Y Cyfarfod Llawn
Plenary
15/07/2026Cynnwys
Contents
Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.
Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant wrth gyflwyno’r busnes.
In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.
[R] indicates that the Member has declared an interest when tabling the business.
Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Huw Irranca-Davies) yn y Gadair.
The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Huw Irranca-Davies) in the Chair.
Prynhawn da, bawb.
Good afternoon, everyone.
Good afternoon, everybody.
Prynhawn da, bawb.
Awn yn syth nawr i eitem 1, cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal. Cwestiwn 1, Laura Anne Jones.
We will move immediately to item 1, questions to the Cabinet Minister for Health and Care, and the first question is from Laura Anne Jones.
1. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella gwasanaethau'r GIG yn Sir Fynwy Torfaen? OQ64391
1. What action is the Welsh Government taking to improve NHS services in Sir Fynwy Torfaen? OQ64391
Diolch am y cwestiwn yna.
Thank you for that question.
I set out priorities for healthcare in Wales, including Sir Fynwy Torfaen, in my oral statement on 2 June. These focus on improving access, strengthening local services, providing more care closer to home, reducing waiting times, supporting staff and ensuring long-term sustainability.
Nodais flaenoriaethau ar gyfer gofal iechyd yng Nghymru, gan gynnwys Sir Fynwy Torfaen, yn fy natganiad llafar ar 2 Mehefin. Mae'r rhain yn canolbwyntio ar wella mynediad, cryfhau gwasanaethau lleol, darparu mwy o ofal yn nes at y cartref, lleihau amseroedd aros, cefnogi staff a sicrhau cynaliadwyedd hirdymor.
Diolch. In order to improve services for all in my constituency and across Wales, we need to ensure that we protect women's rights in line with the Supreme Court ruling that sex means biological sex, therefore protecting single-sex wards, toilets and changing rooms. We all know the case of the Darlington nurses, so this is crucial to prevent these situations not only for patients, but for staff. Language in the NHS is also important. Women and girls menstruate, women breastfeed, men don't. In health, this is important. Sex means biological sex. Facts are important. Let's cut the nonsense. Minister, will you now look into urgently making changes in our Welsh NHS in line with the ruling to protect women and girls in Wales, as they've already begun to do in other parts of the UK?
Diolch. Er mwyn gwella gwasanaethau i bawb yn fy etholaeth a ledled Cymru, mae angen inni sicrhau ein bod yn diogelu hawliau menywod yn unol â dyfarniad y Goruchaf Lys fod rhyw yn golygu rhyw biolegol, gan ddiogelu wardiau, toiledau ac ystafelloedd newid un rhyw. Mae pob un ohonom yn gyfarwydd ag achos nyrsys Darlington, felly mae hyn yn hanfodol i atal y sefyllfaoedd hyn nid yn unig i gleifion, ond i staff. Mae iaith yn y GIG hefyd yn bwysig. Menywod a merched sy'n cael mislif, menywod sy'n bwydo ar y fron, nid dynion. Ym maes iechyd, mae hyn yn bwysig. Mae rhyw yn golygu rhyw biolegol. Mae ffeithiau'n bwysig. Gadewch inni roi’r gorau i’r nonsens. Weinidog, a wnewch chi edrych nawr ar wneud newidiadau ar frys yn GIG Cymru yn unol â’r dyfarniad i ddiogelu menywod a merched yng Nghymru, fel y maent eisoes wedi dechrau ei wneud mewn rhannau eraill o’r DU?
Diolch am y cwestiwn atodol yna.
Thank you for that supplementary.
Llywydd, this question has been exercised many times in this Chamber, so I will re-emphasise the fact that this Government will respect the court ruling, of course, but we are clear that we will treat everybody within the NHS—who enters our NHS, who enters our GP surgeries, who enters our hospitals, wherever they are in the health and care system—with the dignity and respect that they deserve, respecting who they are and being there for them in their hour of need.
Lywydd, mae’r cwestiwn hwn wedi’i ofyn sawl gwaith yn y Siambr hon, felly rwyf am ailbwysleisio’r ffaith y bydd y Llywodraeth hon yn parchu dyfarniad y llys wrth gwrs, ond rydym hefyd yn glir y byddwn yn trin pawb o fewn y GIG—sy’n mynd i mewn i’n GIG, sy’n mynd i mewn i’n meddygfeydd, sy’n mynd i mewn i’n hysbytai, lle bynnag y bônt yn y system iechyd a gofal—gyda’r urddas a’r parch y maent yn ei haeddu, gan barchu pwy ydynt a bod yno ar eu cyfer pan fyddant angen hynny.
Diolch, Cabinet Minister, for that answer. Aneurin Bevan University Health Board is at level 4 escalation for finance, strategy, planning and performance, as well as for urgent and emergency care outcomes. I'm deeply concerned about how this is affecting the most vulnerable patients and those waiting for planned care. Due to longer waits, people are presenting with more complex needs. One person I know of, who has been waiting for a knee replacement, recently fell and broke her hip. I'm very concerned about the long waits that patients in my constituency are facing, and I know that the planned budget, which was voted against last night by Reform and Labour, proposed £145 million to alleviate waiting lists across Wales. What is the Government going to do now to improve the situation for vulnerable patients in Sir Fynwy Torfaen and the wider Aneurin Bevan University Health Board?
Diolch am eich ateb, Weinidog Cabinet. Mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan ar lefel uwchgyfeirio 4 o ran cyllid, strategaeth, cynllunio a pherfformiad, yn ogystal â chanlyniadau gofal brys a gofal argyfwng. Rwy’n bryderus iawn ynghylch y ffordd y mae hyn yn effeithio ar y cleifion mwyaf agored i niwed a’r rheini sy’n aros am ofal a gynlluniwyd. Oherwydd amseroedd aros hwy, mae pobl yn ymgyflwyno gydag anghenion mwy cymhleth. Fe wnaeth un unigolyn y gwn amdani, sydd wedi bod yn aros am lawdriniaeth i gael pen-glin newydd, syrthio'n ddiweddar a thorri ei chlun. Rwy'n bryderus iawn am yr amseroedd aros hir y mae cleifion yn fy etholaeth yn eu hwynebu, a gwn fod y gyllideb a gynlluniwyd, y pleidleisiodd Reform a Llafur yn ei herbyn neithiwr, wedi cynnig £145 miliwn i fynd i'r afael â rhestrau aros ledled Cymru. Beth y mae'r Llywodraeth yn mynd i'w wneud nawr i wella'r sefyllfa i gleifion agored i niwed yn Sir Fynwy Torfaen a Bwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan yn fwy cyffredinol?
Thank you for the question from the Member. As the Member said, in the supplementary budget yesterday, as far as health is concerned, we had a focus on outcomes, on improving people's health and well-being by introducing more funding into tackling the waiting lists, and it was extremely disappointing, to say the least, to see people who have said that they wanted to support such a policy vote against it. We want to improve people's outcomes and make sure that the impact on patients is better. So, we have made sure that NHS Wales Performance and Improvement are now involved. They have agreed an intervention approach in the Aneurin Bevan University Health Board to support them. Their improvement plan focuses on supporting frail and older people in the community—exactly answering the points that the Member raised—increasing the front-door capacity for people with complex needs and ensuring timely discharge. We have also allocated an additional £3 million this year to enable the delivery of the improvement plan.
Diolch am y cwestiwn gan yr Aelod. Fel y dywedodd yr Aelod, yn y gyllideb atodol ddoe, o ran iechyd, fe wnaethom ganolbwyntio ar ganlyniadau, ar wella iechyd a lles pobl drwy gyflwyno mwy o gyllid i fynd i'r afael â'r rhestrau aros, ac roedd yn siomedig iawn, a dweud y lleiaf, gweld pobl sydd wedi dweud eu bod am gefnogi polisi o'r fath yn pleidleisio yn ei erbyn. Rydym am wella canlyniadau i bobl a sicrhau bod yr effaith ar gleifion yn well. Felly, rydym wedi sicrhau bod Perfformiad a Gwella GIG Cymru bellach yn rhan o'r gwaith. Maent wedi cytuno ar ddull ymyrryd ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan i'w cefnogi. Mae eu cynllun gwella'n canolbwyntio ar gefnogi pobl fregus a hŷn yn y gymuned—i ateb yr union bwyntiau a gododd yr Aelod—gan gynyddu'r capasiti drws blaen ar gyfer pobl ag anghenion cymhleth a sicrhau bod pobl yn cael eu rhyddhau mewn modd amserol. Rydym hefyd wedi dyrannu £3 miliwn yn ychwanegol eleni er mwyn helpu i gyflawni'r cynllun gwella.
Cabinet Secretary, I have had constituents tell me that, when calling 999, they are no longer being given an estimated arrival time for ambulances. Now, I understand this may reflect operational practice rather than a formal policy, particularly following recent changes to ambulance performance measures. However, not knowing when help is likely to arrive can add significant anxiety for patients and their families—should they wait or should they find another means of getting to hospital? Can you therefore clarify the position on providing ETAs and assure the Senedd that communication and reassurance remain part of the ambulance service approach? And what advice would you give to the public?
Ysgrifennydd y Cabinet, mae etholwyr wedi dweud wrthyf, wrth ffonio 999, nad ydynt bellach yn cael amser cyrraedd amcangyfrifedig ar gyfer ambiwlansys. Nawr, rwy'n deall y gallai hyn adlewyrchu arferion gweithredol yn hytrach na pholisi ffurfiol, yn enwedig yn dilyn newidiadau diweddar i fesurau perfformiad ambiwlansys. Fodd bynnag, gall peidio â gwybod pryd y mae cymorth yn debygol o gyrraedd ychwanegu pryder sylweddol i gleifion a'u teuluoedd—a ddylent aros neu a ddylent ddod o hyd i ffordd arall o gyrraedd yr ysbyty? Felly, a allwch chi egluro beth yw'r safbwynt o ran darparu amseroedd cyrraedd amcangyfrifedig a rhoi sicrwydd i'r Senedd fod cyfathrebu a sicrwydd yn parhau i fod yn rhan o ddull gweithredu'r gwasanaeth ambiwlans? A pha gyngor y byddech chi'n ei roi i'r cyhoedd?
Thank you. The Member will be aware—I'm sure he was a member of the committee when we discussed ambulances in the last Senedd—that why those changes were brought in is because of recommendations put forward by our committee. The Member will have, I'm sure, read the story in the news recently about how other countries are now looking at the introduction of that purple target and how they are improving outcomes in the ambulance trust, which is to be welcomed. However, the broader point I think the Member raises about communication is important. Communication across the board in the NHS has not been where it should be in ensuring that patients know what to expect and when to expect it. So, this is something, certainly, I will be picking up in my regular meetings with the ambulance trust, and I'm more than happy to keep the Member informed on developments on that.
Diolch. Bydd yr Aelod yn ymwybodol—rwy'n siŵr ei fod yn aelod o'r pwyllgor y tro diwethaf inni drafod ambiwlansys yn y Senedd ddiwethaf—mai'r rheswm pam y cyflwynwyd y newidiadau hynny yw oherwydd argymhellion a gyflwynwyd gan ein pwyllgor. Bydd yr Aelod, rwy'n siŵr, wedi darllen y stori yn y newyddion yn ddiweddar ynglŷn â sut y mae gwledydd eraill bellach yn edrych ar gyflwyno'r targed porffor a sut y maent yn gwella canlyniadau yn yr ymddiriedolaeth ambiwlans, sydd i'w groesawu. Fodd bynnag, mae'r pwynt ehangach y credaf fod yr Aelod yn ei godi ynglŷn â chyfathrebu'n bwysig. Nid yw cyfathrebu yn gyffredinol yn y GIG wedi bod cystal ag y dylai fod o ran sicrhau bod cleifion yn gwybod beth i'w ddisgwyl a phryd i'w ddisgwyl. Felly, mae hyn yn rhywbeth y byddaf yn sicr yn ei godi yn fy nghyfarfodydd rheolaidd gyda'r ymddiriedolaeth ambiwlans, ac rwy'n fwy na pharod i roi gwybod i'r Aelod am unrhyw ddatblygiadau.
2. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella gofal i gleifion â chlefyd cardiofasgwlaidd y mae angen triniaeth drawsffiniol arnynt? OQ64417
2. What steps is the Welsh Government taking to improve care for patients with cardiovascular disease who require cross-border treatment? OQ64417
When patients need access to specialist care outside of their health board area, I expect the commissioning health board to have put in place robust pathway arrangements so that people receive seamless, high-quality care. The nature of these arrangements will depend on the specific condition in question.
Pan fydd cleifion angen mynediad at ofal arbenigol y tu allan i'w hardal bwrdd iechyd, rwy'n disgwyl i'r bwrdd iechyd sy'n comisiynu fod wedi rhoi trefniadau llwybr cadarn ar waith fel bod pobl yn cael gofal di-dor o ansawdd uchel. Bydd natur y trefniadau hyn yn dibynnu ar y cyflwr.
Thank you, Minister. I have personal experience of this issue. My father was rushed into hospital in Hereford, across the border, 42 miles away from home, after suffering a heart attack whilst, ironically, teaching cardiopulmonary resuscitation. He had then to be transferred to Wolverhampton—and this was actually the hospital that he was born in—where he was eventually given a quadruple heart bypass. The journey there and the length of his stay, and the difficulty in visiting him, all added to the stress of the experience. The whole experience was stressful for him and his loved ones. The scale of the challenge posed by cardiovascular ill health can be judged by the fact that British Heart Foundation Cymru say that there are around 26,000 people living with cardiovascular disease in Gwynedd Maldwyn alone today, and that number is growing. This disease causes 57 deaths each month and 680 deaths each year in my constituency alone. The British Heart Foundation calculate that the total annual healthcare cost of this disease across Wales is £770 million. Whilst the National Adult Cardiac Surgery Audit includes data for waiting times and surgery performed in England and Wales, not all data is available for Wales, which makes it much harder to scrutinise the Wales NHS performance.
Diolch, Weinidog. Mae gennyf brofiad personol o'r mater hwn. Cafodd fy nhad ei ruthro i'r ysbyty yn Henffordd, dros y ffin, 42 milltir o'i gartref, ar ôl dioddef trawiad ar y galon wrth addysgu adfywio cardiopwlmonaidd, yn eironig ddigon. Yna, bu'n rhaid mynd ag ef i Wolverhampton—sef yr ysbyty lle'i ganed mewn gwirionedd—lle cafodd lawdriniaeth ddargyfeiriol bedwarplyg ar ei galon. Ychwanegodd y daith yno a hyd ei arhosiad, a pha mor anodd oedd mynd i ymweld ag ef, at straen y profiad. Roedd y profiad cyfan yn drallodus iddo ef a'i anwyliaid. Gellir dirnad maint yr her a achosir gan afiechyd cardiofasgwlaidd yn sgil y ffaith bod British Heart Foundation Cymru yn dweud bod oddeutu 26,000 o bobl yn byw gyda chlefyd cardiofasgwlaidd yng Ngwynedd Maldwyn yn unig heddiw, ac mae'r nifer hwnnw ar gynnydd. Mae'r clefyd hwn yn achosi 57 o farwolaethau bob mis a 680 o farwolaethau bob blwyddyn yn fy etholaeth i yn unig. Mae'r British Heart Foundation yn cyfrifo bod cost flynyddol y clefyd i ofal iechyd ledled Cymru yn £770 miliwn i gyd. Er bod yr Archwiliad Cenedlaethol o Lawfeddygaeth y Galon i Oedolion yn cynnwys data ar gyfer amseroedd aros a llawdriniaethau a gyflawnir yng Nghymru a Lloegr, nid yw'r holl ddata ar gael ar gyfer Cymru, sy'n ei gwneud yn llawer anos craffu ar berfformiad GIG Cymru.
Cwestiwn, plis, Claire.
A question, please, Claire.
Sorry. Can the Minister please tell the Senedd what plans he has to ensure that all relevant data for Wales is made available to us?
Mae’n ddrwg gennyf. A all y Gweinidog ddweud wrth y Senedd pa gynlluniau sydd ganddo i sicrhau bod yr holl ddata perthnasol ar gyfer Cymru ar gael i ni?
Firstly, can I say how sorry I am to hear of the experiences that you had to go through, and for your father? It must have been distressing and I sincerely hope that your father had a full recovery in that period.
The Member also raises an important point about the long distances involved in accessing such services, an issue that, of course, is especially pronounced in rural areas like Gwynedd Maldwyn. This is why our agenda has a particular emphasis on addressing disproportionate geographic barriers to accessing treatment with actions in the first 100 days plan, as well as longer term measures designed to support this objective.
In terms of the specific issues raised on data, the NHS Wales Joint Commissioning Committee is responsible for commissioning cardiac surgery on behalf of health boards in Wales. As part of the commissioning requirements, centres in Wales and those commissioned in England must submit data to the National Cardiac Audit Programme, which is funded by the Welsh Government. Now, while the most recent reports from the National Adult Cardiac Surgery Audit appear to contain data from commissioned centres in Wales, and along the border with Wales, that isn't to say that this data provides the entire spectrum of patients' experiences, and continuous reviewing and refining is of course a very important element of data handling. So, I'd be grateful, therefore, if the Member could write to me with further details on the specific gaps that she has found, and I'll instruct my officials to make enquiries on her behalf.
Yn gyntaf, a gaf i ddweud ei bod yn flin iawn gennyf glywed am y profiadau y bu'n rhaid ichi fynd drwyddynt, a phrofiad eich tad? Rhaid ei fod wedi bod yn brofiad trallodus ac rwy'n mawr obeithio bod eich tad wedi gwella'n llwyr yn y cyfnod hwnnw.
Mae'r Aelod hefyd yn codi pwynt pwysig am y pellteroedd hir sy'n gysylltiedig â chael mynediad at wasanaethau o'r fath, mater sy'n arbennig o amlwg mewn ardaloedd gwledig fel Gwynedd Maldwyn. Dyma pam y mae ein hagenda yn rhoi pwyslais penodol ar fynd i'r afael â rhwystrau daearyddol anghymesur i gael mynediad at driniaeth gyda chamau gweithredu yn y cynllun 100 diwrnod cyntaf, yn ogystal â mesurau mwy hirdymor a gynlluniwyd i gefnogi'r amcan hwn.
O ran y materion penodol a godwyd ar ddata, Cyd-bwyllgor Comisiynu GIG Cymru sy'n gyfrifol am gomisiynu llawfeddygaeth y galon ar ran byrddau iechyd yng Nghymru. Fel rhan o'r gofynion comisiynu, rhaid i ganolfannau yng Nghymru a'r rhai a gomisiynwyd yn Lloegr gyflwyno data i'r Archwiliad Cenedlaethol o Lawfeddygaeth y Galon i Oedolion, a ariennir gan Lywodraeth Cymru. Nawr, er bod adroddiadau diweddaraf yr Archwiliad Cenedlaethol o Lawfeddygaeth y Galon i Oedolion yn ôl pob golwg yn cynnwys data o ganolfannau a gomisiynwyd yng Nghymru ac ar hyd y ffin, nid yw hynny'n golygu bod y data hwn yn darparu'r sbectrwm cyfan o brofiadau cleifion, ac mae adolygu a mireinio parhaus yn elfen bwysig iawn o drin data. Felly, buaswn yn ddiolchgar pe gallai'r Aelod ysgrifennu ataf gyda manylion pellach am y bylchau penodol y mae wedi'u canfod, ac fe gyfarwyddaf fy swyddogion i wneud ymholiadau ar ei rhan.
Un o'r heriau mwyaf sy'n wynebu bwrdd iechyd Powys yw'r cynnydd sylweddol yng nghostau triniaethau trawsffiniol a godwyd gan NHS England, sydd wedi cyfrannu at fwlch ariannol o tua £7.8 miliwn. Yn ogystal, mae bwrdd iechyd dyffryn Gwy yn ceisio codi premiwm gwledig ychwanegol, sydd erbyn hyn oddeutu £13 miliwn. Mae'r materion hyn wedi rhoi pwysau sylweddol ar gyllid y bwrdd iechyd, ac ni fu cefnogaeth gan y Llywodraeth flaenorol i fynd i'r afael â'r costau ychwanegol hyn. Rwy'n croesawu'r buddsoddiad ychwanegol o £145 miliwn i leihau rhestrau aros ledled Cymru. Felly, a all y Gweinidog Cabinet egluro pa asesiad sydd wedi bod i sicrhau bod y buddsoddiad hwn yn elwa trigolion Powys? Diolch.
One of the biggest challenges facing Powys health board is the significant increase in the cost of cross-border treatment levied by NHS England, which has contributed to a financial gap of around £7.8 million. In addition, the Wye valley health board is trying to levy an additional rural premium, which now stands at around £13 million. These issues have placed significant pressure on the finances of the health board, and no support was provided by the previous Government to address these additional costs. I welcome the additional investment of £145 million to reduce waiting lists across Wales. So, can the Cabinet Minister explain what assessment has been made to ensure that this investment benefits the residents of Powys? Thank you.
Diolch am y cwestiwn. Mae'r Aelod yn gwneud pwynt pwysig ar y dechrau drwy sôn am ba mor bwysig oedd y gyllideb atodol ddoe, yn rhoi £145 miliwn yn y flwyddyn ariannol yma er mwyn mynd i'r afael â rhestrau aros, er mwyn gwella'r isadeiledd a gwella'r ddarpariaeth sydd gennym ni ar gyfer rhestrau aros. Roedd yn siomedig aruthrol gweld Aelodau Llafur a'r Rhyddfrydwyr yn ochri efo Reform er mwyn pleidleisio yn erbyn polisïau ac yn erbyn ariannu a fyddai'n mynd i'r afael ag un o'r materion pwysicaf sydd wedi ein hwynebu ni yn y maes iechyd yma yng Nghymru dros y ddegawd a rhagor ddiwethaf.
Ond, mi fyddwn ni'n parhau efo cynlluniau er mwyn mynd i'r afael â'r rhestrau aros hynny, ac mi fydd y rheini'n uniongyrchol o fudd i bobl Powys. Rydyn ni'n ymwybodol o bobl sydd ar restrau aros am amseroedd rhy hir ym Mhowys. Mi fyddan nhw'n cael budd o hyn. Ond, mi fyddwn ni hefyd yn gwneud yn siŵr fod yna rapid diagnostic centre ar gyfer canser yn cael ei chyflwyno ym Mhowys er mwyn gweld pobl ynghynt, yn lle bod pobl yn mynd i'r ysbytai yna sydd ymhell i ffwrdd pan fyddan nhw'n cyrraedd cam 4 yn eu taith canser, sydd yn mynd i fod lawer yn rhy hwyr i nifer ohonyn nhw. Mi fyddwn ni'n edrych yn gynt arnyn nhw ac yn sicrhau eu bod yn cael diagnosis cynt hefyd.
Thank you for that question. The Member made an important point at the outset in talking about the importance of the supplementary budget yesterday, in providing £145 million in this financial year in order to address waiting lists, to improve infrastructure and to improve the provision that we have for waiting lists. It was incredibly disappointing to see Labour and Liberal Members siding with Reform to vote against policies and against funding that would tackle one of the most pressing issues that has faced us in health in Wales over a decade and more.
But, we will continue with our plans to address those waiting lists, and this will directly benefit the people of Powys. We are aware of people who have been on waiting lists for far too long in Powys. They will benefit from this. But, we will also ensure that there is a rapid diagnostic centre for cancer introduced in Powys too so that people are seen earlier, rather than people going to hospitals that are long distances away when they get to stage 4 in their cancer journey, which will be far too late for many of them. We will see them more quickly and ensure that they get an earlier diagnosis too.
Galwaf yn awr ar lefarwyr y pleidiau i holi'r Gweinidog Cabinet. Yn cyntaf, llefarydd Reform UK, James Evans.
I now call the party spokespeople to question the Cabinet Minister. First of all, the Reform UK spokesperson, James Evans.
Diolch, Lywydd. Can the Cabinet Minister tell us when two-year waits will be eliminated?
Diolch, Lywydd. A all y Gweinidog Cabinet ddweud wrthym pryd y bydd amseroedd aros dwy flynedd yn cael eu dileu?
We've been very clear that two-year waits will be tackled in a matter of months.
Rydym wedi dweud yn glir iawn y byddwn yn mynd i'r afael ag amseroedd aros dwy flynedd mewn mater o fisoedd.
It's now 'a matter of months'. We've heard 'a matter of weeks'. We've heard the finance secretary say it's going to be 12 months. We've heard you say it could be years. Now, it is going to be months, not weeks. So, can you tell us what month these are going to be eliminated, because the Government in Wales are very good at doing slick social media clips, but they're not very good on the detail, are they? That's the problem at the minute. You say it's going to be months. People waiting in pain across Wales aren't going to be very happy about that. They want to know an absolute timeline of when they're going to be eliminated, when they can expect their letters to come through for operations, and you should be able to provide that detail today.
Mae bellach yn 'fater o fisoedd'. Rydym wedi clywed 'mater o wythnosau'. Rydym wedi clywed yr ysgrifennydd cyllid yn dweud y bydd yn 12 mis. Rydym wedi eich clywed chi'n dweud y gallai fod yn flynyddoedd. Nawr, mae'n mynd i fod yn fisoedd, nid wythnosau. Felly, a allwch chi ddweud wrthym ym mha fis y byddant yn cael eu dileu, gan fod y Llywodraeth yng Nghymru yn dda iawn am greu clipiau slic ar gyfer y cyfryngau cymdeithasol, ond nid ydynt yn dda iawn ar y manylion. Dyna’r broblem ar y funud. Rydych chi'n dweud y bydd yn cymryd misoedd. Nid yw pobl sy'n aros mewn poen ledled Cymru yn mynd i fod yn hapus iawn ynglŷn â hynny. Maent eisiau amserlen bendant o ran pryd y byddant yn cael eu dileu, pryd y gallant ddisgwyl eu llythyrau ar gyfer llawdriniaethau, a dylech allu darparu'r manylion hynny heddiw.
The Member will be aware that the previous Government set a number of targets and failed to reach them because they weren't realistic. We are absolutely realistic in how we are investing this money into improving outcomes so that people are seen quicker. We know that we've got issues around gynaecology. We know we've got issues around cataracts. We know about orthopaedics. So, these are the things that we need to look at and improve. That's why we're going to set up the elective care hub, so that we can see people quicker, so that people can get their treatment within the time frame that is required, so that they improve and can get on with their lives. So, we're absolutely clear. We've been clear all along. I'm not quite sure where these questions come from. Everything we've said in the past, we are sticking by. We will be achieving this in a matter of months. However, let me remind you that you and your colleagues and others here voted against the budget yesterday, which had £145 million in order to tackle this. So, let's not have any crocodile tears that you are concerned about waiting lists. Clearly, you're not. If you were, you'd have supported the supplementary budget so that we could get this money onto the front line to see people as soon as possible.
Bydd yr Aelod yn ymwybodol fod y Llywodraeth flaenorol wedi gosod nifer o dargedau ac wedi methu eu cyflawni am nad oeddent yn realistig. Rydym yn gwbl realistig ynglŷn â sut rydym yn buddsoddi’r arian hwn i wella canlyniadau fel bod pobl yn cael eu gweld yn gynt. Gwyddom fod gennym broblemau mewn perthynas â gynaecoleg. Gwyddom fod gennym broblemau mewn perthynas â chataractau. Gwyddom am orthopedeg. Felly, dyma’r pethau y mae angen inni edrych arnynt a’u gwella. Dyna pam ein bod yn mynd i sefydlu’r hyb gofal a gynlluniwyd, fel y gallwn weld pobl yn gyflymach, fel y gall pobl gael eu triniaeth o fewn yr amserlen sydd ei hangen, fel eu bod yn gwella ac yn gallu parhau â’u bywydau. Felly, rydym yn gwbl glir. Rydym wedi bod yn glir bob amser. Nid wyf yn siŵr o ble y daw’r cwestiynau hyn. Rydym yn glynu wrth bopeth a ddywedwyd gennym yn y gorffennol. Byddwn yn cyflawni hyn mewn mater o fisoedd. Fodd bynnag, gadewch imi eich atgoffa eich bod chi a’ch cyd-Aelodau ac eraill yma wedi pleidleisio yn erbyn y gyllideb ddoe, a oedd yn cynnwys £145 miliwn i fynd i’r afael â hyn. Felly, gadewch inni beidio â chael unrhyw ddagrau crocodeil eich bod yn poeni am restrau aros. Mae'n amlwg nad ydych. Pe baech, fe fyddech chi wedi cefnogi'r gyllideb atodol fel y gallem ddarparu'r arian hwn i'r rheng flaen i allu gweld pobl cyn gynted â phosibl.
I want to see more money in our NHS. You could put more money into the NHS if you listened to us and stopped funding some of your vanity projects like planting trees abroad, like some of the projects that you're doing close to home, wasting Welsh Government money looking at Welsh independence, something the public overwhelmingly did not vote for. That's the money that could go into the NHS. We've also heard about 'small change' for overseas offices. That's money that could go into our NHS. That is the reason why we voted against your supplementary budget, because it's a bad deal for Wales.
You just waffled then in your answer to me, Minister, because you didn't actually say when we were going to have those two-year waits gone. You've said 'months'. You've mentioned elective care hubs. By the time they go through planning, by the time the Welsh Government shuffles paper around their offices, that's going to end up being years. You know how the system works. You sat on committee with me when we discussed these things. They don't come overnight. So, can you now outline a date when two-year waits will be eliminated in Wales, because far too many people have been waiting in pain? You promised people you would sort this out, and it's about time you started to deliver, because your honeymoon period cannot go on forever.
Rwyf am weld mwy o arian yn ein GIG. Gallech roi mwy o arian i mewn i’r GIG pe baech yn gwrando arnom ac yn rhoi’r gorau i ariannu rhai o’ch prosiectau porthi balchder fel plannu coed dramor, fel rhai o’r prosiectau rydych chi'n eu gwneud yn nes at adref, gwastraffu arian Llywodraeth Cymru wrth edrych ar annibyniaeth i Gymru, rhywbeth na phleidleisiodd y mwyafrif llethol o'r cyhoedd drosto. Dyna'r arian a allai fynd i'r GIG. Rydym wedi clywed hefyd am 'newid mân' ar gyfer ein swyddfeydd tramor. Mae hwnnw'n arian a allai fynd i mewn i'n GIG. Dyna’r rheswm pam y gwnaethom bleidleisio yn erbyn eich cyllideb atodol, am ei bod yn fargen wael i Gymru.
Roeddech chi'n siarad ar eich cyfer yn eich ateb i mi, Weinidog, gan na ddywedoch chi mewn gwirionedd pryd y byddem yn gweld diwedd ar yr amseroedd aros dwy flynedd hynny. Rydych chi wedi dweud 'misoedd'. Rydych wedi sôn am hybiau gofal a gynlluniwyd. Erbyn iddynt fynd drwy'r camau cynllunio, erbyn i Lywodraeth Cymru symud papur o amgylch eu swyddfeydd, mae hynny'n mynd i fod yn flynyddoedd. Rydych chi'n gwybod sut y mae'r system yn gweithio. Roeddech chi ar y pwyllgor gyda mi pan oeddem yn trafod y pethau hyn. Nid ydynt yn digwydd dros nos. Felly, a allwch chi amlinellu dyddiad i ni ar gyfer dileu amseroedd aros dwy flynedd yng Nghymru, gan fod gormod lawer o bobl wedi bod yn aros mewn poen? Fe wnaethoch chi addo i bobl y byddech yn datrys hyn, ac mae’n hen bryd ichi ddechrau gwneud hynny, gan na all eich mis mêl bara am byth.
You voted against the £145 million yesterday, right? Let me remind you of what your spokesperson, Cai Parry-Jones, said. He set out a number of red lines and, within one of those red lines, why you were opposing it, was the fact that we are employing Indian doctors here. So, clearly, you're not concerned—[Interruption.] Indian nurses, sorry, just to correct the record—Indian nurses. So, let's be clear. You're not concerned about improving the health outcomes of people in Wales. You don't want to see an improved workforce here, which is what we're looking to get to grips with.
Now, you mentioned also planning. It's not all about planning. We've got—and I've mentioned this so many times—a number of under-utilised spaces here, theatre spaces that are not used properly. So, we're going to improve those theatre spaces so that we do see those treatments being carried out and people seen quicker. You should know this as an opposition spokesperson who's been on the committees. It's not difficult; this is what it's about. And we know what we're doing because everything we've put forward is clinically led. Now, if you don't want to see improved outcomes for people, fine, carry on as you are. But we know that we're being led by doctors, by surgeons, by operational managers who've done this successfully in parts of Wales and in England, who will advise us on the best way forward so that we can improve outcomes in Wales. That's our focus.
