeth hon yn ymladd dros eu bywoliaeth yn y dyfodol a’r trysor diwydiannol yng nghoron y gogledd?

I can give that absolute assurance. I know how important Airbus is as an employer in Wales. I know, particularly at Broughton, the thousands who are employed there will be uncertain about the future, as are all manufacturers in Wales at the moment. They are waiting to see what the outcome of the negotiations actually is, particularly over access to the single market. If we do not get access to the single market, there are immense difficulties for our manufacturers and we will work hard to make sure that companies like Airbus continue to benefit from access to a market of 500 million people.

Gallaf sicrhau hynny’n ddiamod. Rwy’n gwybod pa mor bwysig yw Airbus fel cyflogwr yng Nghymru. Rwy’n gwybod, yn enwedig ym Mrychdyn, y bydd y miloedd sy'n cael eu cyflogi yno yn ansicr am y dyfodol, fel y mae pob gweithgynhyrchydd yng Nghymru ar hyn o bryd. Maen nhw’n aros i weld beth fydd canlyniad y trafodaethau, yn enwedig ar fynediad at y farchnad sengl. Os nad ydym ni’n cael mynediad at y farchnad sengl, yna bydd anawsterau aruthrol i’n gweithgynhyrchwyr a byddwn yn gweithio'n galed i wneud yn siŵr bod cwmnïau fel Airbus yn parhau i elwa ar fynediad at farchnad o 500 miliwn o bobl.

Following on from that point, has the Welsh Government had an opportunity to make an initial analysis at least of the relative merits of the various—a rather bewildering array, possibly—Brexit options that have been mentioned: Norway, Switzerland, Canada and Singapore, even, bizarrely? Particularly because of the importance of preservation of access to the single market, as he’s just said, has he come to the conclusion, as have many in the business community, that EEA EFTA possibly looks the least-worst option on the table at the moment?

Yn dilyn ymlaen o'r pwynt hwnnw, a yw Llywodraeth Cymru wedi cael cyfle i gynnal dadansoddiad cychwynnol o leiaf o rinweddau cymharol y gwahanol ddewisiadau Brexit—amrywiaeth ddryslyd iawn, o bosibl—sydd wedi cael eu crybwyll: Norwy, y Swistir, Canada a Singapore, hyd yn oed, yn rhyfedd iawn? Yn enwedig oherwydd pwysigrwydd cadw mynediad at y farchnad sengl, fel y mae newydd ei ddweud, a yw wedi dod i'r casgliad, fel y mae llawer yn y gymuned fusnes, mai EFTA AEE sy’n edrych fel y dewis lleiaf gwael ar y bwrdd ar hyn o bryd o bosibl?

Given that that would ensure access to the single market, and that is the only model that’s currently on the table, the answer must be ‘yes’. But, of course, we have to accept that that would involve free movement of people and, of course, we know that many, many people voted on that issue, above the issue of jobs, actually—I heard it on the doorstep—in the referendum a week last Thursday. The difficulty is: at this moment in time, there’s no model that’s being proposed that would allow access to the single market without there being free movement of people as well. Norway haven’t done it; Switzerland haven’t been able to do it. It is simply the EEA model. The reality is that the UK Government has no real idea of what kind of model might work in the future, which shows the uncertainty of the times that we’re living in, which is why we want to provide as much certainty as we can, from a Welsh Government perspective, and, secondly, why certainty needs to be provided as soon as possible at UK level.

O ystyried y byddai hynny'n sicrhau mynediad at y farchnad sengl, ac mai dyna'r unig fodel sydd ar y bwrdd ar hyn o bryd, mae'n rhaid mai ‘ydw’ yw’r ateb. Ond, wrth gwrs, mae'n rhaid i ni dderbyn y byddai hynny'n golygu symudiad rhydd pobl ac, wrth gwrs, rydym ni’n gwybod bod llawer iawn o bobl wedi pleidleisio ar y mater hwnnw, uwchben y mater o swyddi, a dweud y gwir—fe’i clywais ar garreg y drws—yn y refferendwm wythnos i ddydd Iau diwethaf. Yr anhawster yw: ar hyn o bryd, nad oes model sy'n cael ei gynnig a fyddai'n caniatáu mynediad at y farchnad sengl heb gael symudiad rhydd pobl hefyd. Nid yw Norwy wedi ei wneud; nid yw’r Swistir wedi gallu ei wneud. Y model AEE yw hwn yn syml. Y gwir amdani yw nad oes gan Lywodraeth y DU unrhyw syniad gwirioneddol o ba fath o fodel allai weithio yn y dyfodol, sy'n dangos ansicrwydd yr oes yr ydym ni’n byw ynddi, a dyna pam yr ydym ni eisiau rhoi cymaint o sicrwydd ag y gallwn, o safbwynt Llywodraeth Cymru, ac, yn ail, pa sicrwydd y mae angen ei roi cyn gynted â phosibl ar lefel y DU.

First Minister, as a constituency Member in Aberconwy, I’m only too well aware of the valuable importance of Airbus in Broughton with the jobs—6,000 jobs—that they provide. I know in a statement after the referendum result they did say that they are really looking to constructively work with the UK Government to provide support for their workers and, indeed, to carry on with their operations here. How will you, as First Minister, and your Welsh Government provide the assurance that they probably need right now? Have you been to visit? Have you come up to north Wales and visited Airbus in order to have those senior management level talks, so that they do receive that assurance that you will be working equally as hard as the UK Government to support them?

Brif Weinidog, fel Aelod etholaeth yn Aberconwy, rwy'n ymwybodol iawn o bwysigrwydd gwerthfawr Airbus ym Mrychdyn gyda’r swyddi—6,000 o swyddi—y maen nhw’n eu darparu. Gwn eu bod wedi dweud mewn datganiad ar ôl refferendwm eu bod wir yn gobeithio gweithio'n adeiladol gyda Llywodraeth y DU i ddarparu cymorth i’w gweithwyr ac, yn wir, i barhau â'u gweithrediadau yma. Sut y byddwch chi, fel Prif Weinidog, a’ch Llywodraeth Cymru yn rhoi'r sicrwydd y mae’n debyg sydd ei angen arnynt ar hyn o bryd? A ydych chi wedi ymweld â nhw? A ydych chi wedi dod i fyny i’r gogledd ac ymweld ag Airbus er mwyn cael y trafodaethau lefel uwch reolwyr hynny, fel eu bod yn cael y sicrwydd hwnnw y byddwch yn gweithio yr un mor galed â Llywodraeth y DU i'w cynorthwyo?

I met with the president of Airbus in the week of the referendum. I know that the Cabinet Secretary has also met with Airbus. I have regular meetings with Airbus to listen to their concerns. All manufacturers are saying to me that they are concerned about access to the single market. They are European operations, and if the UK is outside of the market they sell in, there are consequences for investment in the future. It doesn’t mean that they could close them overnight—of course it doesn’t—but if you are an international company, you’re more likely to invest inside a market than outside it. That’s why it’s hugely important that we continue to have free access to the single market, tariff free. I cannot imagine what our Welsh lamb farmers will do if a 15 per cent tariff is imposed on the lamb that they produce and that is sold in the European market, which is why—of course, steel as well: the steel tariffs would be even higher—it’s vitally important that, regardless of the other issues, bearing in mind the way that people voted, access to the single market without tariffs remains.

Cefais gyfarfod â llywydd Airbus yn ystod wythnos y refferendwm. Gwn fod yr Ysgrifennydd Cabinet wedi cyfarfod ag Airbus hefyd. Rwy’n cael cyfarfodydd rheolaidd gydag Airbus i wrando ar eu pryderon. Mae’r holl weithgynhyrchwyr yn dweud wrthyf eu bod yn pryderu am fynediad at y farchnad sengl. Maen nhw’n weithrediadau Ewropeaidd, ac os yw'r DU y tu allan i'r farchnad y maen nhw’n gwerthu ynddi, ceir canlyniadau o ran buddsoddiad yn y dyfodol. Nid yw'n golygu y gallent eu cau dros nos—nac ydy, wrth gwrs—ond os ydych chi’n gwmni rhyngwladol, rydych chi'n fwy tebygol o fuddsoddi y tu mewn i farchnad nag y tu allan iddi. Dyna pam mae’n hynod o bwysig ein bod yn parhau i gael mynediad am ddim at y farchnad sengl, heb dariffau. Ni allaf ddychmygu beth fydd ein ffermwyr cig oen Cymreig yn ei wneud os gorfodir tariff o 15 y cant ar y cig oen y maen nhw’n ei gynhyrchu ac sy'n cael ei werthu yn y farchnad Ewropeaidd, a dyna pam—wrth gwrs, dur hefyd: byddai'r tariffau dur yn uwch fyth—mae'n hanfodol bwysig, waeth beth fo’r materion eraill, o gofio’r ffordd y gwnaeth pobl bleidleisio, bod mynediad i'r farchnad sengl heb dariffau yn parhau.

Would the First Minister confirm that, and I’m not implying in any way that you were involved, during the 1970s, France and Britain co-operated to build Concorde? I believe it was called ‘entente cordiale’, well before we became members of the EU. The inference of this is, of course, that matters at Airbus will continue unabated and that this debate now is another example of scaremongering, which we had both before Brexit and is now carrying on after Brexit.

A wnaiff y Prif Weinidog gadarnhau, ac nid wyf yn awgrymu mewn unrhyw ffordd eich bod chi’n rhan o hynny, yn ystod y 1970au, bod Ffrainc a Phrydain wedi cydweithio i adeiladu Concorde? Rwy’n credu mai 'entente cordiale' oedd ei enw, ymhell cyn i ni ddod yn aelodau o'r UE. Y casgliad o hyn, wrth gwrs, yw y bydd materion yn Airbus yn parhau yr un fath a bod y ddadl hon nawr yn enghraifft arall o godi bwganod, a gawsom ni cyn Brexit ac sy’n parhau nawr ar ôl Brexit.

I can absolutely assure the Member I had nothing to do with Concorde—its maiden flight occurred when I was two, so I can say that. [Laughter.] But, bear in mind, of course, that Concorde was an example of UK and French co-operation that was a failure, actually. As a project, it didn’t work—it never worked on a commercial basis. He has to bear in mind that the UK was desperate to join the common market in 1973—desperate to join—because the UK economy was in a weak state. This idea that, somehow, the UK was forced against its will to join is just simply wrong—it was desperate to join for many, many years. Of course there’ll be co-operation; we understand that. All of a sudden, the drawbridge isn’t going to be pulled up, but we have to understand that we are part, at the moment, of a market of 500 million people. If we have to pay a price to enter that market, then our manufacturers will pay a price to enter the market and, ultimately, there’ll be a price in terms of jobs. That’s the last thing, surely, that anybody wants to see.

Gallaf sicrhau'r Aelod yn bendant nad oedd gennyf ddim i'w wneud â Concorde—roedd ei thaith gyntaf pan oeddwn i’n ddwy, felly gallaf ddweud hynny. [Chwerthin.] Ond, cofiwch, wrth gwrs, fod Concorde yn enghraifft o gydweithrediad rhwng y DU a Ffrainc a oedd yn fethiant, mewn gwirionedd. Fel prosiect, ni weithiodd—ni weithiodd erioed ar sail fasnachol. Mae’n rhaid iddo gofio bod y DU yn ysu i ymuno â'r farchnad gyffredin ym 1973—yn ysu i ymuno—gan fod economi'r DU mewn cyflwr gwan. Mae'r syniad hwn, rywsut, bod y DU wedi cael ei gorfodi i ymuno yn erbyn ei hewyllys yn gwbl anghywir—roedd yn ysu i ymuno am flynyddoedd lawer. Bydd cydweithredu, wrth gwrs; rydym ni’n deall hynny. Nid yw’r bont godi yn mynd i gael ei thynnu i fyny’n sydyn, ond mae'n rhaid i ni ddeall ein bod ni’n rhan, ar hyn o bryd, o farchnad o 500 miliwn o bobl. Os oes rhaid i ni dalu pris i fynd i mewn i’r farchnad, honno, yna bydd ein cynhyrchwyr yn talu pris i fynd i mewn i'r farchnad ac, yn y pen draw, bydd pris o ran swyddi. Dyna'r peth olaf, does bosib, y mae unrhyw un eisiau ei weld.

Llygredd Aer

Air Pollution

7. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am reoliadau Ewropeaidd ôl-Brexit yn ymwneud â llygredd aer? OAQ(5)0100(FM)

7. Will the First Minister make a statement on European regulations relating to air pollution post-Brexit? OAQ(5)0100(FM)

It’s right to say that EU directives have driven much of our air-quality legislation and we will look at these on a case-by-case basis once we have agreed the negotiating position for withdrawal, but local air-quality management is driven by the Environment Act 1995.

Mae'n iawn i ddweud bod cyfarwyddebau'r UE wedi sbarduno llawer o'n deddfwriaeth ansawdd aer a byddwn yn edrych ar y rhain ar sail achosion unigol ar ôl i ni gytuno ar y safbwynt negodi ar gyfer gadael, ond caiff rheolaeth ansawdd aer lleol ei sbarduno gan Ddeddf yr amgylchedd 1995.

Thank you, First Minister. European environmental protections must not be sacrificed. There is no doubt that we cannot afford a future UK Government to weaken these limits. While the regulations remain outside the EU, we will lose the vital enforcement that EU law provided. Air pollution and climate change are serious issues, not just for this generation, but for future generations. Following the referendum result, will the Welsh Government do all that it can to enshrine these environmental protections and ensure that these rules are enforced?

Diolch yn fawr, Brif Weinidog. Mae'n rhaid i ni beidio ag aberthu amddiffyniadau amgylcheddol Ewropeaidd. Nid oes amheuaeth na allwn fforddio i Lywodraeth y DU yn y dyfodol wanhau’r terfynau hyn. Er bod y rheoliadau’n dal i fod y tu allan i'r UE, byddwn yn colli'r gorfodi hanfodol yr oedd cyfraith yr UE yn ei ddarparu. Mae llygredd aer a newid yn yr hinsawdd yn faterion difrifol, nid yn unig i’r genhedlaeth hon, ond i genedlaethau'r dyfodol. Yn dilyn canlyniad y refferendwm, a fydd Llywodraeth Cymru yn gwneud popeth yn ei gallu i gadw'r amddiffyniadau amgylcheddol hyn a sicrhau bod y rheolau hyn yn cael eu gorfodi?

As I said earlier on, what is already transposed into Welsh law will remain in Welsh law. It’s a matter then for the Welsh Government and, of course, the Assembly to decide which laws should then remain. But, it’s worth pointing out that it’s been European incentives that have enabled the UK to clean up its act. The UK had a bad reputation, environmentally, as a source of acid rain. I grew up in Bridgend, where the River Ogmore literally ran different colours, according to what had been thrown into it upriver from some of the factories and, of course, the mines that existed upriver. So, it ran red, green, black—name any colour. It doesn’t happen now; it’s a river you can see the bottom of, now. The Taff, as we know, has a salmon run that goes up it, which would have been unthinkable 30 years ago as the river was so polluted. Much of that drive has actually come from Europe, in order to make sure that the UK caught up with the rest. What I want to make sure is that we don’t lose the drive that has existed for the past 30 years.

Fel y dywedais yn gynharach, bydd yr hyn sydd eisoes wedi ei drosi i gyfraith Cymru yn aros yng nghyfraith Cymru. Mater i Lywodraeth Cymru wedyn ac, wrth gwrs, i'r Cynulliad, yw penderfynu pa ddeddfau ddylai aros wedyn. Ond, mae'n werth nodi mai cymhellion Ewropeaidd sydd wedi galluogi'r DU i wella ei sefyllfa. Roedd gan y DU enw gwael, yn amgylcheddol, fel ffynhonnell o law asid. Cefais fy magu ym Mhen-y-bont ar Ogwr, lle’r oedd Afon Ogwr yn llifo mewn gwahanol liwiau, yn llythrennol, yn ôl yr hyn a oedd wedi cael ei daflu i mewn iddi i fyny'r afon o rai o'r ffatrïoedd ac, wrth gwrs, y pyllau glo a oedd yn bodoli i fyny'r afon. Felly, roedd yn llifo’n goch, yn wyrdd, yn ddu—enwch unrhyw liw. Nid yw'n digwydd nawr; mae'n afon y gallwch chi weld ei gwaelod erbyn hyn. Yn Afon Taf, fel y gwyddom, ceir rhediad eogiaid sy'n mynd i fyny'r afon , a fyddai wedi bod y tu hwnt i amgyffred 30 mlynedd yn ôl gan fod yr afon mor llygredig. Mae llawer o'r sbardun hwnnw wedi dod o Ewrop mewn gwirionedd, er mwyn gwneud yn siŵr bod y DU yn dal i fyny â’r gweddill. Yr hyn yr wyf i eisiau ei sicrhau yw nad ydym ni’n colli’r cymhelliad sydd wedi bodoli dros y 30 mlynedd diwethaf.

Both Conservative and Labour Governments have recognised the need to legislate to improve air quality by introducing measures to control and reduce pollution. Many of these measures were passed before we joined the European Union, for example, the Clean Air Acts of 1956 and 1968. Does the First Minister agree that it is inconceivable that any future UK Government will take action to reverse any current EU regulation in place to regulate air quality in Wales?

Mae'r Llywodraethau Ceidwadol a Llafur wedi cydnabod yr angen i ddeddfu i wella ansawdd aer trwy gyflwyno mesurau i reoli a lleihau llygredd. Pasiwyd llawer o'r mesurau hyn cyn i ni ymuno â'r Undeb Ewropeaidd, er enghraifft, Deddfau Aer Glân 1956 a 1968. A yw'r Prif Weinidog yn cytuno ei bod yn annirnadwy y bydd unrhyw Lywodraeth y DU yn y dyfodol yn cymryd camau i wrthdroi unrhyw reoliadau cyfredol yr UE sydd ar waith i reoleiddio ansawdd yr aer yng Nghymru?

I don’t think it’s inconceivable, given what I’ve heard about fracking and opencast mining; I don’t believe it is inconceivable. The Clean Air Act came in because people were literally dropping dead in London because of toxic fogs in that city. There wasn’t much choice other than to introduce legislation at that stage. But, certainly, in the 1980s, our rivers were still—. There was a river in Yorkshire that would catch fire, if you threw a match into it; we had rivers in Wales that were hugely polluted; our beaches weren’t clean; our air quality was very, very poor. All that has improved hugely over the past 30 years, and we have been driven in that direction, actually, by the European Union; otherwise, we wouldn’t have done it ourselves. I intend to make sure that the environment the people of Wales have come to enjoy, the environment that people have come to deserve, will remain that way in the future, and will not go back to the days when I was a young lad, when the rivers were polluted, when there were tips everywhere, until they were cleared away, and people expected things would remain that way. That’s not so; we are a country now where we can be proud of our environment.

Nid wyf yn credu ei bod yn annirnadwy, o ystyried yr hyn yr wyf i wedi ei glywed am ffracio a chloddio glo brig; nid wyf yn credu ei fod yn annirnadwy. Cyflwynwyd y Ddeddf Aer Glân gan fod pobl yn llythrennol yn syrthio’n farw yn Llundain oherwydd niwl gwenwynig yn y ddinas honno. Nid oedd llawer o ddewis heblaw cyflwyno deddfwriaeth ar yr adeg honno. Ond, yn sicr, yn y 1980au, roedd ein hafonydd yn dal—. Roedd afon yn Swydd Efrog a fyddai'n mynd ar dân, pe byddech chi’n taflu matsien i mewn iddi; roedd gennym ni afonydd yng Nghymru a oedd yn hynod lygredig; nid oedd ein traethau’n lân; roedd ansawdd ein haer yn wael iawn, iawn. Mae hynny i gyd wedi gwella'n aruthrol dros y 30 mlynedd diwethaf, ac rydym ni wedi cael ein gyrru i'r cyfeiriad hwnnw, a dweud y gwir, gan yr Undeb Ewropeaidd; fel arall, ni fyddem wedi ei wneud ein hunain. Rwy’n bwriadu gwneud yn siŵr y bydd yr amgylchedd y mae pobl Cymru wedi dod i’w fwynhau, yr amgylchedd y mae pobl wedi dod i’w haeddu, yn parhau felly yn y dyfodol, ac na fydd yn mynd yn ôl i'r dyddiau pan oeddwn i’n fachgen ifanc, pan oedd yr afonydd yn llygredig, pan oedd tomennydd sbwriel ym mhobman, tan iddyn nhw gael eu clirio, ac yr oedd pobl yn disgwyl y byddai pethau yn aros felly. Nid yw hynny'n wir; rydym ni’n wlad erbyn hyn lle y gallwn fod yn falch o'n hamgylchedd.

First Minister, given that the pollution created by shipping is 260 times that produced by all the world’s cars and that action is required on a global level instead of a continental one, what discussions has the First Minister had with the International Maritime Organization and others in an effort to seriously address the global air pollution problem?

Brif Weinidog, o gofio bod y llygredd sy’n cael ei greu gan longau 260 gwaith yn fwy na’r hyn a gynhyrchir gan holl geir y byd a bod angen gweithredu ar lefel byd-eang yn hytrach na chyfandirol, pa drafodaethau y mae'r Prif Weinidog wedi eu cael gyda’r Sefydliad Morol Rhyngwladol ac eraill mewn ymdrech roi sylw o ddifrif i'r broblem llygredd aer byd-eang?