Fe wnaethoch chi bleidleisio yn erbyn y £145 miliwn ddoe, oni wnaethoch? Gadewch imi eich atgoffa o’r hyn a ddywedodd eich llefarydd, Cai Parry-Jones. Nododd nifer o linellau coch, ac o fewn un o'r llinellau coch hynny, pam eich bod yn ei gwrthwynebu, oedd y ffaith ein bod yn cyflogi meddygon Indiaidd yma. Felly, yn amlwg, nid ydych chi'n pryderu—[Torri ar draws.] Nyrsys Indiaidd, mae'n ddrwg gennyf, os caf gywiro'r cofnod—nyrsys Indiaidd. Felly, gadewch inni fod yn glir. Nid ydych yn poeni am wella canlyniadau iechyd pobl yng Nghymru. Nid ydych am weld gweithlu gwell yma, a dyna rydym ni'n bwriadu mynd i'r afael ag ef.
Nawr, fe sonioch chi hefyd am gynllunio. Nid cynllunio yw popeth. Mae gennym—ac rwyf wedi sôn am hyn gymaint o weithiau—nifer o ofodau nad ydynt yn cael eu defnyddio'n ddigonol yma, gofodau theatr nad ydynt yn cael eu defnyddio'n briodol. Felly, rydym yn mynd i wella'r mannau theatr hynny fel bod triniaethau'n cael eu cynnal a phobl yn cael eu gweld yn gynt. Dylech wybod hyn fel llefarydd yr wrthblaid sydd wedi bod yn aelod o'r pwyllgorau. Nid yw'n anodd; dyma hanfod y mater. Ac rydym yn gwybod beth a wnawn am fod popeth a gynigiwyd gennym wedi'i arwain yn glinigol. Nawr, os nad ydych chi eisiau gweld canlyniadau gwell i bobl, iawn, daliwch ati. Ond fe wyddom ni ein bod yn cael ein harwain gan feddygon, gan lawfeddygon, gan reolwyr gweithredol sydd wedi gwneud hyn yn llwyddiannus mewn rhannau o Gymru ac yn Lloegr, a fydd yn ein cynghori ar y ffordd orau ymlaen er mwyn inni allu gwella canlyniadau yng Nghymru. Dyna yw ein ffocws.
Llefarydd Llafur Cymru, Jayne Bryant.
Welsh Labour spokesperson, Jayne Bryant.
Diolch, Lywydd. Our dedicated staff in our NHS work tirelessly, and in recent weeks many have experienced incredibly challenging working conditions due to the hot weather. Last month, the Welsh Ambulance Services University NHS Trust declared a critical incident following one of the busiest periods of sustained pressure on services in recent years. Demand was well in excess of normal levels as a result of the extreme heat, and I understand there was a noticeable increase in the number of young people presenting with symptoms of dehydration. We're accustomed to the NHS needing to prepare for the winter pressures, but what action is the Government taking to ensure that services, buildings and the workforce are equipped to deal with the impact of hot weather?
Diolch, Lywydd. Mae staff ymroddedig ein GIG yn gweithio'n ddiflino, ac yn yr wythnosau diwethaf, mae llawer wedi wynebu amodau gwaith heriol iawn oherwydd y tywydd poeth. Y mis diwethaf, cyhoeddodd Ymddiriedolaeth Brifysgol GIG Gwasanaethau Ambiwlans Cymru ddigwyddiad critigol yn dilyn un o'r cyfnodau prysuraf o bwysau parhaus ar wasanaethau yn y blynyddoedd diwethaf. Roedd y galw ymhell uwchlaw'r lefelau arferol o ganlyniad i'r gwres eithafol, ac rwy'n deall bod cynnydd amlwg wedi bod yn nifer y bobl ifanc a oedd yn ymgyflwyno â symptomau dadhydradiad. Rydym wedi arfer â'r angen i'r GIG baratoi ar gyfer pwysau'r gaeaf, ond pa gamau y mae'r Llywodraeth yn eu cymryd i sicrhau bod gwasanaethau, adeiladau a'r gweithlu yn cael adnoddau addas i ymdopi ag effaith tywydd poeth?
Thank you to the Member for that question and raising the issue. First of all, I think we need to recognise and be realistic that this is happening. Global warming is happening in front of our eyes. We're experiencing it. Some people want to deny that. Again, I'm pointing my finger at Reform, who are more than happy to say it's not happening. This is man-made, and it's impacting on the well-being of people in Wales, the people that you represent, and it's incumbent on us to respond to this as soon as we can.
The Wales ambulance trust was under significant pressure last week and the week before, and we've seen them step up as well and making sure that they are responding the best they can. I take my hat off to the paramedics, ambulance drivers and the people in that service who've done such terrific work in responding to the various calls that they've received over the last few weeks.
The recent heatwave saw unprecedented demand on the services, resulting in a critical incident being declared and substantial increases in both emergency calls and high acuity incidents. So, we put out a guidance note to all the hospitals and the health boards following the previous heatwave, making sure that they were aware that they needed to prepare for this summer and for the ones coming up.
You will have heard also in my winter pressure statements that I referred to the heatwaves, and the fact that we are now taking the approach of an all-year-round assessment of the situation. We are already preparing bilaterals with various Cabinet Ministers, in this instance the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning, looking at how we need to include those considerations of global warming and the environment around the health system when it comes to planning into those briefings and portfolios, so that we prepare, moving forward, for this in the future.
Diolch i'r Aelod am ei chwestiwn ac am godi'r mater. Yn gyntaf oll, credaf fod angen inni gydnabod a bod yn realistig fod hyn yn digwydd. Mae cynhesu byd-eang yn digwydd o flaen ein llygaid. Rydym yn ei brofi. Mae rhai pobl eisiau gwadu hynny. Unwaith eto, rwy'n pwyntio fy mys at Reform, sy'n fwy na pharod i ddweud nad yw'n digwydd. Gwaith dyn yw hyn, ac mae'n effeithio ar lesiant pobl yng Nghymru, y bobl rydych chi'n eu cynrychioli, ac mae'n ddyletswydd arnom i ymateb i hyn cyn gynted ag y gallwn.
Roedd ymddiriedolaeth gwasanaethau ambiwlans Cymru o dan bwysau sylweddol yr wythnos diwethaf a'r wythnos cynt, ac rydym wedi eu gweld yn mynd i'r afael â hyn ac yn sicrhau eu bod yn ymateb cystal ag y gallant. Rwy'n codi fy het i'r parafeddygon, y gyrwyr ambiwlansys a'r bobl yn y gwasanaeth hwnnw sydd wedi gwneud gwaith mor wych yn ymateb i'r galwadau amrywiol y maent wedi'u derbyn dros yr ychydig wythnosau diwethaf.
Achosodd y don wres yn ddiweddar alw digynsail ar y gwasanaethau, gan arwain at ddatgan digwyddiad critigol a chynnydd sylweddol mewn galwadau brys a digwyddiadau aciwtedd uchel. Felly, fe wnaethom gyhoeddi nodyn cyfarwyddyd i'r holl ysbytai a'r byrddau iechyd yn dilyn y don wres flaenorol, gan sicrhau eu bod yn ymwybodol fod angen iddynt baratoi ar gyfer yr haf hwn a'r rhai sydd i ddod.
Byddwch wedi fy nghlywed hefyd yn fy natganiadau ar bwysau'r gaeaf yn cyfeirio at y tonnau gwres, a'r ffaith ein bod bellach yn mabwysiadu dull o asesu'r sefyllfa drwy gydol y flwyddyn. Rydym eisoes yn paratoi trafodaethau dwyochrog gyda gwahanol Weinidogion Cabinet, yn yr achos hwn y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio, gan edrych ar sut y mae angen inni gynnwys ystyriaethau'n ymwneud â chynhesu byd-eang a'r amgylchedd o amgylch y system iechyd o ran cynllunio yn y briffiau a'r portffolios hynny, fel ein bod yn paratoi ar gyfer hyn yn y dyfodol wrth symud ymlaen.
Diolch and, absolutely, the workforce is absolutely crucial. Earlier today, alongside my colleague Shav Taj, I met student midwives from the September 2023 cohort. They feel as though they've been left in limbo, with no jobs available. One newly-qualified midwife told me she was now working as a water technician, and others are working as baristas and in the hospitality sector. The students have been told that there might be opportunities to work in health and social care, but this is not what they want or that they're qualified to do. Now, I know the Minister is aware of the situation, but the student midwives cannot have been clearer today; they feel left behind and they feel without hope.
Welsh Labour protected the NHS Wales bursary scheme, supporting the next generation of healthcare workers to train and work in the Welsh NHS, but, without clinical experience, student midwives can't get jobs and they can't use their degree for anything else. One option would be to extend the bursary for another year to cover the preceptorship training that enables midwives to transition to professional practice. So, will the Welsh Government consider this as one option?
Diolch, ac yn sicr, mae'r gweithlu'n gwbl allweddol. Yn gynharach heddiw, gyda fy nghyd-Aelod Shav Taj, cyfarfûm â myfyrwyr bydwreigiaeth o garfan mis Medi 2023. Maent yn teimlo fel pe baent wedi cael eu gadael mewn limbo, heb unrhyw swyddi ar gael. Dywedodd un fydwraig newydd gymhwyso wrthyf ei bod bellach yn gweithio fel technegydd dŵr, ac mae eraill yn gweithio fel baristas ac yn y sector lletygarwch. Dywedwyd wrth y myfyrwyr y gallai fod cyfleoedd i weithio ym maes iechyd a gofal cymdeithasol, ond nid dyma maent eisiau ei wneud na'r hyn y maent yn gymwys i'w wneud. Nawr, gwn fod y Gweinidog yn ymwybodol o'r sefyllfa, ond ni allai'r myfyrwyr bydwreigiaeth fod wedi bod yn gliriach heddiw; maent yn teimlo eu bod wedi'u gadael ar ôl ac maent yn teimlo'n ddiobaith.
Diogelodd Llafur Cymru gynllun bwrsariaeth GIG Cymru, gan gefnogi'r genhedlaeth nesaf o weithwyr gofal iechyd i hyfforddi a gweithio yn GIG Cymru, ond heb brofiad clinigol, ni all myfyrwyr bydwreigiaeth gael swyddi ac ni allant ddefnyddio eu gradd ar gyfer unrhyw beth arall. Un opsiwn fyddai ymestyn y fwrsariaeth am flwyddyn arall i dalu am yr hyfforddiant tiwtoriaeth sy'n galluogi bydwragedd i bontio i ymarfer proffesiynol. Felly, a fydd Llywodraeth Cymru yn ystyried hyn fel un opsiwn?
So, the issue with the graduates lies squarely on the shoulders of the previous Government. This is an issue that was under your watch, back in 2023. As you said, these students were the cohort going through from 2022-23, and it will take a few years to work through the system. That's why one of the first things that I did when I came into this post was set up a graduate summit, in order to try and find options for as many of these young people as possible. Because here in Wales, different from England, they are streamlined, so a promise is made to them. So we need to try and honour that promise, and it's disappointing that we were left in a position where those promises were broken by the previous Government. So now we're trying to find a long-term solution for this. That's why we've asked Healthcare Inspectorate Wales to work with the health boards, to work with the representative bodies, to bring that plan together, and I expect to see a plan by the end of December—or early autumn, in fact.
Now, when it comes to the bursary scheme, once again, may I just remind you that this wasn't part of any negotiations that you brought forward or discussions that you brought forward for the supplementary budget, which you voted against as a party, in order to improve health outcomes in Wales. I am absolutely more than happy to discuss any options that you might have and consider their impact and assess how they might be included, but I just remind you that, as we have been informed by the Cabinet Minister for Finance, there are massive in-year pressures currently in the health service, and those pressures are only going to get worse as time goes on because of settlements coming down from London and the fact that we don't have a fair funding formula for Wales.
Felly, y Llywodraeth flaenorol sydd ar fai am y broblem gyda'r graddedigion. Mae hon yn broblem a oedd o dan eich goruchwyliaeth chi, yn ôl yn 2023. Fel y dywedoch chi, y myfyrwyr hyn oedd carfan 2022-23, a bydd yn cymryd ychydig flynyddoedd i weithio drwy'r system. Dyna pam mai un o'r pethau cyntaf a wneuthum pan ddeuthum i'r swydd hon oedd sefydlu uwchgynhadledd graddedigion, er mwyn ceisio dod o hyd i opsiynau i gynifer o'r bobl ifanc hyn â phosibl. Oherwydd yma yng Nghymru, yn wahanol i Loegr, mae wedi ei symleiddio, felly mae addewid yn cael ei wneud iddynt. Felly mae angen inni geisio anrhydeddu'r addewid hwnnw, ac mae'n siomedig ein bod wedi cael ein gadael mewn sefyllfa lle torrwyd yr addewidion hynny gan y Llywodraeth flaenorol. Felly rydym nawr yn ceisio dod o hyd i ateb hirdymor ar gyfer hyn. Dyna pam ein bod wedi gofyn i Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru weithio gyda'r byrddau iechyd, i weithio gyda'r cyrff cynrychiadol, i ddod â'r cynllun hwnnw at ei gilydd, ac rwy'n disgwyl gweld cynllun erbyn diwedd mis Rhagfyr—neu ddechrau'r hydref, mewn gwirionedd.
Nawr, o ran y cynllun bwrsariaeth, unwaith eto, a gaf i eich atgoffa nad oedd hyn yn rhan o unrhyw drafodaethau a gyflwynwyd gennych ar gyfer y gyllideb atodol, y pleidleisioch chi yn ei herbyn fel plaid, er mwyn gwella canlyniadau iechyd yng Nghymru. Rwy'n fwy na pharod i drafod unrhyw opsiynau a allai fod gennych ac ystyried eu heffaith ac asesu sut y gellid eu cynnwys, ond rwy'n eich atgoffa, fel y cawsom wybod gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid, fod pwysau enfawr yn y flwyddyn ar hyn o bryd yn y gwasanaeth iechyd, a dim ond gwaethygu a wnaiff y pwysau hwnnw wrth i amser fynd heibio oherwydd setliadau sy'n dod o Lundain a'r ffaith nad oes gennym fformiwla gyllido deg i Gymru.
Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Natasha Asghar.
Welsh Conservatives spokesperson, Natasha Asghar.
Thank you so much, Presiding Officer. Cabinet Minister, pancreatic is one of the deadliest cancers in the UK, affecting more than 500 people in Wales every single year. Eight in 10 people are diagnosed at a late stage, when it is often too late for treatment, and 50 per cent of people die within three months of diagnosis. In my own constituency, the one-year survival rate is 23 per cent alone. These shocking figures have been underpinned by a series of late diagnoses and ineffective treatment options, which has meant that only 25 per cent of those with pancreatic cancer will be treated within the Welsh Government's 62-day target.
Vague symptoms make pancreatic cancer incredibly difficult to detect, and 90 per cent of patients visit their GP multiple times before diagnosis. This is because there is currently no early detection test available. However, there is hope on the horizon, with the world's first breath test for pancreatic cancer being developed. This test is currently being trialled across the UK, including in Betsi Cadwaladr, Swansea and Cardiff, and the data so far is really promising. While this development could be game changing, there is still more that could and should be done by the Welsh Government.
Health boards across Wales must be provided with the funding and support that they need to deliver the national optimal pathway for pancreatic cancer, ensuring that everyone diagnosed receives the timely, high-quality care that they truly deserve. So, Cabinet Minister, I know you love to use those words ‘clinically led’. The evidence is right there. What plans does the Welsh Government have to improve care for those diagnosed with pancreatic cancer here in Wales?
Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Weinidog Cabinet, mae canser y pancreas yn un o'r mathau mwyaf angheuol o ganser yn y DU, ac yn effeithio ar fwy na 500 o bobl yng Nghymru bob blwyddyn. Mae wyth o bob deg o bobl yn cael diagnosis ar gam hwyr, pan fo'n aml yn rhy hwyr i gael triniaeth, ac mae 50 y cant o bobl yn marw o fewn tri mis i'r diagnosis. Yn fy etholaeth i, 23 y cant yn unig yw'r gyfradd sy'n goroesi am un flwyddyn. Mae'r ffigurau brawychus hyn wedi'u hategu gan gyfres o ddiagnosisau hwyr ac opsiynau triniaeth aneffeithiol, sydd wedi golygu mai dim ond 25 y cant o'r rheini â chanser y pancreas fydd yn cael eu trin o fewn targed 62 diwrnod Llywodraeth Cymru.
Mae symptomau amhendant yn gwneud canser y pancreas yn anhygoel o anodd ei ganfod, ac mae 90 y cant o gleifion yn ymweld â'u meddyg teulu sawl gwaith cyn cael diagnosis. Y rheswm am hyn yw nad oes prawf canfod cynnar ar gael ar hyn o bryd. Fodd bynnag, mae gobaith ar y gorwel, gyda phrawf anadl cyntaf y byd ar gyfer canser y pancreas yn cael ei ddatblygu. Mae'r prawf hwn yn cael ei dreialu ledled y DU ar hyn o bryd, gan gynnwys ym myrddau Betsi Cadwaladr, Abertawe a Chaerdydd, ac mae'r data'n addawol iawn hyd yma. Er y gallai'r datblygiad hwn newid y dirwedd yn gyfan gwbl, mae mwy y gallai ac y dylai Llywodraeth Cymru ei wneud o hyd.
Mae'n rhaid darparu'r cyllid a'r cymorth sydd ei angen ar fyrddau iechyd ledled Cymru i ddarparu'r llwybr cenedlaethol gorau posibl ar gyfer canser y pancreas, gan sicrhau bod pawb sy'n cael diagnosis yn cael y gofal amserol o ansawdd uchel y maent yn ei haeddu. Felly, Weinidog Cabinet, gwn eich bod wrth eich bodd yn defnyddio'r geiriau 'o dan arweiniad clinigol'. Mae'r dystiolaeth yno. Pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i wella gofal i'r rhai sy'n cael diagnosis o ganser y pancreas yma yng Nghymru?
The Member is quite right that the targets reached when it comes to pancreatic cancer—in fact, most of the cancers, especially the rarest cancers in Wales—are not where they should be. As a country, we are seeing far too many people suffer from cancer and losing their lives too early, so we need to get to grips with this.
When you talk about the development with the breath test that you mentioned, which has been trialled, these developments—. There are a lot of things going on in the cancer space at the moment, and it's really exciting to see those developments happening here in Wales. They're not recognised enough. That's why I had conversations and meetings recently with our research and innovation departments within the Welsh NHS to see what more we can do, because we need to attract more clinical trials in Wales, and we need to attract more research here in Wales. So, we're working on that now so that Wales can become a world leader in that and then improve that optimal pathway, which we need to look at. And that will be a specific look in our cancer strategy. You'll have read the cancer strategy written statement that I issued today. Now, that has been welcomed by the Wales Cancer Alliance and we will be working with them and others in order to make sure that that cancer strategy is all-encompassing, is comprehensive and will answer those needs.
Mae'r Aelod yn llygad ei lle fod y targedau a gyrhaeddir o ran canser y pancreas—y rhan fwyaf o'r canserau mewn gwirionedd, yn enwedig y canserau mwyaf prin yng Nghymru—lle dylent fod. Fel gwlad, rydym yn gweld gormod o bobl yn dioddef o ganser ac yn colli eu bywydau'n rhy gynnar, felly mae angen inni fynd i'r afael â hyn.
Pan fyddwch yn sôn am y datblygiadau gyda'r prawf anadl a grybwyllwyd gennych, sydd wedi'i dreialu, y datblygiadau hyn—. Mae llawer o bethau'n mynd rhagddynt ym maes canser ar hyn o bryd, ac mae'n gyffrous iawn gweld y datblygiadau hynny'n digwydd yma yng Nghymru. Nid ydynt yn cael digon o gydnabyddiaeth. Dyna pam y cefais sgyrsiau a chyfarfodydd yn ddiweddar gyda'n hadrannau ymchwil ac arloesi o fewn GIG Cymru i weld beth arall y gallwn ei wneud, gan fod angen inni ddenu mwy o dreialon clinigol yng Nghymru, ac mae angen inni ddenu mwy o ymchwil yma yng Nghymru. Felly, rydym yn gweithio ar hynny nawr fel y gall Cymru ddod yn arweinydd byd-eang yn hynny o beth ac yna gwella'r llwybr optimaidd y mae angen inni edrych arno. A bydd hynny'n elfen benodol yn ein strategaeth canser. Byddwch wedi darllen y datganiad ysgrifenedig ar y strategaeth canser a gyhoeddais heddiw. Nawr, mae hwnnw wedi'i groesawu gan Gynghrair Canser Cymru, a byddwn yn gweithio gyda nhw ac eraill er mwyn sicrhau bod y strategaeth canser honno'n bellgyrhaeddol, yn gynhwysfawr ac yn ateb yr anghenion hynny.
Thanks for your response, Cabinet Minister. You clearly read my mind, because I am sticking with the theme of cancer and I did read the plan in depth and detail. So, Cabinet Minister, as we all know, pancreatic is one of the six less survivable cancers with lung, liver, brain, stomach and oes—. Oesophageal; I do apologise. These six less survivable cancers account for over 40 per cent of all cancer deaths, and people diagnosed with these cancers have a shockingly low life expectancy rate. The average one-year survival rate for a patient diagnosed with a less survivable cancer in Wales is just 39 per cent. This contrasts sharpy with the overall one-year survival rate for all cancers, which is just 70 per cent. Despite this, these cancers receive disproportionately low levels of research funding, contributing to a cycle of poor survival rates and limited treatment advances. The previous Government's pan-cancer approach did not adequately address the deep disparities faced by those diagnosed with less survivable cancers. Only 28 per cent of people with less survivable cancers are diagnosed at stage 1 or 2, compared with 52 per cent for all other cancers. This overwhelmingly late-stage diagnosis limits the potential for treatments that could significantly improve survival rates. Equity in cancer care means ensuring that all patients, regardless of their diagnosis, have an equal opportunity to survive.
Given the challenges for detection and treatment that are specific to these cancers, will the Cabinet Minister commit to including a chapter, or action plan at least, dedicated to less survivable cancers in the new cancer plan here in Wales?
Diolch am eich ymateb, Weinidog Cabinet. Mae'n amlwg eich bod wedi darllen fy meddwl, gan fy mod yn glynu wrth thema canser ac fe ddarllenais y cynllun yn fanwl ac yn drylwyr. Felly, Weinidog Cabinet, fel y gŵyr pob un ohonom, mae'r pancreas yn un o'r chwe chanser llai goroesadwy gyda chanser yr ysgyfaint, yr afu, yr ymennydd, y stumog a'r oesoffagws. Y chwe chanser llai goroesadwy hyn sydd i gyfrif am dros 40 y cant o'r holl farwolaethau canser, ac mae gan bobl sy'n cael diagnosis o'r canserau hyn ddisgwyliad oes syfrdanol o isel. Dim ond 39 y cant yw'r gyfradd oroesi un flwyddyn gyfartalog ar gyfer claf sy'n cael diagnosis o ganser llai goroesadwy yng Nghymru. Mae hyn yn cyferbynnu'n llwyr â'r gyfradd oroesi un flwyddyn gyffredinol ar gyfer pob canser, sef 70 y cant yn unig. Er hyn, mae'r canserau hyn yn cael lefelau anghymesur o isel o gyllid ymchwil, gan gyfrannu at gylch dieflig o gyfraddau goroesi gwael a datblygiadau cyfyngedig o ran triniaeth. Ni wnaeth dull gweithredu pan-ganser y Llywodraeth flaenorol fynd i'r afael yn ddigonol â'r anghydraddoldebau dwfn a wynebir gan y rhai sy'n cael diagnosis o ganserau llai goroesadwy. Dim ond 28 y cant o bobl â chanserau llai goroesadwy sy'n cael diagnosis yng ngham 1 neu 2, o gymharu â 52 y cant ar gyfer pob math arall o ganser. Mae'r diagnosis hwyr hwn, sy'n digwydd ar gam hwyr mewn cymaint o achosion, yn cyfyngu ar botensial triniaethau a allai wella cyfraddau goroesi'n sylweddol. Mae tegwch mewn gofal canser yn golygu sicrhau bod gan bob claf, beth bynnag y bo'u diagnosis, gyfle cyfartal i oroesi.
O ystyried yr heriau sy'n benodol i'r canserau hyn o ran canfod a thriniaeth, a wnaiff y Gweinidog Cabinet ymrwymo i gynnwys pennod, neu gynllun gweithredu o leiaf, yn benodol ar ganserau llai goroesadwy yn y cynllun canser newydd yma yng Nghymru?
Short and sweet: yes.
Mewn byr eiriau: gwnaf.
3. Sut mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu gwella mynediad at wasanaethau diagnostig ac orthopedig ym Mhontypridd Cynon Merthyr? OQ64372
3. How does the Welsh Government intend to improve access to diagnostic and orthopaedic services in Pontypridd Cynon Merthyr? OQ64372
I set out my priorities for NHS Wales on 2 June. This included reducing waiting times and improving access to services. To support this, I've set up an expert panel on the development of surgical hubs and am commissioning an independent review of performance. We have allocated an additional £145 million to support improvements.
Nodais fy mlaenoriaethau ar gyfer GIG Cymru ar 2 Mehefin. Roedd hyn yn cynnwys lleihau amseroedd aros a gwella mynediad at wasanaethau. I gefnogi hyn, rwyf wedi sefydlu panel arbenigol ar ddatblygu hybiau llawfeddygol ac rwy'n comisiynu adolygiad annibynnol o berfformiad. Rydym wedi dyrannu £145 miliwn ychwanegol i gefnogi gwelliannau.
Diolch, Minister. I've been really supportive of the exciting plans for the Llantrisant Health Park, a cross-health-board initiative developed and funded under the last Welsh Labour Government, with over £200 million invested to date. This surgical hub will expand capacity, reduce waiting times and improve patient experience across south-east Wales, including for my constituents in Pontypridd Cynon Merthyr. The first phase of the scheme, which is expected to be delivered next year, will see the creation of that state-of-the-art community diagnostic hub, followed later by orthopaedic surgeries. Improving access to diagnostic and orthopaedic services through investment and collaboration was a priority for the last Welsh Labour Government, so I'd like to ask if these are priorities for you too.
Diolch, Weinidog. Rwyf wedi bod yn gefnogol iawn i'r cynlluniau cyffrous ar gyfer Parc Iechyd Llantrisant, menter ar draws byrddau iechyd a ddatblygwyd ac a ariannwyd o dan Lywodraeth Lafur ddiwethaf Cymru, gyda dros £200 miliwn wedi'i fuddsoddi hyd yn hyn. Bydd yr hyb llawfeddygol yn ehangu capasiti, yn lleihau amseroedd aros ac yn gwella profiad cleifion ledled de-ddwyrain Cymru, gan gynnwys fy etholwyr ym Mhontypridd Cynon Merthyr. Yng ngham cyntaf y cynllun, y disgwylir iddo gael ei gyflawni y flwyddyn nesaf, bydd yr hyb diagnostig cymunedol o'r radd flaenaf hwnnw'n cael ei greu, gyda llawdriniaethau orthopedig i ddilyn yn nes ymlaen. Roedd gwella mynediad at wasanaethau diagnostig ac orthopedig drwy fuddsoddiad a chydweithio yn flaenoriaeth i Lywodraeth Lafur ddiwethaf Cymru, felly hoffwn ofyn a yw'r rhain yn flaenoriaethau i chithau hefyd.
It might well have been a priority for the last Government. I doubt whether it's a priority for your party right now because you voted against the supplementary budget, which offered £145 million to develop diagnostic hubs and elective care hubs across Wales. But, yes, it is a priority.
Mae'n ddigon posibl fod hynny'n flaenoriaeth i'r Llywodraeth ddiwethaf. Rwy'n amau a yw'n flaenoriaeth i'ch plaid chi ar hyn o bryd gan ichi bleidleisio yn erbyn y gyllideb atodol, a oedd yn cynnig £145 miliwn i ddatblygu hybiau diagnostig a hybiau gofal a gynlluniwyd ledled Cymru. Ond ydy, mae'n flaenoriaeth.
Cabinet Minister, patients in Pontypridd Cynon Merthyr continue to face unacceptable long waits for diagnostic tests and orthopaedic treatment. Can the Cabinet Minister outline the specific actions and investment the Welsh Government is providing to support Cwm Taf Morgannwg University Health Board in reducing waiting times? And when can patients expect to see measurable improvements in access to care?
Weinidog Cabinet, mae cleifion ym Mhontypridd Cynon Merthyr yn parhau i wynebu amseroedd aros annerbyniol o hir am brofion diagnostig a thriniaethau orthopedig. A all y Gweinidog Cabinet amlinellu'r camau gweithredu a'r buddsoddiad penodol y mae Llywodraeth Cymru yn eu darparu i gefnogi Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg i leihau amseroedd aros? A phryd y gall cleifion ddisgwyl gweld gwelliannau mesuradwy o ran mynediad at ofal?
Thank you for that. As was mentioned in the previous question, we are looking forward to the development of the Llantrisant Health Park, which will improve outcomes for the people in your area.
Diolch. Fel y soniwyd yn y cwestiwn blaenorol, rydym yn edrych ymlaen at ddatblygiad Parc Iechyd Llantrisant, a fydd yn gwella canlyniadau i'r bobl yn eich ardal.
4. A wnaiff y Gweinidog Cabinet ddatganiad ar gynllunio ar gyfer swyddi gwag yn y gwasanaeth iechyd? OQ64368
4. Will the Cabinet Minister make a statement on vacancy planning in the health service? OQ64368
Identifying and planning for future workforce gaps is a core part of effective workforce planning. We're working with health boards, trusts and Health Education and Improvement Wales to strengthen forecasting, enhance workforce intelligence and better align education, training, recruitment and funded posts. This will support safe services now and a sustainable NHS workforce for the future.
Mae nodi a chynllunio ar gyfer bylchau yn y gweithlu yn y dyfodol yn rhan hanfodol o gynllunio'r gweithlu'n effeithiol. Rydym yn gweithio gyda byrddau iechyd, ymddiriedolaethau ac Addysg a Gwella Iechyd Cymru i gryfhau rhagolygon, gwella deallusrwydd y gweithlu ac alinio addysg, hyfforddiant, recriwtio a swyddi a ariennir yn well. Bydd hyn yn cefnogi gwasanaethau diogel nawr a gweithlu GIG cynaliadwy ar gyfer y dyfodol.
I only wish that was true. There are no NHS jobs for three in 10 nurses graduating in Wales this summer. No-one has told me the wards have too many nurses; many have told me that the wards they have been treated on or visited patients needed more nurses. Student nurses have said they've felt let down, worried and angry after years of unpaid work in the NHS during training and taking out large loans to qualify. Will the health Minister provide, as requested by the Royal College of Nursing, a jobs guarantee for nursing graduates? And you'll want to know where the money is coming from: there's £247 million unallocated, and we only wanted £100 million of that for additional learning needs.
O, na bai hynny'n wir. Nid oes swyddi GIG i dri o bob 10 nyrs sy'n graddio yng Nghymru yr haf hwn. Nid oes unrhyw un wedi dweud wrthyf fod gan y wardiau ormod o nyrsys; mae llawer wedi dweud wrthyf fod angen mwy o nyrsys ar y wardiau y maent wedi cael eu trin arnynt neu lle maent wedi ymweld â chleifion. Mae myfyrwyr nyrsio wedi dweud eu bod wedi teimlo'n siomedig, yn bryderus ac yn flin ar ôl blynyddoedd o waith di-dâl yn y GIG yn ystod eu hyfforddiant ac ar ôl benthyg llawer o arian i gymhwyso. A wnaiff y Gweinidog iechyd ddarparu warant swyddi i raddedigion nyrsio, fel y gofynnodd y Coleg Nyrsio Brenhinol amdani? A byddwch eisiau gwybod o ble mae'r arian yn dod: mae £247 miliwn heb ei ddyrannu, a dim ond £100 miliwn ohono roeddem ei eisiau ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol.
The Member will be aware that—[Interruption.] The Member will be aware that we have a streamlining process in Wales, which is meant to ensure that they have jobs, that nurses and midwives and others have jobs when they finish their graduation. Unfortunately, because of the previous Government's failure to honour this, many nurses, midwives and paramedics in Wales today can't find those jobs, that's why we set up the graduate summit. So, I won't exercise that answer again; I've answered it once already, so forgive me if I don't go any further down that line.
Bydd yr Aelod yn ymwybodol fod—[Torri ar draws.] Bydd yr Aelod yn ymwybodol fod gennym broses symleiddio yng Nghymru, sydd i fod i sicrhau bod ganddynt swyddi, fod gan nyrsys a bydwragedd ac eraill swyddi pan fyddant yn graddio. Yn anffodus, oherwydd methiant y Llywodraeth flaenorol i anrhydeddu hyn, ni all llawer o nyrsys, bydwragedd a pharafeddygon yng Nghymru heddiw gael mynediad at y swyddi hynny, a dyna pam y gwnaethom sefydlu'r uwchgynhadledd graddedigion. Felly, nid wyf am ailadrodd yr ateb hwnnw eto; rwyf wedi'i ateb unwaith eisoes, felly maddeuwch i mi os nad af ar drywydd hynny ymhellach.