The reality is, of course, that international trade is such that it means that goods will move around the world. We are hugely reliant in Wales on exports. The last thing we would want to do is to restrict our ability to export. Of course, we want to source as locally as possible, where that can be done, and our procurement strategy reflects that.

Y gwir amdani, wrth gwrs, yw bod masnach ryngwladol yn golygu y bydd nwyddau’n symud o gwmpas y byd. Rydym ni’n hynod ddibynnol ar allforion yng Nghymru. Y peth olaf y byddem ni eisiau ei wneud fyddai cyfyngu ar ein gallu i allforio. Wrth gwrs, rydym ni eisiau caffael pethau mor lleol â phosibl, lle gellir gwneud hynny, ac mae ein strategaeth gaffael yn adlewyrchu hynny.

Cyllid gan yr UE a ddarperir i Gymru

EU Funding Provided to Wales

8. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu'r risgiau i economi Cymru os nad yw Llywodraeth y DU yn gwarantu pob ceiniog o gyllid a gaiff ei ddarparu i Gymru ar hyn o bryd gan yr UE? OAQ(5)0101(FM)

8. Will the First Minister outline the risks to the Welsh economy if the UK Government does not guarantee every penny of funding which the EU currently provides Wales? OAQ(5)0101(FM)

It would mean that £650 million per annum would be lost in terms of Government spending, including £260 million in farming subsidies.

Byddai'n golygu y byddai £650 miliwn y flwyddyn yn cael ei golli o ran gwariant y Llywodraeth, gan gynnwys £260 miliwn mewn cymorthdaliadau ffermio.

Thank you, First Minister, for that answer. Since 2007, EU projects have created 11,900 enterprises and some 37,000 jobs. This EU funding has helped 72,700 people into work, helped more than 229,000 gain qualifications, and has funded 56,000 people into further learning since 2007. Under the current £1.8 billion EU-supported programmes, more than £700 million of EU structural funding has already been committed, and that is just 40 per cent of the total allocation for the 2014-20 period. So, can the First Minister state what actions the Welsh Government can take—and we’ve already heard earlier about R.T. Davies’s pledges and guarantees on this front—to ensure that the leavers’ pledge that Welsh funding will not be affected is kept, unlike the other broken promises that we’ve heard of putting an extra £350 million into the NHS? Thank you.

Diolch yn fawr, Brif Weinidog, am yr ateb yna. Er 2007, mae prosiectau'r UE wedi creu 11,900 o fentrau a tua 37,000 o swyddi. Mae'r arian UE hwn wedi helpu 72,700 o bobl i mewn i waith, wedi helpu mwy na 229,000 i ennill cymwysterau, ac wedi ariannu 56,000 o bobl i mewn i ddysgu pellach er 2007. O dan y rhaglenni £1.8 biliwn presennol a gefnogir gan yr UE, ymrwymwyd mwy na £700 miliwn o arian strwythurol yr UE eisoes, a dim ond 40 y cant o gyfanswm y dyraniad ar gyfer y cyfnod 2014-20 yw hynny. Felly, a all y Prif Weinidog nodi pa gamau y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd—ac rydym ni eisoes wedi clywed yn gynharach am addewidion a gwarantau R.T. Davies yn hyn o beth—er mwyn sicrhau bod addewid yr ymadawyr na fydd cyllid Cymru yn cael ei effeithio yn cael ei gadw, yn wahanol i’r addewidion eraill a dorrwyd yr ydym ni wedi eu clywed am roi £350 miliwn yn ychwanegol i mewn i'r GIG? Diolch.

The difficulty is that those who’ve advocated some of these pledges have run away from them: throw a brick through the window and let other people pick up the pieces. I expect those people who made those pledges, and who may well be in Government in London in the next few months, to keep to those pledges. That was a vow that was made to the people of Wales and, indeed, in other countries and, indeed, regions of England. I cannot think of anything that would bring politics more into disrepute if politicians say on the one hand, ‘Every single penny will be guaranteed’, and then turn around and say, ‘We didn’t mean that’—‘We didn’t mean that’. That would mean a breach of the most fundamental pledge made to the people of Wales, and the people of Wales will hold those people to account.

Yr anhawster yw bod y rhai sydd wedi hyrwyddo rhai o'r addewidion hyn wedi rhedeg i ffwrdd oddi wrthynt: taflu bricsen drwy'r ffenestr a gadael i bobl eraill godi'r darnau. Rwy’n disgwyl i’r bobl hynny a wnaeth yr addewidion hynny, ac a allai’n wir fod mewn Llywodraeth yn Llundain yn ystod y misoedd nesaf, gadw at yr addewidion hynny. Roedd honno’n adduned a wnaed i bobl Cymru ac, yn wir, mewn gwledydd eraill ac, yn wir, rhanbarthau Lloegr. Ni allaf feddwl am unrhyw beth a fyddai'n dod â gwleidyddiaeth i fwy o anfri na phe byddai gwleidyddion yn dweud ar y naill law, 'Bydd pob un geiniog yn cael ei sicrhau', ac yna'n dweud, 'Doedden ni ddim yn golygu hynna'—'Doedden ni ddim yn golygu hynna'. Byddai hynny'n golygu torri'r addewid mwyaf sylfaenol a wnaed i bobl Cymru, a bydd pobl Cymru yn dwyn y bobl hynny i gyfrif.

Ac, yn olaf, Rhun ap Iorwerth.

And, finally, Rhun ap Iorwerth.

Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Rydw i’n falch bod y Llywodraeth wedi rhoi ymrwymiad i ddatblygu cynllun busnes ar ddeuoli pont Brittania. Rydw i’n meddwl ein bod ni’n disgwyl datblygiad ar hynny yn fuan. Ond mae hwn yn broject y gallem ni fod wedi disgwyl gwneud cais am arian Ewropeaidd fel cyfraniad tuag ato fo, oherwydd pwysigrwydd yr A55 fel rhan o’r rhwydwaith drafnidiaeth Ewropeaidd. A gaf i ofyn beth yw barn y Prif Weinidog ynglŷn â’r posibilrwydd o golli y ffynhonnell yna o arian rŵan, ac a wnaiff o roi ymrwymiad i bwyso ar Lywodraeth Prydain, os ydy’r ffynhonnell yn cael ei cholli, i sicrhau bod yr arian yn dod fel rhan, o bosibl, o ryw ‘Marshall plan’ ar gyfer economi Cymru rydym ni wedi ei grybwyll fel plaid?

Thank you very much, Presiding Officer. I’m pleased that the Government has given a commitment to develop a business plan on the dualling of the Britannia bridge. We’re expecting some developments there soon, I believe. But that is a project that we could have expected to have made a bid for European funding for, as a contribution towards its cost, because of the importance of the A55 as part of the European transport network. May I ask the First Minister what his view is on the possibility of losing that source of funding now, and will he give a commitment to put pressure on the UK Government, if that funding source is lost, to ensure that that funding is provided, perhaps as part of some Marshall plan for the Welsh economy, as we’ve mentioned as a party?

Wel, daeth arian y ‘Marshall plan’ o’r Unol Daleithiau, ond rydw i’n deall y pwynt. Rwyf wedi ei ddweud sawl gwaith, sef y dylai pob ceiniog sy’n cael ei cholli gael ei gwneud lan gan y rheini wnaeth addo y byddai hynny yn digwydd, ac mae hynny’n meddwl y byddai’r arian yn dod—. Rydym ni wedi clywed wrth bobl a oedd yn dadlau y dylem ni adael yr Undeb Ewropeaidd: fe ddywedon nhw y byddai llwyth o arian ar gael. Wel, gawn ni weld lle mae’r arian hwnnw felly ynglŷn â Chymru, a sicrhau taw pobl Cymru sydd yn penderfynu ym mha ffordd mae’r arian hwnnw yn cael ei hala. Ond lan i nawr, wrth gwrs, i gyd rydym wedi ei glywed yw pobl yn tynnu yn ôl o’r addewid hwnnw. Rwyf i, fel mae ef, wrth gwrs, yn gryf o blaid y dylem ni ymladd dros Gymru ac nid ymladd yn erbyn Cymru, a dyna beth rydym wedi ei glywed yn y Siambr hon gan rai y prynhawn yma.

Well, the Marshall plan funding came from the United States, but I understand the point you’re making, and I’ve said it a number of times, namely that every penny lost should be made up by those who promised that that would be the case, that that would happen. We’ve heard from those who argued that we should leave the European Union: they said that there would be tons of money available. Well, let’s see where that money is for Wales, and ensure that the people of Wales can decide how that money is spent. But, of course, all we’ve heard is people withdrawing from that pledge or that vow. I am, as is he, of course, strongly of the view that we should fight for Wales and not fight against Wales, and that’s what we’ve heard in this Chamber from some people today.

2. Cwestiwn Brys: Dinasyddion yr Undeb Ewropeaidd yn y DU
2. Urgent Question: EU Citizens in the UK

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Rŷm ni’n nawr yn symud ymlaen i’r cwestiwn brys rwyf wedi ei dderbyn o dan Reol Sefydlog 12.66, ac rydw i’n galw ar Simon Thomas i ofyn y cwestiwn brys.

We now move on to the urgent question that I have accepted under Standing Order 12.66, and I call on Simon Thomas to ask the urgent question.

Yn dilyn datganiad Llywodraeth y DU ynghylch dyfodol dinasyddion yr Undeb Ewropeaidd sydd yn byw yn y DU, a wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am safbwynt Llywodraeth Cymru? EAQ(5)0105(FM)[W]

Following a statement by the UK Government on the future of EU citizens living in the UK, will the First Minister make a statement on the Welsh Government’s position? EAQ(5)0105(FM)[W]

Er mwyn ailddweud beth a ddywedais i yn gynharach, sef, wrth gwrs, fy mod wedi ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Cartref er mwyn sicrhau y bydd hi’n cadarnhau y bydd Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn gadael i ddinasyddion o’r Undeb Ewropeaidd aros yn y Deyrnas Unedig yn barhaol, y rheini sydd yno’n barod. Ac, wrth gwrs, mae’n hollol anghywir i weld y bobl hyn fel pobl y mae’n rhaid dadlau amdanynt neu eu trafod. Mae’n bwysig dros ben bod y gwarant yna yn cael ei rhoi nawr.

Well, in order to repeat the words I said earlier, I’ve written to the Home Secretary to ensure that she will confirm that the United Kingdom will allow European Union citizens to remain within the United Kingdom on a permanent basis, those that are here already. And, of course, it’s quite wrong to see these people as people that should be discussed and debated. It’s important that that guarantee is given now.

Diolch am y cadarnhad hwnnw, Brif Weinidog. Rwy’n gobeithio y byddwch chi yn cyhoeddi’r llythyr rydych chi wedi ei ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Cartref, a’i hateb hithau hefyd atoch chi. Er gwaethaf beth rŷm ni wedi ei glywed yn y Siambr heddiw, fe ddywedodd llefarydd ar ran Theresa May ddoe, wrth esbonio’r safbwynt a fynegwyd yn Nhŷ’r Cyffredin:

‘we do not want to give away our negotiating position at the start.’

I mi, mae hynny’n swnio fel bod dinasyddion yr Undeb Ewropeaidd yn cael eu trin fel gwerin gwyddbwyll, ac yn cael eu symud o gwmpas am resymau gwleidyddol. Mae yna 67,000 o bobl o wledydd yr Undeb Ewropeaidd yn byw yng Nghymru, 500 ohonyn nhw yn feddygon yn ein gwasanaeth iechyd ni. Nid oes modd i ni golli’r bobl hyn, a, beth bynnag, maen nhw’n rhan o’n teuluoedd ni, yn rhan o’n cymunedau ni ac yn rhan o’r Gymru fodern. Mae’n warthus fod y bobl hyn yn cael eu trin yn y ffordd maent wedi cael eu trin yn ystod yr wythnos diwethaf oherwydd etholiad tu fewn i un blaid, sy’n blaid leiafrifol yn Nhŷ’r Cyffredin.

Mae’n rhaid inni yrru neges gadarn o Gymru bod yna groeso i’r bobl yma yn ein cymunedau ni, ein bod ni’n moyn iddyn nhw aros, ein bod yn mynd i’w croesawu nhw a gwneud popeth y gallwn ni i ddangos hynny. Roedd yna ddigwyddiad ar y prom yn Aberystwyth dydd Sadwrn—nid wyf yn gwybod os gwelsoch chi fe yn y cyfryngau; ni chafodd lot o sylw, ond roedd yna 400 o bobl yno yn sefyll yn gadarn, ochr yn ochr â ffoaduriaid, pobl o wledydd eraill, a phawb sydd wedi dod i orllewin Cymru.

Thank you for that confirmation, First Minister. I do hope that you will publish the letter that you’ve written to the Home Secretary, as well as her response to that letter. Despite what we’ve heard in the Chamber today, a spokesperson on behalf of Theresa May said yesterday, in explaining the position expressed in the Commons:

nid ydym ni eisiau datgelu ein sefyllfa negodi ar y cychwyn.

To me, that sounds as if EU citizens are being treated as chess pieces and are being moved around for political reasons. There are 67,000 people from European Union nations living in Wales, 500 of them doctors in our health service. We can’t afford to lose these people, and they are part of our families, they’re part of our communities, and part of contemporary Wales. It is disgraceful that these people are treated in the way in which they have been over the past week because of an election within one party that’s a minority in the House of Commons.

We must send a robust message from Wales that these people are welcome in our communities, that we want them to stay, and that we will continue to welcome them and do everything we can to demonstrate that. There was an event on the prom in Aberystwyth on Saturday—I don’t know if you saw that; it didn’t get a great deal of attention, but there were 400 people there, standing firmly alongside refugees, and people from other nations, and everyone who has come to live in Wales.

Fe welais i hynny, ac unwaith eto fe allaf gadarnhau ei bod yn bwysig dros ben, achos rwyf i wedi clywed pobl yn sôn am hyn. Roeddwn i yn Llanelli—finnau a chithau, wrth gwrs—yr wythnos diwethaf, yn clywed pryderon pobl fanna, a chlywais i’r un peth yn Abertawe. Mae’n bwysig dros ben bod yna gadarnhad gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig y bydd y bobl sydd yma nawr yn gallu aros. Mae rhai yn dadlau eu bod yn gallu aros yn barod, ond nid ydym ni wedi clywed hynny o Lywodraeth y Deyrnas Unedig, sy’n gwneud y penderfyniadau hyn. Nid rhywbeth i drafod yw hyn; mae hyn yn rhywbeth sydd eisiau ei sicrhau nawr er mwyn sicrhau bod pobl yn dal i feddwl bod yna groeso iddyn nhw yng Nghymru ac yn y Deyrnas Unedig. Nid felly mae pethau ar hyn o bryd, ac mae fe a finnau, wrth gwrs, wedi clywed tystiolaeth ynglŷn â hynny dros yr wythnos diwethaf.

I saw that event and once again I can confirm that that’s extremely important, because I’ve heard people talk about this. I was in Llanelli—as were you, of course—last week, listening to people’s concerns there, and I heard the same thing in Swansea. It’s exceptionally important that there is confirmation and affirmation from the United Kingdom Government that people here already can remain. Some people say that they can stay anyway, but we haven’t heard that from the United Kingdom Government, the people making these decisions. This is not a matter for discussion; this is something that we need an assurance on now in order to ensure that people can still believe that there is a welcome for them in Wales and in the United Kingdom. That’s not the case at the moment, and he and I, of course, have heard evidence of that over the past few weeks.

I spent part of yesterday morning trying to remove a racist slogan from somebody’s front door, and, unfortunately, these sorts of incidents are not isolated. What do you think the Government can do to try and tone down the levels of hatred that this Brexit vote seems to have unleashed, as well as ensuring that we get the full co-operation of local authorities, the police and the voluntary sector to ensure these things are stamped out and are deemed to be unacceptable?

Treuliais ran o fore ddoe yn ceisio cael gwared ar slogan hiliol oddi ar ddrws ffrynt rhywun, ac, yn anffodus, nid yw’r mathau hyn o ddigwyddiadau yn anghyffredin. Beth all y Llywodraeth ei wneud yn eich barn chi i geisio lleddfu’r lefelau casineb y mae’n ymddangos bod y bleidlais Brexit hon wedi eu rhyddhau, yn ogystal â sicrhau ein bod yn cael cydweithrediad llawn awdurdodau lleol, yr heddlu a'r sector gwirfoddol i sicrhau y rhoddir taw ar y pethau hyn ac yr ystyrir eu bod yn annerbyniol?

My comment last week was quite simply this: all countries have their idiots and Wales has its share, unfortunately. I was too generous to these people in the way I described them I believe now, but there we are; I have to be diplomatic in my job as best I can. The reality is that I heard people who were very afraid last week—people who’d lived in the UK for generations, actually, but, because they looked different, therefore they were a target. We have been in contact with the police and crime commissioners to make sure that the police are aware of what’s happening. The police are certainly very keen to emphasise the fact that people should report hate crimes; they will, of course, then take action. And the message has to be got out there that we will not accept this kind of hatred in our society; we cannot be tolerant of intolerance. What has been let out of the bottle is going to be difficult to control, but it must be controlled for the good of our society.

Fy sylw yr wythnos diwethaf yn eithaf syml oedd hyn: mae gan bob gwlad eu hynfydion ac mae gan Gymru ei chyfran, yn anffodus. Roeddwn i’n rhy hael â’r bobl hyn yn y ffordd y gwnes i eu disgrifio rwy’n credu erbyn hyn, ond dyna ni; mae'n rhaid i mi fod yn ddiplomyddol yn fy swydd yn y modd gorau y gallaf. Y gwirionedd yw i mi glywed pobl a oedd yn ofnus iawn yr wythnos diwethaf—pobl a oedd wedi byw yn y DU ers cenedlaethau, a dweud y gwir, ond, oherwydd eu bod yn edrych yn wahanol, roedd hynny'n golygu eu bod nhw’n darged. Rydym ni wedi bod mewn cysylltiad â'r comisiynwyr heddlu a throseddu i wneud yn siŵr bod yr heddlu yn ymwybodol o'r hyn sy'n digwydd. Mae'r heddlu yn sicr yn awyddus iawn i bwysleisio'r ffaith y dylai pobl eu hysbysu am droseddau casineb; byddant yn cymryd camau wedyn, wrth gwrs. Ac mae'n rhaid lledaenu’r neges honno na fyddwn yn derbyn y math hwn o gasineb yn ein cymdeithas; ni allwn fod yn oddefgar o anoddefgarwch. Mae’r hyn sydd wedi ei adael allan o'r botel yn mynd i fod yn anodd ei reoli, ond mae'n rhaid ei reoli er lles ein cymdeithas.

3. 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
3. 2. Business Statement and Announcement

Yr eitem nesaf ar yr agenda yw’r datganiad a chyhoeddiad busnes ac rydw i’n galw ar Jane Hutt.

The next item on our agenda is the business statement and announcement and I call on Jane Hutt.

I’ve one change to today’s business. The statement on housing and homelessness has been withdrawn. Additionally, Business Committee has agreed to postpone tomorrow’s short debate. Business for the next three weeks is as shown on the business statement and announcement found among the meeting papers available to Members electronically.

Mae gennyf un newid i fusnes heddiw. Mae'r datganiad ar dai a digartrefedd wedi’i dynnu'n ôl. Yn ychwanegol at hyn, mae’r Pwyllgor Busnes wedi cytuno i ohirio dadl fer yfory. Mae'r busnes ar gyfer y tair wythnos nesaf fel y dangosir ar y datganiad a’r cyhoeddiad busnes sydd i’w canfod ymhlith papurau'r cyfarfod sydd ar gael i'r Aelodau'n electronig.

With all the sort of political turmoil over the last few weeks, the ending of the PCS museum strike may not have received the attention that it deserves, and I want to pay tribute to the staff at the museum, who fought for years, it’s turned out, to protect the weekend pay of the lowest paid workers. I’m glad the Welsh Government was able to intervene to help end the strike.

However, would the leader of the house arrange for a statement by the Cabinet Secretary for the economy about the relationship between the Welsh Government and the bodies that it totally funds, such as the museum and the library, to set out what is the relationship between the Government and the management at those bodies? I think it would be helpful to understand the parameters that operate.

Gyda'r holl gythrwfl gwleidyddol dros yr ychydig wythnosau diwethaf, efallai nad yw diwedd streic amgueddfa’r PCS wedi cael y sylw haeddiannol, ac rwyf am dalu teyrnged i aelodau staff yr amgueddfa, a fu'n brwydro am flynyddoedd yn ôl pob tebyg, i ddiogelu cyflog penwythnos y gweithwyr sy’n derbyn y cyflogau isaf. Rwy'n falch fod Llywodraeth Cymru yn gallu ymyrryd er mwyn helpu i roi terfyn ar y streic.