I'm sorry to be a type of Job's comforter, as my dear mother would say, but I'm going to add to your woes—your already considerable pile of woes—sorry. The situation isn't just nurses and midwives, but it actually involves medical trainees as well, speaking, again, from an ophthalmic perspective, which takes seven to 10 years of training in blood, sweat, tears and vitreous, as well as the actual cost of it as well. And we lose a third of our trainees to England because there's a lack of centralised planning for consultant vacancies for when people leave the system. So, then what we end up with in Wales is—and we already have the lowest number of specialist consultant ophthalmologists in Britain per head—we recruit from abroad to fill up the gaps. Whereas if only we could have a centralised authority to match trainees with their jobs, we would solve the problem. So, do you agree that you need central planning on a specialty basis to stop the brain drain from our country?
Mae'n ddrwg gennyf fod yn fath o gysurwr Job, fel y byddai fy mam annwyl yn ei ddweud, ond rwy'n mynd i ychwanegu at eich trafferthion—eich pentwr sylweddol o drafferthion—mae'n ddrwg gennyf. Nid nyrsys a bydwragedd yn unig yw'r sefyllfa, mae'n cynnwys hyfforddeion meddygol hefyd, gan siarad, eto, o safbwynt offthalmig, sy'n galw am saith i 10 mlynedd o hyfforddiant caled yn ogystal â'r gost. Ac rydym yn colli traean o'n hyfforddeion i Loegr oherwydd bod diffyg cynllunio canolog ar gyfer swyddi meddygon ymgynghorol erbyn yr adeg pan fydd pobl yn gadael y system. Felly, yr hyn sydd gennym yng Nghymru yw—ac eisoes, gennym ni y mae'r nifer isaf o offthalmolegwyr ymgynghorol arbenigol y pen ym Mhrydain—rydym yn recriwtio o dramor i lenwi'r bylchau. Ond pe bai gennym awdurdod canolog i baru hyfforddeion â'u swyddi, byddem yn datrys y broblem. Felly, a ydych chi'n cytuno bod angen cynllunio canolog ar sail arbenigedd i atal y draen dawn o'n gwlad?
The Member is absolutely right that, in the ophthalmic field, as in many other fields in health and care, in fact, we have many vacancies. The truth is that the system as it is, the one that we found when we got into position, doesn't record fully the whole workforce that we've got in Wales. So, some of the gaps that we've got, we are dependent on other bodies to inform us of their best-case situation.
So, we have to rectify this and make sure that we know the current situation and, moving forward, know what we will need. That's why we've set up two plans. First of all, a clinical plan for Wales so that we understand what the clinical needs of Wales are moving forward, and sitting beneath that clinical plan, we will have, and are developing now, the full comprehensive workforce plan—and I've mentioned this in this Chamber before—where I will be producing the first high-level part of that workforce plan and bringing it forward to the Senedd in the autumn.
Mae'r Aelod yn hollol gywir fod gennym lawer o swyddi gwag yn y maes offthalmig, fel mewn llawer o feysydd eraill ym maes iechyd a gofal. Y gwir amdani yw nad yw'r system fel y mae, yr un a welsom pan ddaethom i mewn, yn cofnodi'n llawn yr holl weithlu sydd gennym yng Nghymru. Felly, yn achos rhai o'r bylchau sydd gennym, rydym yn dibynnu ar gyrff eraill i'n hysbysu ynghylch eu sefyllfa orau.
Felly, rhaid inni unioni hyn a gwneud yn siŵr ein bod yn gwybod beth yw'r sefyllfa bresennol ac wrth symud ymlaen, ein bod yn gwybod beth fydd ei angen arnom. Dyna pam ein bod wedi sefydlu dau gynllun. Yn gyntaf oll, cynllun clinigol i Gymru fel ein bod yn deall beth yw anghenion clinigol Cymru wrth symud ymlaen, ac o dan y cynllun clinigol hwnnw, bydd gennym, ac rydym yn ei ddatblygu nawr, y cynllun gweithlu cynhwysfawr llawn—ac rwyf wedi sôn am hyn yn y Siambr o'r blaen—lle byddaf yn cynhyrchu'r rhan lefel uchel gyntaf o'r cynllun gweithlu hwnnw ac yn ei gyflwyno i'r Senedd yn yr hydref.
Minister, Swansea Bay University Health Board has recruited over 450 nurses from overseas in recent years. At the very same time, nurses graduating from Swansea University, who have completed thousands of hours of unpaid clinical training here in Wales, are unable to find employment within the Welsh NHS. We are training our own and then turning them away while recruiting from abroad to fill the gap. That cannot be sound workforce planning. So, Minister, why is the Welsh Government content to see Welsh graduates locked out of jobs while relying on overseas recruitment? Would it not be better to employ the nurses and midwives we have already trained here in Wales?
Weinidog, mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe wedi recriwtio dros 450 o nyrsys o dramor yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Ar yr un pryd, nid yw nyrsys sy'n graddio o Brifysgol Abertawe, sydd wedi cwblhau miloedd o oriau o hyfforddiant clinigol di-dâl yma yng Nghymru, yn gallu dod o hyd i waith yn GIG Cymru. Rydym yn hyfforddi ein pobl ni ac yna'n eu troi ymaith wrth recriwtio o dramor i lenwi'r bwlch. Ni all hynny fod yn gynllunio gweithlu cadarn. Felly, Weinidog, pam y mae Llywodraeth Cymru yn fodlon gweld graddedigion o Gymru'n cael eu cloi allan o swyddi gan ddibynnu ar recriwtio o dramor? Oni fyddai'n well cyflogi'r nyrsys a'r bydwragedd rydym eisoes wedi'u hyfforddi yma yng Nghymru?
This is slightly frustrating, because you're talking about two different things there that are going on. So, the situation with graduates, that goes back to 2022-23 and it will take a few years to work through the system. So, that's why we're finding an issue with the graduates now, because they started on their courses in 2022 when there were vacancies in the system, and the mapping and the modelling suggested that there would be vacancies in the system, but retention has improved because of the economic situation that the country finds itself in, which means that those positions are no longer available. So, that's dating back to 2022, when we did have those vacancies.
And the issue with having Indian nurses—. And once again, you're going on about Indian nurses, let's make sure that we show gratitude for the work of the nurses that come into this country, who treat your loved ones, my loved ones; they are there working, treating people who are sick, making sure that our loved ones improve. They've been recruited over the last few years before this year's graduate issue was recognised as a problem, which is a problem that lies with the previous Government.
So, yes, that's why we had a graduate summit, in order to make sure that this doesn't happen again. And, as and when we need to recruit more nurses, and if those nurses aren't available in Wales, absolutely, if those nurses want to come and work with us here in Wales from India, then we will welcome them, because they are helping us out here in Wales. The same as we have a number of Nigerian and Filipino nurses and carers working in the system, helping our loved ones, and we should show gratitude for the work that they do.
Mae hyn ychydig yn rhwystredig, oherwydd rydych chi'n siarad am ddau beth gwahanol sy'n digwydd. Mae'r sefyllfa gyda graddedigion yn mynd yn ôl i 2022-23 ac mae'n mynd i gymryd ychydig flynyddoedd i weithio drwy'r system. Felly, dyna pam y mae gennym broblem gyda'r graddedigion nawr, am eu bod wedi dechrau eu cyrsiau yn 2022 pan oedd swyddi gwag yn y system, ac roedd y mapio a'r modelu'n awgrymu y byddai swyddi gwag yn y system, ond mae lefelau cadw staff wedi gwella oherwydd y sefyllfa economaidd y mae'r wlad ynddi, sy'n golygu nad yw'r swyddi hynny ar gael mwyach. Felly, mae hynny'n dyddio'n ôl i 2022, pan oedd gennym y swyddi gwag hynny.
A'r broblem gyda chael nyrsys Indiaidd—. Ac unwaith eto, rydych chi'n siarad am nyrsys Indiaidd, gadewch inni wneud yn siŵr ein bod yn dangos ein diolch am waith y nyrsys sy'n dod i'r wlad hon, sy'n trin eich anwyliaid chi, fy anwyliaid i; maent yno'n gweithio, yn trin pobl sy'n sâl, yn gwneud yn siŵr bod ein hanwyliaid yn gwella. Maent wedi cael eu recriwtio dros y blynyddoedd diwethaf cyn i fater graddedigion eleni gael ei gydnabod fel problem, sy'n broblem a grëwyd gan y Llywodraeth flaenorol.
Felly, dyna pam y cawsom uwchgynhadledd graddedigion, er mwyn gwneud yn siŵr nad yw hyn yn digwydd eto. A phan fydd angen inni recriwtio mwy o nyrsys, ac os nad yw'r nyrsys hynny ar gael yng Nghymru, yn hollol, os yw'r nyrsys hynny eisiau dod i weithio gyda ni yma yng Nghymru o India, byddwn yn eu croesawu, oherwydd maent yn ein helpu ni yma yng Nghymru. Yr un peth gyda'r nyrsys a gofalwyr niferus sydd gennym o Nigeria ac Ynysoedd Philippines yn gweithio yn y system, yn helpu ein hanwyliaid, a dylem ddangos ein diolch am y gwaith a wnânt.
Low staffing numbers increase the length of waiting lists across many NHS services, but expectant mothers cannot join waiting lists, because babies don't wait. The Royal College of Midwives tell me that we now have unsafe staffing levels in maternity services across Wales. The impact of this situation is very serious. Not having a good birth experience is bad enough, but in some cases, it leads to medical complications. These complications can, of course, have a devastating effect on babies, their parents and, indeed, NHS staff. As well as the human impact, the costs to the NHS in treating conditions arising from birth complications and maternity cases are vast. I understand that a single maternity case typically costs £5 million. I understand also that to employ the 70 midwifery graduates who have not yet been offered jobs would cost less than £3.5 million. Not employing those midwives—
Mae niferoedd staffio isel yn cynyddu hyd rhestrau aros ar draws llawer o wasanaethau'r GIG, ond ni all mamau sy'n disgwyl ymuno â rhestrau aros, am nad yw babanod yn aros. Mae Coleg Brenhinol y Bydwragedd yn dweud wrthyf fod gennym lefelau staffio anniogel mewn gwasanaethau mamolaeth ledled Cymru. Mae effaith y sefyllfa hon yn ddifrifol iawn. Mae peidio â chael profiad geni da yn ddigon gwael, ond mewn rhai achosion, mae'n arwain at gymhlethdodau meddygol. Gall y cymhlethdodau hyn gael effaith ddinistriol ar fabanod, eu rhieni, ac ar staff y GIG yn wir. Yn ogystal â'r effaith ddynol, mae'r costau i'r GIG o drin cyflyrau sy'n deillio o gymhlethdodau genedigaeth ac achosion mamolaeth yn enfawr. Rwy'n deall bod un achos mamolaeth fel arfer yn costio £5 miliwn. Rwy'n deall hefyd y byddai cyflogi'r 70 o raddedigion bydwreigiaeth nad ydynt wedi cael cynnig swyddi eto yn costio llai na £3.5 miliwn. Byddai peidio â chyflogi'r bydwragedd hynny—
Cwestiwn, Paul.
A question, Paul.
—feels like a false economy with an unjustifiable human impact. Will the Minister commit to placing all this year's midwifery graduates in jobs and making a plan to return midwifery services to a safe staffing level?
—yn teimlo fel economi ffug gydag effaith ddynol na ellid ei chyfiawnhau. A wnaiff y Gweinidog ymrwymo i sicrhau swyddi i'r holl raddedigion bydwreigiaeth eleni a gwneud cynllun i ddychwelyd gwasanaethau bydwreigiaeth i lefel staffio ddiogel?
The Member is absolutely right that we've seen a number of reports into maternity units and midwifery here in Wales that do highlight unsafe staffing levels and we have to get to grips with this. I'm glad that, for instance, recently, we've seen a new report by Audit Wales into Swansea bay show a significant improvement there, and that's to be welcomed. That's what we want to see, more improvement in those fields.
Once again, for fear of repeating myself, I'll say that the issues that we have with graduates this year lies with the fact that they started on their courses back in 2022 and it's a legacy of the previous Government we are now having to deal with. That is why I got that graduate summit together in order to bring together the RCM, HEIW and the health boards to try and find as many positions available as possible for those students, to make sure that those students who aren't midwives now do become full midwives when the time allows and when positions allow, and that we ensure that this doesn't happen again in the future.
Mae'r Aelod yn hollol gywir ein bod wedi gweld nifer o adroddiadau ar unedau mamolaeth a bydwreigiaeth yma yng Nghymru sy'n tynnu sylw at lefelau staffio anniogel ac mae'n rhaid inni fynd i'r afael â hyn. Rwy'n falch ein bod, er enghraifft, wedi gweld adroddiad newydd yn ddiweddar gan Archwilio Cymru ar fae Abertawe yn dangos gwelliant sylweddol yno, ac mae hynny i'w groesawu. Dyna beth rydym eisiau ei weld, mwy o welliant yn y meysydd hynny.
Unwaith eto, a chan fentro ailadrodd fy hun, rwyf am ddweud bod y problemau sydd gennym gyda graddedigion eleni yn deillio o'r ffaith eu bod wedi dechrau ar eu cyrsiau yn ôl yn 2022 ac mae'n rhywbeth a adawyd ar ôl gan y Llywodraeth flaenorol rydym bellach yn gorfod delio ag ef. Dyna pam y cefais yr uwchgynhadledd graddedigion, er mwyn dod â Choleg Brenhinol y Bydwragedd, Addysg a Gwella Iechyd Cymru a'r byrddau iechyd at ei gilydd i geisio dod o hyd i gymaint o swyddi â phosibl i'r myfyrwyr hynny, i wneud yn siŵr bod y myfyrwyr nad ydynt yn fydwragedd nawr yn dod yn fydwragedd llawn pan fydd yr amser yn caniatáu a phan fydd swyddi'n caniatáu, a'n bod yn sicrhau nad yw hyn yn digwydd eto yn y dyfodol.
5. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i ddiogelu argaeledd parhaus gwelyau cymunedol yn y GIG yng Nghymru? OQ64403
5. What action is the Welsh Government taking to protect the continued availability of community beds in the Welsh NHS? OQ64403
Health boards are responsible for the planning and delivery of health services at a local level to meet the needs of their local population, working with their key stakeholders and partners.
Mae'r byrddau iechyd yn gyfrifol am gynllunio a darparu gwasanaethau iechyd ar lefel leol i ddiwallu anghenion eu poblogaeth leol, gan weithio gyda'u rhanddeiliaid a'u partneriaid allweddol.
Residents in my constituency are deeply concerned about the future of Maesteg Community Hospital. Cwm Taf Morgannwg University Health Board has proposals for a new health and well-being centre that mean that services will be relocated from Maesteg, but the health board has confirmed that the new site will not house any community beds at the premises. Meanwhile, the health board says it has made no decisions regarding the future of the Maesteg Community Hospital site, effectively leaving both it and residents in the area in limbo, causing a great deal of distress. Will the Minister agree to meet with Cwm Taf Morgannwg health board to discuss how the continued availability of community beds in Maesteg can be protected? Diolch.
Mae trigolion yn fy etholaeth i'n bryderus iawn am ddyfodol Ysbyty Cymunedol Maesteg. Mae gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg argymhellion ar gyfer canolfan iechyd a lles newydd sy'n golygu y bydd gwasanaethau'n cael eu hadleoli o Faesteg, ond mae'r bwrdd iechyd wedi cadarnhau na fydd y safle newydd yn gartref i unrhyw welyau cymunedol ar y safle. Yn y cyfamser, mae'r bwrdd iechyd yn dweud nad yw wedi gwneud unrhyw benderfyniadau ynglŷn â dyfodol safle Ysbyty Cymunedol Maesteg, gan ei adael ef a thrigolion yr ardal mewn limbo, gan achosi llawer o drallod. A wnaiff y Gweinidog gytuno i gyfarfod â bwrdd iechyd Cwm Taf Morgannwg i drafod sut y gellir sicrhau bod gwelyau cymunedol yn parhau i fod ar gael ym Maesteg? Diolch.
I understand the strength of feeling around the Maesteg Community Hospital. I expect any service change to be developed transparently with local people in line with national guidance and underpinned by robust evidence, options appraisals and impact assessments. I'm clear that services must be safe, sustainable and fit for purpose for the local population. In its preferred option for the development of a new health and well-being centre, the health board has highlighted that there will be an increased level and increased range of services available from the new proposed site. This is in addition to closer transport links with a bus stop and railway station in close proximity.
The health board has also committed to undertake further collaborative work on the Maesteg hospital building to ensure it is not lost. I understand that the board has requested an engagement plan on this to be presented at the July board meeting this month, in addition to an update on the plan for community beds within the Bridgend council area, and I have already met with the chair of Cwm Taf health board in order to discuss these.
Rwy'n deall cryfder y teimlad ynghylch Ysbyty Cymunedol Maesteg. Rwy'n disgwyl i unrhyw newid i'r gwasanaeth gael ei ddatblygu'n dryloyw gyda phobl leol yn unol â chanllawiau cenedlaethol ac wedi'i ategu gan dystiolaeth gadarn, arfarniadau o opsiynau ac asesiadau effaith. Rwy'n glir fod yn rhaid i wasanaethau fod yn ddiogel, yn gynaliadwy ac yn addas i'r diben i'r boblogaeth leol. Yn yr opsiwn y mae'n ei ffafrio ar gyfer datblygu canolfan iechyd a lles newydd, mae'r bwrdd iechyd wedi tynnu sylw at y ffaith y bydd lefel uwch ac ystod uwch o wasanaethau ar gael o'r safle arfaethedig newydd. Mae hyn yn ychwanegol at gysylltiadau trafnidiaeth agosach gyda safle bws a gorsaf reilffordd yn agos.
Mae'r bwrdd iechyd hefyd wedi ymrwymo i ymgymryd â gwaith cydweithredol pellach ar adeilad ysbyty Maesteg i sicrhau nad yw'n cael ei golli. Rwy'n deall bod y bwrdd wedi gofyn am gynllun ymgysylltu ar hyn i'w gyflwyno yng nghyfarfod bwrdd mis Gorffennaf y mis hwn, yn ogystal â diweddariad ar y cynllun ar gyfer gwelyau cymunedol yn ardal cyngor Pen-y-bont ar Ogwr, ac rwyf eisoes wedi cyfarfod â chadeirydd bwrdd iechyd Cwm Taf er mwyn trafod y rhain.
Gweinidog, in the case of Maesteg hospital that my colleague has referenced, Llais highlighted the strength of feeling locally about retaining community bed capacity, and, indeed, you've just referenced that strength of feeling. They also emphasised the importance of continued engagement with residents as proposals develop. There remains considerable worry locally about how alternative community provision, including step-down and respite care, will be delivered in practice.
I was grateful for your response earlier this month to a letter from myself and my fellow Plaid Cymru colleagues representing Afan Ogwr Rhondda, following the health board's decision to proceed with these proposals. In your reply, you noted that the Welsh Government officials would continue to engage with the health board as this work progresses. With that in mind, could you outline, please, what assurances the Welsh Government is seeking from Cwm Taf Morgannwg University Health Board to ensure that any changes to community bed provision are supported by robust evidence, with solid working assumptions and meaningful engagement with local communities before any existing capacity is lost? Diolch.
Weinidog, yn achos ysbyty Maesteg y cyfeiriodd fy nghyd-Aelod ato, tynnodd Llais sylw at gryfder y teimlad yn lleol ynglŷn â chadw capasiti gwelyau cymunedol, ac yn wir, rydych chi newydd gyfeirio at y cryfder teimlad hwnnw. Hefyd, roeddent yn pwysleisio pwysigrwydd ymgysylltu parhaus â thrigolion wrth i gynigion ddatblygu. Mae cryn bryder yn lleol ynglŷn â sut y bydd darpariaeth gymunedol amgen, gan gynnwys gofal cam-i-lawr a gofal seibiant, yn cael ei ddarparu yn ymarferol.
Roeddwn yn ddiolchgar am eich ymateb yn gynharach y mis hwn i lythyr oddi wrthyf i a fy nghyd-Aelodau Plaid Cymru sy'n cynrychioli Afan Ogwr Rhondda, yn dilyn penderfyniad y bwrdd iechyd i fwrw ymlaen â'r cynigion hyn. Yn eich ateb, fe nodoch chi y byddai swyddogion Llywodraeth Cymru yn parhau i ymgysylltu â'r bwrdd iechyd wrth i'r gwaith hwn fynd rhagddo. Gyda hynny mewn golwg, a allech chi amlinellu, os gwelwch yn dda, pa sicrwydd y mae Llywodraeth Cymru yn ei geisio gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg i sicrhau bod unrhyw newidiadau i'r ddarpariaeth o welyau cymunedol yn cael eu cefnogi gan dystiolaeth gadarn, gan ragdybiaethau cadarn ac ymgysylltu ystyrlon â chymunedau lleol cyn y collir unrhyw gapasiti presennol? Diolch.
Thank you for that question, and it reflects the strength of feeling in the Llynfi valley and other parts that are being served by the Maesteg hospital. And I understand that there are concerns around it; that's why I had that conversation with the chair of the health board in order to raise those concerns, concerns which have been raised in this Chamber, which I raised with the chair, making sure that they understood that that continued engagement is absolutely crucial, that they take on board the views of the residents, that we do get assurances that any decisions made are made by clinicians and are clinically led, and consider the distances of travel and the difficulty for some people to access some services in the area. So, we have to make sure, and health boards, especially when they present plans, have to make sure that these things are considered in the round and to the fullest possible extent in order to come to a decision.
Diolch am y cwestiwn hwnnw, ac mae'n adlewyrchu cryfder y teimlad yng Nghwm Llynfi a rhannau eraill sy'n cael eu gwasanaethu gan ysbyty Maesteg. Ac rwy'n deall bod pryderon yn ei gylch; dyna pam y cefais y sgwrs honno gyda chadeirydd y bwrdd iechyd er mwyn codi'r pryderon hynny, pryderon a godwyd yn y Siambr hon a godais innau gyda'r cadeirydd, gan wneud yn siŵr eu bod yn deall bod yr ymgysylltu parhaus hwnnw'n hollbwysig, eu bod yn ystyried safbwyntiau'r preswylwyr, ein bod yn cael sicrwydd fod unrhyw benderfyniadau a wneir yn cael eu gwneud gan glinigwyr ac yn cael eu harwain yn glinigol, ac yn ystyried y pellteroedd teithio a'r anhawster i rai pobl gael mynediad at wasanaethau yn yr ardal. Felly, rhaid i ni wneud yn siŵr, a rhaid i fyrddau iechyd, yn enwedig pan fyddant yn cyflwyno cynlluniau, wneud yn siŵr bod y pethau hyn yn cael eu hystyried yn eu cyfanrwydd ac i'r graddau mwyaf posibl er mwyn dod i benderfyniad.
Prynhawn da, Weinidog. The issue of community beds in our communities and our local areas is really important, as you'll know, and I just wanted to focus in on Powys. I know we've had a discussion about this, but you'll know that there was a leak recently that Powys Teaching Health Board is considering stripping in-patient beds from eight out of our 10 community hospitals. That means that we will lose them from Ystradgynlais, Llandrindod, Builth, Knighton, Bronllys, Welshpool, Llanidloes and Machynlleth. That's up to 146 beds gone in a county with no district general hospital, where the population is older, more rural and further from alternative care than anywhere else in the country. We already know, don't we, that hospital stays in Powys average 40 days against the nationally agreed ambition of getting that down to 21.
So, Cabinet Minister, I realise these plans are not confirmed as yet, but could I just ask for your views on these potential plans? And also, would you consider intervening, as did your equivalent in 2013 in Hywel Dda health board, when there was concern about a similar issue? Diolch yn fawr iawn.
Prynhawn da, Weinidog. Mae mater gwelyau cymunedol yn ein cymunedau a'n hardaloedd lleol yn bwysig iawn fel y gwyddoch, ac roeddwn i eisiau canolbwyntio ar Bowys. Rwy'n gwybod ein bod wedi cael trafodaeth am hyn, ond fe fyddwch yn gwybod ei bod wedi dod i'r amlwg yn answyddogol yn ddiweddar fod Bwrdd Iechyd Addysgu Powys yn ystyried cael gwared ar welyau cleifion mewnol o wyth o'n 10 ysbyty cymunedol. Mae hynny'n golygu y byddwn yn eu colli o Ystradgynlais, Llandrindod, Llanfair-ym-Muallt, Tref-y-clawdd, Bronllys, y Trallwng, Llanidloes a Machynlleth. Dyna hyd at 146 o welyau'n diflannu mewn sir heb ysbyty cyffredinol dosbarth, lle mae'r boblogaeth yn hŷn, yn fwy gwledig ac ymhellach i ffwrdd o ofal arall nag unrhyw le arall yn y wlad. Rydym eisoes yn gwybod, onid ydym, fod arosiadau ysbyty ym Mhowys yn 40 diwrnod ar gyfartaledd yn erbyn yr uchelgais y cytunwyd arno'n genedlaethol o'i gael i lawr i 21.
Felly, Weinidog Cabinet, rwy'n sylweddoli nad yw'r cynlluniau hyn wedi'u cadarnhau eto, ond a gaf i ofyn am eich safbwyntiau ar y cynlluniau posibl hyn? A hefyd, a wnewch chi ystyried ymyrryd, fel y gwnaeth Gweinidog arall yn 2013 ym mwrdd iechyd Hywel Dda, pan oedd pryder am fater tebyg? Diolch yn fawr iawn.
The health board has not yet made any decisions on its clinical services plan or any options for potential public consultation later this year, as this work remains under development. As part of the clinical services plan development process, the health board has been undertaking wider initial engagement across Powys over the last year, to help understand the strengths and weaknesses of current service provision and help inform and develop a future vision, potential models of care and options for change.
The clinical services plan will be a vital plan in delivering new ways of working that address critical service fragilities, ensuring services remain safe, sustainable, accessible and of high quality, which will have to be supported by evidence. The Welsh Government expects any service change to be developed transparently with local people in line with national guidance and underpinned by robust evidence, options appraisals and impact assessments to ensure services remain safe, sustainable and fit for purpose.
Nid yw'r bwrdd iechyd wedi gwneud unrhyw benderfyniadau eto ar ei gynllun gwasanaethau clinigol nac unrhyw opsiynau ar gyfer ymgynghoriad cyhoeddus posibl yn ddiweddarach eleni, gan fod y gwaith hwn yn parhau i gael ei ddatblygu. Fel rhan o'r broses o ddatblygu'r cynllun gwasanaethau clinigol, mae'r bwrdd iechyd wedi bod yn cyflawni gwaith ymgysylltu cychwynnol ehangach ledled Powys dros y flwyddyn ddiwethaf, i helpu i ddeall cryfderau a gwendidau'r ddarpariaeth bresennol o wasanaethau a helpu i lywio a datblygu gweledigaeth yn y dyfodol, modelau gofal posibl ac opsiynau ar gyfer newid.
Bydd y cynllun gwasanaethau clinigol yn gynllun hanfodol ar gyfer darparu ffyrdd newydd o weithio sy'n mynd i'r afael â gwendidau critigol mewn gwasanaethau, gan sicrhau bod gwasanaethau'n parhau i fod yn ddiogel, yn gynaliadwy, yn hygyrch ac o ansawdd uchel, y bydd yn rhaid eu cefnogi gan dystiolaeth. Mae Llywodraeth Cymru'n disgwyl i unrhyw newid i wasanaethau gael ei ddatblygu'n dryloyw gyda phobl leol yn unol â chanllawiau cenedlaethol ac wedi'i ategu gan dystiolaeth gadarn, arfarniadau o opsiynau ac asesiadau effaith i sicrhau bod gwasanaethau'n parhau i fod yn ddiogel, yn gynaliadwy ac yn addas i'r diben.
6. Pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu i helpu rhieni i ddychwelyd i'r gwaith yn dilyn diagnosis o gyflwr iechyd difrifol i blentyn? OQ64398
6. What support is Welsh Government providing to help parents return to work following a diagnosis of a serious health condition for a child? OQ64398
Diolch am y cwestiwn. Rydyn ni’n gwybod bod rhieni sydd yn y sefyllfa hon yn aml yn wynebu sawl rhwystr i ddychwelyd i’r gwaith, a’r rhesymau hynny’n rhyng-gysylltiedig yn aml. Mae ein rhaglen Cymunedau am Waith a Mwy yn darparu mentor un-i-un i helpu rhieni i gael gafael ar becyn o gymorth a dolen gyswllt â rhwydweithiau lleol, er mwyn delio ag anghenion cyflogaeth yn ogystal ag amgylchiadau teuluol ehangach.
Thank you for the question. We know that parents in this situation often face multiple and interconnected barriers to returning to work. Our Communities for Work Plus programme provides a one-to-one mentor to help parents to access a package of support and links into local networks, to address both employment needs and wider family circumstances.
Diolch, Weinidog. Last week, I met with Cardiff and Vale University Health Board, and I want to declare an interest: I have worked with this health board before when I worked at NHS Wales Performance and Improvement. So, last week, I met with Cardiff and Vale University Health Board's paediatric team to discuss the socioeconomic impact of a type 1 diabetes diagnosis in children and young people. I met with Ansruta Vijay Anand and Dr Ambika Shetty, and I'm very grateful for the work that they have both done in this area. Ansruta is a medical student, and she spoke to me about her research. Her findings were striking. In 68 per cent of cases where a child was diagnosed with type 1 diabetes, there was a change to a parent's employment. This included reduced working hours, taking temporary leave from work and in some cases leaving employment altogether. And while this is recent research, I know that that anecdotally goes back decades as being other people's experiences as well. They also found that many children experience a significant delay in returning to school, nursery or other childcare settings following their diagnosis. Over the past decade, the number of children diagnosed with diabetes has increased by 29 per cent—
Diolch, Weinidog. Yr wythnos diwethaf, cyfarfûm â Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro, ac rwyf am ddatgan buddiant: rwyf wedi gweithio gyda'r bwrdd iechyd hwn o'r blaen pan oeddwn i'n gweithio yn Perfformiad a Gwella GIG Cymru. Felly, yr wythnos diwethaf, cyfarfûm â thîm pediatrig Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro i drafod effaith economaidd-gymdeithasol diagnosis diabetes math 1 mewn plant a phobl ifanc. Cyfarfûm ag Ansruta Vijay Anand a Dr Ambika Shetty, ac rwy'n ddiolchgar iawn am y gwaith y mae'r ddwy wedi'i wneud yn y maes hwn. Myfyrwraig feddygol yw Ansruta, a siaradodd gyda mi am ei hymchwil. Roedd ei chanfyddiadau'n drawiadol. Mewn 68 y cant o achosion lle roedd plentyn wedi cael diagnosis o ddiabetes math 1, bu newid i gyflogaeth rhiant. Roedd hyn yn cynnwys llai o oriau gwaith, cymryd seibiant dros dro o'r gwaith ac mewn rhai achosion gadael cyflogaeth yn gyfan gwbl. Ac er mai ymchwil ddiweddar ydyw, rwy'n gwybod yn anecdotaidd fod pobl eraill hefyd wedi cael y profiadau hynny ers degawdau. Canfuwyd hefyd fod llawer o blant yn profi oedi sylweddol wrth ddychwelyd i'r ysgol, y feithrinfa neu leoliadau gofal plant eraill ar ôl iddynt gael diagnosis. Dros y degawd diwethaf, mae nifer y plant sydd wedi cael diagnosis o ddiabetes wedi cynyddu 29 y cant—
Cwestiwn, plis.
A question, please.
Given this evidence, what work is the Welsh Government undertaking to support families following a child's diagnosis of type 1 diabetes? And can I thank every person who works in the NHS, regardless of where they were born, for the work that they do for us? Diolch yn fawr.
O ystyried y dystiolaeth hon, pa waith y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi teuluoedd ar ôl i'w plentyn gael diagnosis o ddiabetes math 1? A gaf i ddiolch i bob unigolyn sy'n gweithio yn y GIG, ble bynnag y cawsant eu geni, am y gwaith y maent yn ei wneud er ein mwyn? Diolch yn fawr.
I'd like to echo those sentiments put forward by the Member and thank the Member for bringing this to my attention. I welcome the research of Cardiff and Vale University Health Board on this issue. Clearly, the findings are sobering and shed new light on the insidious interrelationship between poor health and socioeconomics. We often talk about the social determinants of health and how they contribute to inequalities in health outcomes, but this study underlines that this dynamic can work both ways, whereby health conditions can, in and of themselves, lead to a deterioration in socioeconomic circumstances.