Fodd bynnag, a fyddai arweinydd y tŷ yn trefnu datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi ynglŷn â’r berthynas rhwng Llywodraeth Cymru a'r cyrff y mae'n eu hariannu’n llwyr, megis yr amgueddfa a'r llyfrgell, er mwyn nodi beth yw'r berthynas rhwng y Llywodraeth a'r rheolwyr yn y cyrff hynny? Credaf y byddai'n ddefnyddiol deall y paramedrau sy'n gweithredu.

I thank Julie Morgan for that question. I know she has raised this on a regular basis in support of ensuring that there was a resolution to the national museum dispute. Of course, the Welsh Government offered support and also facilitated discussions to bring the parties together and to bring the dispute to an end, and, indeed, provided some additional funding to the national museum to assist with the costs of meeting an enhanced pay offer. That’s obviously recently been agreed with PCS members.

I think the question about whether the Cabinet Secretary can bring clarity to the relationship is very helpful. We do have, in fact, a framework document, which sets out our funding arrangements between sponsored bodies and the Government, but the Cabinet Secretary will clarify this, I think, helpfully in terms of not just the national museum but other sponsored bodies in terms of funding arrangements.

Diolchaf i Julie Morgan am y cwestiwn hwnnw. Rwy‘n gwybod ei bod wedi crybwyll hyn yn rheolaidd er mwyn dangos cefnogaeth i sicrhau bod penderfyniad yn cael ei wneud o ran yr anghydfod ynglŷn â‘r amgueddfa genedlaethol. Wrth gwrs, cynigiodd Lywodraeth Cymru gefnogaeth a hefyd hwylusodd drafodaethau i ddod â'r pleidiau ynghyd ac i ddod â'r anghydfod i ben, ac, yn wir, gwnaeth ddarparu peth cyllid ychwanegol i'r amgueddfa genedlaethol i gynorthwyo gyda chostau o fodloni cynnig cyflog uwch. Mae hynny yn amlwg wedi’i gytuno arno yn ddiweddar gydag aelodau PCS.

Credaf fod y cwestiwn ynghylch a allai Ysgrifennydd y Cabinet gynnig eglurder o ran y berthynas, yn un defnyddiol iawn. Mae gennym, mewn gwirionedd, ddogfen fframwaith, sy'n nodi ein trefniadau cyllido rhwng cyrff a noddir a’r Llywodraeth, ond credaf y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn rhoi eglurhad defnyddiol nid yn unig o ran yr amgueddfa genedlaethol, ond o ran cyrff noddedig eraill mewn cysylltiad â threfniadau cyllido.

A gaf i ofyn i chi, reolwr busnes, fel arweinydd y tŷ, am ddatganiad gan y Gweinidog amgylchedd? Roedd yna ddigwyddiad, rydym eisoes wedi ei glywed, gyda’r byd amgylcheddol a chefn gwlad a ffermio ddoe ac roedd diddordeb mawr gen i glywed bod yna fwriad gan Lywodraeth Cymru i ddatblygu polisi amaeth a physgodfeydd penodol i Gymru. Gan ein bod yn gwynebu haf o sioeau a digwyddiadau cefn gwlad, byddai’n beth braf iawn i Lywodraeth ymgynghori ar bolisi o’r fath. Nid oes yn rhaid cael polisi wedi’i ysgrifennu cyn yr haf, dim ond yr egwyddorion, neu, hyd yn oed, lechen wag jest yn gofyn am syniadau. Felly, os cawn ni ddatganiad ysgrifenedig neu ar lafar gan yr Ysgrifennydd ynglŷn â’r bwriad i ddatblygu polisi a sut felly y bydd y polisi yn cael ei fwrw ymlaen ag ef—.

Ac, yn ail, a gaf i ofyn hefyd am ddatganiad gan yr Ysgrifennydd Addysg ynglŷn â’r adroddiad Estyn sydd wedi’i gyhoeddi heddiw ynglŷn â chyrhaeddiad addysgol plant sydd mewn gofal? Mae’n dangos bod peth cynnydd wedi bod ond ein bod ni’n dal ar ei hôl hi yn sylweddol iawn ymysg plant mewn gofal, gyda 45 y cant ohonyn nhw heb fod mewn gwaith, addysg na hyfforddiant ar ôl 16. Rydw i’n siŵr bod pawb yn cytuno nad yw hynny’n dderbyniol yng Nghymru a bod angen gwella yn sylweddol. Felly, byddai’n braf iawn cael clywed, eto ar lafar neu yn ysgrifenedig, gan yr Ysgrifennydd Addysg beth yw ymateb y Llywodraeth i’r adroddiad hwnnw a pha gamau sydd angen eu newid.

On a more positive note, can I ask for a statement from the Minister—I’m still not quite sure which Minister is responsible for community sport, I think it might by the Minister for well-being or it might be a deputy, who knows, but, anyway, a statement from the Minister responsible for the community side of sports? Because we all wish Wales well in the semi-finals tomorrow night. It’s a marvellous thing to see. The legacy of the interest that’s been engendered in football—and as I speak as a follower of the other ball, but, even so, the interest is going to be magnificent to build on this. Will she join with me in condemning, in the best possible taste, the killjoys in UEFA who’ve said that the Welsh team shouldn’t take their children on the pitch at the end of the game? I cannot think of a more positive message that the Welsh team is sending than to have young girls and boys kicking the ball around at the end of an international football match. When you see what other players do in terms of parading around their various followers of different kinds and their marketable commodities, to have the Welsh players concentrating on their families and on young people taking part is a wonderful, wonderful message. We can build on that in Wales, I’m sure. I think a statement, after we’ve won the final, from the Minister responsible will set the right tone for a summer of sport in Wales.

May I ask you, business manager, and in your role as leader of the house, for a statement by the Minister for the environment? There was an event held, as we’ve already heard, with environmentalists and farming and agricultural interests yesterday, and it was very interesting to hear that it is the Welsh Government’s intention to develop a specifically Welsh agriculture and fisheries policy. As we are facing a summer of shows and rural events, it would be very positive if the Government could consult on such a policy. You don’t have to have the policy written before the summer, just the principles, or even a clean state and just asking for ideas. So, if we could have either an oral or written statement from the Cabinet Secretary on the intention to develop such a policy and how that policy will proceed—.

And, secondly, could I also ask for a statement by the Cabinet Secretary for Education on the Estyn report published today on pupil attainment for children in receipt of care: it shows that there has been some progress, but we are still a long way behind in terms of children in care, with 45 per cent of them not being in employment, education or training post 16. I’m sure that everyone would agree that that is not acceptable in Wales, and that we do need to make significant improvement in that area. So, it would be good to hear, again either orally or in written form, from the Cabinet Secretary for Education what the Government’s response to that report is, and what steps need to be taken in order to change the situation.

Ar nodyn mwy cadarnhaol, a allaf ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog—nid wyf yn hollol siŵr o hyd pa Weinidog sy'n gyfrifol am chwaraeon cymunedol, efallai mai’r Gweinidog dros les ydyw neu efallai mai dirprwy ydyw, pwy a ŵyr, ond, beth bynnag, ddatganiad gan y Gweinidog sy'n gyfrifol am ochr gymunedol chwaraeon? Gan ein bod i gyd yn dymuno'n dda i Gymru yn y rownd gynderfynol nos yfory. Mae'n beth gwych i'w weld.  Y diddordeb hirdymor mewn pêl-droed y mae hyn wedi’i achosi—gan fy mod i’n siarad fel un o ddilynwyr y bêl arall, ond, er hynny, mae’r diddordeb i adeiladu ar hyn yn mynd i fod yn wych. A wnaiff hi ymuno â mi i gondemnio, yn y modd gorau posibl, y rhai hynny yn UEFA sy’n dymuno difetha’r hwyl ac sydd wedi dweud na ddylai tîm Cymru fynd â'u plant ar y cae ar ddiwedd y gêm? Ni allaf feddwl am neges fwy cadarnhaol y gallai tîm Cymru ei hanfon na chael merched ifanc a bechgyn yn cicio'r bêl o gwmpas ar ddiwedd gêm bêl-droed ryngwladol. Pan ydych chi’n gweld yr hyn y mae’r chwaraewyr eraill yn ei wneud yn gorymdeithio o amgylch eu hamrywiol ddilynwyr o wahanol fathau a'u nwyddau gwerthadwy, mae gweld chwaraewyr Cymru yn canolbwyntio ar eu teuluoedd ac ar bobl ifanc yn cymryd rhan yn neges wych iawn, iawn. Gallwn adeiladu ar hynny yng Nghymru, rwy'n siŵr. Credaf y bydd datganiad, ar ôl i ni ennill y rownd derfynol, gan y Gweinidog cyfrifol, yn gosod y naws gywir ar gyfer haf o chwaraeon yng Nghymru.

Diolch yn fawr, Simon Thomas. In response to your first question, as you’ve said, and as has been acknowledged this afternoon, the First Minister and the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs, Lesley Griffiths, did meet yesterday key figures from Wales’s environment and agricultural sectors, particularly focusing on the implications of the UK’s decision to leave the European Union. As has already been said by the First Minister, it included farming union leaders, rural businesspeople, as well as representatives of environmental bodies, sharing their thoughts and challenges and opportunities. I know that the Minister will want to follow this up in terms of a statement to clarify not only the discussions but the next steps in terms of developing that Welsh Government policy response.

In response to your second question, following the Estyn report, the fact that this is—. Of course, we always welcome the publication of the report and I know the Cabinet Secretary will particularly want to focus on the points that you make in terms of progress, but also where more can be done, particularly in relation to the educational attainment prospects of looked-after children. The Cabinet Secretary will respond accordingly with a statement.

I think all our Cabinet Secretaries, all of the Welsh Government and, indeed, the whole Assembly will be wishing Wales well. Those who are lucky enough to be there to not only enjoy tomorrow but, of course, the final, when it comes, I’m sure, on Saturday—.

I think it’s very important that we actually see how our Welsh team have been such tremendous role models, as you said, Simon Thomas, and the way in which they have engaged young people and families; it has been very much a family supporters expression, hasn’t it? We can see that and we’re very proud of it. It has put Wales on the world map, because of not only the talent of our Welsh players, but also the spirit and the ethos in which they have played. So, I’m sure we wish Wales well, but also look to the legacy. I know that we will all want to congratulate and thank and recognise what they have demonstrated, not just winning the championship, but how they’ve done it.

Diolch yn fawr, Simon Thomas. Mewn ymateb i'ch cwestiwn cyntaf, fel yr ydych wedi dweud, ac fel y cydnabyddir y prynhawn yma, gwnaeth y Prif Weinidog ac Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig, Lesley Griffiths, gyfarfod ddoe â ffigyrau allweddol o sectorau amgylcheddol ac amaethyddol Cymru, gan ganolbwyntio yn benodol ar oblygiadau penderfyniad y DU i adael yr Undeb Ewropeaidd. Fel y dywedwyd eisoes gan y Prif Weinidog, roedd yn cynnwys arweinwyr o’r undebau ffermio, pobl fusnes wledig, yn ogystal â chynrychiolwyr o gyrff amgylcheddol, yn rhannu sylwadau, heriau a chyfleoedd. Gwn y bydd y Gweinidog yn awyddus i ychwanegu at hyn o ran rhoi datganiad i egluro nid yn unig y trafodaethau, ond y camau nesaf o ran datblygu’r ymateb polisi hwnnw gan Lywodraeth Cymru.

Mewn ymateb i'ch ail gwestiwn, yn dilyn adroddiad Estyn, y ffaith mai hwn yw—. Wrth gwrs, rydym bob amser yn croesawu cyhoeddi'r adroddiad, ac rwy'n gwybod y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn benodol am ganolbwyntio ar y pwyntiau yr ydych yn eu gwneud o ran cynnydd, ond hefyd lle mae mwy y gellir ei wneud, yn enwedig mewn cysylltiad â rhagolygon cyrhaeddiad addysgol plant sy'n derbyn gofal. Bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn ymateb yn unol â hynny gyda datganiad.

Credaf y bydd pob un o’n Hysgrifenyddion Cabinet, Llywodraeth Cymru i gyd ac, yn wir, y Cynulliad cyfan yn dymuno yn dda i Gymru. Mae'r rhai sydd yn ddigon ffodus i fod yno nid yn unig i fwynhau yfory, ond, wrth gwrs, y rownd derfynol, pan ddaw, rwy'n siŵr, ddydd Sadwrn—.

Credaf ei bod yn bwysig iawn ein bod mewn gwirionedd yn cydnabod sut mae aelodau o dîm Cymru wedi bod yn arwyr gwych, fel y dywedoch, Simon Thomas, a'r ffordd y maent wedi ymgysylltu â phobl ifanc a theuluoedd; mae wedi bod i raddau helaeth yn fynegiant cefnogwyr teulu, onid ydyw? Rydym yn gallu gweld hynny ac rydym yn falch iawn ohono. Mae wedi rhoi Cymru ar fap y byd, nid yn unig oherwydd talent ein chwaraewyr o Gymru, ond hefyd oherwydd yr ysbryd a'r ethos sydd wedi bod ganddynt wrth iddynt chwarae. Felly, rwy'n siŵr ein bod yn dymuno’n dda i Gymru, ond hefyd yn rhoi sylw i’r gwaddol. Gwn y byddwn i gyd yn awyddus i longyfarch, diolch a chydnabod yr hyn y maent wedi ei gyflawni, nid dim ond ennill y bencampwriaeth, ond y modd y maent wedi gwneud hynny.

Leader of the house, can I ask for two statements from the education Secretary? Last night, I had the pleasure of attending the Gwent Music summer showcase concert at St David’s Hall, with music from schools right across south-east Wales. This regional collaboration across schools should be celebrated and promoted, I’m sure you’ll agree, and so any additional support, financial or otherwise, from the Welsh Government, would be very much appreciated. So, I wonder if we could have a statement from the education Secretary on what is being done to support programmes such as Gwent Music showcase across other parts of Wales.

Secondly, this lunchtime, I visited the British Council event in Tŷ Hywel, which I know a number of Members went to, which was trying to promote the teaching of modern languages across Wales. There has been, as I’m sure the Cabinet is aware, a drop-off in the teaching of foreign languages across Wales in recent years, rather than the increase that we would like to see, and I think, comparative with England, the situation is worse here. So, could we have a statement on what can be done to try and arrest this decline in the teaching of modern foreign languages in schools across Wales, so that Welsh pupils are just as able as pupils from across the rest of the UK—including Scotland, where they’re ahead of the game—in making sure that we are not insular but looking out to the world and able to compete on the global stage?

Arweinydd y tŷ, a allaf ofyn am ddau ddatganiad gan yr Ysgrifennydd Addysg? Neithiwr, cefais y pleser o fod yn bresennol yng nghyngerdd sioe arddangos haf Cerdd Gwent yn Neuadd Dewi Sant, gyda cherddoriaeth gan ysgolion ar draws de-ddwyrain Cymru. Dylid clodfori a hyrwyddo’r cydweithredu rhanbarthol hwn ar draws ysgolion, rwy'n siŵr y byddwch yn cytuno, ac felly byddai unrhyw gymorth ychwanegol, cymorth ariannol neu fel arall, gan Lywodraeth Cymru, yn cael ei werthfawrogi'n fawr. Felly, tybed a allem gael datganiad gan yr Ysgrifennydd Addysg ar yr hyn sy'n cael ei wneud i gefnogi rhaglenni megis sioe arddangos Cerdd Gwent mewn rhannau eraill o Gymru.

Yn ail, yn ystod amser cinio heddiw, ymwelais â digwyddiad y Cyngor Prydeinig yn Nhŷ Hywel, rwy’n gwybod bod nifer o Aelodau yn bresennol, a oedd yn ceisio hyrwyddo dysgu ieithoedd modern ar draws Cymru. Mae’r Cabinet, rwy'n siŵr, yn ymwybodol o’r gostyngiad a fu mewn addysgu ieithoedd tramor ar draws Cymru dros y blynyddoedd diwethaf, yn hytrach na'r cynnydd yr hoffem ei weld, a chredaf, o’i chymharu â Lloegr, fod y sefyllfa yn waeth yma. Felly, a allem gael datganiad am yr hyn y gellir ei wneud i geisio atal y dirywiad hwn mewn addysgu ieithoedd tramor modern mewn ysgolion ledled Cymru, fel bod disgyblion Cymru yr un mor abl â disgyblion o bob rhan arall o’r DU—gan gynnwys yr Alban, lle maent ar y blaen—yn sicrhau nad ydym yn ynysig ond yn edrych allan ar y byd ac yn gallu cystadlu ar y llwyfan byd-eang?

Thank you, Nick Ramsay. I’m sure the Gwent Music showcase was a tremendous display of talent and skill, but also of the professional expertise and commitment that went in from the music and education professions. And, of course, it would have been a partnership, I’m sure, with local government, as well as schools, and I know the Cabinet Secretary will be very interested to see the outcome of that in south-east Wales.

Of course, the other event that you mention is very important—the British Council event that you attended. We are working with the British Council, and also language institutes and universities across the world, to arrest and reverse the decline in the take-up of modern foreign languages. In fact, I recall an event in my own constituency, in Bryn Hafren school, which is taking the lead—in each consortium there is a lead school—when ‘Global Futures’ was published last year. That is a five-year plan to improve and promote modern foreign languages. So, I’m sure the Cabinet Secretary will want to update on how that is being delivered, but the British Council, and their language institute, is a key player in that ‘Global Futures’ development.

Diolch i chi, Nick Ramsay. Rwy'n siŵr fod sioe arddangos Cerdd Gwent yn arddangosfa aruthrol o dalent a sgiliau, ond hefyd o arbenigedd proffesiynol ac ymrwymiad y proffesiynau cerddoriaeth ac addysg. Ac, wrth gwrs, byddai wedi bod yn bartneriaeth, rwy'n siŵr, â llywodraeth leol, yn ogystal ag ysgolion, a gwn y bydd gan Ysgrifennydd y Cabinet ddiddordeb mawr i weld canlyniad hynny yn y De-ddwyrain.

Wrth gwrs, mae'r digwyddiad arall yr ydych yn sôn amdano yn bwysig iawn—digwyddiad y Cyngor Prydeinig yr oeddech yn bresennol ynddo. Rydym yn gweithio gyda'r Cyngor Prydeinig, a hefyd sefydliadau a phrifysgolion iaith ar draws y byd, i rwystro a gwrthdroi'r gostyngiad yn nifer y bobl sy’n dewis astudio ieithoedd tramor modern. Yn wir, rwy’n cofio digwyddiad yn fy etholaeth i, yn ysgol Bryn Hafren, sy'n arwain y blaen—ym mhob consortiwm ceir ysgol arweiniol—pan gyhoeddwyd 'Dyfodol Byd-eang' y llynedd, sef cynllun pum mlynedd i wella ac i hyrwyddo ieithoedd tramor modern. Felly, rwy'n siŵr y bydd Ysgrifennydd y Cabinet eisiau rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf ynglŷn â sut mae’r cynllun hwnnw’n cael ei gyflwyno, ond mae'r Cyngor Prydeinig, a’i sefydliad iaith, yn rhan allweddol yn y datblygiad 'Dyfodol Byd-eang' hwnnw.

We are a very welcoming people in Wales, known for our hospitality and warmth. So, I wonder if the leader of the house may share my disappointment that, despite our very best efforts on the Constitutional and Legislative Affairs Committee, which I now chair, following on from the expert stewardship of Mr David Melding, the Secretary of State has so far declined our invitation to come and give evidence on the Wales Bill. Now, despite the cautious welcome given to parts of this latest Bill, significant concerns are still being expressed by leading constitutional and legal experts on the potential roll-back of devolution, and the Secretary of State, quite frankly, is the only one who can respond to these concerns. So, I wonder if the leader of the house could, perhaps, together with our Presiding Officer, in seeking to safeguard the interests of the Assembly and the people of Wales, use their influence and good offices to encourage the Secretary of State for Wales to come and visit us, pointing out that it’s not just desirable and reasonable, but actually essential and indeed helpful to good scrutiny that the Secretary of State for Wales accepts our warm and polite invitation to come home to Wales.

Rydym yn bobl groesawgar iawn yng Nghymru, ac yn adnabyddus am ein lletygarwch a’n cyfeillgarwch. Felly, tybed a wnaiff arweinydd y tŷ rannu fy siom bod yr Ysgrifennydd Gwladol hyd yn hyn wedi gwrthod ein gwahoddiad i ddod i roi tystiolaeth ar Fil Cymru, a hynny er gwaethaf ein hymdrechion gorau ar y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol, yr wyf bellach yn gadeirydd arno, yn dilyn stiwardiaeth arbenigol Mr David Melding. Nawr, er gwaethaf y croeso gofalus a roddwyd i rannau o'r Bil diweddaraf hwn, mae pryderon sylweddol yn dal i gael eu mynegi gan arbenigwyr cyfansoddiadol a chyfreithiol blaenllaw ynglŷn â chyflwyniad posibl mwy graddol datganoli, a'r Ysgrifennydd Gwladol, a dweud y gwir, yw'r unig un a all ymateb i'r pryderon hyn. Felly, tybed a allai arweinydd y tŷ, o bosibl, ynghyd â'n Llywydd, wrth geisio diogelu buddiannau'r Cynulliad a phobl Cymru, ddefnyddio eu dylanwad a’u gallu i annog Ysgrifennydd Gwladol Cymru i ddod i ymweld â ni, gan nodi nad dim ond dymunol a rhesymol ydyw, ond mewn gwirionedd ei fod yn hanfodol ac o wir gymorth i graffu da bod Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn derbyn ein gwahoddiad cynnes a chwrtais i ddod adref i Gymru.

Of course, Huw Irranca-Davies, and others in this Chamber, will have the opportunity to extend that invitation again very visibly and vocally tomorrow afternoon, in the Queen’s Speech debate. I can understand your disappointment that the invitation to the Secretary of State for Wales has been declined, because it is so important, and in our mutual best interest, to progress with the Wales Bill. But I await the invitation to be posed yet again tomorrow afternoon, I’m sure more openly, in the Queen’s Speech debate.

Wrth gwrs, bydd Huw Irranca-Davies, ac eraill yn y Siambr hon, yn cael y cyfle i estyn y gwahoddiad hwnnw eto brynhawn yfory, yn weladwy ac yn lleisiol, yn y ddadl ar Araith y Frenhines. Gallaf ddeall eich siom bod Ysgrifennydd Gwladol Cymru wedi gwrthod eich gwahoddiad, gan ei bod mor bwysig, ac er budd gorau’r ddwy ochr, er mwyn symud ymlaen â Bil Cymru. Ond rwy’n aros i’r gwahoddiad gael ei estyn eto brynhawn yfory, rwy'n siŵr yn fwy agored, yn y ddadl ar Araith y Frenhines.

I wonder whether we could have a Government update statement, leader of the house, on an issue that I’ve raised before. This is the issue of—. This Chamber makes legislation and the Government makes policy, on the basis of taking children’s rights into account; obviously, we’ve committed to the due regard principle in taking the United Nations Convention on the Rights of the Child into account. Unfortunately, most of the delivery that is done on the back of our legislation and policy is by public bodies, which are not committed in exactly the same way, and successive Ministers have been kind enough to acknowledge that there is a potential gap there, where a failure of policy aims could take place. I think it would be a reassurance to all of us here in the Chamber if we could have some update on progress of work done by the Welsh Government, speaking with public bodies, to ensure that the policy objectives of this place are not undermined by competing pressures on local authorities, for example, when it comes to deciding how they should take children’s rights into account in making their own decisions.

Tybed a gawn ddatganiad gan y Llywodraeth yn rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf, arweinydd y tŷ, ar fater yr wyf wedi ei godi o'r blaen. Mae hyn yn fater o—. Mae’r Siambr hon yn llunio deddfwriaeth ac mae’r Llywodraeth yn llunio polisïau, ar sail rhoi ystyriaeth i hawliau plant; yn amlwg, rydym wedi ymrwymo i egwyddor sylw dyledus wrth ystyried Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn. Yn anffodus, mae'r rhan fwyaf o gyflenwi a wneir ar draul ein deddfwriaeth a’n polisi yn cael ei wneud gan gyrff cyhoeddus, nad ydynt yn ymroddedig yn yr un ffordd yn union, ac mae Gweinidogion olynol wedi bod yn ddigon caredig i gydnabod bod bwlch posibl yno, lle gallai methu â chyflawni nodau polisi ddigwydd. Rwy'n credu y byddai'n rhoi sicrwydd i bob un ohonom yma yn y Siambr pe gallem gael rhyw fath o ddiweddariad ar gynnydd y gwaith a wnaed gan Lywodraeth Cymru, o ran siarad â chyrff cyhoeddus, er mwyn sicrhau nad yw amcanion polisi y lle hwn yn cael eu tanseilio gan bwysau cystadleuol ar awdurdodau lleol, er enghraifft, pan ddaw at benderfynu sut y dylent ystyried hawliau plant wrth wneud eu penderfyniadau eu hunain.

Well, I’m sure that the Minister for communities and children would welcome that opportunity to clarify how seriously the Welsh Government takes its commitment to the UNCRC, to ensure that children’s rights underline all our policy objectives, and, indeed, financial and budgetary purposes and objectives as well. That is part of our strategic integrated impact assessment, and, of course, it accompanies draft and final budget papers from the Welsh Government. But it is for the Minister for communities and children to, again, respond to this in terms of, I’m sure, an update, and he will be open to questions and opportunities at committee and at oral Assembly question level.

Wel, rwy'n siŵr y byddai'r Gweinidog dros gymunedau a phlant yn croesawu’r cyfle hwnnw i egluro pa mor ddifrifol y mae Llywodraeth Cymru yn ystyried ei hymroddiad i'r CCUHP, er mwyn sicrhau bod hawliau plant yn pwysleisio ein holl amcanion polisi, ac, yn wir, ein hamcanion a’n dibenion ariannol a chyllidebol hefyd. Mae hynny'n rhan o'n hasesiad ar effaith integredig strategol, ac, wrth gwrs, mae'n cyd-fynd â phapurau cyllideb drafft a therfynol gan Lywodraeth Cymru. Ond mater i'r Gweinidog dros gymunedau a phlant, unwaith eto, yw ymateb i hyn o ran cael yr wybodaeth ddiweddaraf, rwy'n siŵr, a bydd yn agored i dderbyn cwestiynau a chyfleoedd mewn pwyllgorau ac ar lefel cwestiynau llafar y Cynulliad.

I’d like to request two Government statements, please, Secretary. Firstly, in the light of the Office for National Statistics report on avoidable mortality in England and Wales last week, whether we might have a statement on public health and the preventative health agenda, which is one important aspect of dealing with avoidable mortality, and perhaps setting us firmly on a more proactive health agenda, rather than reactive. I wonder whether we might have a Government statement that sets out the current Government’s thinking on that preventative health and public health agenda.

Secondly, I wonder whether we might have a statement on community-focused schools. I think it’s very important that we take forward policy effectively and consistently across Wales, because I think, at the current time, there are some very good examples of community-focused schools, but it is quite patchy. I’m very interested in, and I think Members here generally would be very interested in, the mechanisms and actions that can achieve consistently community-focused schools, right across Wales. Because I think it’s well recognised that achieving a partnership between home and school, and community and school, is the most effective way forward if we are to improve educational standards. We spend a lot of money on our school buildings, and to see them—some of them—lying idle at evenings, weekends, and holidays is not a good use of public resource. Also, in terms of widening access to sport, physical activity and cultural activities, it’s very advantageous if we can have that community-focused school approach in that regard as well. And, finally, I think it’s extremely important that we ensure that not just the twenty-first century schools programme—important though that is—but also, in terms of our existing school stock, we have a community-focused approach. Without that, we wouldn’t have the consistency of approach that I believe we need, across Wales.

Hoffwn ofyn am ddau ddatganiad gan y Llywodraeth, os gwelwch yn dda, Ysgrifennydd. Yn gyntaf, ynglŷn ag adroddiad y Swyddfa Ystadegau Gwladol yr wythnos diwethaf ar farwolaethau y gellir eu hosgoi yng Nghymru a Lloegr, tybed a oes modd inni gael datganiad ar yr agenda iechyd ataliol ac iechyd cyhoeddus, sydd yn un agwedd bwysig ar ymdrin â marwolaethau y gellir eu hosgoi, ac efallai ein gosod ni’n gadarn ar agenda iechyd mwy rhagweithiol, yn hytrach nag adweithiol. Tybed a gawn ni ddatganiad gan y Llywodraeth sy'n nodi ei barn bresennol am yr agenda iechyd ataliol ac iechyd cyhoeddus hwnnw.

Yn ail, tybed a gawn ni ddatganiad am ysgolion bro. Credaf ei bod yn bwysig iawn ein bod yn bwrw ymlaen â pholisi yn effeithiol ac yn gyson ar draws Cymru, oherwydd yn fy marn i, ar hyn o bryd, ceir rhai enghreifftiau da iawn o ysgolion bro, ond mae'n eithaf anghyson. Mae gennyf i ddiddordeb mawr, ac rwy'n credu y byddai gan yr Aelodau yma yn gyffredinol ddiddordeb mawr yn y mecanweithiau a'r camau gweithredu a all sicrhau ysgolion bro cyson, ar draws Cymru. Rwy’n credu ei fod yn cael ei gydnabod yn dda mai cyflawni partneriaeth rhwng y cartref a'r ysgol, a'r gymuned a'r ysgol, yw'r ffordd fwyaf effeithiol ymlaen os ydym am wella safonau addysgol. Rydym yn gwario llawer o arian ar ein hadeiladau ysgol, ac nid yw eu gweld—rai ohonynt—yn sefyll yn wag gyda'r nosau, ar benwythnosau, ac yn ystod gwyliau, yn ddefnydd da o adnoddau cyhoeddus. Hefyd, o ran ehangu darpariaeth chwaraeon, gweithgarwch corfforol a gweithgareddau diwylliannol, mae'n fuddiol iawn pe gallem fabwysiadu’r dull ysgol bro hwnnw i’r perwyl hwnnw hefyd. Ac, yn olaf, credaf ei fod yn eithriadol o bwysig ein bod yn sicrhau nad rhaglen ysgolion yr unfed ganrif ar hugain yn unig—er mor bwysig yw honno—ond hefyd, o ran ein hysgolion presennol, ein bod yn mabwysiadu dull yr ysgolion bro. Heb hynny, ni fyddai gennym y cysondeb rwy’n credu sydd ei angen arnom, ar draws Cymru.

Well, the Member for Newport East does raise some very important questions, particularly looking at that recent ONS survey. It did present the latest figures on avoidable mortality for England and Wales, and it did show those 2014 figures for the first time. But the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport did make an oral statement recently on the headline messages from the Welsh health survey, which is our way of looking at the overview of the state of the nation’s health. They, of course, have a strong bearing on how we address those figures from the ONS report. But also, I believe the commitments that we’ve made in our manifesto do build on the very strong platform that we’ve put in place to implement appropriate public health interventions.

On to your second point about community-focused schools, this is something where there’s no question that we have to use our school facilities not only to benefit pupils’ families but also the wider communities. We also need to look at this from the perspective of community use of assets. You’ve mentioned sporting facilities, but also co-location of key services. Quite a lot of our initiatives, like Flying Start, are also located in our school premises, but we also know, in terms of adult learning initiatives and school facilities, and indeed their grounds and sports facilities, of course—we need to use to the fullest extent. The previous Minister for Education and Skills did ask the Public Policy Institute for Wales to provide a review and advice on how school facilities can be used more extensively, so I would draw the Member’s attention to their report, ‘Increasing the Use of School Facilities’, which was published last March. I know that the Cabinet Secretary is considering this report and its recommendations.

Wel, mae’r Aelod dros Ddwyrain Casnewydd wedi codi rhai cwestiynau pwysig iawn, yn arbennig o ran yr arolwg ONS diweddar hwnnw. Cyflwynwyd ynddo y ffigurau diweddaraf ar farwolaethau y gellir eu hosgoi yng Nghymru a Lloegr, ac roedd yn dangos y ffigurau 2014 hynny am y tro cyntaf. Ond gwnaeth Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Lles a Chwaraeon ddatganiad llafar yn ddiweddar ynglŷn â phrif negeseuon arolwg iechyd Cymru, sef ein ffordd ni o edrych yn gyffredinol ar gyflwr iechyd y genedl. Maent, wrth gwrs, yn cael effaith fawr ar sut yr ydym yn mynd i'r afael â’r ffigurau hynny yn adroddiad y Swyddfa Ystadegau Gwladol. Ond hefyd, credaf fod yr ymrwymiadau yr ydym wedi eu gwneud yn ein maniffesto yn adeiladu ar y sylfaen gref iawn yr ydym wedi ei gosod er mwyn gweithredu ymyriadau iechyd cyhoeddus priodol.

Ynglŷn â’ch ail bwynt am ysgolion bro, mae hyn yn rhywbeth lle nad oes amheuaeth fod yn rhaid inni ddefnyddio ein cyfleusterau ysgol, nid yn unig er budd teuluoedd y disgyblion ond hefyd er budd y cymunedau ehangach. Mae angen hefyd inni edrych ar hyn o safbwynt defnydd cymunedol o asedau. Rydych chi wedi crybwyll cyfleusterau chwaraeon, ond hefyd gyd-leoli gwasanaethau allweddol. Mae cryn dipyn o'n mentrau, fel Dechrau'n Deg, hefyd wedi eu lleoli yn ein hysgolion, ond rydym yn gwybod hefyd, o ran mentrau dysgu oedolion a chyfleusterau ysgolion, ac yn wir eu tiroedd a’u cyfleusterau chwaraeon, wrth gwrs—bod angen i ni eu defnyddio i'r eithaf. Fe ofynnodd y Gweinidog blaenorol dros Addysg a Sgiliau i'r Sefydliad Polisi Cyhoeddus i Gymru ddarparu adolygiad a chyngor ar sut y gellir defnyddio cyfleusterau ysgol yn fwy helaeth. Felly hoffwn dynnu sylw'r Aelodau at eu hadroddiad ar Gynyddu’r Defnydd o Gyfleusterau Ysgol, a gyhoeddwyd fis Mawrth diwethaf. Gwn fod Ysgrifennydd y Cabinet yn ystyried yr adroddiad hwn a'i argymhellion.

I just wanted to ask a business question based on the fact that I wanted to have a statement on Government involvement in the setting up of fanzones across Wales, especially in light of the semi-finals. I’m getting quite a lot of messages as we speak here today of people who haven’t been able to get tickets for the Principality Stadium—fans who’ve followed the matches throughout the tournament. I was wondering whether we could have a statement on your involvement as a Government, and also to see whether you would appeal to Cardiff Council to open Cooper’s field as well as the stadium so that those people are not losing out, and also condemn those people today who are selling on free tickets. This is a free event and should not be made as a profit for those people who want to support the Wales football team in the semi-finals. I would urge you to take urgent action given that this is happening tomorrow, and perhaps we could have a statement from the Minister.

Roeddwn i eisiau gofyn cwestiwn busnes yn seiliedig ar y ffaith fy mod am gael datganiad am gyfraniad y Llywodraeth i’r gwaith o sefydlu ardaloedd cefnogwyr ledled Cymru, yn enwedig o ystyried y rownd gynderfynol. Wrth i ni drafod yma heddiw, rwy’n cael cryn dipyn o negeseuon gan bobl nad ydynt wedi llwyddo i gael tocynnau i fynd i Stadiwm y Principality—cefnogwyr sydd wedi dilyn y gemau drwy gydol y twrnamaint.  Roeddwn am wybod tybed a fyddai modd i ni gael datganiad ar eich cyfraniad chi fel Llywodraeth, a gofyn hefyd a fyddech yn apelio i Gyngor Caerdydd agor caeau Cooper yn ogystal â'r stadiwm, fel nad yw’r bobl hynny ar eu colled, a hefyd yn condemnio'r bobl hynny heddiw sy'n gwerthu tocynnau a gawsant am ddim. Digwyddiad rhad ac am ddim yw hwn ac ni ddylid gwneud elw o’r bobl hynny sydd eisiau cefnogi tîm pêl-droed Cymru yn y rownd gynderfynol. Byddwn yn eich annog i gymryd camau brys o ystyried bod hyn yn digwydd yfory, ac efallai y gallwn gael datganiad gan y Gweinidog.

This is something where, of course, we want to ensure that people can attend those local fanzones. They’ve become extremely popular. It’s obviously for the local authorities to ensure that arrangements are made, and to actually provide funding support for them. Also, of course, fans can enjoy the game by supporting local businesses, pubs and restaurants as well. But I think on the point you made—the very concerning point about how people try to exploit on these occasions in terms of selling on free tickets—we’re going to have a strong statement, which we’re making, I think, as a result of your question today. The Cabinet Secretary will share that with me. I think the message, of course, overall—and responding earlier on to Simon Thomas—is that wherever you watch the game, let’s get behind Chris Coleman and the boys and do our best to cheer them on for another famous win.

Wrth gwrs, mae hwn yn rhywbeth yr ydym am ei sicrhau, sef bod pobl yn gallu mynd i’r ardaloedd cefnogwyr lleol hynny. Maen nhw wedi dod yn hynod boblogaidd. Yr awdurdodau lleol, yn amlwg, ddylai sicrhau bod trefniadau yn cael eu gwneud, yn ogystal â darparu cymorth ariannol ar eu cyfer mewn gwirionedd.  Gall cefnogwyr fwynhau’r gêm hefyd, wrth gwrs, drwy gefnogi busnesau, tafarndai a bwytai lleol. Ond rwy'n credu o ran y pwynt a wnaethoch—y pwynt sy’n peri pryder mawr o ran bod pobl yn ceisio camfanteisio ar yr achlysuron hyn drwy werthu tocynnau rhad ac am ddim—rydym yn mynd i wneud datganiad cryf, rwy’n meddwl, o ganlyniad i’ch cwestiwn heddiw. Bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn rhannu hwnnw â mi. Rwy’n credu mai’r neges gyffredinol, wrth gwrs—ac mae hyn yn ymateb i Simon Thomas yn gynharach—yw, lle bynnag y byddwch chi’n gwylio'r gêm, gadewch i ni gefnogi Chris Coleman a'r bechgyn a gwneud ein gorau glas i’w calonogi ar gyfer buddugoliaeth fendigedig arall.

I endorse Nick Ramsay’s comments about modern foreign languages, where we heard that those most likely to be adversely affected were pupils in the more disadvantaged areas. I call for two statements, the first on bullying. Today is Stand up to Bullying Day as part of the Stand up to Bullying campaign, aiming for individuals, local communities, schools and businesses to stand up to bullying and ensure their pupils or employees are provided with effective support to tackle the problem. We regularly hear in this place—in this Chamber, in committee, and in our own casework—of people who are still being bullied on the grounds of sexuality, impairment, condition or other factors. I know it’s something previous Welsh Governments have given much attention to, but we see figures here: that 68 per cent of young people polled knew of somebody who had been cyber bullied and 81 per cent reported bullying as commonplace in schools, admittedly UK and not Welsh-specific figures, but meriting a statement accordingly.

Finally, a Welsh Government statement, if I could call for this, on digital communications in the context of Ofcom’s digital communication review, which concluded that reforming Openreach was critical to improving the telecoms market in creating a more independent and customer-centric service within BT. I ask this because, and in the context, of the letter that’s gone to the chief executive of Ofcom from the communication network’s industry coalition representing millions of broadband customers, and who will be charged with delivering the next generation of digital networks. We hear every week in this Chamber Members raising issues about broadband and mobile connectivity in their own areas, and, clearly, this will be critical to that agenda.

Ategaf sylwadau Nick Ramsay am ieithoedd tramor modern, pryd y clywsom mai’r rhai sydd fwyaf tebygol o gael eu heffeithio’n andwyol yw’r disgyblion yn yr ardaloedd mwy difreintiedig. Galwaf am ddau ddatganiad, y cyntaf ar fwlio. Mae heddiw yn Ddiwrnod ‘Stand up to Bullying’ sy’n rhan o’r ymgyrch ‘Stand up to Bullying’, sydd â’r nod o annog unigolion, cymunedau lleol, ysgolion a busnesau i wrthsefyll bwlio a sicrhau bod eu disgyblion neu eu gweithwyr yn cael cymorth effeithiol i fynd i'r afael â'r broblem. Rydym yn clywed yn gyson yn y lle hwn—yn y Siambr hon, mewn pwyllgorau, ac yn ein gwaith achos ni’n hunain—am bobl sydd yn dal i gael eu bwlio ar sail rhywioldeb, nam, cyflwr neu ffactorau eraill. Rwy’n gwybod ei fod yn rhywbeth sydd wedi cael llawer o sylw gan Lywodraethau blaenorol Cymru, ond dyma’r ffigurau: roedd 68 y cant o bobl ifanc a holwyd yn gwybod am rywun a oedd wedi’i fwlio ar-lein ac roedd 81 y cant yn nodi bod bwlio yn gyffredin mewn ysgolion. Rhaid cyfaddef mai ffigurau’r DU yw’r rhain ac nid ffigurau sy'n benodol i Gymru, ond maent yn haeddu datganiad yn unol â hynny.

Yn olaf, datganiad gan Lywodraeth Cymru, os caf alw am hyn, ar gyfathrebu digidol yng nghyd-destun adolygiad Ofcom o gyfathrebu digidol, a ddaeth i'r casgliad bod diwygio Openreach yn hanfodol er mwyn gwella'r farchnad telathrebu o ran creu gwasanaeth mwy annibynnol sy’n canolbwyntio ar gwsmeriaid o fewn BT. Gofynnaf hyn oherwydd, ac yng nghyd-destun, y llythyr a aeth at brif weithredwr Ofcom oddi wrth glymblaid diwydiant y rhwydwaith cyfathrebu sy'n cynrychioli miliynau o gwsmeriaid band eang, ac a fydd yn gyfrifol am ddarparu'r genhedlaeth nesaf o rwydweithiau digidol. Bob wythnos yn y Siambr hon, rydym yn clywed Aelodau yn codi materion yn ymwneud â band eang a chysylltedd ffonau symudol yn eu hardaloedd eu hunain, ac, yn amlwg, bydd hyn yn hanfodol i’r agenda honno.