We are committed to getting to grips with health-based inequalities. The Member will be aware that there is a first 100 days action on reviewing health-based inequalities in Wales, and I look forward to updating the Chamber on the findings. In the meantime, while the NHS does provide support packages to help families deal with a diagnosis and learn to manage their condition, including regular out-patient care by specialists, education programmes and technological solutions to reduce the burden of delivering insulin and monitoring glucose control, the evidence from the CVUHB research clearly shows that we must go further to strengthen these support mechanisms. I would welcome further engagement with both the Member and the researchers to understand how we can use these findings to learn, adapt and improve.
Hoffwn adleisio'r teimladau a gyflwynwyd gan yr Aelod a diolch i'r Aelod am ddod â hyn i fy sylw. Rwy'n croesawu ymchwil Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro ar y mater hwn. Yn amlwg, mae'r canfyddiadau'n sobreiddiol ac yn taflu goleuni newydd ar y rhyngberthynas lechwraidd rhwng iechyd gwael ac economeg gymdeithasol. Rydym yn aml yn siarad am benderfynyddion cymdeithasol iechyd a sut y maent yn cyfrannu at anghydraddoldebau mewn canlyniadau iechyd, ond mae'r astudiaeth hon yn tanlinellu y gall y ddeinameg hon weithio'r ddwy ffordd, lle gall cyflyrau iechyd ynddynt eu hunain arwain at ddirywiad mewn amgylchiadau economaidd-gymdeithasol.
Rydym wedi ymrwymo i fynd i'r afael ag anghydraddoldebau sy'n seiliedig ar iechyd. Bydd yr Aelod yn ymwybodol fod yna gam gweithredu 100 diwrnod cyntaf ar adolygu anghydraddoldebau ar sail iechyd yng Nghymru, ac edrychaf ymlaen at roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Siambr ar y canfyddiadau. Yn y cyfamser, er bod y GIG yn darparu pecynnau cymorth i helpu teuluoedd i ddelio â diagnosis a dysgu rheoli eu cyflwr, gan gynnwys gofal cleifion allanol rheolaidd gan arbenigwyr, rhaglenni addysg ac atebion technolegol i leihau'r baich o ddarparu inswlin a monitro rheoli glwcos, mae'r dystiolaeth o'r ymchwil gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro yn dangos yn glir fod yn rhaid inni fynd ymhellach i gryfhau'r mecanweithiau cymorth hyn. Buaswn yn croesawu ymgysylltiad pellach â'r Aelod a'r ymchwilwyr i ddeall sut y gallwn ddefnyddio'r canfyddiadau hyn i ddysgu, addasu a gwella.
Ac yn olaf, cwestiwn 7, Louise Emery.
And finally, question 7, Louise Emery.
7. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod GIG Cymru yn defnyddio'r dechnoleg bresennol i gyflymu mynediad at ymgynghoriadau cleifion a gwasanaethau cysylltiedig? OQ64423
7. What action is the Welsh Government taking to ensure NHS Wales uses existing technology to speed up access to patient consultations and associated services? OQ64423
The Welsh Government is working with NHS Wales to make the most of existing technology to improve access to care. This includes strengthening the NHS Wales app, supporting virtual appointments and making use of ambient voice technology. Health boards and trusts are held to account on their performance to deliver patient outcomes and are expected to use existing technology as an enabler.
Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda GIG Cymru i wneud y gorau o'r dechnoleg bresennol i wella mynediad at ofal. Mae hyn yn cynnwys cryfhau ap GIG Cymru, cefnogi apwyntiadau rhithwir a defnyddio technoleg llais amgylchynol. Mae byrddau ac ymddiriedolaethau iechyd yn cael eu dwyn i gyfrif ar eu perfformiad yn cyflawni canlyniadau cleifion a disgwylir iddynt ddefnyddio technoleg sy'n bodoli fel galluogwr.
Daeth y Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) i’r Gadair.
The Deputy Presiding Officer (Kerry Ferguson) took the Chair.
That's great to hear, because obviously face-to-face initial consultations are still vital for most people, but for those who have got long-term conditions or those who are working full time or have transport issues, online consultations are really going to work. We've referred to Betsi Cadwaladr. They did a trial of Attend Anywhere. There were five patients in 2020—five patients in five years, and they haven't told the public a single thing about how this technology is performing in north Wales. So, I agree with your sentiment that we know it's a vital part of services for the NHS, but in Betsi Cadwaladr, could you please tell me what is going on in terms of how they're using Attend Anywhere and other technology to help my constituents?
Mae hynny'n wych i'w glywed, oherwydd yn amlwg mae ymgynghoriadau cychwynnol wyneb yn wyneb yn dal i fod yn hanfodol i'r rhan fwyaf o bobl, ond i'r rhai sydd â chyflyrau hirdymor neu'r rhai sy'n gweithio'n llawn amser neu sydd â phroblemau trafnidiaeth, mae ymgynghoriadau ar-lein yn mynd i weithio. Rydym wedi cyfeirio at Betsi Cadwaladr. Fe wnaethant dreialu Attend Anywhere. Roedd pump o gleifion yn 2020—pump o gleifion mewn pum mlynedd, ac nid ydynt wedi dweud unrhyw beth wrth y cyhoedd ynglŷn â sut y mae'r dechnoleg hon yn perfformio yng ngogledd Cymru. Felly, rwy'n cytuno â'ch teimlad ein bod yn gwybod ei fod yn rhan hanfodol o wasanaethau'r GIG, ond yn Betsi Cadwaladr, a allech chi ddweud wrthyf beth sy'n digwydd o ran sut y maent yn defnyddio Attend Anywhere a thechnoleg arall i helpu fy etholwyr?
I thank the Member for bringing this to my attention. It seems to be another case of one of the pieces of best practice that we have in parts of health boards across Wales that just isn't realised or isn't shared, or sits on a shelf somewhere. We need to learn from any piece of good practice out there and ensure that it's rolled out. So, I will raise this with the health board. I'm happy to keep you in the loop on any response I get back, because if it's good and it works, then we need to ensure that others benefit from it.
Diolch i'r Aelod am ddod â hyn i fy sylw. Mae'n ymddangos ei fod yn achos arall o un o'r darnau o arferion gorau sydd gennym mewn rhannau o fyrddau iechyd ledled Cymru nad yw'n cael ei wireddu neu nad yw'n cael ei rannu, neu sy'n eistedd ar silff yn rhywle. Mae angen inni ddysgu o unrhyw ddarn o arfer da sydd i'w gael a sicrhau ei fod yn cael ei gyflwyno'n gyffredinol. Felly, byddaf yn codi hyn gyda'r bwrdd iechyd. Rwy'n hapus i'ch cadw chi'n hysbys ynghylch unrhyw ymateb a gaf yn ôl, oherwydd os yw'n dda a'i fod yn gweithio, mae angen inni sicrhau bod eraill yn elwa ohono.
Diolch yn fawr, Weinidog.
Thank you very much, Minister.
Symudwn ymlaen i gwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio. Cwestiwn 1, Stephen Senior.
We'll move on now to questions to the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning. The first question is from Stephen Senior.
1. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod cynlluniau pensiwn llywodraeth leol yn rhydd i fuddsoddi mewn cwmnïau amddiffyn ac ynni Prydeinig allweddol? OQ64395
1. What action is the Welsh Government taking to ensure that local government pension schemes are free to invest in key British defence and energy companies? OQ64395
Diolch yn fawr iawn, a phrynhawn da, bawb. Llywodraeth y Deyrnas Unedig sydd yn gyfrifol am ddeddfwriaeth a chanllawiau sy'n ymwneud â chynlluniau pensiwn llywodraeth leol, gan gynnwys buddsoddiadau. Yr awdurdodau gweinyddu a Phartneriaeth Pensiwn Cymru sy'n gyfrifol am benderfynu sut mae'r arian yma yn cael ei fuddsoddi yng Nghymru.
Thank you very much, and good afternoon, all. The UK Government is responsible for legislation and guidance on the local government pension scheme, including in relation to investments. The administering authorities and the Wales Pension Partnership are responsible for decisions on how this money is invested in Wales.
Minister, whilst public sector pensions are not devolved, you know that the Welsh Government is responsible for oversight of local government and the £25 billion pot that is in the Welsh local government pension scheme. In recent years, there's been huge pressure from both elected members and pressure groups to divest from arms companies, from energy companies and from the banking system. Cabinet Minister, it was reported, just before the election in May, that you recently supported the Senedd Palestine pledge, which was produced by the Palestine Solidarity Campaign. That's a group connected with the Palestinian news agency, which I remind Members used to be part of the Palestine Liberation Organization, and also Stop the War, the Campaign for Nuclear Disarmament and Extinction Rebellion. So, it's got a long history of various different groups. Three of your Cabinet Ministers supported that. Minister, now you've transitioned from being a campaigner to being in Government, can you give an assurance that the Welsh Government will exert no pressure on those local government pension schemes to divest from those key defence and energy companies, which we need in this great country of ours?
Weinidog, er nad yw pensiynau'r sector cyhoeddus wedi'u datganoli, fe wyddoch mai Llywodraeth Cymru sy'n gyfrifol am oruchwylio llywodraeth leol a'r gronfa £25 biliwn sydd yng nghynllun pensiwn llywodraeth leol Cymru. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, bu pwysau enfawr gan aelodau etholedig a grwpiau pwysau i ymddihatru oddi wrth gwmnïau arfau, cwmnïau ynni a'r system fancio. Weinidog Cabinet, ychydig cyn yr etholiad ym mis Mai, adroddwyd eich bod chi yn ddiweddar wedi cefnogi addewid Senedd Palesteina, a gynhyrchwyd gan Ymgyrch Undod Palesteina. Dyna grŵp sy'n gysylltiedig ag asiantaeth newyddion Palesteina, y gwnaf atgoffa'r Aelodau ei fod yn arfer bod yn rhan o Fudiad Rhyddid Palesteina, a hefyd Stop the War, yr Ymgyrch dros Ddiarfogi Niwclear ac Extinction Rebellion. Felly, mae ganddo hanes hir o wahanol grwpiau. Roedd tri o'ch Gweinidogion Cabinet yn cefnogi hynny. Weinidog, gan eich bod bellach wedi newid o fod yn ymgyrchydd i fod yn y Llywodraeth, a allwch chi roi sicrwydd na fydd Llywodraeth Cymru yn rhoi unrhyw bwysau ar y cynlluniau pensiwn llywodraeth leol hynny i ymddihatru oddi wrth y cwmnïau amddiffyn ac ynni allweddol hynny, sydd eu hangen arnom yn y wlad wych hon?
Dydy'r ffaith fy mod i rŵan yn Weinidog mewn Llywodraeth ddim yn newid fy ngwerthoedd i o gwbl. Dwi'n parhau i fod yn ymgyrchydd yn ogystal ag yn Weinidog o fewn Llywodraeth Cymru, a dwi'n siŵr bod Aelodau eraill y Cabinet yn cyd-fynd â hynny.
Mae yna le i gronfeydd pensiwn yng Nghymru fuddsoddi'n gyfrifol ac yn lleol. Wrth gwrs, er, fel rydych chi'n nodi, nad does gennym ni ddim cyfrifoldeb uniongyrchol dros y cronfeydd pensiwn, mae yna drafodaethau yn digwydd, ac rydyn ni'n annog awdurdodau pensiwn i fuddsoddi'n gyfrifol ac yn foesegol, fel bod pensiynau'r sector cyhoeddus yn cyfrannu'n gadarnhaol at ddyfodol Cymru—yn economaidd, yn gymdeithasol ac yn amgylcheddol.
Un defnydd gwych o gronfeydd pensiwn ydy buddsoddi yn y stoc tai cymdeithasol, ac rydych chi'n gwybod fy mod i'n ymgyrchu dros fwy o dai cymdeithasol. Dwi'n deall bod cronfa bensiwn dinas a sir Abertawe newydd greu cronfa effaith lleol gwerth £51 miliwn a fydd yn buddsoddi mewn tai cymdeithasol lleol, ymhlith pethau eraill. Dwi'n gefnogol iawn i hynny.
Partneriaeth Pensiwn Cymru sydd yn gyfrifol am esbonio sut y byddan nhw'n buddsoddi. Dydy hynny ddim yn golygu peidio â buddsoddi yn y diwydiant amddiffyn, er enghraifft, ond mae o'n golygu peidio â buddsoddi mewn cwmnïau sy'n cynhyrchu arfau dadleuol. Felly, mae yna, yn barod, fframwaith moesegol ar gyfer Partneriaeth Pensiwn Cymru.
The fact that I'm now a Minister in Government doesn't change my values at all. I continue to be a campaigner as well as a Minister in the Welsh Government, and I'm sure that other members of the Cabinet agree with that.
There is a place for pension funds in Wales to invest responsibly and locally. Of course, although, as you note, we don't have direct responsibility over pension funds, there are discussions that happen, and we do encourage pension authorities to invest responsibly and ethically, so that public sector pensions contribute positively to the future of Wales—economically, socially and environmentally.
One excellent use of pension funds is investing in the social housing stock, and you know that I'm campaigning for more social housing. I understand that the city and county of Swansea pension fund has just created a fund worth £51 million that will invest in social housing on a local level. I'm very supportive of that step.
The Wales Pension Partnership is responsible for explaining how they will invest. That doesn't mean not investing in the defence industry, for example, but it does mean not investing in companies that produce controversial arms. So, already there is an ethical framework for the Wales Pension Partnership.
As you've explained, Welsh pension funds hold huge potential to be a force for good and drive moral and ethical investment. Another example would be the Norwegian wealth fund. But too often we hear that our pension funds are used to support the arms industry, fossil fuels or other get-rich-quick schemes that operate at the cost of the planet or contribute to the kind of human suffering that we've seen in Gaza, Lebanon and elsewhere. So, I'd like to ask what steps the Government will take to make sure that Welsh pension funds are invested ethically and deliver strong returns for pension holders whilst also supporting the well-being of our communities here in Wales and without profiting from harm done to others across the world. Diolch.
Fel rydych chi wedi esbonio, mae gan gronfeydd pensiwn Cymru botensial enfawr i fod yn rym er lles ac i ysgogi buddsoddiad moesol a moesegol. Enghraifft arall fyddai'r gronfa gyfoeth Norwyaidd. Ond yn rhy aml rydym yn clywed bod ein cronfeydd pensiwn yn cael eu defnyddio i gefnogi'r diwydiant arfau, tanwydd ffosil neu gynlluniau gwneud arian sydyn eraill sy'n gweithredu ar draul y blaned neu'n cyfrannu at y math o ddioddefaint dynol a welsom yn Gaza, Libanus ac mewn mannau eraill. Felly, hoffwn ofyn pa gamau y bydd y Llywodraeth yn eu cymryd i sicrhau bod cronfeydd pensiwn Cymru yn cael eu buddsoddi'n foesegol ac yn darparu enillion cryf i ddeiliaid pensiwn tra'n cefnogi lles ein cymunedau yma yng Nghymru a heb elwa o'r niwed a wneir i eraill ledled y byd. Diolch.
Diolch yn fawr iawn. Wrth gwrs, mae angen i'r cronfeydd pensiwn fuddsoddi mewn ffordd sydd yn gadarn ac sydd yn gwarchod y rheini sydd yn elwa yn uniongyrchol o'r cronfeydd hynny, ond dwi'n credu ein bod ni eisiau gweld buddsoddiad cyfrifol a moesegol gan awdurdodau pensiynau, fel bod pensiynau'r sector cyhoeddus yn cyfrannu mewn ffordd gadarnhaol at ddyfodol Cymru, a hynny'n economaidd, yn gymdeithasol ac yn amgylcheddol. Ar ôl pasio Deddf Cynlluniau Pensiwn 2026 y Deyrnas Unedig yn gynharach eleni, mi fydd awdurdodau pensiwn a chronfa Cymru yn cytuno ar eu strategaethau buddsoddi dros y misoedd nesaf. Felly, dydy'r strategaethau yna ddim yn rhai sydd wedi cael eu diffinio yn fanwl eto, ond dwi yn edrych ymlaen at drafod efo nhw yn unol â gwerthoedd y Llywodraeth yma.
Thank you very much. Of course, the pension funds do need to invest in a way that is robust and safeguards those people who will benefit directly from those funds, but I do believe that we want to see responsible and ethical investment by pension authorities, so that public sector pensions do contribute in a positive way to the future of Wales, economically, socially and environmentally. Having passed the UK Pension Schemes Act 2026 earlier this year, the pension authority and the Welsh fund will agree on investment strategies over the next few months. So, those strategies haven't yet been defined in detail as of yet, but I do look forward to having discussions with them in line with this Government's values.
This question reminds me, in a slightly odd way, of the days when many of us were fighting to convince our pension schemes—in my case the Universities Superannuation Scheme—to divest from fossil fuels, landmines, cluster bombs and tobacco. It's quite the converse of that fight. From time to time, a public sector pension executive would sidle up to me and quietly remind me that the best return on investment could be achieved from the lucrative international tobacco market, selling cigarettes to children in countries with less regulation than we have here in Wales. We pushed our pension schemes to invest positively in things like renewable energy and social housing, and the returns were good. Does the Minister agree with me that making positive, sustainable choices for our pensions is not only the moral thing to do, but it yields great, long-term returns for our pensions, returns that do not depend on global instability or risk stranded fossil fuel assets?
Mae'r cwestiwn hwn yn fy atgoffa, mewn ffordd braidd yn rhyfedd, o'r dyddiau pan oedd llawer ohonom yn brwydro i berswadio ein cynlluniau pensiwn—yn fy achos i, Cynllun Blwydd-daliadau Pensiwn y Prifysgolion—i ymddihatru oddi wrth danwydd ffosil, ffrwydron tir, bomiau clwstwr a thybaco. Mae'r gwrthwyneb i'r frwydr honno'n wir bellach. O bryd i'w gilydd, byddai gweithredwr pensiwn sector cyhoeddus yn fy atgoffa'n dawel y gellid cyflawni'r enillion gorau ar fuddsoddiad o'r farchnad dybaco ryngwladol broffidiol, a gwerthu sigaréts i blant mewn gwledydd sydd â llai o reoleiddio na ni yma yng Nghymru. Fe wnaethom wthio ein cynlluniau pensiwn i fuddsoddi'n gadarnhaol mewn pethau fel ynni adnewyddadwy a thai cymdeithasol, ac roedd yr enillion yn dda. A yw'r Gweinidog yn cytuno â mi mai gwneud dewisiadau cadarnhaol, cynaliadwy ar gyfer ein pensiynau yw'r peth moesol i'w wneud, ond ei fod hefyd yn cynhyrchu enillion mawr, hirdymor i'n pensiynau, enillion nad ydynt yn dibynnu ar ansefydlogrwydd byd-eang neu risg asedau tanwydd ffosil anwadal?
Diolch yn fawr iawn. Ydw, dwi yn cytuno efo chi. Dyna pam dwi'n awyddus i weithio efo Partneriaeth Pensiwn Cymru i archwilio pa gamau pellach y gallwn ni eu cymryd efo'n gilydd i gryfhau cyfraniad cronfeydd pensiwn llywodraeth leol Cymru i Gymru, ac i'r math o fuddsoddiadau rydym ni am eu gweld yn digwydd yn ein gwlad ni.
Dwi'n sôn am dai eto, oherwydd dwi yn credu bod tai cymdeithasol yn un o'r materion hynny rydych chi'n cyfeirio atyn nhw, sef nid yn unig y peth iawn i wneud, oherwydd ein bod ni eisiau cyflymu'r broses o gyflenwi mwy o dai cymdeithasol, ond hefyd mae yna lif cyson o incwm yn dod drwy'r rhent o dai cymdeithasol. Felly, mae'n gwneud synnwyr yn gyffredinol hefyd ar gyfer buddsoddi yma yng Nghymru. Dwi'n falch iawn o'r cyfraniad yna gennych chi yn cefnogi yr hyn rydym ni'n ei wneud o fewn Llywodraeth.
Thank you very much. Yes, I do agree with you. That is why I'm eager to work with the Wales Pension Partnership to consider what further steps we can take together to strengthen the contribution of local government pension funds to Wales and to the kinds of investment that we want to see within our own country.
I'm talking specifically here of homes again, because I do think that social housing is one of those issues that you're referring to, which is not only the right thing to do, because we want to accelerate the process of providing more social homes, but there is also a consistent income flow coming in through rent from social housing. Therefore, it makes sense in general terms too for this investment here in Wales. I'm very pleased to hear that contribution from you supporting what we're doing within Government.
2. Sut mae Llywodraeth Cymru yn adfywio canol trefi yng Ngwynedd Maldwyn? OQ64419
2. How is the Welsh Government regenerating town centres in Gwynedd Maldwyn? OQ64419
Diolch yn fawr am y cwestiwn. Bydd y tasglu canol trefi y byddwn ni'n cyhoeddi mwy amdano yn fuan iawn yn mynd i'r afael â'r heriau strwythurol sy'n wynebu canol trefi, gan gynnwys edrych ar ardrethi busnes a diwygio'r drefn gynllunio, a thrwy weithio ar y cyd â phartneriaid a chynnal ffocws cryf ar gyflawni i helpu canol trefi i addasu, denu buddsoddiad a gweithgarwch a ffynnu yn y blynyddoedd i ddod.
Thank you very much for the question. The town centre taskforce that we're going to be announcing more about quite soon will address the structural challenges facing town centres, including looking at business rates and planning reform, and by working collaboratively with partners and maintaining a strong focus on delivery to help town centres adapt, attract investment and activity and thrive in the years ahead.
Thank you for your answer, Minister. Given the range of issues and concerns that have been identified and brought to me, such as vacant and underused properties, no meaningful increase in footfall, and the need to support long-term private sector growth, alongside many other issues, it's essential that Members are provided with a comprehensive breakdown of how the Transforming Towns initiative money has been spent across Wales and how that is broken down by constituency or even by local authority area. As of last Thursday, this information was not currently available. Can you please tell us when you intend to publish this information so that Members can ensure that this money has been well spent?
Diolch am eich ateb, Weinidog. O ystyried yr ystod o faterion a phryderon a nodwyd ac a gafwyd eu dwyn i fy sylw, megis eiddo gwag a heb ei ddefnyddio'n ddigonol, dim cynnydd sylweddol yn nifer yr ymwelwyr, a'r angen i gefnogi twf hirdymor y sector preifat, ochr yn ochr â llawer o broblemau eraill, mae'n hanfodol fod yr Aelodau'n cael dadansoddiad cynhwysfawr o'r ffordd y mae arian y fenter Trawsnewid Trefi wedi'i wario ledled Cymru a sut y mae hynny'n cael ei rannu yn ôl etholaeth neu hyd yn oed yn ôl ardal awdurdod lleol. Ddydd Iau diwethaf, nid oedd yr wybodaeth hon ar gael ar hyn o bryd. A allwch chi ddweud wrthym pryd y bwriadwch gyhoeddi'r wybodaeth hon fel y gall yr Aelodau sicrhau bod yr arian hwn wedi'i wario'n dda?
Diolch yn fawr iawn. Medraf ddweud wrthych chi y prynhawn yma fod Powys wedi elwa ar fwy na £12.9 miliwn o gyllid adfywio Llywodraeth Cymru ers 2021. Mae hyn o dan y weinyddiaeth flaenorol, wrth gwrs. Mae'r gronfa yma wedi bod yn datblygu ar hyd y blynyddoedd. Felly dwi yn falch o fedru cyhoeddi bod £12.9 miliwn ym Mhowys, yn cynnwys yn Llandrindod, sydd yn agos i lle rydych chi'n byw, dwi'n credu, lle mae cymorth wedi cael ei roi i alluogi adfer adeilad hanesyddol Auto Palace, gan greu canolfan fusnes newydd yng nghanol y dre. Yn y Drenewydd, mi fues i yn ddiweddar yn Hafan yr Afon, datblygiad pwysig iawn sydd yn gweddnewid y rhan yna o'r dref. Mae hwnnw wedi cael ei gefnogi efo £1.1 miliwn o gyllid. Mae'r adeilad yna wedi cael ei greu, gyda llaw, efo dull passive house, sef y safon ddylunio fwyaf ynni effeithiol yn y byd, ac mae hwnna yn y Drenewydd ac wedi defnyddio peth arian allan o'r gronfa yma. Felly mae'r wybodaeth yna, a dwi'n siŵr y gallwn ni roi'r darlun cyfan fesul awdurdod lleol hefyd.
Thank you very much. I can tell you this afternoon that Powys has benefited from more than £12.9 million in regeneration funding from the Welsh Government since 2021. This is under a previous administration, of course. This fund has been developing over the years. So, I am pleased to be able to announce that there is £12.9 million in Powys, including in Llandrindod, which is close to where you live, I believe, where support has been given to enable the restoration of a historic building, Auto Palace, creating a new business centre in the centre of town. In Newtown, I recently visited Hafan yr Afon, an important development that is transforming that part of the town. That has been supported with £1.1 million of funding. That building has been created, by the way, using the passive house approach, which is the most energy-efficient standard for building in the world, and that's happened in Newtown using some money from this fund. So, the information is there, and I'm sure that we can provide you with the full picture in each local authority too.
Roeddwn i'n falch iawn i glywed ddoe am ymrwymiad y Llywodraeth i gyflwyno hawl y gymuned i brynu. Mae yna esiamplau da o drefi marchnad sy'n llwyddo creu bwrlwm ac egni, efo nifer o siopau a busnesau cynhenid wedi eu gwreiddio yno. Yn fy etholaeth i, mae yna nifer fawr o esiamplau ym Machynlleth o grwpiau cymunedol yn prynu asedau cymunedol, fel eglwysi a thafarndai ac ati, ac yn eu cadw'n fyw er lles y gymuned a'r economi leol. Gall y Gweinidog Cabinet wneud datganiad ar hawl y gymuned i brynu? Diolch.
I was delighted to hear yesterday of the Government's commitment to introduce the community right to buy. There are good examples of market towns that succeed in creating energy and activity, through a number of indigenous businesses rooted there. In my own constituency, there are a number of examples in Machynlleth of community groups buying community assets, such as churches and pubs and so on, and keeping them going for the benefit of the community and the local economy. Can the Cabinet Minister make a statement on community right to buy? Thank you.
Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn ac roeddwn i'n hynod o falch o weld y cyhoeddiad yma yn rhan o'r cyhoeddiad am raglen ddeddfu y Llywodraeth yma. Dŷn ni wedi ymrwymo yn glir i gyflwyno Bil hawl cymunedol i brynu a bydd hynny'n flaenoriaeth gennym ni yn ystod y misoedd nesaf yma rŵan.
Dwi'n ymwybodol iawn o nifer fawr o grwpiau cymunedol sydd yn awyddus iawn i brynu ac i gaffael adeiladau sydd yn dod yn wag yn eu cymunedau nhw, er mwyn eu troi nhw'n asedau sydd o ddefnydd i'r gymuned, i fywiogi'r gymuned ac i fywiogi'r stryd fawr yn aml hefyd. Dwi'n ymwybodol hefyd fod rhwystrau yn dod ar draws hynny yn aml iawn, ac weithiau maen nhw'n colli'r cyfle i brynu ased ac i'w droi o at ddefnydd y gymuned. Felly, dwi yn gobeithio y byddwn ni i gyd yn gallu cytuno ar ddeddfwriaeth newydd fydd yn grymuso grwpiau cymunedol, fel eu bod nhw'n gallu adnabod, yn y lle cyntaf, asedau sydd yn eu cymunedau nhw y gallan nhw fod eisiau eu prynu i'r dyfodol, ein bod ni'n creu cofrestr yn nodi'r rheini i gyd, ac wedyn, pan maen nhw'n dod ar y farchnad, eu bod nhw'n cael y cynnig cyntaf i brynu, ac wedyn yn cael y cyfle i wneud achos busnes ac i fynd ymlaen efo'r broses. Dydy hynny ddim yn digwydd ar hyn o bryd ac mae yna gyfleon yn cael eu colli.
Dwi yn bwriadu trefnu cyfres o weithdai dros fisoedd yr haf rŵan efo partneriaid, efo cymunedau, er mwyn inni gael mwy o gig ar yr asgwrn ar gyfer y ddeddfwriaeth newydd yma. Dwi'n eich annog chi i gyd i gymryd rhan yn hwnna ac annog grwpiau cymunedol yn eich etholaethau i fod yn rhan o'r ddeddfwriaeth newydd bwysig yma.
Thank you very much for the question and I was very pleased to see that this announcement was part of the announcement on the Government's legislative programme. We are clearly committed to introducing a Bill on community right to buy and that will be a priority for us in the next few months now.
I am very aware of a great number of community groups that are keen to buy and to procure buildings that become empty in their communities, in order to turn them into assets that are of use to the community, to bring life to the community and to the high street quite often as well. I am very aware as well that there are barriers quite often to doing this, and sometimes they lose the opportunity to buy an asset and to transform it for community use. So, I do hope that we all will be able to agree on new legislation that will empower community groups, so that they can identify, in the first place, assets that are in their community that they might want to buy for the future, that we create a register identifying all of those, and that then, when they do come on the market, they get first offer on those properties, and then have an opportunity to make a business case and to continue with the process. That is not happening at the moment and opportunities are being missed.
I do intend to arrange a series of workshops over the summer now with partners, with communities, in order for us to have more detail in terms of this new legislation. I encourage you all to take part in that and encourage community groups in your constituencies to be part of this new important legislation.
Diolch. Galwaf yn awr ar lefarwyr y pleidiau i holi'r Gweinidog Cabinet. Llefarydd Reform UK, Francesca O'Brien.
Thank you. I now call on the party spokespeople to question the Cabinet Minister. Reform UK spokesperson, Francesca O'Brien.
Thank you, Deputy Presiding Officer. Minister, England's Building Safety Act 2022 provided leaseholders with remediation orders and cost protection since 2022. Wales has only now delivered those same powers through the 2026 Act, and secondary legislation remains out to consultation until September—four years behind England, with only four out of 161 buildings being fully remediated. Given that England ran this exact same consultation process first, is the Welsh Government using the evidence and models already established to assess what's needed here and finally speed up the process?
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, mae'r Ddeddf Diogelwch Adeiladau 2022 yn Lloegr wedi darparu gorchmynion cyweirio ac amddiffyniadau cost i lesddeiliaid ers 2022. Dim ond nawr y mae Cymru wedi darparu'r un pwerau hynny drwy Ddeddf 2026, ac mae is-ddeddfwriaeth yn parhau i fod yn destun ymgynghoriad tan fis Medi—bedair blynedd y tu ôl i Loegr, gyda dim ond pedwar allan o 161 o adeiladau wedi'u cyweirio'n llawn. O ystyried bod Lloegr wedi cynnal yr un broses ymgynghori yn gyntaf, a yw Llywodraeth Cymru’n defnyddio'r dystiolaeth a'r modelau sydd eisoes wedi'u sefydlu i asesu'r hyn sydd ei angen yma ac i gyflymu'r broses o'r diwedd?
Mae'r ddeddfwriaeth newydd, yr oeddwn i'n rhan o'i chreu yn y Senedd ddiwethaf, yn fwy pellgyrhaeddol na'r ddeddfwriaeth yn Lloegr a ddaeth i rym rai blynyddoedd yn ôl. Mi ydyn ni yn ymgynghori ar reoliadau newydd. Fe wnes i wthio'r weinyddiaeth flaenorol i gynnwys y gallu yna. Felly, dŷn ni'n ymgynghori ar reoliadau newydd a fydd yn golygu bod pobl sydd yn byw mewn adeiladau sydd ddim wedi cael eu hadfer, neu sydd yn wynebu costau ychwanegol drwy fod eu costau gwasanaeth nhw wedi cynyddu'n sgil gwaith sydd yn gorfod cael ei wneud—bydd gan y bobl yna, unwaith mae'r rheoliadau yna'n dod i rym, lwybr i fynd â materion i dribiwnlys. Rŵan, mae hynny'n gam sylweddol ymlaen, ac mae o'n mynd i gymryd ychydig bach o amser, ychydig o fisoedd, tan ein bod ni'n dod â'r rheoliadau yna i rym. Dwi'n gobeithio y bydd pawb yn cefnogi—dwi'n siŵr y byddwch chi'n cefnogi—y rheoliadau yna.
Mae yna dair agwedd mewn gwirionedd, onid oes? Mae'r ddeddfwriaeth newydd sydd yng Nghymru, ond mae hefyd y gwaith adfer, sydd yn hynod o araf deg; mae o'n hynod o araf deg—dŷn ni'n derbyn hynny. Dwi wedi gwadd y cwmnïau sydd yn dal wrthi'n gwneud y gwaith i'm cyfarfod i fis nesaf, lle byddan nhw'n cael neges hollol glir fod y Llywodraeth yma yn mynnu bod y gwaith adfer yna yn cyflymu, a bod pace y gwaith yn cyflymu.