Thank you, Mark Isherwood, for drawing attention to the Stand Up to Bullying Day, the focus today that, I know, we would all share. Indeed, I know that the Cabinet Secretary for Communities and Children is looking at the policies—it’s something that, actually, is shared across the Cabinet; the education Secretary, of course—in terms of tackling bullying. We have a week’s focus in November, usually, on tackling bullying. I think you mentioned cyber bullying, but, also, we know we are greatly concerned that some of the rise in hate crimes could also have a bearing on children and young people as well, and we need to make sure that we are monitoring that and responding to it appropriately. It is very important that we are now, again, focusing on that and that the Cabinet Secretaries with appropriate responsibilities are looking at this very carefully.

I think we have to, in terms of your second point, recognise that not only is the Welsh Government at the forefront in terms of delivering on our digital infrastructure in terms of superfast broadband, not only delivering it with our money, but also, of course, delivering it thanks to the funding from the European Union, of course, so much threatened now in terms of Brexit, but obviously recognising it is a partnership that is near to reaching, of course, its target, and it will be right at the forefront in terms of Wales leading the way.

Diolch i chi, Mark Isherwood, am dynnu sylw at y Diwrnod Sefyll Lan yn erbyn Bwlio, sy’n cael sylw heddiw ac rwyf yn gwybod ein bod ni i gyd yn cefnogi hynny. Yn wir, rwyf yn gwybod bod yr Ysgrifennydd Cabinet dros Gymunedau a Phlant yn edrych ar y polisïau—mae'n rhywbeth sydd, i ddweud y gwir, yn cael ei rannu ar draws y Cabinet; yr Ysgrifennydd addysg, wrth gwrs—o ran mynd i'r afael â bwlio. Rydym fel arfer yn cynnal wythnos ym mis Tachwedd sy’n canolbwyntio ar fynd i’r afael â bwlio. Rwy’n meddwl eich bod wedi crybwyll bwlio ar-lein, ond, hefyd, rydym yn gwybod ein bod yn poeni’n fawr y gallai rhywfaint o'r cynnydd mewn troseddau casineb hefyd gael effaith ar blant a phobl ifanc yn ogystal, ac mae angen i ni wneud yn siŵr ein bod yn monitro hynny ac yn ymateb iddo yn briodol. Mae'n bwysig iawn ein bod ni yn canolbwyntio ar hynny unwaith eto yn awr, a bod Ysgrifenyddion y Cabinet sydd â’r cyfrifoldebau priodol yn edrych ar hyn yn ofalus iawn.

O ran eich ail bwynt, rwy’n meddwl bod yn rhaid i ni gydnabod bod Llywodraeth Cymru ar flaen y gad wrth gyflenwi ein seilwaith digidol o ran band eang cyflym iawn, nid yn unig yn ei gyflenwi â’n harian ni, ond hefyd, wrth gwrs, yn ei gyflenwi o ganlyniad i gyllid gan yr Undeb Ewropeaidd, sydd wrth gwrs dan gymaint o fygythiad yn awr yn sgil Brexit, ond yn amlwg yn cydnabod ei fod yn bartneriaeth sydd yn agos at gyrraedd ei tharged, wrth gwrs, a bydd ar flaen y gad o ran Cymru'n arwain y ffordd.

Ac yn olaf, Andrew R.T. Davies.

And finally, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. Leader of the house, is it possible to have a statement from the economy Secretary in relation to business rates. The incoming Government was very clear in its manifesto commitment that it was going to be making a commitment on business rates, specifically to uplift, obviously, the margin that businesses, or the threshold, should I say, that businesses would be captured by the business rate regime. The summer show season, eisteddfods—call them what you will—are all happening over the next eight weeks. Many Members will be engaging with businesses and organisations, and some sort of understanding of the Government’s thinking about how it’s going to take this commitment forward, and, indeed, the level of threshold that the Government will be bringing forward, I think would greatly inform the dialogue that Members will be having at events throughout the summer. So, a statement before the recess would be greatly appreciated.

Diolch i chi, Lywydd. Arweinydd y tŷ, a yw'n bosibl cael datganiad gan Ysgrifennydd yr economi ar ardrethi busnes. Roedd maniffesto y Llywodraeth newydd yn nodi’n glir iawn y byddai’n gwneud ymrwymiad ar ardrethi busnes, yn benodol i godi, yn amlwg, y ffin, neu'r trothwy, dylwn i ddweud, ar gyfer cynnwys busnesau yn y gyfundrefn ardrethi busnes. Mae tymor y sioeau haf, eisteddfodau—beth bynnag yr ydych yn eu galw—maent oll yn digwydd yn ystod yr wyth wythnos nesaf. Bydd llawer o Aelodau yn ymgysylltu â busnesau a sefydliadau, a byddai rhyw fath o ddealltwriaeth o feddylfryd y Llywodraeth ynghylch sut mae'n mynd i fwrw ymlaen â’r ymrwymiad hwn, ac, yn wir, lefel y trothwy y bydd y Llywodraeth yn ei chyflwyno, yn ddefnyddiol iawn, rwy’n credu, wrth hysbysu’r sgyrsiau y bydd Aelodau yn eu cael mewn digwyddiadau drwy gydol yr haf. Felly, byddai datganiad cyn y toriad yn cael ei werthfawrogi'n fawr.

Well, of course, Andrew R.T. Davies knows that the non-domestic rates, business rates, were fully devolved on 1 April 2015. Now, Welsh Government is responsible for all aspects of management of the non-domestic rates pool. And, of course, that includes risks associated with balancing income reliefs and payments. So, revaluation of non-domestic properties is currently under way and will come into effect on 1 April 2017, and this will update, of course, valuations of non-domestic properties. But, it is for the Cabinet Secretary for Finance and Local Government to respond to this point, and I’m sure he will be providing updates.

Wel, wrth gwrs, mae Andrew R.T. Davies yn gwybod bod yr ardrethi annomestig, yr ardrethi busnes, wedi’u datganoli’n llawn ar 1 Ebrill 2015.  Mae Llywodraeth Cymru yn awr yn gyfrifol am bob agwedd ar reoli’r gronfa ardrethi annomestig. Ac, wrth gwrs, mae hynny'n cynnwys y risgiau sy'n gysylltiedig â chydbwyso rhyddhad incwm a thaliadau. Felly, mae’r gwaith o ailbrisio eiddo annomestig ar y gweill ar hyn o bryd, a daw i rym ar 1 Ebrill 2017, a bydd hyn wrth gwrs yn diweddaru prisiadau eiddo annomestig. Ond mater i Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol yw ymateb i'r pwynt hwn, ac rwy'n siŵr y bydd yn darparu diweddariadau.

4. 3. Cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 17.2T yn ymwneud â'r Pwyllgor Craffu ar Waith y Prif Weinidog
4. 3. Motion in accordance with Standing Order 17.2T in respect of Committee for the Scrutiny of the First Minister

Rŷm ni’n symud ymlaen nawr at yr eitem nesaf, eitem 3: cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 17.2T yn ymwneud â’r Pwyllgor Craffu ar Waith y Prif Weinidog. Rwy’n galw ar aelod o’r Pwyllgor Busnes i wneud y cynnig—Simon Thomas.

We now move to the next item, which is item 3: motion in accordance with Standing Order 17.2T in respect of Committee for the Scrutiny of the First Minister. I call on a member of the Business Committee to move the motion—Simon Thomas.

Cynnig NDM6057 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.2T, yn penderfynu na fydd Rheolau Sefydlog 17.2A i 17.2S (ethol cadeiryddion pwyllgorau) yn gymwys mewn perthynas â’r Pwyllgor Craffu ar Waith y Prif Weinidog.

Motion NDM6057 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 17.2T, resolves that Standing Orders 17.2A to 17.2S (election of committee chairs) shall not apply in relation to the Committee for the Scrutiny of the First Minister.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Yn ffurfiol. Gan nad oes yna siaradwyr eraill, y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Gan nad oes, fe dderbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Formally. As there are no other speakers on this item, the proposal is to agree the motion. Does any Member object? As there are no objections, the motion is agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

5. 4. Cynigion i Gytuno ar Aelodaeth Pwyllgorau
5. 4. Motions to Agree Membership of Committees

Yr eitem nesaf felly ar yr agenda yw’r cynigion i gytuno ar aelodaeth pwyllgorau. Mae 13 cynnig o dan yr eitem hon a byddant yn cael eu trafod gyda’i gilydd. Rwy’n galw ar aelod o’r Pwyllgor Busnes i wneud y cynigion—Simon Thomas.

The next item on our agenda is motions to agree membership of committees. There are 13 motions under this item and they will be discussed together. I call on a member of the Business Committee to move the motions—Simon Thomas.

Cynnig NDM6061 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol:

Hefin David (Llafur Cymru), John Griffiths (Llafur Cymru), Julie Morgan (Llafur Cymru), Llyr Gruffydd (Plaid Cymru), Mohammad Asghar (Ceidwadwyr Cymreig), Darren Millar (Ceidwadwyr Cymreig) a Mark Reckless (UKIP Cymru) yn aelodau o'r Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg.

Motion NDM6061 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 17.3, elects:

Hefin David (Welsh Labour), John Griffiths (Welsh Labour), Julie Morgan (Welsh Labour), Llyr Gruffydd (Plaid Cymru), Mohammad Asghar (Welsh Conservatives), Darren Millar (Welsh Conservatives) and Mark Reckless (UKIP Cymru) as members of the Children, Young People and Education Committee.

Cynnig NDM6062 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol:

Jayne Bryant (Llafur Cymru), Vikki Howells (Llafur Cymru), Huw Irranca-Davies (Llafur Cymru), Jenny Rathbone (Llafur Cymru), Sian Gwenllian (Plaid Cymru), Simon Thomas (Plaid Cymru) a David Melding (Ceidwadwyr Cymreig) yn aelodau o'r Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig.

Motion NDM6062 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 17.3, elects:

Jayne Bryant (Welsh Labour), Vikki Howells (Welsh Labour), Huw Irranca-Davies (Welsh Labour), Jenny Rathbone (Welsh Labour), Sian Gwenllian (Plaid Cymru), Simon Thomas (Plaid Cymru) and David Melding (Welsh Conservatives) as members of the Climate Change, Environment and Rural Affairs Committee.

Cynnig NDM6063 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol:

Hannah Blythyn (Llafur Cymru), Dawn Bowden (Llafur Cymru), Jeremy Miles (Llafur Cymru), Lee Waters (Llafur Cymru), Dai Lloyd (Plaid Cymru), Suzy Davies (Ceidwadwyr Cymreig) a Neil Hamilton (UKIP Cymru) yn aelodau o'r Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu.

Motion NDM6063 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 17.3, elects:

Hannah Blythyn (Welsh Labour), Dawn Bowden (Welsh Labour), Jeremy Miles (Welsh Labour), Lee Waters (Welsh Labour), Dai Lloyd (Plaid Cymru), Suzy Davies (Welsh Conservatives) and Neil Hamilton (UKIP Cymru) as members of the Culture, Welsh Language and Communications Committee.

Cynnig NDM6064 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol:

Hannah Blythyn (Llafur Cymru), Hefin David (Llafur Cymru), Vikki Howells (Llafur Cymru), Jeremy Miles (Llafur Cymru), Adam Price (Plaid Cymru), Mark Isherwood (Ceidwadwyr Cymreig) a David J. Rowlands (UKIP Cymru) yn aelodau o Bwyllgor yr Economi, Seilwaith a Sgiliau.

Motion NDM6064 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 17.3, elects:

Hannah Blythyn (Welsh Labour), Hefin David (Welsh Labour), Vikki Howells (Welsh Labour), Jeremy Miles (Welsh Labour), Adam Price (Plaid Cymru), Mark Isherwood (Welsh Conservatives) and David J. Rowlands (UKIP Cymru) as members of the Economy, Infrastructure and Skills Committee.

Cynnig NDM6065 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol:

Rhianon Passmore (Llafur Cymru), Jenny Rathbone (Llafur Cymru), Joyce Watson (Llafur Cymru), Sian Gwenllian (Plaid Cymru), Bethan Jenkins (Plaid Cymru), Janet Finch-Saunders (Ceidwadwyr Cymreig) a Gareth Bennett (UKIP Cymru) yn aelodau o'r Pwyllgor Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau.

Motion NDM6065 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 17.3, elects:

Rhianon Passmore (Welsh Labour), Jenny Rathbone (Welsh Labour), Joyce Watson (Welsh Labour), Sian Gwenllian (Plaid Cymru), Bethan Jenkins (Plaid Cymru), Janet Finch-Saunders (Welsh Conservatives) and Gareth Bennett (UKIP Cymru) as members of the Equality, Local Government and Communities Committee.

Cynnig NDM6066 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol:

Dawn Bowden (Llafur Cymru), Jayne Bryant (Llafur Cymru), Julie Morgan (Llafur Cymru), Lynne Neagle (Llafur Cymru), Rhun ap Iorwerth (Plaid Cymru), Angela Burns (Ceidwadwyr Cymreig) a Caroline Jones (UKIP Cymru) yn aelodau o'r Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon.

Motion NDM6066 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 17.3, elects:

Dawn Bowden (Welsh Labour), Jayne Bryant (Welsh Labour), Julie Morgan (Welsh Labour), Lynne Neagle (Welsh Labour), Rhun ap Iorwerth (Plaid Cymru), Angela Burns (Welsh Conservatives) and Caroline Jones (UKIP Cymru) as members of the Health, Social Care and Sport Committee.

Cynnig NDM6067 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol:

Dawn Bowden (Llafur Cymru), Jeremy Miles (Llafur Cymru), Eluned Morgan (Llafur Cymru), Steffan Lewis (Plaid Cymru), Suzy Davies (Ceidwadwyr Cymreig), Mark Isherwood (Ceidwadwyr Cymreig) a Michelle Brown (UKIP Cymru) yn aelodau o'r Pwyllgor Polisi a Deddfwriaeth Wrth Gefn.

Motion NDM6067 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 17.3, elects:

Dawn Bowden (Welsh Labour), Jeremy Miles (Welsh Labour), Eluned Morgan (Welsh Labour), Steffan Lewis (Plaid Cymru), Suzy Davies (Welsh Conservatives), Mark Isherwood (Welsh Conservatives) and Michelle Brown (UKIP Cymru) as members of the Reserve Policy and Legislation Committee.

Cynnig NDM6068 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol:

Dafydd Elis-Thomas (Plaid Cymru), David Melding (Ceidwadwyr Cymreig) a Michelle Brown (UKIP Cymru) yn aelodau o'r Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol.

Motion NDM6068 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 17.3, elects:

Dafydd Elis-Thomas (Plaid Cymru), David Melding (Welsh Conservatives) and Michelle Brown (UKIP Cymru) as members of the Constitutional and Legislative Affairs Committee.

Cynnig NDM6069 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol:

Mike Hedges (Llafur Cymru), Eluned Morgan (Llafur Cymru), David Rees (Llafur Cymru), Steffan Lewis (Plaid Cymru), Nick Ramsay (Ceidwadwyr Cymreig) a Mark Reckless (UKIP Cymru) yn aelodau o'r Pwyllgor Cyllid.

Motion NDM6069 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 17.3, elects:

Mike Hedges (Welsh Labour), Eluned Morgan (Welsh Labour), David Rees (Welsh Labour), Steffan Lewis (Plaid Cymru), Nick Ramsay (Welsh Conservatives) and Mark Reckless (UKIP Cymru) as members of the Finance Committee.

Cynnig NDM6070 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol:

Neil McEvoy (Plaid Cymru), Janet Finch-Saunders (Ceidwadwyr Cymreig) a Gareth Bennett (UKIP Cymru) yn aelodau o'r Pwyllgor Deisebau.

Motion NDM6070 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 17.3, elects:

Neil McEvoy (Plaid Cymru), Janet Finch-Saunders (Welsh Conservatives) and Gareth Bennett (UKIP Cymru) as members of the Petitions Committee.

Cynnig NDM6071 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol:

Mike Hedges (Llafur Cymru), Rhianon Passmore (Llafur Cymru), Lee Waters (Llafur Cymru), Rhun ap Iorwerth (Plaid Cymru), Mohammad Asghar (Ceidwadwyr Cymreig) a Neil Hamilton (UKIP Cymru) yn aelodau o'r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus.

Motion NDM6071 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 17.3, elects:

Mike Hedges (Welsh Labour), Rhianon Passmore (Welsh Labour), Lee Waters (Welsh Labour), Rhun ap Iorwerth (Plaid Cymru), Mohammad Asghar (Welsh Conservatives) and Neil Hamilton (UKIP Cymru) as members of the Public Accounts Committee.

Cynnig NDM6072 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol:

1. Dafydd Elis-Thomas (Plaid Cymru), Paul Davies (Ceidwadwyr Cymreig) a David J. Rowlands (UKIP Cymru) yn aelodau o'r Pwyllgor Safonau Ymddygiad, a

2. John Griffiths (Llafur Cymru) ar ran Jayne Bryant (Llafur Cymru), Llyr Gruffydd (Plaid Cymru) ar ran Dafydd Elis-Thomas (Plaid Cymru), Andrew R.T. Davies (Ceidwadwyr Cymreig) ar ran Paul Davies (Ceidwadwyr Cymreig) a Michelle Brown (UKIP Cymru) ar ran David J. Rowlands (UKIP Cymru) yn eilyddion ar gyfer y Pwyllgor Safonau Ymddygiad.

Motion NDM6072 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 17.3, elects:

1. Dafydd Elis-Thomas (Plaid Cymru), Paul Davies (Welsh Conservatives) and David J. Rowlands (UKIP Cymru) as members of the Standards of Conduct Committee, and

2. John Griffiths (Welsh Labour) for Jayne Bryant (Welsh Labour), Llyr Gruffydd (Plaid Cymru) for Dafydd Elis-Thomas (Plaid Cymru), Andrew R.T. Davies (Welsh Conservatives) for Paul Davies (Welsh Conservatives) and Michelle Brown (UKIP Cymru) for David J. Rowlands (UKIP Cymru) as alternate members of the Standards of Conduct Committee.

Cynnig NDM6073 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol:

1. Jayne Bryant (Llafur Cymru), John Griffiths (Llafur Cymru), Mike Hedges (Llafur Cymru), Huw Irranca-Davies (Llafur Cymru), Lynne Neagle (Llafur Cymru), David Rees (Llafur Cymru), Bethan Jenkins (Plaid Cymru), Dai Lloyd (Plaid Cymru), Simon Thomas (Plaid Cymru), Russell George (Ceidwadwyr Cymreig), Nick Ramsay (Ceidwadwyr Cymreig) a Mark Reckless (UKIP Cymru) yn aelodau o'r Pwyllgor Craffu ar Waith y Prif Weinidog, ac

2. Ann Jones (Llafur Cymru) yn Gadeirydd y Pwyllgor Craffu ar Waith y Prif Weinidog.

Motion NDM6073 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 17.3, elects:

1. Jayne Bryant (Welsh Labour), John Griffiths (Welsh Labour), Mike Hedges (Welsh Labour), Huw Irranca-Davies (Welsh Labour), Lynne Neagle (Welsh Labour), David Rees (Welsh Labour), Bethan Jenkins (Plaid Cymru), Dai Lloyd (Plaid Cymru), Simon Thomas (Plaid Cymru), Russell George (Welsh Conservatives), Nick Ramsay (Welsh Conservatives) and Mark Reckless (UKIP Cymru) as members of the Committee for the Scrutiny of the First Minister; and

2. Ann Jones (Welsh Labour) as Chair of the Committee for the Scrutiny of the First Minister.

Cynigiwyd y cynigion.

Motions moved.

Rwy’n galw ar Mark Reckless i siarad.

I therefore call on Mark Reckless to speak.

Thank you, Presiding Officer. I understand no-one has ever objected, previously, in the history of the Assembly to the establishment of the committees. However, UKIP are not beholden by that prior consensus. We intend to vote today against the establishment of the policy and legislative committees on the basis agreed by the other business managers. The reason we do this is that equality, 4:4, does not constitute party balance. The secretariat of the Business Committee initially advised us that it did not constitute party balance. What changed on that—[Interruption.] I’m back. On that, nothing changed.

However, the other parties did a deal with Labour to give way on that point in exchange for some plum committee chairmanships, particularly in respect of Plaid, who chair not just the Finance Committee but two policy and legislative committees. Thanks to that, the combined opposition will not be able to amend Bills against the Government. That great victory of Leanne Wood in Rhondda, which reduced Labour from equality 30 in the Assembly to just 29 against 30 of combined opposition, and with no longer a Liberal Democrat group and with the Liberal Democrat Member only entitled to one committee place were she to wish to take it up, that is a very substantive change in what this Assembly is because we cannot amend legislation in committee were the opposition to be united on any particular course against the Government. That has been given away, I would assert, in return for a number of plum chairmanships.

UKIP will not be party to that deal. We will, however, treat the arrangements agreed by others with respect. We will chair our committee in a considered way on the basis of the evidence and we will contribute to all committees to the best of our ability. Thank you.

Diolch i chi, Lywydd. Rwyf yn deall nad oes neb wedi gwrthwynebu erioed o'r blaen, yn hanes y Cynulliad i sefydliad y pwyllgorau. Fodd bynnag, nid yw UKIP dan ddyled y consensws blaenorol hwnnw. Rydym yn bwriadu pleidleisio heddiw yn erbyn sefydliad y pwyllgorau polisi a deddfwriaethol ar y sail y cytunwyd arno gan y rheolwyr busnes eraill. Y rheswm yr ydym yn gwneud hyn yw nad yw cydraddoldeb, 4: 4, yn golygu cydbwysedd rhwng partïon. Dywedodd ysgrifenyddiaeth y Pwyllgor Busnes wrthym i ddechrau nad oedd yn golygu cydbwysedd rhwng partïon. Beth newidiodd ynglŷn â hynny— [Torri ar draws.] Rwyf yn ôl. Ar hynny, nid oes dim wedi newid.

Fodd bynnag, tarodd y pleidiau eraill fargen â Llafur i ildio ar y pwynt hwnnw yn gyfnewid am gadeiryddiaeth pwyllgorau dethol, yn enwedig o ran Plaid, sy'n cadeirio nid yn unig y Pwyllgor Cyllid ond dau bwyllgor polisi a deddfwriaethol. Oherwydd hynny, ni fydd y gwrthbleidiau cyfunol yn gallu diwygio Biliau yn erbyn y Llywodraeth. Mae buddugoliaeth wych Leanne Wood yn y Rhondda, a wnaeth leihau Llafur i ddim ond 29 yn erbyn 30 o Aelodau gwrthbleidiau, a gan nad oes grŵp Democratiaid Rhyddfrydol yn y Cynulliad erbyn hyn, a'r Aelod Democratiaid Rhyddfrydol dim ond â'r hawl i gael un lle ar bwyllgor pe byddai hi'n dymuno ei dderbyn, mae hynny'n newid sylweddol iawn yn yr hyn yw'r Cynulliad hwn oherwydd na allwn ddiwygio deddfwriaeth yn y pwyllgor pe byddai'r gwrthbleidiau yn unedig ar unrhyw ffordd benodol o weithredu yn erbyn y Llywodraeth. Mae hynny wedi ei roi i ffwrdd, byddwn i'n haeru, yn gyfnewid am sawl cadeiryddiaeth ddethol.

Ni fydd UKIP yn rhan o'r cytundeb hwnnw. Byddwn, fodd bynnag, yn trin y trefniadau y cytunwyd arnynt gan eraill gyda pharch. Byddwn yn cadeirio ein pwyllgor ni mewn ffordd ystyriol ar sail y dystiolaeth a byddwn yn cyfrannu ym mhob pwyllgor hyd eithaf ein gallu. Diolch.

I note at the end there that UKIP are opposing the membership of the committees but are taking up the chairmanship of a committee, which has been very beneficial to them. The fact that—every Member must know this—we have an Assembly with 60 Members, 29 from the Government and 31 from the opposition, means that you cannot replicate 29 and 31 on committees of eight. You have to go to a system called D'Hondt. We beat D'Hondt last week in the Belgium game, but we don’t want to go there, I don’t think. D'Hondt would have meant that UKIP, in fact, did not have a member on every committee. It would have, in fact, meant that UKIP often did not have a member on committees. Now, Plaid Cymru support—

Nodaf ar y diwedd yn y fan yna bod UKIP yn gwrthwynebu aelodaeth y pwyllgorau, ond yn derbyn cadeiryddiaeth pwyllgor, sydd wedi bod yn fuddiol iawn iddyn nhw. Mae'r ffaith—mae'n rhaid bod pob Aelod yn gwybod hyn—bod gennym Gynulliad â 60 o Aelodau, 29 o'r Llywodraeth a 31 o'r gwrthbleidiau, yn golygu nad ydych yn gallu dyblygu 29 a 31 ar bwyllgorau o wyth. Mae'n rhaid i chi fynd i system o'r enw D'Hondt. Gwnaethom guro D'Hondt yr wythnos diwethaf yn y gêm yn erbyn Gwlad Belg, ond nid wyf yn credu ein bod eisiau sôn am hynny. Byddai D'Hondt wedi golygu na fyddai gan UKIP, mewn gwirionedd, aelod ar bob pwyllgor. Byddai wedi golygu, mewn gwirionedd, y byddai UKIP yn aml heb aelod ar bwyllgorau. Nawr, mae Plaid Cymru yn cefnogi—

Certainly, I’ll give way.

Gwnaf siŵr, fe wnaf ildio.

D'Hondt wouldn’t have meant anything of the sort. Even on a committee of seven, UKIP would have had one member according to D'Hondt.

Ni fyddai D'Hondt wedi golygu dim byd o'r fath. Hyd yn oed ar bwyllgor o saith, byddai UKIP wedi cael un aelod yn ôl D'Hondt.

You’re simply incorrect. You’d have 0.7 member. That’s what D'Hondt would have worked out for you. On a smaller committee, you would not have had a member—for example, public accounts or finance, which you have members on.

Rydych yn syml yn anghywir. Byddai gennych 0.7 aelod. Dyna beth fyddai D'Hondt wedi ei gyfrifo i chi. Ar bwyllgor llai, ni fyddai gennych aelod—cyfrifon cyhoeddus neu gyllid er enghraifft, lle y mae gennych aelodau arnynt.

Will the Member give way again?

A wnaiff yr Aelod ildio eto?

Not now. I’ve responded to your question. Plaid Cymru’s response to this has been very clear. We want to see political balance across the committee structure. We think it’s very important that opposition Chairs are in charge of vital committees such as finance and public accounts, and we think it’s equally important that we have arrangements on policy and legislative committees that actually deliver workable Welsh law. At the end of the day, the committees are there to scrutinise and to undertake several stages of legislation, but all legislation comes back to this Assembly, where we have a job of work to do. If we do unite as an opposition, we can vote down the Government on all legislation, and I’m sure we will if we can reach agreement on those issues. But what’s very important, I think, is we have workable committees and good, effective Chairs, independently elected for the first time. This is a big step forward for the strengthening of this Assembly as a proper parliament, and it’s in that spirit that Plaid Cymru has agreed to these arrangements. It also means, yes, what have been described as ‘plum committee Chairs’—I would more describe as important, political chairships—are in the hands of opposition parties, and I think that is important as well, particularly when we come to scrutiny of finance and health. These are all things that will revitalise, I hope, the way that our committees work in the Assembly. For that reason, I ask the Assembly to support them so that we move on with our committee work.

Nid nawr. Rwyf wedi ymateb i'ch cwestiwn. Mae ymateb Plaid Cymru i hyn wedi bod yn glir iawn. Rydym eisiau gweld cydbwysedd gwleidyddol ar draws y strwythur pwyllgorau. Credwn ei bod yn bwysig iawn fod Cadeiryddion o'r gwrthbleidiau yn gyfrifol am bwyllgorau hanfodol megis cyllid a chyfrifon cyhoeddus, ac rydym yn credu ei bod yr un mor bwysig bod gennym drefniadau ar bwyllgorau polisi a deddfwriaethol sydd mewn gwirionedd yn cyflawni cyfraith Cymru y gellir ei gweithredu. Yn y pen draw, mae'r pwyllgorau yno i graffu ac i ymgymryd â sawl cam o ddeddfwriaeth, ond mae'r holl ddeddfwriaeth yn dod yn ôl i'r Cynulliad hwn, lle mae gennym swyddogaeth i'w chyflawni. Os byddwn yn uno fel gwrthblaid, gallwn bleidleisio a goresgyn y Llywodraeth ar yr holl ddeddfwriaeth, ac rwy'n siŵr y byddwn yn gwneud hynny os gallwn ddod i gytundeb ar y materion hynny. Ond yr hyn sy'n bwysig iawn, yn fy marn i, yw bod gennym bwyllgorau ymarferol a Chadeiryddion da, effeithiol, a etholwyd yn annibynnol am y tro cyntaf. Mae hwn yn gam mawr ymlaen ar gyfer cryfhau'r Cynulliad hwn fel senedd wirioneddol, ac yn yr ysbryd hwnnw y mae Plaid Cymru wedi cytuno i'r trefniadau hyn. Ydy, mae hefyd yn golygu bod yr hyn sydd wedi ei ddisgrifio fel 'cadeiryddiaeth pwyllgorau dethol'—y byddwn i'n eu disgrifio'n hytrach fel cadeiryddiaethau pwysig, gwleidyddol yn nwylo'r gwrthbleidiau, a chredaf fod hynny’n bwysig hefyd, yn enwedig pan fyddwn yn craffu ar gyllid ac iechyd. Mae'r rhain i gyd yn bethau a fydd yn adfywio, rwyf yn gobeithio, y ffordd y mae ein pwyllgorau yn gweithio yn y Cynulliad. Am y rheswm hwnnw, gofynnaf i'r Cynulliad eu cefnogi er mwyn i ni allu symud ymlaen â'n gwaith pwyllgor.

Rwy’n cynnig felly fod y pleidleisio ar y cynigion i ethol Aelodau i’r saith pwyllgor polisi a deddfwriaeth yn cael eu grwpio, os nad oes unrhyw wrthwynebiad i hynny. Y cwestiwn, felly, yw: a ddylid derbyn y cynigion i’r saith pwyllgor polisi a deddfwriaeth? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Iawn. Gohiriaf y bleidlais, felly, ar y cynigion yma tan y cyfnod pleidleisio.

I propose therefore that the votes on the motions to elect members to the seven policy and legislation committees are grouped unless there are any objections to that. The proposal, therefore, is to agree the motions for elections to the seven legislation and policy committees. Does any Member object? [Objection.] I will, therefore, defer voting on these motions until voting time.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

Rwy’n symud yn awr at y cynigion i ethol Aelodau i’r chwe phwyllgor arbenigol arall. Os nad oes unrhyw wrthwynebiad, rwy’n cynnig bod y pleidleisiau ar y cynigion i ethol yr Aelodau i’r chwe phwyllgor yma yn cael eu grwpio. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynigion? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Gan nad oes gwrthwynebiad, fe dderbynnir y cynigion yma yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

I now move to motions to elect members to the other six specialist committees. Unless there are any objections, I propose that the votes on the motions to elect members to the six specialist committees are grouped. The proposal is to agree the motions. Does any Member object? As there are no objections, these motions are agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

6. 5. Datganiad: Datganoli Trethi a'r Fframwaith Cyllidol
6. 5. Statement: Tax Devolution and the Fiscal Framework

Rŷm ni’n symud ymlaen nawr at eitem 5, sef datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol ar ddatganoli trethi a’r fframwaith cyllidol, ac rwy’n galw ar Ysgrifennydd y Cabinet, Mark Drakeford.

We now move to item 5, which is a statement by the Cabinet Secretary for Finance and Local Government on tax devolution and the fiscal framework. I call on the Cabinet Secretary, Mark Drakeford.

Member
Mark Drakeford AM 14:56:00
The Cabinet Secretary for Finance and Local Government

Lywydd, diolch yn fawr. Yn 2018, bydd Llywodraeth Cymru, ar lefel genedlaethol, yn codi ei harian ei hun i’w wario ar wasanaethau cyhoeddus am y tro cyntaf ers bron 800 o flynyddoedd. Bydd hyn yn digwydd pan fydd treth dir y dreth stamp a’r dreth dirlenwi yn cael eu datganoli. Bydd hwn yn gam pwysig yn ein taith ddatganoli ac yn newid mawr yn y ffordd mae gwasanaethau cyhoeddus yn cael eu hariannu.

Gwnaeth Jane Hutt, fy rhagflaenydd i, ddechrau ar y broses o baratoi ar gyfer y newid hwn drwy gyflwyno'r hyn sydd wedi dod erbyn hyn yn Ddeddf Casglu a Rheoli Trethi (Cymru) 2016. Cafodd y ddeddfwriaeth hon ei phasio yn unfrydol gan y pedwerydd Cynulliad Cenedlaethol. I wireddu potensial y trethi datganoledig hyn yn llawn, bydd Llywodraeth Cymru yn cyflwyno dau Fil arall. Bydd y naill ar y dreth trafodiadau tir a gwrthweithio osgoi trethi datganoledig a’r llall ar y dreth gwarediadau tirlenwi.

Bydd y trethi Cymreig yn deg, a byddwn ni’n sicrhau eu bod nhw mor syml â phosibl. Byddant yn rhoi sefydlogrwydd a sicrwydd i drethdalwyr ac yn cefnogi swyddi a thwf. Byddaf i’n canolbwyntio ar ein hymrwymiad i lesiant cenedlaethau’r dyfodol wrth ddatblygu a gweithredu ein polisi trethi.

Mae’r Bil treth trafodiadau tir a gwrthweithio osgoi trethi datganoledig (Cymru) drafft yn cael ei gyhoeddi heddiw. Mae hwn yn Fil hir a thechnegol. Drwy gyhoeddi drafft o’r Bil hwn, rwy’n gobeithio rhoi amser i Aelodau’r Cynulliad, rhanddeiliaid sydd â diddordeb a’r cyhoedd ymgyfarwyddo â’i nodau a strwythur ei ddarpariaethau cyn iddo gael ei gyflwyno i’r Cynulliad yn yr hydref.

Tynnodd yr ymgynghoriad cyhoeddus ar y dreth trafodiadau tir yn ogystal â’r dreth gwarediadau tirlenwi sylw at y galw i fod yn gyson â threthi presennol y Deyrnas Unedig. Lywydd, rwyf eisiau bod yn glir: ni fyddwn yn newid unrhyw beth yn ddiangen. Mae ein cynigion wedi cael eu cynllunio i sicrhau bod y sefyllfa’n dod yn fwy effeithlon ac effeithiol ac i sicrhau hefyd fod y ffocws ar anghenion a blaenoriaethau Cymru.

Llywydd, since the consultation on our proposed legislation closed, in respect of land transaction tax, I am mindful of the changes both the UK and Scottish Governments have since made to their respective taxes, in particular the additional rate on second homes. The UK changes were consulted on in Wales and England this year, and the legislation is currently progressing through the UK Parliament. I will publish a technical consultation about the Welsh policy approach to ensure that taxpayers, agents and wider stakeholders have an opportunity to contribute their views about how this might work in Wales, with a view to introducing this during the scrutiny process of the land transaction tax and anti-avoidance of devolved taxes Bill.

Turning now to landfill disposals tax, an element of the current UK tax is used to support a landfill communities fund. During the public consultation on the replacement of that tax in Wales, a wide range of views were received about what should happen to the fund following devolution of the tax. The fund has played an important role in supporting communities close to landfill sites and I’m happy to confirm this afternoon that it is my intention to set up a landfill disposals tax communities scheme to continue this valuable work in Wales.

Llywydd, Members will be aware that I recently confirmed my decision that the Welsh Revenue Authority will lead on collection and management of both land transaction tax and landfill disposals tax and will work directly with Natural Resources Wales on compliance and enforcement of landfill disposals tax. We will maintain our constructive and positive relationship with HMRC to develop skills, expertise and capability within Wales on tax administration. I expect the WRA to provide a high-quality service to enable Welsh taxpayers to pay the right amount of tax at the right time but also to take a robust approach to tax avoidance and evasion. In the autumn, the process of appointing a WRA chair will begin. The chair will work alongside the WRA implementation director to create the right leadership team. I anticipate the full board will be in place six months before the authority begins to start the work of collecting and managing Wales’s devolved taxes.

Following the introduction of the devolved taxes, part of the Welsh Government’s future budget will depend on devolved tax revenues. As the UK Government will no longer receive those revenues, an equivalent reduction will be made to the Welsh block grant. The methodology for calculating this will be set out in a new fiscal framework for Wales, which will be negotiated with the Chief Secretary to the Treasury and which I believe this Welsh Assembly should have the power to accept or reject. These negotiations will consider how the adjustment to the Welsh block grant should reflect the full devolution of stamp duty land tax and landfill tax and how it should operate in the event of partial devolution of income tax. As part of the new arrangements, I will also seek detailed clarification about the operation of the funding floor and an increase in our capital borrowing limit.

Llywydd, during the last term, a strong consensus existed across this Assembly about the need to secure a fair funding deal for Wales alongside our new fiscal responsibilities. That consensus has been of material advantage in our discussions with the Treasury. A sensible fiscal framework will pave the way to the introduction of Welsh rates of income tax—a decision that I am clear should continue to rest with the National Assembly.

In view of the omission from the Wales Bill of air passenger duty, we will be continuing to press the case for, as a minimum, direct long-haul air passenger duty to be devolved to Wales. This would ensure parity with Northern Ireland.

Lywydd, trethi sy’n ariannu gwasanaethau cyhoeddus Cymru; gwasanaethau rydym ni i gyd yn dibynnu arnyn nhw. Bydd datganoli trethi yn rhoi cyfle i Gymru gadw golwg mwy cyflawn, integredig a hirdymor ar ei sefyllfa ariannol. Mae’r gallu i godi trethi yn rhoi cyfle i Gymru gynnwys pobl mewn penderfyniadau ynghylch lefelau a graddau’r cyllid a fydd yn cael ei godi, yn ogystal â phenderfyniadau ynghylch sut i wario’r arian hwnnw. Rwy’n edrych ymlaen at glywed sylwadau Aelodau’r Cynulliad y prynhawn yma. Diolch yn fawr.

Thank you, Llywydd. In 2018 the Welsh Government, at a national level, will raise its own money to spend on public services for the first time in almost 800 years. This will happen when stamp duty land tax and landfill tax are devolved. This marks an important step in our devolution journey and will be a significant change in the way in which public services are funded.

My predecessor, Jane Hutt, began the process of preparing for this change with the introduction of what is now the Tax Collection and Management (Wales) Act 2016. This legislation was passed unanimously by the fourth National Assembly. To realise the potential of these devolved taxes in full, the Welsh Government will introduce two further Bills. One will be on the land transaction tax and anti-avoidance of devolved taxes and the other will be on the landfill disposals tax.

The Welsh taxes will be fair, and we will ensure that they are as simple as they can be. They will provide stability and certainty to taxpayers and will support jobs and growth. I will focus on our commitments to the well-being of future generations in the development and implementation of our tax policy.

A draft of the land transaction tax and anti-avoidance of devolved tax Bill is published today. This is a long and technical Bill. By publishing a draft of this Bill, I hope that it will give Assembly Members, interested stakeholders and the public time to familiarise themselves with the aims and the structure of its provisions before it is introduced into the Assembly in the autumn.

The public consultation on both the land transaction tax and the landfill disposals tax highlighted the desire for consistency with current UK taxes. Llywydd, I want to be clear: we will not change anything for change’s sake. Our proposals are designed to ensure that the situation becomes more efficient and effective and to ensure a focus on Welsh needs and priorities.

Lywydd, ers diwedd yr ymgynghoriad ar ein deddfwriaeth arfaethedig, ynglŷn â threth trafodiadau tir, rwy’n ymwybodol o'r newidiadau y mae Llywodraethau’r DU a’r Alban wedi eu gwneud i’w trethi eu hunain, yn enwedig y dreth ychwanegol ar ail gartrefi. Ymgynghorwyd ynglŷn â'r newidiadau yn y DU yng Nghymru a Lloegr eleni, ac ar hyn o bryd mae'r ddeddfwriaeth ar ei ffordd drwy Senedd y DU. Byddaf yn cyhoeddi ymgynghoriad technegol am ddull polisi Cymru i sicrhau bod trethdalwyr, asiantau a rhanddeiliaid ehangach yn cael cyfle i gyfrannu eu barn ynglŷn â sut y gallai hyn weithio yng Nghymru, gyda'r bwriad o gyflwyno hyn yn ystod y broses o graffu ar y dreth trafodiadau tir a’r Bil gwrth-osgoi trethi datganoledig.

I droi yn awr at y dreth gwarediadau tirlenwi, defnyddir elfen ar dreth bresennol y DU i gefnogi cronfa cymunedau tirlenwi. Yn ystod yr ymgynghoriad cyhoeddus ar ddisodli’r dreth honno yng Nghymru, cafwyd amrywiaeth eang o safbwyntiau ynghylch yr hyn a ddylai ddigwydd i'r gronfa ar ôl datganoli'r dreth. Mae'r gronfa wedi chwarae rhan bwysig wrth gefnogi cymunedau sy'n agos at safleoedd tirlenwi ac rwy'n falch o gadarnhau y prynhawn yma fy mod i’n bwriadu sefydlu cynllun cymunedau treth gwarediadau tirlenwi i barhau â'r gwaith gwerthfawr hwn yng Nghymru.