The new legislation that I was involved in drawing up in the last Senedd is more far-reaching than the legislation in England, which came into force some years ago. We are consulting on new regulations. I pushed the previous administration to include the ability to do that. So, we are consulting on new regulations that will mean that those people living in buildings that haven't been remediated, or who are facing additional costs because their service charges have increased because of work that has to be done—those people will have a route to tribunal, once those new regulations are in place. Now, that is a significant step forward, and it's going to take a little time, a few months, before we bring those regulations into force. I hope that everyone will support—I'm sure that you will support—those regulations.
There are three aspects of this in reality, aren't there? There is the new legislation in Wales, but there is also the remediation work, which is extremely slow in happening; it is extremely slow—we accept that. I have invited the companies that are continuing with this work to meet with me next month, where they will get a very clear message that this Government insists that that remediation work should be accelerated, and that the pace should go up.
Thank you, Minister. I believe you met with the Welsh Cladiators recently, so thank you for that. I'm sure that legislation does take time, but people are living in unsafe buildings, so I urge you to put pressure on those in the coming weeks. So, thank you for your answer to that.
I'd like to turn to housing. I note your statement on Monday confirmed your commitment, or reconfirmed your commitment, to create 20,000 social homes. Another statement, though, without an annual target means there is no way to measure your Government's performance. But, of course, housing is a question of supply and demand. There is a severe lack of accountability and transparency on who is actually living in our council and social housing. Data in England shows that significant amounts of housing are being allocated to people who are foreign nationals. So, Minister, will you commit your department to collect accurate nationality data from councils and housing associations so the people of Wales can know who will be living in these houses that taxpayers are subsidising?
Diolch, Weinidog. Rwy'n credu eich bod wedi cyfarfod â'r Welsh Cladiators yn ddiweddar, felly diolch am hynny. Rwy'n siŵr bod deddfwriaeth yn cymryd amser, ond mae pobl yn byw mewn adeiladau anniogel, felly rwy'n eich annog i roi pwysau ar y rheini yn yr wythnosau nesaf. Felly, diolch am eich ateb i hynny.
Hoffwn droi at dai. Sylwaf fod eich datganiad ddydd Llun wedi cadarnhau eich ymrwymiad, neu wedi ail-gadarnhau eich ymrwymiad, i greu 20,000 o gartrefi cymdeithasol. Mae datganiad arall, fodd bynnag, heb darged blynyddol yn golygu nad oes ffordd o fesur perfformiad eich Llywodraeth. Ond wrth gwrs, mae tai yn fater o gyflenwad a galw. Mae diffyg atebolrwydd a thryloywder difrifol ynghylch pwy sy'n byw yn ein tai cyngor a thai cymdeithasol mewn gwirionedd. Mae data yn Lloegr yn dangos bod llawer iawn o dai'n cael eu dyrannu i bobl sy'n wladolion tramor. Felly, Weinidog, a wnewch chi ymrwymo eich adran i gasglu data cenedligrwydd cywir gan gynghorau a chymdeithasau tai fel y gall pobl Cymru wybod pwy fydd yn byw yn y tai hyn y mae trethdalwyr yn eu sybsideiddio?
Diolch yn fawr. I fynd yn ôl at eich pwynt chi am y Cladiators, do, mi ges i gyfarfod adeiladol iawn efo nhw ddydd Llun. Roeddwn i'n falch iawn o'u cyfarfod nhw a chlywed eu pryderon nhw'n uniongyrchol ganddyn nhw.
Mi wnes i ddatganiad ysgrifenedig ddydd Llun a oedd yn cadarnhau yr 20,000 o dai cymdeithasol newydd sydd mawr eu hangen yng Nghymru, i bawb sydd yn byw yng Nghymru. Mae'r ffordd y mae tai cymdeithasol yn cael eu dynodi yn fater i awdurdodau lleol. Mae awdurdodau lleol yn casglu cofrestr tai ac mae tai yn cael eu dyrannu yn ôl angen, ac felly y dylai hi fod hefyd. Felly, dwi'n edrych ymlaen i'r gwaith rŵan o gyflenwi mwy o dai cymdeithasol. Dyna ydy gwraidd y broblem; gwraidd y broblem, gwraidd yr argyfwng tai yng Nghymru, ydy bod gennym ni ddim digon o dai cymdeithasol. Dydy'r cyflenwad ddim yn ddigonol i ateb y galw, ac yn y fan yna y dylem ni fod yn rhoi ein hymdrechion ni drwy'r amser.
Thank you very much. To return to your point on the Cladiators, yes, I had a very constructive meeting with them on Monday. I was delighted to meet with them and to hear their concerns directly from them.
I made a written statement on Monday that confirmed the 20,000 social homes that are desperately needed in Wales, for everyone living in Wales. The way that social housing is allocated is a matter for local authorities. Local authorities have a housing register and homes are allocated according to need, and that's how it should be too. Therefore, I look forward to the work now of supplying more social homes. That's what's at the heart of the problem; the core of the housing crisis in Wales is that we don't have enough social homes. The supply isn't adequate to meet demand, and that is where we should be focusing our efforts always.
Thank you, Minister, for your answer. So, I take that as a 'no', but, don't panic, I thought that would be the reason, or the answer. But my team and I have been hard at work collecting this data from councils. We take Cardiff Council as an example; I'm sure our friend in the corner there will be listening with interest to this. The figures I've obtained under the Freedom of Information Act 2000 are shocking. I have them right here, and they will be made public as we speak.
So, let's look at the council's social housing stock of over 14,000 homes, where nationality is actually recorded. More than 31 per cent of lead tenants are foreign nationals. On the waiting list of over 9,000 properties, non-British applicants are 22 per cent of those recorded. And of the new tenancies handed out last year, almost 30 per cent of recorded allocations went to non-British applicants. Meanwhile, 35 per cent of those in temporary accommodation are foreign nationals, where the data is actually recorded. This equates to thousands of foreign national households in one city, which is being subsidised.
Diolch am eich ateb, Weinidog. Felly, rwy'n cymryd mai 'na' yw hynny, ond peidiwch â chynhyrfu, roeddwn yn meddwl mai dyna fyddai'r rheswm, neu'r ateb. Ond mae fy nhîm a minnau wedi bod yn gweithio'n galed yn casglu'r data hwn gan gynghorau. Cymerwn Gyngor Caerdydd fel enghraifft; rwy'n siŵr y bydd ein ffrind yn y gornel yn gwrando ar hyn gyda diddordeb. Mae'r ffigurau y cefais afael arnynt o dan Ddeddf Rhyddid Gwybodaeth 2000 yn syfrdanol. Maent gennyf yma, a byddant yn cael eu gwneud yn gyhoeddus wrth inni siarad.
Felly, gadewch inni edrych ar stoc dai cymdeithasol y cyngor o dros 14,000 o gartrefi, lle mae cenedligrwydd wedi'i gofnodi mewn gwirionedd. Mae mwy na 31 y cant o'r prif denantiaid yn wladolion tramor. Ar y rhestr aros o dros 9,000 eiddo, ymgeiswyr nad ydynt yn Brydeinig yw 22 y cant o'r rhai a gofnodwyd. Ac o'r tenantiaethau newydd a ddarparwyd y llynedd, aeth bron i 30 y cant o'r dyraniadau a gofnodwyd i ymgeiswyr nad ydynt yn Brydeinig. Yn y cyfamser, mae 35 y cant o'r bobl mewn llety dros dro yn wladolion tramor, lle mae'r data wedi'i gofnodi. Mae hyn yn cyfateb i filoedd o aelwydydd sy'n wladolion tramor mewn un ddinas, sy'n cael eu sybsideiddio.
Cwestiwn, plis.
A question, please.
But here is the real scandal, that, of the 14,000 homes, the nationality—
Ond dyma'r sgandal go iawn, sef, o'r 14,000 o gartrefi, nid yw cenedligrwydd—
Can I have a question, please?
A gaf i gwestiwn, os gwelwch yn dda?
Yes, I'm coming to it, thank you.
The nationality of 11,000 tenants, a whopping 70 per cent, is simply not recorded.
Iawn, rwy'n dod ato, diolch.
Nid yw cenedligrwydd 11,000 o denantiaid, sef 70 y cant, wedi'i gofnodi.
Francesca, please can I have a question?
Francesca, a gaf i gwestiwn os gwelwch yn dda?
So, will the Minister—? Instead of providing homes for nationalities, let's do for the people of Wales—
Felly, a wnaiff y Gweinidog—? Yn hytrach na darparu cartrefi i genhedloedd, gadewch inni wneud hynny i bobl Cymru—
A question, please.
Cwestiwn, os gwelwch yn dda.
Yes, absolutely. Will you commit to amending the allocation of housing and homelessness regulations, to restrict the eligibility and give preference to British applicants? And will you use your legal powers to set a standard compelling every registered social landlord in Wales to record and publish the nationality of applicants and tenants?
Iawn, wrth gwrs. A wnewch chi ymrwymo i ddiwygio rheoliadau dyrannu tai a digartrefedd, i gyfyngu ar y cymhwysedd a rhoi blaenoriaeth i ymgeiswyr Prydeinig? Ac a wnewch chi ddefnyddio eich pwerau cyfreithiol i osod safon sy'n gorfodi pob landlord cymdeithasol cofrestredig yng Nghymru i gofnodi a chyhoeddi cenedligrwydd ymgeiswyr a thenantiaid?
Cyn i chi ateb, Weinidog—os dwi'n gofyn am gwestiwn, dwi yn disgwyl cwestiwn. Dwi ddim yn disgwyl i rywun fynd 45 eiliad dros yr amser. Diolch. Weinidog.
Before you respond, Minister—if I ask for a question, I do expect to hear a question. I don't expect someone to go 45 seconds over time. Thank you. Minister.
Dwi'n siomedig iawn efo'r cwestiwn yna. Yn sicr i chi, dwi ddim yn gwybod a ydy'r ystadegau yna'n gywir neu a ydyn nhw ddim. Beth bynnag, dwi'n siomedig eich bod chi'n mynnu mynd ar ôl hyn dro ar ôl tro yn y Siambr yma. Fel roeddwn i'n dweud, mae'r argyfwng tai yn cael ei greu oherwydd bod yna ddiffyg cyflenwad o dai cymdeithasol i fynd o gwmpas i ddiwallu yr angen. Mae pawb sydd yng Nghymru yn haeddu cael to uwch eu pen a lle saff i fyw. Felly, dwi ddim eisiau mynd ar ôl y mater yma ymhellach.
I'm extremely disappointed with that question. Certainly, I don't know whether those statistics are accurate or not. But I am disappointed that you are insisting on pursuing this time and time again in this Chamber. As I said, the housing crisis has been created because of a shortage of social housing to meet demand. Everyone in Wales deserves a roof over their head and a safe place to live. So, I don't want to pursue this issue any further.
Mike Hedges.
Mike Hedges.
Thank you, Deputy Presiding Officer, and I will be under a minute.
When we discussed the current budget during the last Senedd, there was widespread support from Plaid Cymru, including you, Minister, that local government has substantial pressures. We overcame the ludicrous idea of a former finance Minister that the consumer price index indicated local government inflation, as if the change in price of items such as hummus, alcohol-free beer, pet grooming, motor homes, dashboard cameras, sheets of wrapping paper and bottled premium lager affected the cost of running local government services.
It is my understanding that the areas of local government expenditure on additional learning needs, social services, including elderly care and childcare, homelessness and prevention services are causing pressure on council budgets. Minister, is that your understanding, or do you wish to change that list?
Diolch, Ddirprwy Lywydd, ac fe fyddaf o dan funud.
Pan drafodwyd y gyllideb gyfredol gennym yn nhymor y Senedd ddiwethaf, cafwyd cefnogaeth eang gan Blaid Cymru, gan eich cynnwys chi, Weinidog, fod pwysau sylweddol ar lywodraeth leol. Fe wnaethom oresgyn syniad chwerthinllyd cyn-Weinidog Cyllid fod y mynegai prisiau defnyddwyr yn nodi chwyddiant llywodraeth leol, fel pe bai'r newid ym mhris eitemau fel hwmws, cwrw heb alcohol, eitemau steilio anifeiliaid anwes, cartrefi modur, camerâu fideo ceir, dalennau o bapur lapio a lager premiwm mewn poteli yn effeithio ar gost rhedeg gwasanaethau llywodraeth leol.
Fy nealltwriaeth i yw bod meysydd gwariant llywodraeth leol ar anghenion dysgu ychwanegol, gwasanaethau cymdeithasol, gan gynnwys gofal henoed a gofal plant, digartrefedd a gwasanaethau ataliol yn achosi pwysau ar gyllidebau cynghorau. Weinidog, ai dyna'ch dealltwriaeth chi, neu a hoffech chi newid y rhestr honno?
Diolch yn fawr iawn. Mae rhan olaf eich cwestiwn chi ynglŷn â'r pwysau mawr sydd yn wynebu llywodraeth leol yn gywir, ydy. Dŷch chi'n sôn am anghenion dysgu ychwanegol, dŷch chi'n sôn am wasanaethau cymdeithasol, gwasanaethau gofal. Mae llywodraeth leol o dan bwysau mawr iawn ac wedi bod yn cwtogi cyllidebau am flynyddoedd lawer, ac wedi bod yn gorfod cwtogi cyllidebau mewn rhai mannau sydd wirioneddol dan bwysau rŵan, o ran cynllunio, er enghraifft, a rheolau adeiladu. Mae'r gwasanaethau yna wedi cyrraedd pwynt anodd iawn, ond, wrth gwrs, maen nhw wedi gwneud hynny er mwyn diogelu rhai o'r gwasanaethau sydd yn cefnogi'r bobl fwyaf bregus o fewn ein cymdeithas ni. Doedd ganddyn nhw ddim dewis o ran gwneud hynny, oherwydd polisïau llymder y Torïaid ar draws cymaint o flynyddoedd, polisïau sydd wedi cael eu dilyn gan Lywodraeth Lafur y Deyrnas Unedig hefyd.
Thank you very much. The final part of your question in terms of the great pressures facing local government is accurate, yes. You talk about ALN, you talk about social services, care services. Local government is under great pressure and has been cutting budgets for many years, and has had to cut budgets in some areas that are now under genuine pressure—planning, for example, and building regulations. Those services have reached a very difficult point, but, of course, they've done that in order to safeguard some of the services that support the most vulnerable people in our society. They haven't had a choice other than to do that, because of the austerity policies of the Conservatives across so many years, policies that have been emulated by the UK Labour Government as well.
Thank you for that answer; it was longer than I expected. We have agreed there is an increasing demand for certain council services. There are also environmental health and trading standards—vital services that need to be supported. Things like food safety and trading standards protect consumers. Minister, how much extra money have you and fellow Ministers asked for from the finance Minister to meet this increased demand out of the £247 million unallocated?
Diolch am eich ateb; roedd yn hirach na'r hyn a ddisgwyliwn. Rydym wedi cytuno bod galw cynyddol am wasanaethau cyngor penodol. Mae yna hefyd safonau masnach ac iechyd yr amgylchedd—gwasanaethau hanfodol y mae angen eu cefnogi. Mae pethau fel diogelwch bwyd a safonau masnach yn diogelu defnyddwyr. Weinidog, faint o arian ychwanegol rydych chi a'ch cyd-Weinidogion wedi gofyn amdano gan y Gweinidog cyllid i ateb y galw cynyddol hwn o'r £247 miliwn sydd heb ei ddyrannu?
Wel, mi fyddwch chi'n cofio, adeg eich cyllideb chi fel Llafur, fe wnaeth Plaid Cymru ddod i sefyllfa lle roeddem ni yn gallu atal ein pleidlais ar y gyllideb honno drwy negodi, yn gyfrifol ac yn aeddfed, £112.8 miliwn, dwi'n meddwl, yn ychwanegol ar gyfer llywodraeth leol. Mi alluogodd hynny i'ch Llywodraeth chi sefydlu cyllideb. Roedd yn hynod o siomedig gen i ddoe fod yr ysbryd yna o negodi a chyfaddawdu ddim wedi cael ei wireddu gan eich plaid chi. Mi oedd Plaid Cymru wedi dod â chynnig gwerth £120 miliwn dros dair blynedd i'r bwrdd, a chafodd hwnna ei wrthod gan Lafur. Roedd hwnna ar gyfer yr anghenion dysgu ychwanegol dŷch chi'n sôn amdano fo. Dŷch chi wedi penderfynu nad ydych chi ddim eisiau mynd lawr y llwybr yna.
I fi, roedd ddoe yn ddiwrnod trist iawn i Gymru, lle mae'r ysbryd yna o geisio creu cydweithio er mwyn pobl Cymru—fe aeth hwnna drwy'r ffenestr ddoe, mae arnaf i ofn. Ond dwi yn gobeithio y gallwn ni ddychwelyd at sefyllfa lle dŷn ni'n rhoi pobl Cymru yn gyntaf ym mhopeth dŷn ni'n ei wneud.
Well, you may remember that, in your budget as the Labour Government, Plaid Cymru did come to a position where we could abstain on that budget by negotiating, responsibly and maturely, £112.8 million, I believe, in additional funding for local government. That enabled your Government to pass a budget. It was very disappointing for me yesterday that that spirit of compromise and negotiation wasn't realised by your party. Plaid Cymru did bring a proposal worth £120 million over three years to the table, and that was rejected by Labour. That was for ALN, as you mentioned. You've decided that you don't want to go down that route.
For me, yesterday was a very sad day for Wales, where that spirit of trying to create some kind of collaboration for the benefit of the people of Wales—that got thrown out of the window yesterday, unfortunately. But I do hope that we can return to a situation where we put the people of Wales first in everything that we do.
Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Peter Fox.
Welsh Conservatives' spokesperson, Peter Fox.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Cabinet Minister, thank you for your statement on Monday. I was hopeful that a statement like that would have come to this Chamber for a deeper debate, so I'll use one of my questions on it. While the ambition to increase the supply of social housing is absolutely welcomed, your written statement confirms that acquired properties will count towards the 20,000 homes target, alongside new-build developments. Now, many people will hear this announcement and assume it means 20,000 newly built social homes. However, by including the acquisitions, the target appears to rely in part on existing properties already within Wales's housing stock, rather than wholly on the creation of new homes. Cabinet Minister, can you tell us how many of the 20,000 additional social homes you expect to be delivered through acquisitions and how many will be genuinely new-build properties?
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog Cabinet, diolch am eich datganiad ddydd Llun. Roeddwn yn obeithiol y byddai datganiad o'r fath yn dod i'r Siambr ar gyfer dadl ddyfnach, felly fe ddefnyddiaf un o fy nghwestiynau arno. Er bod yr uchelgais i gynyddu'r cyflenwad o dai cymdeithasol i'w groesawu'n llwyr, mae eich datganiad ysgrifenedig yn cadarnhau y bydd eiddo wedi'i gaffael yn cyfrif tuag at y targed o 20,000 o gartrefi, ochr yn ochr ag adeiladau newydd. Nawr, bydd llawer o bobl yn clywed y cyhoeddiad hwn ac yn tybio ei fod yn golygu 20,000 o gartrefi cymdeithasol wedi'u hadeiladu o'r newydd. Fodd bynnag, drwy gynnwys y caffaeliadau, ymddengys bod y targed yn dibynnu'n rhannol ar eiddo presennol sydd eisoes o fewn stoc dai Cymru, yn hytrach nag yn gyfan gwbl ar greu cartrefi newydd. Weinidog Cabinet, a allwch chi ddweud wrthym faint o'r 20,000 o gartrefi cymdeithasol ychwanegol rydych chi'n disgwyl iddynt gael eu darparu drwy gaffaeliadau a faint fydd yn adeiladu newydd go iawn?
Diolch yn fawr am y cwestiwn yma ac am gyfle i esbonio ychydig bach am beth oedd yn y datganiad ysgrifenedig ddydd Llun. Yn hollol, mi ydyn ni am i'r targed o 20,000 yma gynnwys eiddo gwag uwchben siopau yn ein strydoedd mawr ni, a bydd hyn yn rhan o'r gwaith mae'r tasglu canol trefi yn mynd i fod yn edrych arno fo, wrth gwrs, a sut ydyn ni'n cyflymu'r broses i alluogi mwy o eiddo sydd yn wag ar hyn o bryd i ddod i mewn i'r stoc.
Dwi'n pwysleisio fy mod i'n meddwl ei fod o'n bwysig i fod yn hollol dryloyw ac, felly, dwi wedi dweud mai dim ond cartrefi fydd yn aros yn gartrefi cymdeithasol i gymunedau ac i deuluoedd fydd yn cael eu cyfrif fel rhan o'r 20,000. Rŵan, beth yn union fydd y canran rhwng y rhai newydd a'r rhai fydd yn dod drwy ddulliau eraill o ran eiddo gwag ac yn y blaen, allaf i ddim rhoi ffigwr i chi ar hynny yn union. Ond dwi hefyd, yn y datganiad yna ddydd Llun, wedi sôn am dai o dan arweiniad y gymuned, ac mi fyddwn i'n hoffi cynnwys tai sydd yn cael eu creu drwy grwpiau cymunedol—drwy'r hawl i brynu, er enghraifft—a'n bod ni'n cynnwys y tai yna hefyd o fewn y targed oherwydd maen nhw'n cynnig ateb cydnaws â chymunedau yn yr ardaloedd gwledig ac yn yr ardaloedd lle mae'r Gymraeg yn ffynnu.
Thank you very much for that question and for an opportunity to explain some of what was contained within the written statement issued on Monday. You're exactly right, we want that target of 20,000 to include vacant properties above shops on our high streets, and this will be part of the work of the town centre taskforce, of course, and how we accelerate the process to allow more vacant properties to come into our housing stock.
I do emphasise that I think it's important to be entirely transparent and, therefore, I have said that only homes that will remain as social homes for communities and families will be counted as part of that 20,000 target. Now, what exactly the percentage will be between new builds and acquisitions in terms of vacant properties and so on, I can't give you an exact figure on that. But, also in that statement made on Monday, I have spoken of community-led housing and I would like to include housing that's created through community groups—through the community right to buy, for example—and that we also include those within the target because they do provide a solution that is in keeping with those communities in rural areas and where the Welsh language prospers.
Thank you, Cabinet Minister. Very clearly, then, there needs to be quite a lot of data gathered so that we can ascertain just how many new houses we do need to build, and I hope that that work is ongoing. Turning back to town-centre regeneration, we know that town centres—and you'll agree—are the beating heart of our communities but continue to face those significant challenges. If we are to increase footfall, we need an environment in which businesses can thrive. Now, Cwmbran is a good example. It continues to demonstrate the importance of convenience for shoppers, with businesses there citing free parking as one of the factors behind strong visitor numbers. However, businesses across Wales continue to raise concerns about the high business costs, declining footfall, restrictive regulations and the difficulty of attracting customers back into the town centre. Now, regeneration isn't just about bringing new initiatives to the towns, but it's about preserving existing businesses and enabling them to survive. Cabinet Minister, working with the Cabinet Minister for Finance and through your town-centre task group, what specific measures are you prepared to consider or introduce to incentivise businesses to locate back in our town centres and help regenerate those struggling high streets?
Diolch, Weinidog Cabinet. Yn amlwg felly, mae angen casglu cryn dipyn o ddata er mwyn inni allu canfod faint o dai newydd y mae angen i ni eu hadeiladu, ac rwy'n gobeithio bod y gwaith hwnnw'n parhau. Gan droi'n ôl at adfywio canol trefi, gwyddom mai canol trefi—ac fe fyddwch chi'n cytuno—yw calon ein cymunedau, ond maent yn parhau i wynebu heriau sylweddol. Os ydym am gynyddu nifer yr ymwelwyr, mae angen amgylchedd arnom lle gall busnesau ffynnu. Nawr, mae Cwmbrân yn enghraifft dda. Mae'n parhau i ddangos pwysigrwydd cyfleustra i siopwyr, gyda busnesau yno'n cyfeirio at barcio am ddim fel un o'r ffactorau y tu ôl i'r niferoedd cryf o ymwelwyr. Fodd bynnag, mae busnesau ledled Cymru'n parhau i godi pryderon ynghylch y costau busnes uchel, gostyngiad yn nifer yr ymwelwyr, rheoliadau cyfyngol a pha mor anodd yw denu cwsmeriaid yn ôl i ganol y dref. Nawr, mae adfywio'n ymwneud â mwy na dod â mentrau newydd i'r trefi, mae a wnelo â chadw busnesau presennol a'u galluogi i oroesi. Weinidog Cabinet, gan weithio gyda'r Gweinidog Cabinet dros Gyllid a thrwy eich grŵp gorchwyl ar ganol trefi, pa fesurau penodol rydych chi'n barod i'w hystyried neu eu cyflwyno i gymell busnesau i ailsefydlu yng nghanol ein trefi a helpu i adfywio'r strydoedd mawr hynny sy'n ei chael hi'n anodd?
Diolch am y cwestiwn ac am eich diddordeb chi yn y maes penodol yma. Yn ystod 100 niwrnod cyntaf y Llywodraeth yma, mi fyddwn ni'n gwneud cyhoeddiad llawn ynglŷn â phwrpas y tasglu ac aelodaeth y tasglu newydd rydyn ni wrthi'n sefydlu. Wrth gwrs, y tasglu fydd yn edrych ar ei gylch gorchwyl yn benodol, felly, a dwi'n awyddus iawn i hynny ddigwydd, yn hytrach nag ein bod ni, fel Llywodraeth, yn gosod rhyw fath o feini prawf. Y bobl yn y tasglu yna, yn ymgynghori efo eraill, fydd yn gosod y cylch gorchwyl ar gyfer y gwaith. Ond mi fyddwn ni'n cymryd yn ganiataol, o fod wedi ymwneud â'r math yma o waith am flynyddoedd, y bydd edrych ar drethu busnes a sut gallwn ni wneud cynnal siop yng nghanol tref yn fwy atyniadol nag ydy hi i fod ar y cyrion mewn canolfan siopa, y byddai hwnna'n un maes, byddwn i'n meddwl, y byddan nhw'n edrych arno fo. Mae cynllunio hefyd a sut i gyflymu'r broses er mwyn trosi adeiladau gwag yng nghanol ein trefi ni. Ond hefyd, bydd yr awydd yma, mae'n siŵr, i edrych yn holistaidd ar ba wasanaethau cyhoeddus a allai ddod i mewn i ganol ein trefi ni a sut i gyflymu'r broses gynllunio o gwmpas hynny. Mae yna dasg fawr yna, ond mae'n dasg gyffrous, a dwi'n edrych ymlaen i gydweithio efo'r tasglu.
Thank you for that question and for your interest in this particular area. During this Government's first 100 days, we will be making a full announcement on the purpose of the new taskforce that we're currently establishing and its membership. Of course, it's the taskforce that will consider its specific remit, and I'm very eager for that to happen, rather than us, as a Government, setting out certain criteria. It's the people in that taskforce, in consultation with others, that will set the remit for that work. But I assume, having been involved in this sort of work for years, that looking at business rates and how we can make sustaining a shop in a town centre more attractive than being located in an out-of-town centre would be one area that they would look at, along with planning and how we can accelerate the process in order to convert vacant buildings in our town centres. But there's also this desire to look holistically at what public services can be brought into our town centres and how we can accelerate the planning process around that too. There's a great job of work to be done, but it's very exciting, and I look forward to working with the taskforce.
3. Pryd fydd Llywodraeth Cymru yn diweddaru 'Polisi Cynllunio Cymru'? OQ64366
3. When will the Welsh Government update 'Planning Policy Wales'? OQ64366
Diolch yn fawr. Mae 'Polisi Cynllunio Cymru' yn cael ei adolygu yn barhaus i sicrhau ei fod o'n parhau yn effeithiol, yn berthnasol, a’i fod o'n ymateb i’r dystiolaeth sy’n dod i’r amlwg. Mae swyddogion yn adolygu canllawiau cynllunio ar hyn o bryd. Maen nhw’n gwneud hyn gan nodi pa agweddau y gall fod angen eu diweddaru yn y dyfodol i sicrhau bod y fframwaith cynllunio yn adlewyrchu blaenoriaethau y Llywodraeth Cymru yma.
Thank you very much. 'Planning Policy Wales' is kept under continual review to ensure that it remains effective, relevant and responsive to emerging evidence. Officials are currently reviewing planning guidance, and they are doing so to identify which aspects may need to be updated in future to ensure that the planning framework reflects the priorities of this Welsh Government.
Thank you. One area that I could say that definitely needs updating is the way that the Welsh Government's energy policy is in planning policy, especially regarding 'Future Wales: the national plan 2040'. We all know that is outdated in regard to industrial-scale wind turbines and pylons across a vast part of rural mid and west Wales. We all know about the 220m turbines that are going to be erected if Bute Energy have their way. That would absolutely decimate my communities. But, in 'Future Wales', it doesn't actually take into consideration the current size of those turbines that are currently being proposed. It also doesn't take into consideration the low-frequency noise that they generate as well. So, I'm asking you, Minister: are you willing to put a moratorium on these large-scale industrial plans for rural mid and west Wales, because unless planning policy is updated, we are going to see something potentially approved that will have devastating long-term impacts on communities without having updated planning guidance to make an informed decision?
Diolch. Un maes y gallwn ddweud yn bendant fod angen ei ddiweddaru yw polisi ynni Llywodraeth Cymru yng nghyd-destun polisi cynllunio, yn enwedig o ran 'Cymru'r Dyfodol: y cynllun cenedlaethol 2040'. Gŵyr pob un ohonom ei fod wedi dyddio mewn perthynas â thyrbinau gwynt a pheilonau ar raddfa ddiwydiannol ar draws rhan helaeth o gefn gwlad canolbarth a gorllewin Cymru. Gŵyr pob un ohonom am y tyrbinau 220m sy'n mynd i gael eu codi os caiff Bute Energy eu ffordd. Byddai hynny'n dinistrio fy nghymunedau'n llwyr. Ond yn 'Cymru'r Dyfodol', nid yw'n ystyried maint presennol y tyrbinau hynny sy'n cael eu cynnig ar hyn o bryd. Nid yw chwaith yn ystyried y sŵn amledd isel y maent yn ei gynhyrchu. Felly, rwy'n gofyn i chi, Weinidog: a ydych chi'n barod i roi moratoriwm ar y cynlluniau diwydiannol mawr hyn ar gyfer cefn gwlad canolbarth a gorllewin Cymru, oherwydd oni bai bod polisi cynllunio'n cael ei ddiweddaru, byddwn yn gweld rhywbeth a allai gael ei gymeradwyo a fydd yn cael effeithiau hirdymor dinistriol ar gymunedau heb ganllawiau cynllunio wedi'u diweddaru i allu gwneud penderfyniad gwybodus?
Diolch am y cwestiwn, ac rwy'n falch ein bod ni'n cytuno bod angen edrych o ddifrif ar 'Cymru'r Dyfodol', 'Future Wales', sef y cynllun cenedlaethol, yr haen uchaf yna o ddatblygu a datblygiadau yng Nghymru. O dan hwnna, wrth gwrs, mae 'Polisi Cynllunio Cymru' yn gorwedd, felly rydym ni angen gwneud y gwaith ar y lefel uchel yna o gwmpas strategaeth ofodol genedlaethol, gan roi yn hwnna y blaenoriaethau cyfoes ar gyfer twf, seilwaith, ynni, trafnidiaeth a datblygu rhanbarthol. Felly, mae ganddo fo statws statudol, a dwi'n awyddus iawn—mae'r gwaith wedi dechrau i edrych ar yr haen uchaf yna—wedyn i weld beth sydd angen ei newid o ran y polisïau cynllunio, gan gynnwys, wrth gwrs, y polisi ynni a pholisi ynglŷn â thrydaneiddio a llinellau trydan newydd, a'r materion yna i gyd. Felly, gallaf eich sicrhau chi fod y gwaith yn digwydd ar hwnna.
Thank you for the question, and I'm pleased that we do agree that we need to look seriously at 'Future Wales', namely the national plan, the top-tier plan on developments in Wales. It's under that, of course, that 'Planning Policy Wales' lies. So, we need to do the work on that highest level around the national spatial strategy and to include in that the current priorities for growth, infrastructure and regional development and transport. So, it does have statutory status, and I'm very eager, as the work has started to look at that highest level, to then see what needs to be changed in terms of the planning policies, including energy policy, electrification and new electrical lines, and so forth. So, I can assure you that that work is happening.