Lywydd, bydd Aelodau'n ymwybodol fy mod yn ddiweddar wedi cadarnhau fy mhenderfyniad mai Awdurdod Refeniw Cymru fydd yn arwain y gwaith o gasglu a rheoli’r dreth trafodiadau tir a’r dreth gwarediadau tirlenwi a byddant yn gweithio'n uniongyrchol gyda Chyfoeth Naturiol Cymru ar gydymffurfiad a gorfodi'r dreth gwarediadau tirlenwi. Byddwn yn cynnal ein perthynas adeiladol a chadarnhaol gyda Chyllid a Thollau EM i ddatblygu sgiliau, arbenigedd a gallu o fewn Cymru ym maes gweinyddu treth. Rwy’n disgwyl i Awdurdod Refeniw Cymru ddarparu gwasanaeth o safon uchel i alluogi trethdalwyr Cymru i dalu'r swm cywir o dreth ar yr adeg gywir, yn ogystal â bod yn gadarn ynglŷn ag osgoi talu trethi. Yn yr hydref, bydd y broses o benodi cadeirydd Awdurdod Refeniw Cymru yn dechrau. Bydd y cadeirydd yn gweithio ochr yn ochr â chyfarwyddwr gweithredu Awdurdod Refeniw Cymru i greu'r tîm arweinyddiaeth cywir. Rwy’n rhagweld y bydd y bwrdd llawn wedi’i sefydlu chwe mis cyn i'r awdurdod ddechrau ar y gwaith o gasglu a rheoli trethi datganoledig Cymru.

Ar ôl i’r trethi datganoledig gael eu cyflwyno, bydd rhan o gyllideb Llywodraeth Cymru yn y dyfodol yn dibynnu ar refeniw trethi datganoledig. Gan na fydd Llywodraeth y DU yn cael y refeniw hwnnw mwyach, gwneir gostyngiad cyfatebol i grant bloc Cymru. Bydd y fethodoleg ar gyfer cyfrifo hyn wedi’i nodi mewn fframwaith cyllidol newydd i Gymru, a drafodir â Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys ac rwy’n credu y dylai fod gan y Cynulliad hwn y pŵer i’w dderbyn neu ei wrthod. Bydd y trafodaethau hyn yn ystyried sut y dylai'r addasiad i grant bloc Cymru adlewyrchu datganoli llawn treth dir y dreth stamp a threth tirlenwi a sut y dylai weithredu os caiff treth incwm ei datganoli’n rhannol. Yn rhan o'r trefniadau newydd, byddaf hefyd yn ceisio cael eglurhad manwl o sut y defnyddir y llawr cyllid ac am gynnydd yn ein terfyn benthyca cyfalaf.

Lywydd, yn ystod y tymor diwethaf, roedd consensws cryf yn bodoli ar draws y Cynulliad hwn am yr angen i sicrhau bargen ariannu deg i Gymru ochr yn ochr â'n cyfrifoldebau cyllidol newydd. Mae’r consensws hwnnw wedi bod yn fantais ymarferol yn ein trafodaethau â’r Trysorlys. Bydd fframwaith cyllidol synhwyrol yn paratoi'r ffordd i gyflwyno cyfraddau treth incwm i Gymru—penderfyniad yr wyf yn glir y dylai ddal i gael ei wneud gan y Cynulliad Cenedlaethol.

O ystyried y ffaith bod treth teithwyr awyr wedi’i hepgor o Fil Cymru, byddwn yn parhau i bwyso am, o leiaf, ddatganoli treth teithwyr awyr pellter hir uniongyrchol i Gymru. Byddai hyn yn sicrhau cydraddoldeb â Gogledd Iwerddon.

Presiding Officer, taxes fund the Welsh public services that we all rely on. The devolution of taxes will provide Wales with the opportunity to take a more rounded, integrated and long-term view of its finances. The ability to raise taxes provides Wales with an opportunity to involve people in decisions about the levels and extent of raising revenue and also about decisions about how that money is to be spent, and I look forward to hearing Assembly Members’ comments this afternoon. Thank you.

A gaf i ddiolch hefyd i’r Ysgrifennydd am y datganiad yma? Mae’n iawn i ddweud ei fod yn un hanesyddol. Mae’r Ysgrifennydd yn dilyn yn ôl traed Rhisiart o’r Wyddgrug, sef trysorydd olaf Llywelyn ap Gruffudd yn 1283. Ysywaeth, nid oedd hi’n bosib i senedd Owain Glyndŵr godi trethi oherwydd pa mor anodd, efallai, ydyw i godi trethi o dan gyflwr o ryfel. Nid yw’r drafferth yna, o leiaf, yn wynebu’r Ysgrifennydd. Ond mae yn gwneud pwynt sylfaenol bwysig, wrth gwrs, sef mai hanfod democratiaeth, a dweud y gwir—y ddemocratiaeth genedlaethol mae pobl Cymru wedi pleidleisio o’i phlaid ddwywaith—ydy’r gallu nid yn unig i ddeddfu ond i godi trethi hefyd, a thrwy hynny, wrth gwrs, sicrhau bod yna atebolrwydd gwirioneddol ar gyfer y gwasanaethau rydym ni yn eu cynnig o ran ein cymdeithas ni a hefyd y dyfodol y gallem ei greu gyda’n gilydd ar gyfer ein cenedl.

Now, Cabinet Secretary, as you acknowledge in your statement, an essential part of tax devolution, if it’s to be successful, is a clear and workable fiscal framework. Key to this, and, inevitably, the biggest headache in negotiations with the UK Treasury, will be the way in which the Welsh block grant is adjusted to reflect the transfer of tax revenue-raising powers to the Welsh Government. The previous Welsh Government expressed concerns at the adjustment made following the devolution of non-domestic rates. The dangers are clear from the partial devolution of income tax. You’ll be aware of a study by the Wales Governance Centre that demonstrated that the very different distribution of incomes in Wales compared with England means that not being able to vary the threshold, for example, will pose major difficulties. And so getting the mechanism wrong could cost the Welsh budget hundreds of millions a year.

Could the Secretary provide us with some further detail on the Welsh Government’s position on block grant adjustment and indexation, in particular what specific mechanisms the Government favours; how it intends dealing with differential growth in population, in tax returns, in economic growth; what procedure is being proposed whereby agreement on whether a tax change is material can be arrived at; how to distinguish between first- and second-order effects; and what appeals process or disputes resolution procedure will be in place where the UK and Welsh Governments disagree?

Much has been made of the no-detriment and taxpayer fairness principles that underline the Scottish fiscal framework, but does the Cabinet Secretary accept that, in the case of Wales, one of the poorest constituent parts of the United Kingdom at the current time, the UK Government should be prepared to allow not a no-detriment principle, perhaps, but a tax bonus principle that allowed us in Wales to benefit disproportionately from tax changes as a form of regional policy? Specifically in relation to income tax, will the Cabinet Secretary be asking for maximal flexibility on income tax devolution, including the power to adjust allowances and thresholds and create new bands?

He mentions the discussions with the Treasury; could he say a little bit more about where we are in that process? Has he already met on a ministerial level, and how is that process going to be taken forward over the summer?

Discussions between the Scottish Government and the Treasury on Scotland’s fiscal framework lasted some 11 months. One criticism of those discussions was the lack of transparency. You mention in your statement—and we welcome this—that this Assembly should have the power to accept or reject a new framework. Could you also provide us with assurances that the Assembly will have ample opportunity to contribute to and scrutinise those negotiations, and agree the underlying principles in advance? This is absolutely vital given our experience of the Barnett formula, which was, of course, introduced without consultation in the late 1970s, and has never been reformed despite its manifest unfairness.

May I also thank the Cabinet Secretary for this statement? It’s right to say that it is a historic statement. The Secretary follows in the footsteps of Richard of Mold, who was the last treasurer of Llywelyn ap Gruffudd in 1283. However, it wasn’t possible for the Owain Glyndŵr parliament to raise taxes, because it’s quite difficult to raise taxes when at war, but at least the Secretary isn’t facing that difficulty. But he does make a fundamentally important point, of course, namely that the essence of democracy—the national democracy that the people of Wales have voted for twice—is the ability, of course, not only to make laws, but also to raise taxes and, in so doing, ensuring that there is real accountability for the services that we offer from the point of view of our society and the future that we can create together for our nation.

Nawr, Ysgrifennydd y Cabinet, fel yr ydych yn ei gydnabod yn eich datganiad, un rhan hanfodol o ddatganoli treth, a gwneud hynny’n llwyddiannus, yw fframwaith cyllidol clir ac ymarferol. Un peth a fydd yn allweddol i hyn, ac, yn anochel, y cur pen mwyaf mewn trafodaethau gyda Thrysorlys y DU, fydd y ffordd y caiff grant bloc Cymru ei addasu i adlewyrchu trosglwyddo pwerau codi refeniw treth i Lywodraeth Cymru. Mynegodd Llywodraeth flaenorol Cymru bryderon am yr addasiad a wnaethpwyd ar ôl datganoli trethi annomestig. Mae peryglon datganoli treth incwm yn rhannol yn glir. Byddwch yn ymwybodol o astudiaeth gan Ganolfan Llywodraethiant Cymru a ddangosodd fod y dosbarthiad incwm gwahanol iawn yng Nghymru o'i chymharu â Lloegr yn golygu y bydd methu ag amrywio'r trothwy, er enghraifft, yn peri anawsterau mawr. Ac felly gallai mecanwaith anghywir gostio cannoedd o filiynau i gyllideb Cymru bob blwyddyn.

A wnaiff yr Ysgrifennydd roi rhai manylion pellach inni am safbwynt Llywodraeth Cymru ar addasu grant bloc a mynegeio, yn enwedig pa fecanweithiau penodol y mae’r Llywodraeth yn eu ffafrio; sut y mae'n bwriadu ymdrin â thwf gwahaniaethol yn y boblogaeth, mewn ffurflenni treth, mewn twf economaidd; pa weithdrefn sy'n cael ei chynnig ar gyfer sicrhau cytundeb ynglŷn â pha un a yw newid treth yn ymarferol; sut i wahaniaethu rhwng effeithiau gradd un a gradd dau; a pha broses apeliadau neu drefn datrys anghydfodau fydd ar waith os yw Llywodraethau’r DU a Chymru yn anghytuno?

Bu llawer o sôn am yr egwyddorion dim niwed a thegwch i’r trethdalwr sy'n tanlinellu fframwaith cyllidol yr Alban, ond onid yw Ysgrifennydd y Cabinet yn derbyn, yn achos Cymru, un o rannau cyfansoddol tlotaf y Deyrnas Unedig ar hyn o bryd, y dylai fod Llywodraeth y DU yn barod i ganiatáu nid egwyddor dim niwed, efallai, ond egwyddor bonws treth a fyddai’n caniatáu i ni yng Nghymru elwa’n anghymesur ar newidiadau treth fel math o bolisi rhanbarthol? Yn benodol o ran treth incwm, a fydd Ysgrifennydd y Cabinet yn gofyn am gymaint â phosibl o hyblygrwydd ar ddatganoli treth incwm, gan gynnwys y pŵer i addasu lwfansau a throthwyon a chreu bandiau newydd?

Mae'n sôn am y trafodaethau â’r Trysorlys; a allai ddweud ychydig mwy am ein sefyllfa yn y broses honno? A yw eisoes wedi cael cyfarfod ar lefel weinidogol, a sut y bydd yn bwrw ymlaen â’r broses honno dros yr haf?

Parhaodd y trafodaethau rhwng Llywodraeth yr Alban a'r Trysorlys am fframwaith cyllidol yr Alban am oddeutu 11 mis. Un feirniadaeth i'r trafodaethau hynny oedd y diffyg tryloywder. Rydych yn dweud yn eich datganiad—ac rydym yn croesawu hyn—y dylai fod gan y Cynulliad hwn y pŵer i dderbyn neu wrthod fframwaith newydd. A allwch chi hefyd roi sicrwydd inni y bydd gan y Cynulliad ddigon o gyfle i gyfrannu at y trafodaethau hynny a chraffu arnynt, a chytuno ar yr egwyddorion sylfaenol ymlaen llaw? Mae hyn yn gwbl hanfodol o ystyried ein profiad o fformiwla Barnett, a gafodd, wrth gwrs, ei chyflwyno heb ymgynghori ar ddiwedd yr 1970au, ac nad yw erioed wedi ei diwygio er gwaethaf ei hannhegwch amlwg.

Diolch yn fawr i’r Aelod am y sylwadau yna, a diolch yn fawr iddo fe am ddweud wrthyf i fod yna bethau anodd i’w gwneud fan hyn, ond ddim cweit fel trial ei wneud e yn ystod rhyfel hefyd.

A series of very important questions from Adam Price, and our starting point is the one that he began with, too—that democratic answerability is very much caught up in organisations that spend money being responsible for raising money as well. However, getting the right set of agreements for Wales is absolutely essential. Otherwise, that basic principle of democratic answerability is fatally eroded if we are held responsible for the consequences of decisions that do not lie within the hands of this National Assembly. In that sense, the Member is absolutely right to say that the methodologies that will underpin the fiscal framework are absolutely essential, that we will have to wrestle with questions such as those that were addressed within the Scottish agreement about population changes and be clear that, as I believe, we cannot be held responsible for population changes that are driven by decisions that don’t belong here in the National Assembly.

I agree with him that a form of independent review of the system is very important. Scotland have secured an independent review in 2021 to make sure that the system there is working in the way that was intended and I would expect nothing less for us here in Wales.

As far as where discussions with the Treasury have got to, I have had one discussion so far directly with the Chief Secretary to the Treasury. I have a meeting with him planned for 21 July, and in my original discussion with him, we agreed that we were likely, to me, to meet monthly during the autumn in order to thrash out some of the detail on which a proper fiscal framework will rely. I hope it will not take the same length of time as it took in Scotland, and we are lucky to be following Scotland around this track and have been very fortunate to have had very high levels of co-operation from Scottish colleagues, giving us the benefit of their experience and some insight into the discussions that went on.

I think there’s a lot in the Scottish agreement that provides us with a very good starting point for our discussions as we go into them in the autumn. It’s essential to me that the National Assembly has an opportunity to continue to scrutinise the evolving picture in those negotiations, partly because I want to make sure that I’m able to answer any questions that Members have, but also because of the point that I made in my statement that, in the last Assembly, where we were able to agree on some important core things that were important across the whole of the National Assembly, then that materially strengthens our chance of conducting those arguments that we will have to have at the other end of the M4.

I thank the Member for those comments, and I thank him for informing me that some things are very difficult to do here, but not quite like doing it in a state of war.

Cyfres o gwestiynau pwysig iawn gan Adam Price, a’n man cychwyn ni yw'r un lle y dechreuodd yntau hefyd—sef bod atebolrwydd democrataidd yn ymwneud yn gryf â bod sefydliadau sy'n gwario arian yn gyfrifol am godi arian yn ogystal. Fodd bynnag, mae cael y gyfres gywir o gytundebau i Gymru yn gwbl hanfodol. Fel arall, bydd yr egwyddor sylfaenol honno o atebolrwydd democrataidd wedi’i erydu'n angheuol os cawn ni ein dal yn gyfrifol am ganlyniadau penderfyniadau nad ydynt yn cael eu gwneud o fewn y Cynulliad Cenedlaethol hwn. Yn yr ystyr hwnnw, mae’r Aelod yn llygad ei le i ddweud bod y methodolegau a fydd yn sail i'r fframwaith cyllidol yn gwbl hanfodol, y bydd yn rhaid inni fynd i’r afael â chwestiynau fel y rhai a gafodd eu hateb yng nghytundeb yr Alban am newidiadau yn y boblogaeth a bod yn glir, fel yr wyf yn ei gredu, na allwn ni fod yn gyfrifol am newidiadau yn y boblogaeth sy'n cael eu sbarduno gan benderfyniadau nad ydynt yn perthyn yma yn y Cynulliad Cenedlaethol.

Rwy’n cytuno ag ef bod modd o adolygu’r system yn annibynnol yn bwysig iawn. Mae’r Alban wedi sicrhau adolygiad annibynnol yn 2021 i wneud yn siŵr bod y system yno’n gweithio yn y ffordd a fwriadwyd ac ni fyddwn yn disgwyl dim llai i ni yma yng Nghymru.

Cyn belled â ble y mae trafodaethau â’r Trysorlys wedi’i gyrraedd, rwyf wedi cael un drafodaeth hyd yn hyn yn uniongyrchol â Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys. Mae gennyf gyfarfod wedi’i drefnu gydag ef ar gyfer 21 Gorffennaf ac yn fy nhrafodaeth wreiddiol ag ef, gwnaethom gytuno ei bod yn debygol, i mi, y byddem yn cyfarfod bob mis yn ystod yr hydref er mwyn cadarnhau rhai o'r manylion y bydd y fframwaith cyllidol priodol yn dibynnu arnynt. Rwy’n gobeithio na wnaiff hyn gymryd cymaint o amser ag a wnaeth yn yr Alban, ac rydym yn ffodus ein bod yn dilyn yr Alban o amgylch y llwybr hwn ac rydym wedi bod yn ffodus iawn bod ein cydweithwyr yn yr Alban wedi cydweithredu’n helaeth â ni, i’n galluogi i elwa ar eu profiad a chael rhywfaint o fewnwelediad i'r trafodaethau a ddigwyddodd.

Rwy'n meddwl bod llawer yng nghytundeb yr Alban sy'n rhoi man cychwyn da iawn i ni ar gyfer ein trafodaethau wrth i ni ddechrau arnynt yn yr hydref. Mae'n hanfodol i mi bod gan y Cynulliad Cenedlaethol gyfle i barhau i graffu ar y darlun sy'n datblygu yn y trafodaethau hynny, yn rhannol oherwydd yr hoffwn wneud yn siŵr fy mod yn gallu ateb unrhyw gwestiynau sydd gan Aelodau, ond hefyd oherwydd y pwynt a wnes i yn fy natganiad sef ein bod, yn y Cynulliad diwethaf, pan oeddem yn gallu cytuno ar rai pethau craidd pwysig a oedd yn bwysig ar draws y Cynulliad Cenedlaethol cyfan, bod hynny yna'n cryfhau ein siawns yn sylweddol o gynnal y dadleuon hynny y bydd yn rhaid i ni eu cael ar ben arall yr M4.

Cabinet Secretary, I’m pleased to see that you’re carrying on with your predecessor’s enthusiasm for the first Welsh taxes in 800 years. I suppose it’s a bit too much to expect the public to be enthusiastic about paying taxes, but at least the enthusiasm is with you with a mind on history and the thirteenth century indeed.

This does, indeed, represent a fundamental change in the devolved settlement. Firstly, I support your desire for Welsh taxes to be as simple as possible. I’m pleased that you are carrying on with the policy that taxes here should only differ from those across the border and other parts of the UK if absolutely necessary. How are you going to ensure this simplicity and what have you done to reassure stakeholders that the tax regime that develops in Wales will be as simple and straightforward as possible?

I appreciate the legislation process for taxes such as LTT will be complex; I’m sure you agree that it’s important that we get this right. You did touch on this, but what are you doing to draw on experience of tax devolution in Scotland? As you said earlier, they have made some mistakes there, such as developing the legislation for Revenue Scotland way after they started the process of developing individual taxes. They learnt a number of lessons; have you learnt those lessons—well, you clearly have, because you’ve done it the other way around—but what other lessons has the Welsh Government learnt, and, indeed, what can we teach Scotland in this area, Secretary? I’m sure that there are things there—this is a two-way process.

I’m pleased you intend to maintain a constructive relationship with HMRC. How confident are you at this early stage that HMRC will be fit for purpose in the Welsh context? Scotland, initially, were going to rely very heavily on HMRC, but as things transpired and developed, they relied on them less, and I think they gave Revenue Scotland a lot more of the role that HMRC were originally going to take because of cost reasons and efficiency reasons. Do you envisage the Welsh Revenue Authority having a similar wider responsibility in future in taking on some of that responsibility itself?

You’ve mentioned, towards the end of your statement, the fiscal framework. As you know, and as I’ve told you in the past, you have cross-party support on the development of a proper fiscal framework. I think there’s general agreement that we cannot go on as we are, particularly with the imminent devolution of these taxes to Wales.

I’ve spoken repeatedly and asked you questions about my concerns over block grant reductions in the wake of tax devolution, including income tax devolution. Can you update us, as Adam Price asked you, on any discussions with the Treasury on mechanisms of calculating the block grant reduction in the first year and, also, the options for indexing future reductions? These clearly aren’t discussions that are the talk of pubs across Wales, but these are very important to getting tax devolution right.

In terms of future reductions, firstly, how will inflation be taken into account? With the decision to leave the European Union and costlier imports, there is general consensus that there’s a risk of higher inflation over the medium term. So, the indexing for inflation becomes increasingly important, even more so than it was before. Secondly, you already mentioned the issue of population change. The Scottish Government has dealt with this and there is an agreement with Westminster that any detrimental change in population will not be borne by the Scottish proportion of income tax, but by the UK as a whole. Are you seeking similar assurances from the Treasury? I’m more than happy to make that case with you. This is a good example of where we do need to see equity across the UK. Yes, we all agree with the need for fiscal accountability and the need for Welsh Government to bear the risk associated with the fiscal decisions that you take, but you should not have to bear the risk associated with UK decisions as a whole. We need to entangle those two.

Finally, Presiding Officer, you mention the need for some kind of future mediation if the amount of money we get through the Barnett formula and fiscal framework is not what the Welsh Government feels that we should be getting. I’m casting my mind back to some of the Finance Committee evidence sessions from the last Assembly. There was a suggestion that we could develop a UK body that would deal with mediating problems like this, so that it wouldn’t be simply a case of a bilateral discussion between you and the Westminster Government. What are your thoughts, in the future, on some kind of body that could provide that mediation? Would you like to see a return to the quadrilateral discussions that your predecessor had a number of years ago, before they were replaced by bilateral discussions? I think the quadrilateral discussions, from my discussions with Jane Hutt, were very useful in moving forward.