Diolch, Weinidog, for your commitment to championing a community-centred planning system and strengthening the voice of local people. Cymru is emerging as a significant location for data-centre development, with two designated UK Government AI growth zones. However, they have no dedicated use class and no mention in 'Planning Policy Wales', even though their scale and energy and water demands raise important questions for our environment and our planning system beyond their immediate locality. As you know, in my own constituency of Caerdydd Ffynnon Taf, a data centre is proposed in Llanrumney, replacing the Cardiff east park and ride, which serves the University Hospital of Wales, and this has given rise to a controversy beyond the immediate locality. The proposed 150 MW facility, only a short distance from primary schools and local homes, will rely on fossil-fuelled gas turbines as well as polluting standby diesel generators. Will the Minister, therefore, set out what plans the Government has to review the planning requirements for data centres, and in particular look into the Cardiff east park-and-ride application, so that communities like Llanrumney don't end up paying the social and environmental price while the profit goes elsewhere? Diolch.
Weinidog, diolch am eich ymrwymiad i hyrwyddo system gynllunio sy'n canolbwyntio ar y gymuned a chryfhau llais pobl leol. Mae Cymru’n dod i'r amlwg fel lleoliad pwysig ar gyfer datblygu canolfannau data, gyda dau o ardaloedd twf AI dynodedig Llywodraeth y DU. Fodd bynnag, nid oes ganddynt ddosbarth defnydd penodol ac nid oes sôn amdanynt yn 'Polisi Cynllunio Cymru', er bod eu maint a'u gofynion ynni a dŵr yn codi cwestiynau pwysig i'n hamgylchedd a'n system gynllunio y tu hwnt i'w hardal leol. Fel y gwyddoch, yn fy etholaeth i, Caerdydd Ffynnon Taf, cafodd canolfan ddata ei chynnig yn Llanrhymni, ar safle cyfleuster parcio a theithio dwyrain Caerdydd, sy'n gwasanaethu Ysbyty Athrofaol Cymru, ac mae hyn wedi arwain at ddadlau y tu hwnt i'r ardal dan sylw. Bydd y cyfleuster 150 MW arfaethedig, nid nepell oddi wrth ysgolion cynradd a chartrefi lleol, yn dibynnu ar dyrbinau nwy sy'n cael eu pweru â thanwydd ffosil yn ogystal â generaduron diesel wrth gefn sy'n llygru. A wnaiff y Gweinidog, felly, nodi pa gynlluniau sydd gan y Llywodraeth i adolygu'r gofynion cynllunio ar gyfer canolfannau data, ac edrych yn benodol ar gais safle parcio a theithio dwyrain Caerdydd, fel nad yw cymunedau fel Llanrhymni yn talu'r pris cymdeithasol ac amgylcheddol tra bo'r elw'n mynd i rywle arall? Diolch.
Diolch yn fawr iawn. Yn anffodus, fedraf i ddim sôn am ddatblygiadau penodol mewn etholaethau penodol. Mae Gweinidogion Cymru yn gyfrifol am wneud penderfyniadau mewn meysydd fel yna, a phwy a ŵyr efo'r mater penodol yma, felly fedraf i ddim sôn yn benodol. Ond rydych chi'n dod â phwynt pwysig ymlaen ynglŷn â sut mae'n polisïau cynllunio ni, ein strategaethau ni, yn edrych ar faterion i wneud efo canolfannau data, sy'n mynd yn ôl at y pwynt roedd James Evans yn ei wneud—yr angen i fod yn edrych eto ar y prif fframwaith datblygu cenedlaethol, 'Future Wales'. Mae angen ei ddiwygio fo. Mae hon yn un enghraifft o pam, ac felly mae'r gwaith yna yn digwydd. Yn ystod ein 100 niwrnod cyntaf ni, mi fydd yna gyhoeddiad penodol ynglŷn â'r broses sydd angen digwydd efo hwnna. Mae yna broses benodol; fedrwn ni ddim jest eistedd i lawr a'i newid o. Mae'n rhaid mynd drwy broses, ac mi fyddwn ni'n cyhoeddi mwy am hynny yn ystod y 100 niwrnod cyntaf.
Thank you very much. Unfortunately, I can't comment on specific developments in specific constituencies. Welsh Ministers are responsible for making decisions in those areas, and who knows with this particular issue, so I can't talk about that specifically. But you do bring forward an important point about how our planning policies and our strategies look at issues relating to data centres, which bring us back to the point made by James Evans, namely the need to look again at the main national development framework, 'Future Wales'. We do need to reform that. This is one example of why, and so that work is happening. During our first 100 days, there will be a specific announcement about the process that needs to happen with that. There is a specific process; we can't just sit down and change it. We have to go through a process, and we will be making an announcement about that during the first 100 days.
Mae ar Gymru angen mwy o dai. Rydych chi wedi dweud hynny heddiw, Weinidog, ond fe glywom ni yn y wasg dros y penwythnos ddatblygwyr a chymdeithasau tai yn sôn ei bod hi'n gallu cymryd rhwng tair a pum mlynedd i sicrhau caniatâd cynllunio.
Wales needs more houses. You've said that today, Minister, but we heard in the press over the weekend developers and housing associations saying that it can take between three and five years to secure planning consent.
As you update 'Planning Policy Wales', can you confirm your intention, therefore, to make the planning system more permissive so that we can build the homes Wales needs and, indeed, build the industrial developments that Wales needs? Will you make it more permissive, or will you continue to risk letting the not-in-my-backyard brigade stop developments and delay developments that have overwhelming public benefit?
Wrth ichi ddiweddaru 'Polisi Cynllunio Cymru', a allwch chi gadarnhau eich bwriad, felly, i wneud y system gynllunio yn fwy caniataol fel y gallwn adeiladu'r cartrefi sydd eu hangen ar Gymru, ac yn wir, adeiladu'r datblygiadau diwydiannol sydd eu hangen ar Gymru? A wnewch chi ei gwneud yn fwy caniataol, neu a wnewch chi barhau i fentro gadael i'r frigâd 'nid-yn-fy-ardal-i' atal datblygiadau a gohirio datblygiadau sydd o fudd enfawr i'r cyhoedd?
Diolch yn fawr iawn. Dwi'n cytuno efo chi—mae angen cyflymu'r broses gynllunio, yn enwedig yn y maes tai. Dydy o ddim yn dderbyniol ei bod hi'n cymryd blynyddoedd weithiau i ddatblygiadau ddwyn ffrwyth. Felly, mae hi'n fwriad gen i i gyhoeddi yn ystod y 100 niwrnod cyntaf y byddwn ni'n gwneud galwad am dystiolaeth ar gyfer diwygio'r drefn gynllunio yn y maes tai yn benodol, er mwyn ceisio cael pobl broffesiynol—pobl fel chi sydd wedi bod yn arwain cyngor ac sydd yn deall ar lawr gwlad beth ydy'r rhwystrau cynllunio hynny—i ddod â thystiolaeth ymlaen, fel ein bod ni'n gallu mynd ati o ddifrif i ddiwygio 'Polisi Cynllunio Cymru' ac i'w wneud o'n fwy pwrpasol ac yn fwy cyflym ar gyfer anghenion ein cymunedau ni.
Mae yna ddwy Ddeddf wedi cael eu pasio ar ddiwedd y Senedd ddiwethaf sydd yn dod â'r polisïau cynllunio ynghyd, a dwi'n meddwl bod hwnna yn ei hun yn mynd i fod yn help, ond dydy o ddim yn mynd hanner digon pell.
Thank you very much. I do agree with you that we do need to accelerate the planning process, particularly in the area of housing. It's not acceptable that it takes years sometimes for developments to bear fruit. So, it is my intention to announce during the first 100 days that we will be making a call for evidence for reform of the planning system in the area of housing specifically, so that we can try to get professional people—people like you who have been council leaders and who understand the planning barriers at the grass roots—to bring evidence forward so that we can proceed to reform 'Planning Policy Wales', and to make it more fit for purpose and more swift in response to the needs of our communities.
There were two Acts that were passed at the end of the last Senedd that bring planning policies together, and I do think that that in itself is going to help issues, but it doesn't go halfway far enough.
Cwestiwn 4 ar-lein, Weinidog. Becca Martin.
Question 4 is online, Minister. Becca Martin.
4. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod caffael llywodraeth leol yn cefnogi busnesau Cymru ac yn gwneud y mwyaf o fanteision economaidd gwariant cyhoeddus yng Nghymru? OQ64389
4. What steps is the Welsh Government taking to ensure that local government procurement supports Welsh businesses and maximises the economic benefits of public spending within Wales? OQ64389
Diolch yn fawr, ac mae hwn eto'n gwestiwn pwysig. Mae'r Lywodraeth yma eisiau ein gweld ni'n gallu mynd ymhellach nag ydyn ni ar hyn o bryd yn y maes yma, a rhoi mwy o hyblygrwydd i lywodraeth leol ddefnyddio caffael i gefnogi busnesau Cymru a chryfhau cadwyni cyflenwi lleol. Dydy hwn ddim yn fy mhortffolio i'n uniongyrchol, ond dwi wedi chwilio am wybodaeth amdano fo. Felly, gobeithio y medraf i ateb eich ail gwestiwn chi.
Thank you very much, and, again, this is an important question. This Government does want to go further than we currently go in this area, and to provide greater flexibility to local government to use procurement to support Welsh businesses and strengthen local supply chains. This isn't directly in my portfolio, but I have sought information about it. So, I hope I can respond to your supplementary question.
Diolch, Minister. I've been approached by A.N. Richards, a well-established Welsh supplier based in Froncysyllte in my constituency, which has raised concerns about the increasing use of England-based procurement frameworks by Welsh local authorities, and the barriers steering procurement officers towards them. The company says the English procurement portal, used, in this case, for fleet purchasing, is more user friendly and efficient than its Welsh equivalent. As a result, procurement officers may be drawn towards England-based frameworks, creating a structural disadvantage for Welsh suppliers and undermining the Welsh Government's aim of maximising the economic benefit of public spending within Wales. What assessment has the Welsh Government made of the impact that the design and usability of Welsh procurement systems have on local authority procurement decisions? And what steps is it taking to improve Wales-based procurement routes and ensure more local authority spending is retained in the Welsh economy?
Diolch, Weinidog. Mae A.N. Richards, cyflenwr Cymreig sefydledig yn Froncysyllte yn fy etholaeth, wedi cysylltu â mi, ac maent wedi codi pryderon ynghylch y defnydd cynyddol o fframweithiau caffael sydd wedi'u lleoli yn Lloegr gan awdurdodau lleol Cymru, a'r rhwystrau sy'n llywio swyddogion caffael tuag atynt. Dywed y cwmni fod porth caffael Lloegr, a ddefnyddir yn yr achos hwn ar gyfer prynu eu fflyd, yn haws ei ddefnyddio ac yn fwy effeithlon na'r porth cyfatebol yng Nghymru. O ganlyniad, gall swyddogion caffael gael eu denu at fframweithiau sydd wedi'u lleoli yn Lloegr, gan greu anfantais strwythurol i gyflenwyr Cymreig a thanseilio nod Llywodraeth Cymru o wneud y mwyaf o fudd economaidd gwariant cyhoeddus yng Nghymru. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o'r effaith y mae cynllun a defnyddioldeb systemau caffael Cymru yn ei chael ar benderfyniadau caffael awdurdodau lleol? A pha gamau y mae'n eu cymryd i wella llwybrau caffael sydd wedi'u lleoli yng Nghymru a sicrhau bod mwy o wariant awdurdodau lleol yn cael ei gadw yn economi Cymru?
Diolch yn fawr iawn i chi am y cwestiwn atodol yna, ac mae'r Gweinidog perthnasol newydd gerdded i mewn i'r Siambr. [Torri ar draws.] O, ti ydy o. O, da iawn. Mae'r Gweinidog cyllid, felly, wedi clywed eich cais chi, a dwi'n deall, ar ôl holi am wybodaeth, fod yna ddatganiad polisi caffael newydd yn mynd i fod yn cael ei gyhoeddi yn adlewyrchu'r cynllun uchelgeisiol i gynyddu gwariant cyhoeddus yng Nghymru. Mae pethau wedi gwella, ac roedd yna Ddeddf caffael 2023, a basiwyd yn y Senedd yma, sydd wedi'i gwneud hi'n haws i fusnesau bach a chanolig gystadlu am gyfleoedd, ac i Fusnes Cymru, sy'n cynnig cymorth wedi’i deilwra i fusnesau Cymru i'w helpu nhw i ehangu, i dyfu a chryfhau, ac i ddeall y prosesau caffael cymhleth sydd yna. Ond dwi'n gwybod bod y Gweinidog cyllid yn awyddus iawn, fel ydw i, i fynd llawer iawn pellach o fewn ein grymoedd ni yn y Senedd yma. Felly, diolch.
Thank you very much for that supplementary question, and the relevant Minister has just walked into the Chamber. [Interruption.] Oh, it's you. Good. The finance Minister, rather, has heard your request, and, having sought information, I am given to understand that there will be a new procurement policy statement published to actually increase public expenditure in Wales. Things have improved, and there was the procurement Act 2023, passed in this Senedd, which has made it easier for SMEs to actually bid for opportunities, and for Business Wales, which provides tailored support for Welsh businesses to help them to expand, grow and strengthen, and to understand the complex procurement processes. But I do know that the Minister for finance is very eager, as am I, to go much further within our powers in this Senedd. So, thank you.
Thank you for that and obviously this will probably go to the financial Minister as well, so I'm going to carry on, as the Member just carried on. Small businesses are the backbone of our community in Wales, but many are effectively shut out of public sector contracts before the process has even begun. Large companies have dedicated teams to deal with procurement, legal requirements and lengthy tender documents. Small local businesses may have one person trying to do all of that while also running a day-to-day business. If the Welsh Government genuinely wants more public money to stay in Wales, it must make sure that local businesses have a fair chance to compete. So, my question is: what practical support will the Welsh Government provide to simplify the procurement process and help Welsh businesses bid successfully for local authority contracts? And will the Minister support publishing council-by-council figures showing how much public spending is awarded directly to Welsh businesses in respect of transparency? Diolch.
Diolch am hynny ac yn amlwg mae'n debyg y bydd hyn yn mynd at y Gweinidog ariannol hefyd, felly rwy'n mynd i barhau, gan fod yr Aelod newydd barhau. Busnesau bach yw asgwrn cefn ein cymuned yng Nghymru, ond mae llawer ohonynt yn cael eu cau allan o gontractau'r sector cyhoeddus cyn i'r broses ddechrau hyd yn oed. Mae gan gwmnïau mawr dimau pwrpasol i ddelio â chaffael, gofynion cyfreithiol a dogfennau tendr hirfaith. Efallai y bydd gan fusnesau bach lleol un unigolyn sy'n ceisio gwneud hynny i gyd tra bydd hefyd yn rhedeg busnes o ddydd i ddydd. Os yw Llywodraeth Cymru o ddifrif eisiau i fwy o arian cyhoeddus aros yng Nghymru, rhaid iddi sicrhau bod busnesau lleol yn cael cyfle teg i gystadlu. Felly, fy nghwestiwn yw: pa gymorth ymarferol y bydd Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu i symleiddio'r broses gaffael a helpu busnesau o Gymru i gynnig yn llwyddiannus am gontractau awdurdodau lleol? Ac a wnaiff y Gweinidog gefnogi cyhoeddi ffigurau'r cynghorau fesul un i ddangos faint o wariant cyhoeddus sy'n cael ei ddyfarnu'n uniongyrchol i fusnesau Cymru er budd tryloywder? Diolch.
Diolch yn fawr am y cwestiwn yna ac am eich cefnogaeth chithau hefyd i gynyddu'r caffael cyhoeddus i fusnesau lleol. Mae rhywun yn gwybod bod yna waith i’w wneud yn y maes yma—gymaint o enghreifftiau lle dydy o ddim yn gweithio ar hyn o bryd. Fel dwi'n dweud, mae pethau wedi gwella ychydig, ond araf ydy pace y gwella yna ers pasio'r Ddeddf Partneriaeth Gymdeithasol a Chaffael Cyhoeddus (Cymru) yn 2023. Mae'r Ddeddf yna yn gosod dyletswydd ar awdurdodau contractio i wella llesiant economaidd cymdeithasol, amgylcheddol a diwylliannol drwy gaffael, gan gynnwys ystyried mynediad ar gyfer busnesau bach a chanolig, a hefyd gwaith teg yn cael sylw yn y Ddeddf yna.
Ond, wrth gwrs, mae yna le i fynd, fel rydych chi'n dweud. Dwi hefyd yn gobeithio y bydd y strategaeth bwyd newydd yn cyfarch rhan o hwn, oherwydd mae cynhyrchu bwyd yn lleol a chreu cadwyni cyflenwi lleol ar gyfer y sector cyhoeddus hefyd yn ffordd o atgyfnerthu busnesau lleol a’r sector amaethyddol ac yn y blaen. Felly, mae yna nifer o wahanol faterion medrith dod ynghyd yn fan hyn, gan gynnwys hefyd, wrth gwrs, y gwaith y bydd yr awdurdod ddatblygu cenedlaethol newydd yn gallu ei wneud i gefnogi busnesau er mwyn teimlo eu bod nhw'n cael mynediad at y contractau yma sydd yn cael eu cynnig.
Thank you very much for that question, and for your support too in increasing public procurement for local businesses. Now, we know that there is work to be done in this area—there are so many examples of where it isn't currently working. As I say, things have improved a little, but the pace of that improvement has been slow since the Social Partnership and Public Procurement (Wales) Act was passed in 2023. That legislation does place a duty on contracting authorities to improve economic, social, environmental and cultural well-being through procurement, including considering access for SMEs, and fair work is addressed in the legislation too.
But, of course, there is some way to go, as you say. I also hope that the new food strategy will address some of these issues, because local food production and creating local supply chains for the public sector again is a way of strengthening local businesses and the agricultural sector and so on. So, there are a number of different issues that can coalesce here, including, of course, the work that the national development body will do to support businesses so that they feel that they can access these contracts that are offered.
5. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gyrraedd ei thargedau tai cymdeithasol? OQ64420
5. What action is the Welsh Government taking to meet its social housing targets? OQ64420
Diolch yn fawr. Rydym ni eisoes yn cymryd camau drwy'r grant tai cymdeithasol a rhaglen gyfalaf llety trosiannol. Mi fydd hyn yn mynd i'r afael â digartrefedd, yn lleihau dibyniaeth ar lety dros dro ac yn gwneud yn siŵr bod gan bobl ledled Cymru fynediad at gartrefi o safon sy'n effeithlon o ran ynni. Rydym ni hefyd yn sefydlu Unnos i gyflymu'r broses o ddarparu tai cymdeithasol ar draws Cymru.
Thank you very much. We are already taking action through the social housing grant and the transitional accommodation capital programme. This will tackle homelessness, reduce reliance on temporary accommodation and ensure that people across Wales have access to quality homes that are energy efficient. We're also establishing Unnos to accelerate the delivery of social housing across Wales.
Diolch, Minister. Following on from what our Reform spokesperson has already said, I would like to urge you further to have annual targets so that any progress on delivering those 20,000 social homes can be easily tracked. We all know that Rome wasn't built in a day, but we would like to know how many homes will be built in Wales in a year.
Minister, following alongside those aims to get people into social housing as soon as possible, I was wondering whether the pots of money currently given to registered social landlords to adapt old stock—current old stock—to meet the demand and needs of those on current waiting lists will continue.
Diolch, Weinidog. Yn dilyn yr hyn y mae ein llefarydd Reform eisoes wedi'i ddweud, hoffwn eich annog ymhellach i gael targedau blynyddol fel y gellir olrhain unrhyw gynnydd ar ddarparu'r 20,000 o gartrefi cymdeithasol hynny yn hawdd. Rydym i gyd yn gwybod na chafodd Rhufain mo'i hadeiladu mewn diwrnod, ond hoffem wybod faint o gartrefi a gaiff eu hadeiladu yng Nghymru mewn blwyddyn.
Weinidog, ochr yn ochr â'r nodau i gael pobl i mewn i dai cymdeithasol cyn gynted â phosibl, roeddwn yn meddwl tybed a fydd y potiau o arian a roddir ar hyn o bryd i landlordiaid cymdeithasol cofrestredig i addasu hen stoc—hen stoc cyfredol—i ddiwallu galw ac anghenion y rhai sydd ar restrau aros presennol yn parhau.
Diolch yn fawr iawn. Dwi'n deall y pwynt ynglŷn â chael targedau blynyddol, ond yn aml mae yna waith yn gallu digwydd tua diwedd y cyfnod. Felly, fuasai roi targedau blynyddol rigid mewn ffordd, felly, yr un un targed bob blwyddyn, ddim yn adlewyrchu realiti'r sefyllfa, achos dydy o ddim yn digwydd mewn ffordd linear. Yn aml iawn, mae'r broses yn cychwyn ac mae'r cyflymder yn digwydd tua diwedd y cyfnod. Ond mi wnaf i edrych i weld pa mor dryloyw—. Dwi eisiau bod yn dryloyw, a dwi am roi cymaint o wybodaeth i chi ag sy’n bosib. Dwi’n mynd i fod yn gofyn rŵan i fod yn rhan weithredol o rai o’r cyfarfodydd yma sydd yn digwydd efo’r gweision sifil imi gael deall yn union beth sydd yn mynd ymlaen.
Ac o ran y cymdeithasau tai yn dod â hen stoc i fyny i bwrpas, mae yna grant arall ar gyfer hwnna, yr optimised retrofit scheme, sydd yn llwyddiannus iawn yn gwella cyflwr ein tai cymdeithasol ni. Mae eisiau cyflymu hynny, ac mae eisiau hefyd gweld y stoc yn y sector preifat yn gallu symud ymlaen hefyd, fel bod ansawdd ein tai ni ym mhob man ac ar draws pob deiliadaeth yn gwella.
Thank you very much. I do understand the point about having annual targets, but often work can happen towards the end of the period. So, setting rigid annual targets, therefore, the same target every year, wouldn't reflect the reality of the situation, because it doesn't happen in a linear way. Often, the process starts and it accelerates towards the end of the period. But I will look to see how transparent—. I want to be transparent, and I want to provide you with as much information as possible. I'm going to be asking to have an operational role in some of the meetings that are happening with civil servants for me to understand exactly what's going on.
And in terms of the housing associations bringing old stock up to standard, there is another grant available for that, the optimised retrofit scheme, which is very successful in terms of improving the condition of our social housing. We need to accelerate that, and we also need to see the private sector stock progressing as well, so that the quality of our housing everywhere and across all tenancies improves.
6. Pa gynnydd mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud tuag at sefydlu rhaglen ôl-osod niwtral o ran deiliadaeth? OQ64397
6. What progress has the Welsh Government made towards establishing a tenure-neutral retrofitting programme? OQ64397
Diolch yn fawr. Mae hwnna’n cario ymlaen yn daclus iawn o’r ateb diwethaf yna, achos mae yna gynnydd yn cael ei wneud, ac, yn sicr, yn ein maniffesto ni, byddwch chi'n cofio bod sefydlu rhaglen ôl-osod sydd yn niwtral o ran deiliadaeth yn hollbwysig. Felly, gobeithio bod hynny'n arwain at ail gwestiwn—dwi'n anghofio bod yna ail gwestiwn.
Thank you very much. That takes us on very neatly from that previous response, because progress is being made, and, certainly, in our manifesto, you will recall that establishing a tenure-neutral retrofit programme was a crucial part of that. So, I hope that that will lead to a supplementary question—I forget that there's a supplementary question.
I warmly welcome the Welsh Government's commitment to a national home retrofitting programme. Good housing is good health. Better-insulated homes will not only reduce energy bills and carbon emissions, they also improve people's health and reduce pressure on the NHS. Public Health Wales estimates that tackling excess cold in Welsh homes alone can save the NHS more than £40 million a year. Living in cold, damp and mouldy homes also increases the risk of respiratory illnesses, particularly in children and older people. So, Cabinet Minister, can you outline how the Welsh Government's retrofitting programme will prioritise tackling damp, mould and excess cold in homes so that it improves public health, reduces pressure on the NHS and lowers energy bills for families across Wales?
Rwy'n croesawu'n gynnes ymrwymiad Llywodraeth Cymru i raglen genedlaethol ar gyfer ôl-osod cartrefi. Mae tai da yn iechyd da. Bydd cartrefi wedi'u hinswleiddio'n well nid yn unig yn lleihau biliau ynni ac allyriadau carbon, maent hefyd yn gwella iechyd pobl ac yn lleihau'r pwysau ar y GIG. Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn amcangyfrif y gall mynd i'r afael ag oerfel gormodol yn unig yng nghartrefi Cymru arbed mwy na £40 miliwn y flwyddyn i'r GIG. Hefyd, mae byw mewn cartrefi oer, llaith a llawn llwydni yn cynyddu'r risg o afiechydon anadlol, yn enwedig mewn plant a phobl hŷn. Felly, Weinidog Cabinet, a allwch chi amlinellu sut y bydd rhaglen ôl-osod Llywodraeth Cymru yn blaenoriaethu mynd i'r afael â lleithder, llwydni ac oerfel gormodol mewn cartrefi fel ei bod yn gwella iechyd y cyhoedd, yn lleihau'r pwysau ar y GIG ac yn lleihau biliau ynni i deuluoedd ledled Cymru?
Diolch yn fawr iawn. Mae yna nifer o resymau, onid oes, pam mae hi’n bwysig inni fod yn gwella cyflwr ein tai ni. Un rheswm ydy er mwyn eu datgarboneiddio nhw er mwyn ein bod ni yng Nghymru yn cyfrannu llai drwy ein tai ni tuag at newid hinsawdd. Mae tai yn cyfrannu 11 y cant o allyriadau carbon yng Nghymru ar hyn o bryd, a dwi'n awyddus iawn i weld hynna yn gostwng, ac mae cael cynllun i datgarboneiddio tai yn hollbwysig. Ond mae manteision ynglŷn â biliau, costau biliau yn dod i lawr oherwydd ein bod ni'n gwneud ein tai yn fwy ynni effeithiol—mae'n bwysig i ni edrych ar hynny—ac mae hefyd tlodi tanwydd yn broblem yng Nghymru, so mae o'n mynd i fod yn ein helpu ni i daclo tlodi. Ond hefyd mae'r effaith ar iechyd yn hollbwysig, a dwi yn cael trafodaethau efo'r Dirprwy Weinidog ar waith ataliol, oherwydd, i fi, mae tai yn hollol ganolog i wella iechyd pobl, ac mi fedrwn ni wella deilliannau iechyd ein gwlad ni drwy roi ffocws clir ar wella cyflwr ein tai ni. Dwi'n mynd dydd Iau i weld—tŷ cymdeithasol ydy o—sut mae'r cynlluniau gwella wedi helpu teulu penodol yn y fanna, ac mi fyddaf i'n gwneud mwy o gyhoeddiadau ynglŷn â'r maes penodol yma hefyd yn y 100 diwrnod cyntaf.
Thank you very much. There are a number of reasons why it's important that we improve the standard of our housing. One is to decarbonise so that we in Wales contribute less to climate change through our housing sector. Housing contributes around 11 per cent of carbon emissions in Wales, and I am very eager to see that reduced, and having a plan to decarbonise homes is very important. But there are benefits in terms of reducing bills as a result of making our homes more energy efficient—it's important that we consider that—and fuel poverty is also an issue in Wales, and it'll help us tackle poverty more generally. But also there is the impact on health, which is crucially important, and I am having discussions with the Deputy Minister in relation to preventative work, because, for me, housing is central to improving people's health, and we can improve health outcomes for our nation by having a clear focus on improving our housing standards. I will be going on Thursday to see—it's social housing—how retrofit programmes have helped a particular family there, and I'll be making further announcements on this specific area in our first 100 days.
Diolch. A'r cwestiwn olaf, Weinidog, Anna Nicholl.
Thank you. And the last question, Minister, Anna Nicholl.
7. A wnaiff y Gweinidog Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gynlluniau'r Llywodraeth i adolygu'r fformiwla ariannu ar gyfer llywodraeth leol? OQ64400
7. Will the Cabinet Minister provide an update on the Government’s plans to review the funding formula for local government? OQ64400
Diolch yn fawr. Mi wnes i drafod yr adolygiad penodol yma ar y fformiwla gyllido efo'r is-grŵp cyllid ar 8 Gorffennaf. Yr is-grŵp cyllid ydy'r is-grŵp o dan y WLGA sydd yn ymdrin â'r materion yma.
Thank you very much. I discussed this particular review of the funding formula with the finance sub-group on 8 July. The finance sub-group is the sub-group of the WLGA dealing with these issues.
Diolch. Mae Ceredigion a sir Benfro ymysg yr awdurdodau mwyaf gwledig Cymru. Mae pobl yng Nghymru wledig yn wynebu costau byw uwch tra, yn aml, yn ennill cyflogau is, ac mae poblogaeth sy'n heneiddio yn cynyddu'r pwysau ar wasanaethau cyhoeddus sydd yn barod dan straen enfawr. Am rhy hir, mae cynghorau gwledig wedi gorfod gwneud mwy gyda llai. Nid yw'r fformiwla cyllid presennol yn adlewyrchu'r gwir gost o ddarparu gwasanaethau ar draws cymunedau gwledig gwasgaredig. Mae angen bargen deg ar gynghorau gwledig. A wnaiff y Gweinidog Cabinet, felly, ymrwymo i weithio mewn partneriaeth gyda chynghorau gwledig drwy gydol yr adolygiad fformiwla cyllid yma?
Thank you. Ceredigion and Pembrokeshire are among the most rural authorities in Wales. People in rural Wales face higher living costs while often earning lower wages, and an ageing population is increasing the pressure on public services that are already under immense strain. For too long, rural councils have had to do more with less. The current funding formula does not reflect the true cost of delivering services across dispersed rural communities. Rural councils need a fair deal. Will the Cabinet Minister, therefore, commit to working in partnership with rural councils throughout this funding formula review?
Gwnaf. Gwnaf i ymrwymo i weithio nid yn unig efo cynghorau gwledig, ond efo cynghorau ar draws Cymru—cynghorau trefol hefyd, oherwydd dwi yn hollol glir mai gwaith rydym ni'n ei wneud efo'n gilydd ydy hwn. Fel rydych chi'n sôn, mae'r agwedd wledig yn un bwysig, ond mae amddifadedd yn bwysig hefyd, ac, wrth gwrs, mae amddifadedd yn digwydd hefyd mewn ardaloedd gwledig.
Pwrpas yr adolygiad ydy ceisio gweld a oes angen newid, ac, os ydym ni'n mynd i newid, fod hynny'n adlewyrchu'n deg yr anghenion ar draws Cymru mewn gwahanol feysydd. Mae'r gwaith wedi dechrau ac, hyd yma, mae arweinwyr cyngor wedi bod yn rhoi mewnbwn adeiladol iawn i mewn i'r gwaith, ac mi fyddwn ni'n para efo'r gwaith. Mi fyddwn ni'n comisiynu adolygiad allanol i wneud yn siŵr bod y dystiolaeth yn gywir a bod y gwaith yn digwydd mewn ffordd sydd yn dryloyw ac i bawb gael deall beth sydd yn mynd ymlaen. Felly, dwi'n edrych ymlaen at weld ffrwyth y gwaith yna hefyd. Byddan nhw'n edrych ar brofiadau mewn gwledydd eraill—yn ogystal â rhoi ffocws ar Gymru, byddan nhw'n edrych i weld sut mae fformiwlâu dosbarthu yn gweithio mewn gwledydd eraill. Diolch.
I will. I will commit to work not only with the rural councils, but with councils across Wales—urban councils too, because I am entirely clear that this is work that should be undertaken collaboratively. As you mentioned, the rural aspect is important, but deprivation is also important, and there is, of course, deprivation in rural areas too.
Now, the purpose of the review is to decide whether change is needed, and, if we are to make changes, that that fairly reflects needs across Wales in different areas. The work has commenced, and, to date, the council leaders have been providing very constructive input to that work, and we will continue with that work. We will be commissioning an external review in order to ensure that the evidence is accurate and that the work is happening in a way that is transparent, and that everyone can understand what is happening. So, I look forward to seeing that bear fruit too. They will be looking at experiences in other countries—as well as focusing on Wales, they will look to see how distribution formulas work in different countries. Thank you.
Diolch, Weinidog.
Thank you, Minister.
Symudwn ymlaen i gwestiynau amserol—Mair Rowlands.
We move on now to topical questions—Mair Rowlands.
1. A wnaiff y Gweinidog Cabinet ddatganiad ar y tân gwyllt ym Mwlch Sychnant? TQ1484
1. Will the Cabinet Minister make a statement on the wildfire in Sychnant Pass? TQ1484
Diolch yn fawr. Mae'r tân bellach dan reolaeth, a diolch i ymdrechion Gwasanaeth Tân ac Achub Gogledd Cymru a'r holl bartneriaid. Mae hyn yn ein hatgoffa ni o fygythiad newid hinsawdd a'r angen i bob gwasanaeth cyhoeddus addasu i hynny.