Ysgrifennydd y Cabinet, rwy'n falch o weld eich bod yn parhau â brwdfrydedd eich rhagflaenydd am y trethi cyntaf i Gymru ers 800 mlynedd. Mae'n debyg ei bod ychydig yn ormod i ddisgwyl i'r cyhoedd fod yn frwdfrydig ynghylch talu trethi, ond o leiaf mae’r brwdfrydedd gennych chi gyda golwg ar hanes a'r drydedd ganrif ar ddeg mewn gwirionedd.

Mae hyn, yn wir, yn cynrychioli newid sylfaenol i’r setliad datganoli. Yn gyntaf, rwy’n cefnogi eich awydd i gadw trethi Cymru mor syml â phosibl. Rwy'n falch eich bod yn parhau â'r polisi na ddylai ein trethi ni fod yn wahanol i'r rhai dros y ffin ac mewn rhannau eraill oni bai bod gwir angen am hynny. Sut yr ydych chi’n mynd i sicrhau’r symlrwydd hwn, a beth yr ydych chi wedi'i wneud i roi sicrwydd i randdeiliaid y bydd y gyfundrefn dreth sy'n datblygu yng Nghymru mor syml â phosibl?

Rwy’n deall y bydd y broses ddeddfu ar gyfer trethi fel y dreth trafodiadau tir yn gymhleth; rwy'n siŵr eich bod yn cytuno ei bod yn bwysig ein bod yn gwneud hyn yn iawn. Gwnaethoch sôn am hyn, ond beth yr ydych chi’n ei wneud i ddefnyddio’r profiad o ddatganoli treth yn yr Alban? Fel y dywedasoch yn gynharach, maent wedi gwneud rhai camgymeriadau yno, fel datblygu'r ddeddfwriaeth ar gyfer Revenue Scotland ymhell ar ôl iddynt ddechrau ar y broses o ddatblygu trethi unigol. Gwnaethant ddysgu nifer o wersi; a ydych chi wedi dysgu’r gwersi hynny—wel, mae’n amlwg eich bod, oherwydd rydych wedi’i wneud yn y drefn arall—ond pa wersi eraill y mae Llywodraeth Cymru wedi’u dysgu, ac, yn wir, beth allwn ni ei ddysgu i’r Alban yn y maes hwn, Ysgrifennydd? Rwy'n siŵr bod yna bethau yno—mae hon yn broses ddwy ffordd.

Rwy'n falch eich bod yn bwriadu cynnal perthynas adeiladol â Chyllid a Thollau EM. Pa mor hyderus ydych chi yn y cyfnod cynnar hwn y bydd Cyllid a Thollau EM yn addas i’w ddiben yng nghyd-destun Cymru? Roedd yr Alban, i ddechrau, yn mynd i ddibynnu'n drwm iawn ar Gyllid a Thollau EM, ond wrth i bethau fynd rhagddynt a datblygu, roeddent yn dibynnu llai arnynt, ac rwy’n meddwl eu bod wedi rhoi llawer mwy o'r gwaith i Revenue Scotland yr oedd Cyllid a Thollau EM yn mynd i’w wneud yn wreiddiol am resymau cost a rhesymau effeithlonrwydd. A ydych chi’n rhagweld y bydd gan Awdurdod Refeniw Cymru gyfrifoldeb ehangach tebyg yn y dyfodol o ran cymryd rhywfaint o'r cyfrifoldeb hwnnw eu hun?

Rydych wedi sôn, tuag at ddiwedd eich datganiad, am y fframwaith cyllidol. Fel y gwyddoch, ac fel yr wyf wedi’i ddweud wrthych yn y gorffennol, mae gennych gefnogaeth drawsbleidiol ar ddatblygu fframwaith cyllidol priodol. Rwy'n credu bod gennym gytundeb cyffredinol na allwn fynd ymlaen fel yr ydym, yn enwedig gan fod y trethi hyn ar fin cael eu datganoli i Gymru.

Rwyf wedi siarad dro ar ôl tro ac wedi gofyn cwestiynau i chi am fy mhryderon ynglŷn â gostyngiadau i’r grant bloc yn sgil datganoli treth, gan gynnwys datganoli treth incwm. A allwch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni, fel y gofynnodd Adam Price i chi, am unrhyw drafodaethau â’r Trysorlys am fecanweithiau o gyfrifo'r gostyngiad yn y grant bloc yn y flwyddyn gyntaf a, hefyd, y dewisiadau ar gyfer mynegeio gostyngiadau yn y dyfodol? Yn amlwg, nid yw'r rhain yn faterion sy’n destun trafodaethau mewn tafarndai ledled Cymru, ond mae'r rhain yn bwysig iawn o ran datganoli treth yn gywir.

O ran gostyngiadau yn y dyfodol, yn gyntaf, sut y bydd chwyddiant yn cael ei ystyried? Gyda'r penderfyniad i adael yr Undeb Ewropeaidd a mewnforion drutach, y consensws cyffredinol yw bod yna risg o chwyddiant uwch dros y tymor canolig. Felly, mae'r mynegeio ar gyfer chwyddiant yn dod yn fwy a mwy pwysig, hyd yn oed yn fwy felly nag yr oedd o'r blaen. Yn ail, rydych eisoes wedi sôn am y mater o newid yn y boblogaeth. Mae Llywodraeth yr Alban wedi ymdrin â hyn ac mae ganddynt gytundeb â San Steffan nad cyfran yr Alban o dreth incwm fydd yn talu am unrhyw newid niweidiol i’r boblogaeth, ond y DU yn ei chyfanrwydd. A ydych chi’n ceisio cael sicrwydd tebyg gan y Trysorlys? Rwy'n fwy na pharod i gyflwyno’r achos hwnnw gyda chi. Mae hon yn enghraifft dda o ble mae angen inni weld tegwch ledled y DU. Ydym, rydym i gyd yn cytuno â'r angen am atebolrwydd cyllidol a'r angen i Lywodraeth Cymru ysgwyddo’r risg sy'n gysylltiedig â'r penderfyniadau ariannol yr ydych yn eu gwneud, ond ni ddylech orfod ysgwyddo’r risg sy'n gysylltiedig â phenderfyniadau’r DU gyfan. Mae angen inni ddatgysylltu’r ddau hynny.

Yn olaf, Lywydd, rydych yn sôn am yr angen am ryw fath o gyfryngu yn y dyfodol os nad yw'r swm o arian yr ydym yn ei gael drwy fformiwla Barnett a'r fframwaith ariannol yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn teimlo y dylem fod yn ei gael. Rwy’n cofio rhai o sesiynau tystiolaeth y Pwyllgor Cyllid yn y Cynulliad diwethaf. Roedd awgrym y gallem ddatblygu corff i’r DU a fyddai'n ymdrin â phroblemau cyfryngu fel hon, fel na fyddai mor syml â thrafodaeth ddwyochrog rhyngoch chi a Llywodraeth San Steffan. Beth yw eich barn chi, yn y dyfodol, am ryw fath o gorff a allai ddarparu'r cyfryngu hwnnw? A fyddech chi’n hoffi ein gweld yn dychwelyd at y trafodaethau pedrochrog a gafodd eich rhagflaenydd nifer o flynyddoedd yn ôl, cyn iddynt gael eu disodli gan drafodaethau dwyochrog? Rwy'n meddwl bod y trafodaethau pedrochrog, o fy nhrafodaethau â Jane Hutt, yn ddefnyddiol iawn wrth symud ymlaen.

I thank Nick Ramsay for those important questions. My starting point is the same as his. We want the system to be as understandable and simple as possible, albeit that some of these matters are inherently complex and are the province of people who are experts in the field. I believe that the journey that we are on should begin with as little difference as necessary between the system we have already and the system that we will create, while building in sufficient flexibility to our system to allow for differentiation in the future, should Welsh policy needs require us to move in that direction. In the short term, it is very important that those people who work the system day in, day out see the system that will replace it as recognisably the one that they are used to, in order to be able to go on providing a smooth service to members of the public, but we want to have, inherent in the legislation that we will bring forward, the ability for that to develop and mature.

As far as lessons that we have learned from Scotland, as I said to Adam Price, we’ve been very fortunate, I think, in the level of assistance that we’ve been afforded by colleagues in Scotland and continue to be afforded. One of the lessons that we’ve learned from Revenue Scotland underpins the decision that I published in the written statement on Friday to make the Welsh Revenue Authority the lead on the collection and management of land transaction tax and landfill disposals tax, and on compliance and enforcement of land transaction tax. A year ago, we thought that the balance of arguments was slightly in favour of allowing HMRC to go on doing that on our behalf. But, Revenue Scotland’s first-year experience, I think, gives us confidence that it’s possible for us to take on that tax more directly ourselves. I think that’s a good investment in building up the system that we will need for the future. We need to continue to have constructive relationships with HMRC in the meantime because there is expertise there that we will need to draw on. We have good offers from HMRC of seconding staff to us in Wales, in the short run, to help us build up that expertise, and a continuing dialogue with them to assist us in setting up our systems here.

Nick Ramsay has very regularly and effectively raised the whole issue of the fiscal framework on the floor of the Assembly and the need for a block grant adjustment mechanism that protects the position of Welsh taxpayers and people who rely on Welsh services. The first year is not the problem, as he implied. You simply substitute what we will have or what we would have had in subsequent years, but we have to make sure that the mechanism is robust enough to take account of inflation. I would certainly expect that we will have a similar system to that which they negotiated in Scotland on the issue of population, but there are other differences. Adam Price referred to the work of the Wales Governance Centre on the differential impact that raising the tax threshold has in Wales compared to other parts of the United Kingdom. We will have to negotiate those matters over the autumn as well.

On the issue of future mediation and the need for an impartial adjudication system, in Scotland they’ve agreed on using the Office for Budget Responsibility and the Scottish Fiscal Commission. We don’t have a commission of that sort here in Wales and I will be considering over the summer how we might mobilise a Welsh-specific form of expertise to match the independent advice that will continue to come from the OBR.

As far as the quadrilaterals are concerned, I certainly think it would be beneficial if they were revived. I’ve said that to the Chief Secretary to the Treasury already. In the meantime, I will meet finance Ministers from Scotland and Northern Ireland next week to make sure that we continue to share experience and expertise that we can collectively put to work in our negotiations with Whitehall.

Diolch i Nick Ramsay am y cwestiynau pwysig yna. Mae fy man cychwyn yr un fath â’i un ef. Hoffem i'r system fod mor ddealladwy a syml ag y bo modd, er bod rhai o'r materion hyn yn eu hanfod yn gymhleth ac yn faterion i bobl sy'n arbenigwyr yn y maes. Credaf y dylai'r daith yr ydym arni ddechrau â chyn lleied o wahaniaeth ag sydd ei angen rhwng y system sydd gennym eisoes a'r system y byddwn yn ei chreu, gan ychwanegu digon o hyblygrwydd at ein system i ganiatáu ar gyfer gwahaniaethu yn y dyfodol, pe byddai anghenion polisi Cymru yn ei gwneud yn ofynnol i ni symud i'r cyfeiriad hwnnw. Yn y tymor byr, mae'n bwysig iawn bod y bobl hynny sy'n gweithio’r system o ddydd i ddydd yn adnabod y system a fydd yn cymryd ei lle fel yr un y maent wedi arfer â hi, er mwyn iddynt allu parhau i ddarparu gwasanaeth llyfn i aelodau'r cyhoedd, ond hoffem gael, yn gynhenid ​​yn y ddeddfwriaeth y byddwn yn ei chyflwyno, y gallu i hynny ddatblygu ac aeddfedu.

O ran gwersi yr ydym wedi'u dysgu gan yr Alban, fel y dywedais wrth Adam Price, rydym wedi bod yn ffodus iawn, rwy’n meddwl, o gael cymaint o gymorth gan gydweithwyr yn yr Alban ac rydym yn dal i gael y cymorth hwnnw. Un o'r gwersi yr ydym wedi’i dysgu gan Revenue Scotland yw’r sail i'r penderfyniad a gyhoeddais yn y datganiad ysgrifenedig ddydd Gwener mai Awdurdod Refeniw Cymru fydd yn arwain ar gasglu a rheoli treth trafodiadau tir a threth gwarediadau tirlenwi, ac ar gydymffurfiad a gorfodi'r dreth trafodiadau tir. Flwyddyn yn ôl, roeddem yn meddwl bod cydbwysedd y dadleuon ychydig o blaid caniatáu i HMRC barhau i wneud hynny ar ein rhan. Ond, mae profiad blwyddyn gyntaf Revenue Scotland, rwy’n credu, yn rhoi hyder i ni ei bod yn bosibl i ni ymdrin â’r dreth honno yn fwy uniongyrchol ein hunain. Rwy'n credu bod hwnnw'n fuddsoddiad da wrth adeiladu'r system y bydd ei hangen arnom yn y dyfodol. Mae angen inni gadw perthynas adeiladol â Chyllid a Thollau EM yn y cyfamser oherwydd mae ganddynt arbenigedd y bydd angen inni fanteisio arno. Mae gennym gynigion da gan Gyllid a Thollau EM o secondio staff i ni yng Nghymru, yn y tymor byr, i’n helpu i ddatblygu’r arbenigedd hwnnw, a deialog barhaus â nhw i'n helpu i sefydlu ein systemau yma.

Mae Nick Ramsay wedi sôn yn rheolaidd iawn ac yn effeithiol am holl fater y fframwaith cyllidol ar lawr y Cynulliad a'r angen am fecanwaith addasiad grant bloc i ddiogelu sefyllfa trethdalwyr Cymru a phobl sy'n dibynnu ar wasanaethau yng Nghymru. Nid y flwyddyn gyntaf yw'r broblem, fel yr oedd yn ei awgrymu. Mae’n fater syml o amnewid yr hyn a fydd gennym neu’r hyn a fyddai wedi bod gennym yn y blynyddoedd dilynol, ond mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr bod y mecanwaith yn ddigon cadarn i ystyried chwyddiant. Byddwn i’n sicr yn disgwyl y bydd gennym system debyg i'r un y gwnaethant ei negodi yn yr Alban o ran y mater poblogaeth, ond mae gwahaniaethau eraill. Cyfeiriodd Adam Price at waith Canolfan Llywodraethiant Cymru ar effaith wahaniaethol codi’r trothwy treth yng Nghymru o’i gymharu â rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig. Bydd yn rhaid i ni drafod y materion hynny yn yr hydref yn ogystal.

O ran cyfryngu yn y dyfodol a'r angen am system ddyfarnu ddiduedd, yn yr Alban maent wedi cytuno i ddefnyddio Swyddfa Cyfrifoldeb y Gyllideb a Chomisiwn Ffisgal yr Alban. Nid oes gennym gomisiwn o'r math hwnnw yma yng Nghymru a byddaf yn ystyried dros yr haf sut y gallem ysgogi math o arbenigedd sy’n benodol i Gymru i gyd-fynd â'r cyngor annibynnol a fydd yn parhau i ddod gan Swyddfa Cyfrifoldeb y Gyllideb.

Cyn belled ag y mae’r pedrochrau dan sylw, rwy’n sicr yn meddwl y byddai'n fuddiol eu hadfywio. Rwyf wedi dweud hynny wrth Brif Ysgrifennydd y Trysorlys eisoes. Yn y cyfamser, byddaf yn cwrdd â Gweinidogion cyllid o'r Alban a Gogledd Iwerddon yr wythnos nesaf i wneud yn siŵr ein bod yn parhau i rannu profiad ac arbenigedd y gallwn ei roi ar waith ar y cyd yn ein trafodaethau â Whitehall.

I’m grateful to the Cabinet Secretary for his statement. As he says, these matters are inherently complex, and legislation is inevitably technical. This was brought home to me, at least with respect to this Assembly, should it be necessary, when seeking to familiarise myself with the procedures, at least to a degree. I watched, on the Parliament channel, his predecessor ably introducing the Tax Collection and Management (Wales) Bill—now Act—and I’m sure he will continue to undertake the role with similar ability.

I welcome, in particular, his statement that there will be no change for change’s sake, and now that he wishes to see—at least, initially—as little difference as possible between the system in Wales and the current UK system to which we are part; and a through-train approach that, at least for practitioners, I’m sure will be welcomed. I wonder whether I can ask him particularly about how that may affect the land transaction tax. He mentioned in his statement that this had been consulted on on an England and Wales basis and was currently going through the UK Parliament. Does that imply that he is happy with that approach, or may he be seeking to make changes to the applicability and basis of that tax when it is introduced expressly for Wales?

Second, I just wanted—. Towards the end of his statement he said that a sensible fiscal framework will pave the way to the introduction of Welsh rates of income tax. I was a little puzzled. He then said that he was clear that decision should continue to rest with the National Assembly. Is it not the case that, currently, that decision rests ultimately with a referendum of the Welsh people, and that he and the Conservative Government in Westminster are both seeking to change those arrangements to evade any such referendum? Well, perhaps after the decision 11 days ago of the Welsh people to vote against membership of the European Union, he isn’t so keen on referendums, but should we not at least accept that that is the current position, which he and the other Government at the UK level now seek to change?

Rwy'n ddiolchgar i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ddatganiad. Fel y mae’n ei ddweud, mae’r materion hyn yn gynhenid ​​gymhleth, ac mae deddfwriaeth yn anochel yn dechnegol. Cafodd hyn ei gadarnhau imi, o leiaf o ran y Cynulliad hwn, pe byddai angen, wrth imi geisio ymgyfarwyddo â'r gweithdrefnau, o leiaf i ryw raddau. Gwyliais, ar sianel y Senedd, ei ragflaenydd yn cyflwyno’r Bil Casglu a Rheoli Trethi (Cymru)—sydd bellach yn Ddeddf—yn fedrus, ac rwy'n siŵr y bydd yn parhau i ymgymryd â'r swyddogaeth mewn modd yr un mor alluog.

Rwy’n croesawu, yn arbennig, ei ddatganiad na fydd dim newid er mwyn newid, a’i fod nawr yn dymuno gweld—o leiaf, i ddechrau—cyn lleied o wahaniaeth ag y bo modd rhwng y system yng Nghymru a system bresennol y DU yr ydym yn rhan ohoni; a chaiff dull trên drwodd ei groesawu, rwy’n siŵr, o leiaf gan ymarferwyr. Tybed a gaf i ofyn iddo’n benodol am sut y gallai hynny effeithio ar y dreth trafodiadau tir. Soniodd yn ei ddatganiad fod hyn wedi bod yn destun ymgynghoriad ar sail Cymru a Lloegr a’i fod ar hyn o bryd yn mynd drwy Senedd y DU. A yw hynny'n awgrymu ei fod yn hapus â’r dull hwnnw, ynteu a yw efallai’n ceisio gwneud newidiadau i berthnasedd a sail y dreth honno pan gaiff ei chyflwyno’n benodol i Gymru?

Yn ail, roeddwn eisiau—. Tua diwedd ei ddatganiad dywedodd y bydd fframwaith cyllidol synhwyrol yn paratoi'r ffordd i gyflwyno cyfraddau treth incwm i Gymru. Roeddwn ychydig yn ddryslyd. Yna dywedodd ei fod yn glir y dylai’r penderfyniad hwnnw barhau i orwedd â’r Cynulliad Cenedlaethol. Onid yw'n wir, ar hyn o bryd, mai refferendwm o bobl Cymru fydd yn gwneud y penderfyniad hwnnw yn y pen draw, a’i fod ef a'r Llywodraeth Geidwadol yn San Steffan ill dau yn ceisio newid y trefniadau hynny i osgoi unrhyw refferendwm o'r fath? Wel, efallai ar ôl penderfyniad y Cymry 11 diwrnod yn ôl i bleidleisio yn erbyn aelodaeth o'r Undeb Ewropeaidd, nad yw mor hoff o refferenda, ond oni ddylem o leiaf dderbyn mai dyna yw'r sefyllfa ar hyn o bryd, a’i fod ef a'r Llywodraeth arall ar lefel y DU yn awr yn ceisio ei newid?

I thank Mark Reckless for those questions. My message today about no change for change’s sake is based on the very clear message that came from stakeholders during our consultation on the land transfer tax. They were very strongly of the view that we needed a smooth transition from the existing law to the new law and that changes—and there will be changes that we will introduce—would be just the ones that are necessary while allowing the scope for greater changes in the future.

What I said in my statement—I apologise if I didn’t make this quite clear enough—was that, since we consulted on our land transaction tax proposals, there have been changes in Scotland and at the UK level that weren’t known at the time of the consultation, and I drew attention in particular to the additional rate on second homes, which only became part of the Scottish and UK landscape after our consultation had closed. I think Mr Reckless asked me whether that was a policy that I supported. Let me say that it’s a policy that I find attractive, but which we have to consult on. And so, I’m not coming to a conclusion until we’ve had the consultation, and I tried to say in my statement that we will publish a document for consultation over this summer, and then I’ll come before the National Assembly with conclusions once we’ve had the benefit of that.

As to Welsh rates of income tax,