Thank you very much. The fire is under control now, thanks to the efforts of the North Wales Fire and Rescue Service and all of the partners. This reminds us of the climate change threat and the need for all public services to adapt to that.
Diolch. Mae'r golygfeydd brawychus a gwelsom ar fynydd Conwy dros y penwythnos nid yn unig wedi cael effaith uniongyrchol ar drigolion, cymunedau, ffermwyr, busnesau lleol a byd natur, ond maent hefyd wedi codi cwestiynau difrifol ynglŷn â'r effaith gwirioneddol mae newid hinsawdd yn ei gael ar y blaned.
Hoffwn ddechrau drwy roi ar y cofnod unwaith eto fy niolch diffuant i'r gwasanaethau brys, yr awdurdod lleol ac i gymunedau cyfagos am eu hymateb cyflym a phendant yn wyneb yr argyfwng dros y dyddiau diwethaf. Ddirprwy Lywydd, fel y soniais yn y Siambr ddoe, rwy'n falch bod y gwaethaf o'r argyfwng y tu ôl i ni erbyn hyn. Serch hynny, mae nifer o fy etholwyr yn dal i ofyn cwestiynau am beth fydd yr ymateb, rŵan, i'r difrod a'r heriau a grëwyd gan y tân gwyllt. Gwerthfawrogwn, felly, pe gallai'r Gweinidog Cabinet roi mwy o fanylion ar sut bydd Llywodraeth Cymru'n cydlynu ymdrechion gyda'r rhanddeiliad lleol i ddechrau ar y gwaith o ail-adfer y 200 erw o dir amaethyddol a choedwigol a ddifethwyd. Hoffwn hefyd wybod os bydd mesurau'n cael eu cyflwyno i warchod trigolion sydd gyda phroblemau anadlu a resbiradaeth yn sgil y difrod a wnaed i ansawdd aer yr ardal leol.
Ac yn olaf, bydd digwyddiadau'r penwythnos yn sicr wedi bod yn ergyd i ffermwyr a busnesau lleol. Byddwn yn gwerthfawrogi, felly, pe gallai'r Gweinidog sôn am unrhyw gymorth fydd ar gael i'w cefnogi nhw. Ac fel y dywedais ynghynt, dylem ni i gyd yn y Siambr hon fod yn bryderus o'r hyn mae digwyddiadau ar fynydd Conwy, ynghyd â digwyddiadau tebyg yng nghoedwig Braichmelyn ym Methesda, yn ei ddweud wrthym am fygythiad dirfodol newid hinsawdd. Roeddwn yn falch o glywed y Trefnydd yn cytuno ddoe fod angen cynllun mwy cynhwysfawr yn ei le ar gyfer digwyddiadau tebyg yn y dyfodol. Gwerthfawrogwn, felly, pe gallai'r Gweinidog Cabinet ymhelaethu ychydig ar ba fesurau bydd Llywodraeth Cymru yn eu cyflwyno i atal digwyddiadau tebyg rhag bod yn gyffredin ar draws Cymru, a sicrhau ein bod ni wedi paratoi gymaint â phosib, os ydy digwyddiadau fel hyn yn codi yn y dyfodol. Diolch.
Thank you, Minister. The frightening sights that we saw on Conwy mountain over the weekend have not only had a direct impact on residents, communities, farmers, local businesses and nature, but they have also raised serious questions about the very real impact that climate change is having on the planet.
I'd like to start by placing on record once again my sincere thanks to the emergency services, the local authority and to nearby communities for their swift and determined response in the face of the crisis over recent days. Dirprwy Lywydd, as I mentioned in the Chamber yesterday, I'm pleased that the worst of the crisis is now behind us. However, many of my constituents are still asking questions about what the response will be to the damage and challenges posed by this wildfire. I would appreciate, therefore, if the Cabinet Minister could provide further details on how the Welsh Government will co-ordinate efforts with local stakeholders to start the work of restoring the 200 acres of agricultural and forestry land that was destroyed. I'd also like to know if measures will be put in place to safeguard residents who have respiratory problems as a result of the damage done to air quality in the local area.
And finally, the events of the weekend will have certainly been a blow to farmers and local businesses. I would appreciate it, therefore, if the Minister could tell us of any support that may be available to support them. And as I said earlier, we should all in this Chamber be concerned about what the events on the Conwy mountain, as well as similar incidents at Braichmelyn forest in Bethesda, tell us about the existential threat of climate change. I was pleased to hear the Trefnydd agree yesterday that we need a more comprehensive plan in place for such incidents in the future. I would appreciate, therefore, if the Cabinet Minister could expand on what measures the Welsh Government will put in place to prevent such incidents from becoming common across Wales, and to ensure that we are as well prepared as possible if these incidents do arise in future. Thank you.
Diolch yn fawr iawn i chi am ddod â'r mater yma gerbron y Senedd. Mae rhywun yn meddwl am y bobl gafodd eu heffeithio gan y tân yma. Dwi ond yn gallu dychmygu gymaint o ofn roedden nhw'n byw ynddo fo yn ystod y cyfnod yna pan oedd y fflamau yn rhuo ar y mynydd ym Mhenmaenmawr, ardal dwi'n gyfarwydd iawn â hi. Mi fu'n rhaid i 36 o aelwydydd adael eu cartrefi yn ystod y gwaith diffodd y tân, ond yn lwcus mi oedd modd iddyn nhw fynd yn ôl adref nos Lun. Mi wnaeth cyngor Conwy ddarparu llety dros dro i'r rhai oedd ei angen, felly rydyn ni'n hynod o ddiolchgar i gyngor Conwy am eu gwaith nhw ac yn ddiolchgar i Gyfoeth Naturiol Cymru, ond wrth gwrs i'r gwasanaeth tân. Mae ymladd tanau gwyllt yn waith hynod o anodd a pheryglus, ac mae eisiau talu teyrnged i holl ddiffoddwyr tân y gogledd a'r asiantaethau partner sydd wedi gweithredu mor gyflym i ymateb i'r digwyddiad yma a chadw pobl a chymunedau yn ddiogel.
Rydych chi'n holi pa gefnogaeth gall Llywodraeth Cymru ei rhoi. Wel, wrth gwrs, rydyn ni'n gweithio efo'r partneriaid lleol. Y cyngor sir ydy'r lle cyntaf, debyg, i fod yn deall beth ydy'r problemau sydd efallai'n parhau rŵan oherwydd beth sydd wedi digwydd, a hefyd Cyfoeth Naturiol Cymru ynglŷn ag adfer y tir ac unrhyw waith sydd angen digwydd o ran yr ochr natur o bethau. Ond rydych chi'n iawn, mae hwn yn ein dychryn ni ac yn gwneud i ni sylweddoli difrifoldeb y sefyllfa o ran yr hinsawdd, yr argyfwng natur a hinsawdd rydyn ni'n wynebu yma. Dwi ddim yn meddwl y medrith neb ddechrau bod yn gwadu bod hwnna yn real iawn. Rhwng y tanau yma, rhwng y gwres llethol yma, sydd hefyd yn effeithio pobl mewn ffyrdd sydd yn negyddol iawn, mae'n rhaid i ni yn wirioneddol daclo'r argyfwng sydd yn ein hwynebu ni yng Nghymru.
Thank you very much for bringing this issue forward before the Senedd. One thinks about the people who were affected by this fire. I can only imagine how frightened they must have been during that period when the flames were roaring on the mountain in Penmaenmawr, an area I've very familiar with. Thirty-six households had to flee their homes during the work of putting out the fire, but luckily they could return home on Monday evening. Conwy council provided temporary accommodation for those who needed it, so we are very grateful to Conwy council for their work and very grateful to Natural Resources Wales, and, of course, to the fire service. Fighting wildfires is very difficult and dangerous work, and we need to pay tribute to all the firefighters in north Wales and the partner agencies who responded so quickly to this event and kept communities and people safe.
You asked what support the Welsh Government can provide. Well, of course, we are working with local partners. The county council is in all likelihood the first port of call in terms of understanding the problems that may continue now because of what's happened, and also NRW in terms of restoring the land and any work that needs to happen on the nature side of things. But you're right, this is shocking and makes us realise the severity of the situation in terms of the climate, the nature emergency and climate emergency that we're facing here. I don't think anybody could start to deny that that's very real. Between these fires and this incredible heat that we've had, which is also affecting people in very negative ways, we genuinely have to tackle this crisis facing us in Wales.
Will the Welsh Government follow in the footsteps of the Scottish Government and develop a strategic action plan to address escalating wildfire threats in Wales?
A wnaiff Llywodraeth Cymru ddilyn ôl troed Llywodraeth yr Alban a datblygu cynllun gweithredu strategol i fynd i'r afael â bygythiadau tanau gwyllt cynyddol yng Nghymru?
Thank you for your question, and I'm glad that—.
Diolch am eich cwestiwn, ac rwy'n falch bod—.
Dwi'n falch eich bod chi yn poeni yr un fath â fi am y twf mewn tanau gwyllt, nid yn unig yn eich etholaeth chi ond ar draws Cymru. Mae'r Cabinet, y Llywodraeth, yr wythnos yma wedi bod yn trafod ein cynllun carbon ni fel Llywodraeth, sut ydyn ni yng Nghymru yn mynd i fod yn cyfrannu tuag at y dasg anferth, nid yn unig o daclo newid hinsawdd ond o liniaru ac addasu, fel rydych chi'n sôn. Dwi ddim yn siŵr beth mae'r Alban wedi'i wneud yn union, ond yn sicr mi fyddwn ni'n edrych ar hynny.
I am pleased that you, like me, are concerned about the growth in the number of wildfires, not only in your constituency but across the whole of Wales. The Cabinet, the Government, this week have been discussing our carbon plan as a Government, how we in Wales will contribute to the huge task of not only of tackling climate change, but also mitigating and adapting to it, as you've mentioned. I'm not sure exactly what Scotland has done, but we will certainly look at that.
Thank you, Mair, for putting your question in. We actually did table an emergency question ourselves, the Welsh Conservatives, first thing on Monday morning; somehow that seems to have been rejected. But I'm glad that you put one in as well. So, I would like to endorse all the thanks that have gone before me: North Wales Fire and Rescue Service, Conwy County Borough Council and other partner agencies. Their incredibly fast response saved considerably more acres.
I'd also like to pay tribute to local residents who evacuated quickly, but also did what they could to try and help. It could have been far more serious, though it was incredibly serious in itself. Our farmer, Gareth Wyn Jones, who had to go himself in searing heat to try and rescue pigs from up on the uplands. The impact that this fire has had on local residents who have been forced out of their homes, there have to be questions now, asking how we can support them, because it's a frightening experience. There were 36 homes evacuated, one family noting it was actually in their driveway, and 200 acres of land have been affected.
We all have to be cautious. I wonder whether some messaging could go out in terms of graphics or something. Do you know, you only need, these days, glass? If you're carrying clear glass on hot, dry grass, it can easily turn into a fire. Not a fully extinguished cigarette butt: we should not be having people, you know—. They can unintentionally spark a fire, leading to significant damage whilst also putting lives at risk.
It was a very, very resource-intensive, financial-resource-intensive operation for all those partner agencies. I suppose what I'm asking for is: will you put some resources forward now for the aftermath of this? Will you contact those partner agencies and see how your Government can financially support them? But we also need a strategic plan. I'm not a lover of strategic plans, but we need something in place, because this could happen again. We're only halfway through the summer; this could happen again and again, and I want to be sure that all those partner agencies and rescue services are not stuck for finance in any way, shape or form. Diolch.
Diolch, Mair, am roi eich cwestiwn i mewn. Fe wnaethom gyflwyno cwestiwn brys ein hunain, y Ceidwadwyr Cymreig, y peth cyntaf fore Llun; rywsut mae'n ymddangos bod hwnnw wedi'i wrthod. Ond rwy'n falch eich bod chi wedi cyflwyno un hefyd. Felly, hoffwn gymeradwyo'r holl ddiolchiadau sydd wedi'u gwneud: Gwasanaeth Tân ac Achub Gogledd Cymru, Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy ac asiantaethau partner eraill. Achubodd eu hymateb anhygoel o gyflym lawer mwy o erwau.
Hoffwn dalu teyrnged hefyd i drigolion lleol a adawodd eu cartrefi'n gyflym, ond a wnaeth yr hyn a allent hefyd i geisio helpu. Gallai fod wedi bod yn llawer mwy difrifol, er ei fod yn anhygoel o ddifrifol ynddo'i hun. Ein ffermwr, Gareth Wyn Jones, y bu'n rhaid iddo fynd ei hun mewn gwres tanllyd i geisio achub moch o'r ucheldiroedd. Rhaid bod cwestiynau nawr yn sgil yr effaith a gafodd hyn ar drigolion lleol a orfodwyd i adael eu cartrefi, ac sy'n gofyn sut y gallwn eu cefnogi, oherwydd mae'n brofiad brawychus. Bu'n rhaid i bobl adael 36 o gartrefi, gydag un teulu'n nodi bod y tân yn eu dreif, ac fe effeithiwyd ar 200 erw o dir.
Rhaid i bawb ohonom fod yn ofalus. Tybed a allai negeseuon fynd allan ar ffurf graffeg neu rywbeth. Wyddoch chi, dim ond gwydr sydd ei angen arnoch? Os ydych chi'n cario gwydr clir ar laswellt poeth, sych, gall droi'n dân yn hawdd. Nid sigarét wedi'i diffodd yn llawn: ni ddylem fod yn cael pobl, wyddoch chi—. Gallant gynnau tân yn anfwriadol, gan arwain at ddifrod sylweddol a rhoi bywydau mewn perygl.
Roedd yn ymgyrch a gostiodd lawer mewn adnoddau ac arian i'r holl asiantaethau partner. Mae'n debyg mai'r hyn rwy'n gofyn yw: a fyddwch chi'n darparu adnoddau nawr yn sgil hyn? A fyddwch chi'n cysylltu â'r asiantaethau partner i weld sut y gall eich Llywodraeth eu cefnogi'n ariannol? Ond mae angen cynllun strategol arnom hefyd. Nid wyf yn hoff o gynlluniau strategol, ond mae angen rhywbeth arnom, oherwydd gallai hyn ddigwydd eto. Nid ydym ond hanner ffordd drwy'r haf; gallai hyn ddigwydd eto ac eto, ac rwyf am fod yn siŵr nad yw'r holl asiantaethau partner a'r gwasanaethau achub yn brin o gyllid mewn unrhyw ffordd. Diolch.
Diolch yn fawr iawn, Janet, a dwi'n cyd-fynd efo chi. Y teulu yna lle roedd y tân yn agos iawn at eu cartref nhw, roedd hynny yn ddychrynllyd iawn, onid oedd? Mae'n rhy gynnar i wybod ar hyn o bryd beth wnaeth achosi'r tân penodol yma ar y mynydd ym Mhenmaenmawr. Fel arfer, mae'r tanau yma yn digwydd yn gynt yn y flwyddyn, onid ydyn? Maen nhw'n digwydd rhwng mis Mawrth a mis Mai, ond maen nhw yn gynyddol yn digwydd yn yr haf, sydd eto yn arwydd o'r newid hinsawdd sydd yn digwydd. Ac mi ydych chi'n iawn, dwi'n meddwl bod eisiau i ni gael y neges yna allan, bod eisiau i bobl fod yn hynod ofalus wrth ddefnyddio barbeciws, wrth daflu pennau sigaréts, wrth adael gwydr ar ôl—mae gwydr yn gallu tanio pan fydd haul arno fo, ac yn gallu lledaenu ar draws y llystyfiant sydd yn sych iawn yr adeg yma o'r flwyddyn, a dydyn ni ddim wedi cael fawr ddim glaw. Felly, fel roeddwn i'n dweud, mae eisiau i ni wirioneddol feddwl ein bod ni'n blaenoriaethu taclo'r newid hinsawdd, a'n bod ni'n meddwl am y lliniaru a'r addasu sydd angen digwydd i ni i gyd yn ein bywydau ni. O ran y gefnogaeth a'r cymorth ariannol, mi fydd swyddogion Llywodraeth Cymru yn siarad efo'r asiantaethau i gyd rŵan i weld lle'n union y medrwn ni fod yn helpu, beth yn union ydy goblygiadau y tân sydd wedi digwydd.
Thank you very much, Janet, and I do agree with you. That family there, where the fire was very close to their home, that was very frightening, wasn't it? It's too early to know at present what caused this specific fire on the mountain in Penmaenmawr. Usually these fires happen earlier in the year, don't they? They happen between March and May, but they're increasingly happening in the summer now, which is also an indication of the climate change that is happening. And you're right, I think that we do need to get that messaging out that people need to be very careful when using barbecues, when discarding cigarette butts and when leaving glass behind—glass can cause a fire when there is sunlight on it, and that can spread across the vegetation, which is very dry at this time of year, and we've had very little rain. So, as I said, we really do need to think about prioritising tackling climate change, and think about the mitigation measures and the adaptations that we need to undertake in all our lives. In terms of the support and financial support, Welsh Government officials will be talking to all the agencies now to see exactly where we can help and what exactly the implications of the fire are.
Diolch, Weinidog. A'r ail gwestiwn, Lynne Neagle.
Thank you, Minister. And the second question is from Lynne Neagle.
2. A wnaiff y Gweinidog Cabinet ddatganiad ar y Dyfarniad Cyflog Athrawon 2026-27? TQ1485
2. Will the Cabinet Minister make a statement on the Teachers' Pay Award 2026-27? TQ1485
I made a written statement on Monday, announcing my intention to consult after the summer holidays on a 3.5 per cent pay award for teachers and leaders, and a 5 per cent pay award for unqualified teachers. I will provide additional funding to support local authorities and schools with implementing the pay award.
Fe wneuthum ddatganiad ysgrifenedig ddydd Llun, yn cyhoeddi fy mwriad i ymgynghori ar ôl gwyliau'r haf ar ddyfarniad cyflog o 3.5 y cant i athrawon ac arweinwyr, a dyfarniad cyflog o 5 y cant i athrawon heb gymhwyso. Byddaf yn darparu cyllid ychwanegol i gefnogi awdurdodau lleol ac ysgolion i weithredu'r dyfarniad cyflog.
Thank you. As you've indicated, you made that written statement on Monday, announcing that you would consult from September. This is later than stakeholders would like. As you're aware, there's previously been a commitment to consult ahead of the school holidays, so that teachers can receive their pay rise as soon as possible, although I do welcome your commitment to start the process earlier in future years.
As we discussed yesterday, the Welsh Government is now in a pay dispute with both school leadership unions in Wales, with pay as well as additional learning needs funding cited as the reasons for the dispute. It was really worrying to see the written statement issued immediately after the debate yesterday, saying there would be no money for ALN, even though the Welsh Government could allocate that money, as they are doing with their priorities. But it's crucial now that the Government gets around the table with trade unions in order to prevent industrial action in the autumn.
Can I ask the Cabinet Minister what steps you'll take to ensure that this dispute focused on pay and ALN is urgently resolved?
Diolch. Fel rydych chi wedi nodi, fe wnaethoch y datganiad ysgrifenedig hwnnw ddydd Llun, gan gyhoeddi y byddech chi'n ymgynghori o fis Medi. Mae hyn yn hwyrach nag y byddai rhanddeiliaid yn ei hoffi. Fel y gwyddoch, cafwyd ymrwymiad o'r blaen i ymgynghori cyn gwyliau'r ysgol, fel y gall athrawon gael eu codiad cyflog cyn gynted â phosibl, ond rwy'n croesawu eich ymrwymiad i ddechrau'r broses yn gynharach yn y blynyddoedd i ddod.
Fel y trafodwyd ddoe, mae Llywodraeth Cymru bellach mewn anghydfod cyflog gyda'r ddau undeb arweinyddiaeth ysgolion yng Nghymru, gyda chyflog yn ogystal â chyllid anghenion dysgu ychwanegol yn cael eu nodi fel rhesymau dros yr anghydfod. Roedd yn bryderus iawn gweld y datganiad ysgrifenedig a gyhoeddwyd yn syth ar ôl y ddadl ddoe, yn dweud na fyddai arian ar gyfer ADY, er y gallai Llywodraeth Cymru ddyrannu'r arian hwnnw, fel y maent yn ei wneud gyda'u blaenoriaethau nhw. Ond mae'n hollbwysig nawr fod y Llywodraeth yn trafod gydag undebau llafur er mwyn atal gweithredu diwydiannol yn yr hydref.
A gaf i ofyn i'r Gweinidog Cabinet pa gamau y byddwch chi'n eu cymryd i sicrhau bod yr anghydfod hwn sy'n canolbwyntio ar gyflogau ac ADY yn cael ei ddatrys ar frys?
If I can take the point on the pay award timings first: yes, it would have been easier to consult at an earlier point. She may have noticed that there was an election. There was a period when these consultations could not have gone ahead, which is precisely why I made the announcement on the 3.5 per cent pay award for teachers and 5 per cent for unqualified teachers, because in representations to me, they said very clearly that an early indication—admitting the consultation would need now to happen in the autumn—early certainty, and an early certainty for local government that funding would be available to pay for these pay rises, was the desire of the workforce. That's why I made that statement at that point.
On ALN, I think that we are revisiting a conversation from yesterday. As my colleague said earlier on, we are very aware of the pressures in funding on both local government and on schools, and I have no doubt that those will be continuing conversations. On ALN specifically, what we set out to do, in conversation with you—and I thought that we were talking about the same thing, which was how to arrive at a sustainable model for ALN. For a number of years, it has been clear that that is not where we are. We are constantly told, by parents, families, schools and local authorities, that the current system is facing significant difficulty, and it was on that basis that we presented an argument for £40 million this year, £40 million next year and at least £40 million in the third year, in order to bring us to a point where we had a sustainable ALN system that we could be proud of. You voted against that yesterday.
On the trade dispute itself, I was obviously disappointed to receive a letter from the NAHT and the Association of School and College Leaders, entering into a trade dispute, given that we have been working together and I have been committed to the social partnership now and throughout my career. And I hope that we can move forward quickly to resolve these issues. I remain committed to the social partnership, and I'm currently considering the issues and the response.
Os caf gymryd y pwynt ar amseriadau'r dyfarniadau cyflog yn gyntaf: fe fyddai wedi bod yn haws ymgynghori ar adeg gynharach. Efallai ei bod wedi sylwi bod etholiad wedi bod. Roedd yna gyfnod pan na allai'r ymgynghoriadau hyn fod wedi mynd rhagddynt, a dyna'n union pam y gwneuthum y cyhoeddiad ar y dyfarniad cyflog o 3.5 y cant i athrawon a 5 y cant i athrawon heb gymhwyso, oherwydd mewn sylwadau i mi, roeddent yn dweud yn glir iawn mai arwydd cynnar—gan gyfaddef y byddai angen i'r ymgynghoriad ddigwydd yn yr hydref nawr—sicrwydd cynnar, a sicrwydd cynnar i lywodraeth leol y byddai cyllid ar gael i dalu am y codiadau cyflog hyn, oedd dymuniad y gweithlu. Dyna pam y gwneuthum y datganiad ar y pwynt hwnnw.
Ar ADY, rwy'n credu ein bod yn ailadrodd sgwrs a gawsom ddoe. Fel y dywedodd fy nghyd-Aelod yn gynharach, rydym yn ymwybodol iawn o'r pwysau cyllidol ar lywodraeth leol ac ar ysgolion, ac nid oes gennyf unrhyw amheuaeth y bydd y rheini'n sgyrsiau parhaus. Ar ADY yn benodol, yr hyn roeddem yn bwriadu ei wneud, mewn sgwrs gyda chi—ac roeddwn i'n meddwl ein bod yn siarad am yr un peth, sef sut i gyrraedd model cynaliadwy ar gyfer ADY. Ers nifer o flynyddoedd, mae wedi bod yn amlwg nad dyna lle rydym ni. Dywedir wrthym yn gyson, gan rieni, teuluoedd, ysgolion ac awdurdodau lleol, fod y system bresennol yn wynebu anawsterau sylweddol, ac ar y sail honno y gwnaethom gyflwyno dadl dros £40 miliwn eleni, £40 miliwn y flwyddyn nesaf ac o leiaf £40 miliwn yn y drydedd flwyddyn, er mwyn dod â ni at bwynt lle byddai gennym system ADY gynaliadwy y gallem fod yn falch ohoni. Fe wnaethoch chi bleidleisio yn erbyn hynny ddoe.
Ar yr anghydfod ei hun, roeddwn yn amlwg yn siomedig o dderbyn llythyr gan Gymdeithas Genedlaethol y Prifathrawon a'r Gymdeithas Arweinwyr Ysgolion a Cholegau, yn cofnodi'r anghydfod yn ffurfiol, o ystyried ein bod wedi bod yn gweithio gyda'n gilydd a fy mod i wedi bod yn ymrwymedig i'r bartneriaeth gymdeithasol nawr a thrwy gydol fy ngyrfa. Ac rwy'n gobeithio y gallwn symud ymlaen yn gyflym i ddatrys y materion hyn. Rwy'n parhau i fod yn ymrwymedig i'r bartneriaeth gymdeithasol, ac rwy'n ystyried y materion a'r ymateb ar hyn o bryd.
Daeth y Llywydd (Huw Irranca-Davies) i’r Gadair.
The Llywydd (Huw Irranca-Davies) took the Chair.
I welcome the Gweinidog's acknowledgement that improving educational outcomes requires meaningful engagement with teachers, ensuring they feel supported, valued and listened to. It is somewhat ironic that when similar pay uplifts were offered to teachers in previous years, under previous Governments, they did not attract the same level of scrutiny. For too long, Wales has faced persistent challenges in retaining teachers. If we are serious about raising standards, we must work in genuine partnership with our education workforce. Teachers are central to our education system and should be able to focus on teaching and supporting learners, rather than being overwhelmed by unnecessary pressures. Therefore, Gweinidog, at a time when teachers face growing demands and expectations, how will the Welsh Government work with teachers, unions and local authorities to ensure that the profession is properly supported, teacher well-being is prioritised and schools can attract and retain the staff they need?
Rwy'n croesawu cydnabyddiaeth y Gweinidog fod gwella canlyniadau addysgol yn galw am ymgysylltu ystyrlon ag athrawon, gan sicrhau eu bod yn teimlo eu bod yn cael eu cefnogi, eu gwerthfawrogi a'u clywed. Mae'n eironig braidd nad oeddent yn denu'r un lefel o graffu pan gafodd codiadau cyflog tebyg eu cynnig i athrawon mewn blynyddoedd blaenorol, o dan Lywodraethau blaenorol. Ers gormod o amser, mae Cymru wedi wynebu heriau parhaus gyda chadw athrawon. Os ydym o ddifrif ynglŷn â chodi safonau, rhaid inni weithio mewn partneriaeth go iawn â'n gweithlu addysg. Mae athrawon yn ganolog i'n system addysg a dylent allu canolbwyntio ar addysgu a chefnogi dysgwyr, yn hytrach na chael eu llethu gan bwysau diangen. Felly, Weinidog, ar adeg pan fo athrawon yn wynebu galwadau a disgwyliadau cynyddol, sut y bydd Llywodraeth Cymru yn gweithio gydag athrawon, undebau ac awdurdodau lleol i sicrhau bod y proffesiwn yn cael ei gefnogi'n briodol, fod lles athrawon yn cael ei flaenoriaethu ac y gall ysgolion ddenu a chadw'r staff sydd eu hangen arnynt?
Diolch yn fawr, and I think she's quite right to point to the value we put on the teaching profession, and we are determined to work in partnership. I have existing relationships with teachers and school leaders across Wales, and I am in constant dialogue, formally and informally, with them, and we have a great deal that we want to do together around workload, around retaining and recruiting teachers, around the ideas we have on literacy and numeracy and clarity of expectation, looking at the curriculum. These are things that the teaching profession has welcomed, and it is a continuing dialogue that will touch on all the areas the Member mentioned. It will include the unions and as wide as possible an input from the people who deliver on the ground and who matter to us.
Diolch yn fawr, ac rwy'n credu ei bod hi'n hollol iawn i dynnu sylw at y gwerth a roddwn ar y proffesiwn addysgu, ac rydym yn benderfynol o weithio mewn partneriaeth. Mae gennyf berthynas yn barod gydag athrawon ac arweinwyr ysgolion ledled Cymru, ac rwyf mewn deialog gyson â nhw yn ffurfiol ac yn anffurfiol, ac mae gennym lawer iawn yr ydym am ei wneud gyda'n gilydd o ran llwyth gwaith, cadw a recriwtio athrawon, y syniadau sydd gennym ar lythrennedd a rhifedd ac eglurder disgwyliadau, gan edrych ar y cwricwlwm. Mae'r rhain yn bethau y mae'r proffesiwn addysgu wedi'u croesawu, ac mae'n ddeialog barhaus a fydd yn cyffwrdd â'r holl feysydd y soniodd yr Aelod amdanynt. Bydd yn cynnwys yr undebau a mewnbwn mor eang â phosibl gan y bobl sy'n cyflawni ar lawr gwlad ac sy'n bwysig i ni.
As a former teacher, I know first-hand the challenges facing our schools and the immense commitment shown by teachers and school leaders across Wales, and I'd like to thank Lynne Neagle for bringing forward this question. Of course, supporting teachers is vital, and fair pay is an important part of that, but we must also recognise that the pressures facing the profession go far beyond pay alone. There is workload, recruitment and retention, additional learning needs provision and the increasing demands placed on schools all requiring attention. I note that the NAHT, the school leaders' union, and the Association of School and College Leaders have now written to the education Minister, herself a former leader of the NAHT, to formally register a dispute with the Welsh Government over the pay settlement, alongside concerns with ALN funding. What makes this particularly significant is that neither union has previously been in a formal dispute with the Welsh Government; these are unprecedented circumstances. Therefore, can the Minister outline how the Welsh Government intends to rebuild consensus with these unions, resolve the issues that have led to this dispute, and what further action can be taken to support teachers and school leaders across Wales?
Fel cyn-athrawes, rwy'n gwybod yn uniongyrchol am yr heriau sy'n wynebu ein hysgolion a'r ymrwymiad aruthrol a ddangoswyd gan athrawon ac arweinwyr ysgolion ledled Cymru, a hoffwn ddiolch i Lynne Neagle am gyflwyno'r cwestiwn hwn. Wrth gwrs, mae cefnogi athrawon yn hanfodol, ac mae cyflog teg yn rhan bwysig o hynny, ond mae'n rhaid inni hefyd gydnabod bod y pwysau sy'n wynebu'r proffesiwn yn mynd ymhell y tu hwnt i dâl yn unig. Mae llwyth gwaith, recriwtio a chadw, darpariaeth anghenion dysgu ychwanegol a'r gofynion cynyddol a roddir ar ysgolion i gyd yn mynnu sylw. Nodaf fod Cymdeithas Genedlaethol y Prifathrawon, undeb yr arweinwyr ysgolion, a'r Gymdeithas Arweinwyr Ysgolion a Cholegau bellach wedi ysgrifennu at y Gweinidog Addysg, sydd ei hun yn un o gyn-arweinwyr Cymdeithas Genedlaethol y Prifathrawon, i gofnodi anghydfod yn ffurfiol gyda Llywodraeth Cymru ynglŷn â'r setliad cyflog, ochr yn ochr â phryderon ynglŷn â chyllid ADY. Yr hyn sy'n ei wneud yn arbennig o arwyddocaol yw nad yw'r naill undeb na'r llall wedi bod mewn anghydfod ffurfiol gyda Llywodraeth Cymru o'r blaen; mae'r rhain yn amgylchiadau digynsail. Felly, a all y Gweinidog amlinellu sut y mae Llywodraeth Cymru'n bwriadu ailadeiladu consensws gyda'r undebau hyn, datrys y materion sydd wedi arwain at yr anghydfod hwn, a pha gamau pellach y gellir eu cymryd i gefnogi athrawon ac arweinwyr ysgolion ledled Cymru?
Thank you, and I'm sure the former Minister will be grateful for your support. On the trade dispute, I am anxious to resolve this as quickly as possible, as I said earlier on, and I remain committed to working in social partnership with them. I think there is ground that we can build on here and I am determined to resolve that matter as quickly as I can.
Diolch, ac rwy'n siŵr y bydd y cyn-Weinidog yn ddiolchgar am eich cefnogaeth. O ran yr anghydfod, rwy'n awyddus i'w ddatrys cyn gynted â phosibl, fel y dywedais yn gynharach, ac rwy'n parhau i fod yn ymrwymedig i weithio mewn partneriaeth gymdeithasol gyda nhw. Rwy'n credu bod tir y gallwn adeiladu arno yma ac rwy'n benderfynol o ddatrys y mater cyn gynted ag y gallaf.
I'm grateful to Lynne Neagle for tabling this item here today. As you know, Cabinet Minister, schools across Wales are increasingly feeling overlooked and undervalued when it comes to funding. And, of course, you've already noted the serious challenges surrounding funding for additional learning needs, with many schools struggling to provide the support that learners deserve.
You've again mentioned the offer from the Welsh Government of that £40 million per year. But let's not forget that, last night, this Senedd rejected that as an option, because this Senedd believed that that was not enough to support ALN across Wales. And now we're seeing again a Welsh Government unwilling to meet the recommended pay award for teachers. It goes back to that point of them feeling overlooked and undervalued. Cabinet Minister, we cannot risk a strike in the autumn because of this situation.
I think that what's happening at the moment really sends the wrong message to a profession that's already feeling that immense pressure. Teachers, as already described by your Plaid Cymru colleague, are at the heart of our education system and there's a real risk of this general issue around funding affecting recruitment, retention and ultimately outcomes for our children and young people.
I'm particularly concerned about how school leaders are having to manage this situation at the moment, and I declare an interest as a school governor myself. School governing bodies are having to manage stretched budgets, and if schools are left to bridge the funding gap themselves, it's children who ultimately feel the impact of this. So, Cabinet Minister, can you explain what reassurance you can give headteachers and governing bodies that they won't have to choose between rewarding their staff fairly and appropriately and protecting the support and opportunities available to pupils?
Rwy'n ddiolchgar i Lynne Neagle am gyflwyno'r eitem hon yma heddiw. Fel y gwyddoch, Weinidog Cabinet, mae ysgolion ledled Cymru yn teimlo eu bod yn cael eu hanwybyddu a'u tanbrisio fwyfwy o ran cyllid. Ac wrth gwrs, rydych chi eisoes wedi nodi'r heriau difrifol o ran cyllid ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol, gyda llawer o ysgolion yn ei chael hi'n anodd darparu'r gefnogaeth y mae dysgwyr yn ei haeddu.
Rydych chi wedi sôn eto am y cynnig o £40 miliwn y flwyddyn gan Lywodraeth Cymru. Ond gadewch inni beidio ag anghofio, neithiwr, fod y Senedd hon wedi gwrthod hynny fel opsiwn, gan fod y Senedd hon yn credu nad oedd hynny'n ddigon i gefnogi ADY ledled Cymru. A nawr, rydym yn gweld Llywodraeth Cymru unwaith eto'n amharod i ddarparu'r dyfarniad cyflog a argymhellir i athrawon. Mae hyn yn ategu'r pwynt eu bod yn teimlo eu bod yn cael eu hanwybyddu a'u tanbrisio. Weinidog Cabinet, ni allwn fentro cael streic yn yr hydref oherwydd y sefyllfa hon.
Rwy'n credu bod yr hyn sy'n digwydd ar hyn o bryd yn anfon y neges anghywir at broffesiwn sydd eisoes yn teimlo'r pwysau aruthrol hwnnw. Mae athrawon, fel y disgrifiwyd eisoes gan eich cyd-Aelod o Blaid Cymru, yn ganolog i'n system addysg, ac mae risg wirioneddol y bydd y mater cyffredinol hwn ynghylch cyllid yn effeithio ar recriwtio a chadw athrawon, ac yn y pen draw, ar ganlyniadau i'n plant a'n pobl ifanc.
Rwy'n arbennig o bryderus ynglŷn â'r ffordd y mae arweinwyr ysgolion yn gorfod rheoli'r sefyllfa hon ar hyn o bryd, ac rwy'n datgan buddiant fel llywodraethwr ysgol fy hun. Mae cyrff llywodraethu ysgolion yn gorfod rheoli cyllidebau sydd o dan bwysau, ac os bydd ysgolion yn gorfod pontio'r bwlch ariannu eu hunain, y plant fydd teimlo effaith hynny yn y pen draw. Felly, Weinidog Cabinet, a allwch chi egluro pa sicrwydd y gallwch ei roi i benaethiaid a chyrff llywodraethu na fydd yn rhaid iddynt ddewis rhwng talu eu staff yn deg ac yn briodol a diogelu'r gefnogaeth a'r cyfleoedd sydd ar gael i ddisgyblion?
Thank you. I think we have rehearsed the reasons why the ALN funding for this year will be difficult in this particular context, but I am committed to working with my colleague the finance Minister on building the sustainable ALN system that we committed to in our manifesto and that I know has support across Wales.
On schools funding more broadly, part of the announcement I made on Monday about the pay award was that we would provide local authorities with additional funding in order that that would not be an additional pressure on school budgets. But we remain committed too to making sure that school leaders and the wider school workforce do feel valued and consulted under this Government, and it is in that spirit that I propose to proceed.
Diolch. Rwy'n credu ein bod wedi trafod y rhesymau pam y bydd cyllid ADY eleni yn anodd yn y cyd-destun penodol hwn, ond rwyf wedi ymrwymo i weithio gyda fy nghyd-Aelod y Gweinidog cyllid ar adeiladu'r system ADY gynaliadwy y gwnaethom ymrwymo iddi yn ein maniffesto ac y gwn fod cefnogaeth iddi ledled Cymru.
Ar gyllid ysgolion yn fwy cyffredinol, rhan o'r cyhoeddiad a wneuthum ddydd Llun ar y dyfarniad cyflog oedd y byddem yn darparu cyllid ychwanegol i awdurdodau lleol fel na fyddai hynny'n bwysau ychwanegol ar gyllidebau ysgolion. Ond rydym yn parhau i fod wedi ymrwymo hefyd i sicrhau bod arweinwyr ysgolion a'r gweithlu ysgolion ehangach yn teimlo eu bod yn cael eu gwerthfawrogi a'n bod fel Llywodraeth yn ymgynghori â nhw, ac rwy'n bwriadu parhau yn yr ysbryd hwnnw.
Diolch, Weinidog.
Thank you, Minister.
Symudwn nawr at eitem 4, datganiadau 90 eiliad. Yn gyntaf, Llŷr Powell.
We'll move now to item 4, the 90-second statements. The first is from Llŷr Powell.
Diolch, Lywydd. I was sad and shocked on the weekend to find out about the passing of the Rt Hon Ann Widdecombe. I'm not going to comment today on the circumstances, but will celebrate the person that she was.
Ann was the MP for Maidstone for 23 years. She served in Government, serving the country that she loved as Minister of State for employment and Minister of State for prisons. Ann became a Member of the European Parliament for South West England in 2019. Her words were that she was there to ensure that the largest democratic vote the United Kingdom has had is fulfilled, and she pushed it through. She became an unlikely national treasure through her appearances on Strictly Come Dancing. She was on Big Brother. She appeared in several pantomimes across the country during the seasons, and even appeared in a production at the Royal Opera House.
She was a dedicated campaigner for animal causes. Ann went against her own party and friends when she was outspoken in supporting the ban on fox hunting, claiming it was immoral not to do so. She stood up for animals like donkeys and their welfare. She fought for the end of the use of animals in circuses. Ann showed us that you could be a true Conservative, a 'small c' conservative, but you can also stand up for your principles, you can go against your party. In tributes, we've heard that Ann was a maverick; she was. She was fearless in debate, she was kind-hearted, she was true to her faith at all times.
I had the pleasure of meeting Ann in 2019. It was a friendship that I cherish more than anything. I walked the streets of Ebbw Vale with her, where I saw women leaving a hair salon and nail bar quickly to have a selfie with the Strictly Come Dancing star that was Ann Widdecombe. She looked perplexed at how she was a star—she just saw herself as Ann. That's the person I knew every time I met her. She's a loss to this country, to our party and to Britain as a whole. We on these benches, and, I hope, across the Chamber, will pay tribute to her family and to the person whom we will long miss. Rest in peace, Ann.
Diolch, Lywydd. Cefais fy nhristau a fy synnu dros y penwythnos wrth glywed am farwolaeth y Gwir Anrhydeddus Ann Widdecombe. Nid wyf am wneud sylwadau heddiw ar yr amgylchiadau, ond fe wnaf ei dathlu fel unigolyn.
Roedd Ann yn Aelod Seneddol dros Maidstone am 23 mlynedd. Gwasanaethodd yn Llywodraeth y DU, gan wasanaethu'r wlad yr oedd yn ei charu fel y Gweinidog Gwladol dros gyflogaeth a Gweinidog Gwladol dros garchardai. Daeth Ann yn Aelod o Senedd Ewrop dros Dde-orllewin Lloegr yn 2019. Yn ei geiriau hi, roedd yno i sicrhau bod y bleidlais ddemocrataidd fwyaf y mae'r Deyrnas Unedig wedi'i chael yn cael ei gwireddu, ac fe'i gwthiodd drwodd. Daeth yn drysor cenedlaethol annhebygol drwy ei hymddangosiadau ar Strictly Come Dancing. Bu ar Big Brother. Ymddangosodd mewn sawl pantomeim ledled y wlad yn y tymhorau pantomeim, ac fe ymddangosodd mewn cynhyrchiad yn y Tŷ Opera Brenhinol hyd yn oed.
Roedd yn ymgyrchydd ymroddedig dros achosion anifeiliaid. Aeth Ann yn erbyn ei phlaid ei hun a'i ffrindiau pan oedd yn ddi-flewyn-ar-dafod ei chefnogaeth i'r gwaharddiad ar hela llwynogod, gan honni ei bod yn anfoesol peidio â'i gefnogi. Safodd o blaid anifeiliaid fel asynnod a'u lles. Ymladdodd dros wahardd defnyddio anifeiliaid mewn syrcasau. Dangosodd Ann i ni y gallech fod yn Geidwadwr go iawn, ceidwadwr 'c fach', ond y gallech chi hefyd sefyll dros eich egwyddorion, gallwch fynd yn erbyn eich plaid. Mewn teyrngedau, rydym wedi clywed bod Ann yn rebel; mae'n wir. Roedd yn eofn mewn dadl, roedd ganddi galon garedig, roedd yn driw i'w ffydd bob amser.
Cefais y pleser o gyfarfod ag Ann yn 2019. Roedd yn gyfeillgarwch rwy'n ei drysori'n fwy nag unrhyw beth. Cerddais strydoedd Glynebwy gyda hi, lle gwelais fenywod yn gadael salon trin gwallt a bar ewinedd yn gyflym i gael hunlun gyda seren Strictly Come Dancing, Ann Widdecombe. Ni ddeallai sut roedd hi'n seren—gwelai ei hun yn syml fel Ann. Dyna'r unigolyn roeddwn i'n ei hadnabod bob tro y byddwn yn ei chyfarfod. Mae'n golled i'r wlad hon, i'n plaid ac i Brydain gyfan. Byddwn ni ar y meinciau hyn, ac ar draws y Siambr, gobeithio, yn talu teyrnged i'w theulu ac i'r unigolyn y gwelwn ei cholli'n fawr. Gorffwys mewn hedd, Ann.
Following Thursday's Remembering Srebrenica commemoration, attended by Members across this Senedd, we pause to honour the victims and survivors of the Srebrenica genocide. This year's theme, 'We are here', reminds us that, while the genocide sought to erase a people, survivors continue with dignity, courage and strength, and their stories continue to educate and inspire future generations.
We remember the 8,372 Muslim men and boys murdered in the town of Srebrenica alone. We remember the more than 100,000 people murdered across Bosnia and Herzegovina. We remember the 2 million people forced from their homes. And we remember the more than 50,000 women who were the victims of genocidal rape between 1992 and 1995. Because we know that behind every number is a name, a life lost and a family changed forever.
We also recognise the vital work of Remembering Srebrenica Wales. Continued investment in education, including support for more school and college visits to Bosnia and Herzegovina, is essential to ensure future generations learn these lessons and help realise the ambitions of our 'Anti-racist Wales Action Plan'. As His Majesty King Charles III said himself in his own words, by remembering the pain of the past and learning its lessons, we can together resolve that it must never happen again.
Yn dilyn digwyddiad Cofio Srebrenica ddydd Iau, a fynychwyd gan Aelodau ar draws y Senedd hon, cymerwn saib i anrhydeddu dioddefwyr a goroeswyr hil-laddiad Srebrenica. Mae thema eleni, 'Rydym yma', yn ein hatgoffa, er bod yr hil-laddiad wedi ceisio dileu poblogaeth gyfan, fod y goroeswyr yn parhau gydag urddas, dewrder a chryfder, ac mae eu straeon yn parhau i addysgu ac ysbrydoli cenedlaethau'r dyfodol.
Rydym yn cofio'r 8,372 o ddynion a bechgyn Mwslimaidd a lofruddiwyd yn nhref Srebrenica yn unig. Rydym yn cofio'r mwy na 100,000 o bobl a lofruddiwyd ledled Bosnia a Herzegovina. Rydym yn cofio'r 2 filiwn o bobl a orfodwyd o'u cartrefi. Ac rydym yn cofio'r mwy na 50,000 o fenywod a fu'n ddioddefwyr treisio hil-laddol rhwng 1992 a 1995. Oherwydd y tu ôl i bob rhif, gwyddom fod enw, bywyd a gollwyd a theulu a newidiwyd am byth.
Rydym hefyd yn cydnabod gwaith hanfodol Cofio Srebrenica Cymru. Mae buddsoddiad parhaus mewn addysg, gan gynnwys cymorth ar gyfer mwy o ymweliadau gan ysgolion a cholegau â Bosnia a Herzegovina, yn hanfodol i sicrhau bod cenedlaethau'r dyfodol yn dysgu'r gwersi hyn ac yn helpu i wireddu uchelgeisiau ein 'Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol'. Fel y dywedodd Ei Fawrhydi y Brenin Charles III yn ei eiriau ei hun, drwy gofio poen y gorffennol a dysgu ei wersi, gallwn sicrhau gyda'n gilydd nad yw byth yn digwydd eto.
Wrth inni edrych ymlaen at groesawu Eisteddfod y Garreg Las i Lantwd, sir Benfro, hoffwn estyn croeso cynnes iawn i'r ŵyl arbennig yma. Ymhen pythefnos, byddwn unwaith eto yn dathlu a chlodfori ein diwylliant, ein hanes a'n cymunedau lleol, a fydd yn cael eu harddangos ar lwyfan cenedlaethol i Gymru gyfan.
Hoffwn fynegi fy ngwerthfawrogiad diffuant i'r holl bobl, cymunedau, sefydliadau a busnesau lleol sydd wedi dod at ei gilydd i gefnogi'r Eisteddfod hon. Mae eu hymrwymiad a'u gwaith caled wedi bod yn allweddol i lwyddiant y paratoadau. Gosodwyd targed o £400,000, ac fe wnaeth cymunedau sir Benfro, de Ceredigion a gorllewin sir Gâr chwalu'r targed, gan godi dros £500,000—mwy o arian nag unrhyw Eisteddfod Gen erioed, tystiolaeth glir o gryfder ein cymunedau a'n cefnogaeth i'r Gymraeg a'n diwylliant.
Mae hefyd wedi bod yn bleser gweld y dathliadau sydd wedi tynnu sylw at arwyddocâd hanesyddol yr Eisteddfod hon, yn enwedig wrth inni gofio am yr Arglwydd Rhys, a gynhaliodd yr Eisteddfod gyntaf yng nghastell Aberteifi 850 o flynyddoedd yn ôl. Mae'n fraint gallu croesawu'r Eisteddfod nôl adre i Geredigion Penfro, a dwi'n edrych ymlaen at groesawu holl Aelodau'r Senedd i'r maes yn wythnos gyntaf Awst. Diolch.
As we look forward to welcoming Eisteddfod y Garreg las to Llantood in Pembrokeshire, I'd like to extend a very warm welcome to this special festival. In two weeks' time, we will once again celebrate and take pride in our culture, our history and our local communities, which will be displayed on a national stage for the whole of Wales.
I would like to express my sincere appreciation to all the people, communities, organisations and local businesses that have come together to support this Eisteddfod. Their commitment and hard work have been a vital part of the success of the preparations. A target of £400,000 was set, and the communities of Pembrokeshire, south Ceredigion and west Carmarthenshire smashed that target, raising over £500,000—more money than any National Eisteddfod has ever raised, clear evidence of the strength of our communities and their support for the Welsh language and our culture.
It has also been a pleasure to see the celebrations that have highlighted the historical significance of this Eisteddfod, especially as we remember Lord Rhys, who held the first Eisteddfod in Cardigan castle 850 years ago. It is a privilege to be able to welcome the Eisteddfod back home to Ceredigion Penfro, and I'm looking forward to welcoming all Members of the Senedd to the maes during the first week of August. Thank you.
Hoffwn i longyfarch a dathlu pen-blwydd yr elusen BAWSO yn 30 mlwydd oed. Am dri degawd, mae BAWSO wedi bod yn cefnogi pobl ledled Cymru ar rai o achlysuron mwyaf anodd eu bywydau.
I would like to congratulate and celebrate the anniversary of the BAWSO charity at 30. For three decades, BAWSO has been supporting people the length and breadth of Wales at some of the most difficult periods of their lives.
Founded in Cardiff by a small group of black and minoritised women, BAWSO recognised that survivors of domestic abuse needed services that understood their experiences and the barriers they faced in seeking help. They've grown from a rented room with just a desk, chair and phone to a Wales-wide organisation, supporting thousands of people every year, with a free-access helpline, available 24 hours a day, every day. BAWSO has often led the way in tackling issues such as forced marriage, female genital mutilation, honour-based violence, modern slavery and human traffic, long before many of these issues received the attention they deserved.
As BAWSO marks its thirtieth anniversary, I want to thank staff, volunteers and trustees for everything they do. I particularly want to acknowledge the contribution of their founding chief executive, Mutale Merrill, and their present chief exec, Samsunear Ali, both of whom I've worked closely with over the years. I understand there's a gala celebration event on Friday, and I'm sure all of us here are very welcome there. Diolch.
Wedi'i sefydlu yng Nghaerdydd gan grŵp bach o fenywod du a lleiafrifiedig, roedd BAWSO yn cydnabod bod angen gwasanaethau ar oroeswyr cam-drin domestig a oedd yn deall eu profiadau a'r rhwystrau a wynebwyd ganddynt wrth geisio cymorth. Maent wedi tyfu o ystafell wedi'i rhentu gyda dim ond desg, cadair a ffôn i sefydliad ar draws Cymru gyfan sy'n cefnogi miloedd o bobl bob blwyddyn, gyda llinell gymorth am ddim sydd ar gael 24 awr y dydd, bob dydd. Mae BAWSO yn aml wedi arwain y ffordd ar fynd i'r afael â materion fel priodas dan orfod, anffurfio organau cenhedlu benywod, trais ar sail anrhydedd, caethwasiaeth fodern a masnachu pobl, ymhell cyn i lawer o'r materion hyn gael y sylw roeddent yn ei haeddu.
Wrth i BAWSO ddathlu eu pen-blwydd yn 30 oed, hoffwn ddiolch i'r staff, y gwirfoddolwyr a'r ymddiriedolwyr am bopeth a wnânt. Hoffwn gydnabod yn arbennig gyfraniad eu prif weithredwr sefydlol, Mutale Merrill, a'u prif weithredwr presennol, Samsunear Ali, dwy y gweithiais yn agos gyda nhw dros y blynyddoedd. Rwy'n deall y bydd digwyddiad gala i ddathlu yn cael ei gynnal ddydd Gwener, ac rwy'n siŵr fod croeso mawr i bob un ohonom yno. Diolch.
Ac yn olaf, Rebeca Phillips.
And finally, Rebeca Phillips.
Diolch, Lywydd. Gaynor Hopkins was born on 8 June 1951 in Skewen, Neath, one of six children to her father, Glyndwr Hopkins, a coal miner, and her mother, Elsie Hopkins. From humble beginnings, she became known all over the world for her distinctive raspy voice, immense emotional range and timeless anthems. Yes, Bonnie Tyler was a legend. With her well-known hits such as 'Total Eclipse of the Heart' and 'Holding Out for a Hero', Bonnie Tyler went on to sell millions of records all over the world. Not just a singer, Bonnie was an ambassador for many charities and used her global profile to champion them, supporting events and making appearances at charitable functions. Once saying, 'I'm just a girl from a small town in Wales who just loves to sing', she never forgot her Skewen roots. Sadly, on 9 July 2026, at the age of 75, we heard of the singer's passing. Our thoughts are with her family, friends and all those affected by her death.
Diolch, Lywydd. Ganwyd Gaynor Hopkins ar 8 Mehefin 1951 yn Sgiwen, Castell-nedd, yn un o chwech o blant i'w thad, Glyndwr Hopkins, glöwr, a'i mam, Elsie Hopkins. O'i gwreiddiau syml, daeth yn adnabyddus ledled y byd am ei llais cras nodweddiadol, ei gyrhaeddiad emosiynol aruthrol a'i hanthemau bytholwyrdd. Oedd, roedd Bonnie Tyler yn arwres. Gyda'i chaneuon adnabyddus fel 'Total Eclipse of the Heart' a 'Holding Out for a Hero', aeth Bonnie Tyler yn ei blaen i werthu miliynau o recordiau ledled y byd. Yn fwy na chantores yn unig, roedd Bonnie yn llysgennad i lawer o elusennau, a defnyddiodd ei phroffil byd-eang i'w hyrwyddo, gan gefnogi achosion ac ymddangos mewn digwyddiadau elusennol. Gan ddweud unwaith, 'Dim ond merch o dref fach yng Nghymru ydw i sy'n caru canu', nid anghofiodd ei gwreiddiau yn Sgiwen erioed. Yn anffodus, ar 9 Gorffennaf 2026, yn 75 oed, clywsom am farwolaeth y gantores. Rydym yn cydymdeimlo gyda'i theulu, ei ffrindiau a phawb yr effeithiwyd arnynt gan ei marwolaeth.
Diolch i ti, Bonnie, am fod yn ysbrydoliaeth i ni i gyd gyda dy dalent a dy garedigrwydd, ac am ddangos i'r genhedlaeth newydd fod breuddwydion yn bosib. Cwsg mewn hedd.
Thank you, Bonnie, for being an inspiration to us all with your talent and kindness, and for showing the next generation that dreams can come true. Rest in peace.
Diolch, bawb.
Thank you, all.
Symudwn nawr at eitem 5, cynnig i sefydlu pwyllgor y Llywydd. Galwaf ar aelod o'r Pwyllgor Busnes i wneud y cynnig yn ffurfiol. Paul Davies.
We now move to item 5, a motion to establish the Llywydd's committee. I call on a member of the Business Committee to move the motion formally. Paul Davies.
Cynnig NDM9289 Huw Irranca-Davies
Cynnig bod Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 16.3, yn sefydlu Pwyllgor y Llywydd i gyflawni’r swyddogaethau a nodir yn Rheol Sefydlog 18.B2 ac, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3 a Rheol Sefydlog 18.B4, yn ethol fel aelodau o Bwyllgor y Llywydd:
a) Y Dirprwy Lywydd fel Cadeirydd y Pwyllgor;
b) Sam Rowlands (Cadeirydd y pwyllgor cyfrifol o dan Reol Sefydlog 19); ac
c) Marc Jones (Plaid Cymru), Stephen Senior (Reform UK), Jayne Bryant (Llafur Cymru) ac Andrew R.T. Davies (Ceidwadwyr Cymreig).
Motion NDM9289 Huw Irranca-Davies
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 16.3, establishes the Llywydd’s Committee to carry out the functions set out in Standing Order 18.B2, and, in accordance with Standing Order 17.3 and 18.B4, elects the following as members of the Llywydd’s Committee:
a) The Deputy Presiding Officer as Chair of the Committee;
b) Sam Rowlands (Chair of the responsible committee under Standing Order 19); and
c) Marc Jones (Plaid Cymru), Stephen Senior (Reform UK), Jayne Bryant (Welsh Labour) and Andrew R.T. Davies (Welsh Conservatives).
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Yn ffurfiol, Lywydd.
Formally, Llywydd.
Diolch yn fawr iawn. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Na. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. Diolch yn fawr.
Thank you very much. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. Therefore, the motion is agreed in accordance with Standing Order 12.36. Thank you very much.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Eitem 6 nesaf, dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv), pobl ifanc a chyflogaeth. Galwaf ar Shav Taj i gyflwyno'r cynnig, a gyflwynwyd yn ei henw hi ac yn enwau Jane Dodds a Paul Rock.
Item 6 is next, a Member debate under Standing Order 11.21(iv), young people and employment. I call on Shav Taj to move the motion tabled in her name and in the names of Jane Dodds and Paul Rock.
Cynnig NDM9247 Shav Taj [R], Jane Dodds, Paul Rock
Cefnogwyd gan Anna Nicholl, Jayne Bryant, Ken Skates, Kiera Marshall, Lynne Neagle, Mike Hedges, Vikki Howells, Zaynub Akbar
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn nodi bod gormod o bobl ifanc yng Nghymru yn parhau i wynebu rhwystrau i gael mynediad at gyflogaeth ddiogel â chyflog da ac o ansawdd uchel, gan gyfrannu at allfudo, anweithgarwch economaidd ac anghydraddoldeb o ran cyfleoedd.
2. Yn cydnabod Gwarant Pobl Ifanc Llywodraeth Cymru, sy'n anelu at sicrhau bod pob person ifanc rhwng 16 a 24 oed yn gallu cael mynediad at addysg, hyfforddiant, cyflogaeth neu hunangyflogaeth, tra'n cydnabod nad yw canlyniadau bob amser yn arwain at waith parhaus o ansawdd da.
3. Yn cydnabod bod Cymru'n lle deniadol i fyw, astudio a gweithio, gyda llawer o bobl ifanc yn dewis aros ac adeiladu eu dyfodol yma, ond yn nodi gyda phryder bod Cymru'n parhau i golli gormod o bobl ifanc i gyfleoedd mewn mannau eraill oherwydd bylchau o ran argaeledd ac ansawdd swyddi.
4. Yn cydnabod bod llawer o bobl ifanc yn profi cyflogaeth ansicr, cyflog isel a dilyniant cyfyngedig, a bod lleihau nifer y bobl ifanc nad ydynt mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant (NEETs) yn parhau i fod yn uchelgais allweddol, a bod angen cynnydd pellach.
5. Yn cydnabod bod rhai grwpiau o bobl ifanc, gan gynnwys y rhai ag anableddau neu gyflyrau iechyd hirdymor fel tiwmorau ar yr ymennydd, gofalwyr ifanc, a'r rhai o gefndiroedd incwm is yn wynebu rhwystrau ychwanegol i gael mynediad at gyfleoedd, ac na ddylid penderfynu ar fynediad at gyflogaeth o ansawdd da drwy loteri cod post.
6. Yn cydnabod pwysigrwydd creu swyddi o ansawdd da gyda chyflog teg, diogelwch, dilyniant a chyfle yn sgil trawsnewidiadau economaidd, gan gynnwys symud i sero net a buddsoddi mewn sectorau twf, er mwyn ehangu cyfleoedd i bobl ifanc.
7. Yn nodi'r ymrwymiadau i greu swyddi ar gyfer y dyfodol ac i ehangu cyfleoedd cyflogaeth a sgiliau, ac yn pwysleisio pwysigrwydd sicrhau bod y rhain yn cael eu troi'n swyddi hygyrch o ansawdd uchel i bobl ifanc ar draws pob rhan o Gymru.
8. Yn nodi camau Llywodraeth y DU i ehangu cyfleoedd i bobl ifanc, gan gynnwys rhaglenni cyflogaeth a sgiliau a buddsoddiad ehangach fel y Cynllun Cartrefi Cynnes sydd â photensial sylweddol i greu swyddi mewn sectorau gan gynnwys adeiladu, ôl-osod ac ynni glân.
9. Yn nodi, gyda phryder, anghydraddoldebau rhanbarthol o ran mynediad at gyflogaeth, darpariaeth sgiliau a thrafnidiaeth, sy'n effeithio yn arbennig ar bobl ifanc mewn cymunedau gwledig, arfordirol ac ôl-ddiwydiannol.
10. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i:
a) cryfhau'r broses o gyflawni'r Warant Pobl Ifanc i sicrhau bod pob person ifanc yn cael cyfleoedd ystyrlon sy'n arwain at gyflogaeth ddiogel a chyflog da;
b) nodi uchelgeisiau clir ar gyfer lleihau nifer y bobl ifanc nad ydynt mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant, gyda ffocws ar ddilyniant a chanlyniadau hirdymor;
c) hyrwyddo gwaith teg a gwella ansawdd swyddi ar draws rhaglenni cyflogaeth a sgiliau a ariennir yn gyhoeddus;
d) alinio rhaglenni cyflogaeth a sgiliau Cymru â mentrau ehangach y DU i wneud y mwyaf o gyfleoedd a buddsoddiad yng Nghymru;
e) amlinellu sut y bydd yn creu a chefnogi llwybrau i bobl ifanc i sectorau twf, gan gynnwys diwydiannau gwyrdd, ôl-osod tai, gweithgynhyrchu uwch a'r economi gofal;
f) ehangu mynediad at brentisiaethau o ansawdd uchel a llwybrau galwedigaethol sy'n gysylltiedig â gyrfaoedd hirdymor;
g) sicrhau bod rhaglenni cyflogaeth, sgiliau a chymorth i bobl ifanc yn gynhwysol ac yn hygyrch, gan gynnwys cymorth wedi'i deilwra i'r rhai sy'n wynebu rhwystrau ychwanegol; a
h) mabwysiadu dull cryf cydgysylltiedig ar draws polisi economaidd, tai, addysg a thrafnidiaeth i sicrhau y gall pobl ifanc adeiladu dyfodol sy'n werth aros amdano yng Nghymru.
Motion NDM9247 Shav Taj [R], Jane Dodds, Paul Rock
Supported by Anna Nicholl, Jayne Bryant, Ken Skates, Kiera Marshall, Lynne Neagle, Mike Hedges, Vikki Howells, Zaynub Akbar
To propose that the Senedd:
1. Notes that too many young people in Wales continue to face barriers to accessing secure, well-paid high-quality employment, contributing to outmigration, economic inactivity and inequality of opportunity.
2. Acknowledges the Welsh Government’s Young Person’s Guarantee, which aims to ensure that all young people aged 16 to 24 can access education, training, employment or self-employment, while recognising that outcomes do not always lead to sustained, good-quality work.
3. Recognises that Wales is an attractive place to live, study and work, with many young people choosing to remain and build their futures here, but notes with concern that Wales continues to lose too many young people to opportunities elsewhere due to gaps in job quality and availability.
4. Acknowledges that many young people experience insecure employment, low pay and limited progression, and that reducing the number of young people not in education, employment or training (NEETs) remains a key ambition, with further progress required.
5. Recognises that some groups of young people, including those with disabilities or long-term health conditions such as brain tumours, young carers, and those from lower-income backgrounds face additional barriers to accessing opportunities, and that access to good-quality employment should not be determined by a postcode lottery.
6. Recognises the importance of creating good quality jobs characterised by fair pay, security, progression and the opportunity presented by economic transitions, including the move to net zero and investment in growth sectors, to expand opportunities for young people.
7. Notes commitments to create jobs for the future and to expand employment and skills opportunities, and stresses the importance of ensuring these translate into accessible, high-quality jobs for young people across all parts of Wales.
8. Notes UK Government action to expand opportunities for young people, including employment and skills programmes and wider investment such as the Warm Homes Plan with significant potential to create jobs in sectors including construction, retrofit and clean energy.
9. Notes with concern regional inequalities in access to employment, skills provision and transport, particularly affecting young people in rural, coastal and post-industrial communities.
10. Calls on the Welsh Government to:
a) strengthen the delivery of the Young Person’s Guarantee to ensure that all young people receive meaningful opportunities leading to secure and well paid employment;
b) set out clear ambitions for reducing the number of young people who are NEET, supported by a focus on progression and long-term outcomes;
c) promote fair work and improve job quality across publicly supported employment and skills programmes;
d) align Welsh employment and skills programmes with wider UK initiatives to maximise opportunities and investment in Wales;
e) outline how it will create and support pathways for young people into growth sectors, including green industries, housing retrofit, advanced manufacturing and the care economy;
f) expand access to high-quality apprenticeships and vocational routes linked to long-term careers;
g) ensure that employment, skills and youth support programmes are inclusive and accessible, including tailored support for those facing additional barriers; and
h) take a strong joined-up approach across economic, housing, education and transport policy to ensure that young people can build a future worth staying for in Wales.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Sorry, I'm just taking my jacket off, it's really hot. Diolch, Lywydd. I just wanted to say that I'm really pleased to move this motion today. It's my first individual Member debate, and I'm really pleased that it is on this issue, because it is such a big issue. I'm really happy that it was co-submitted by both the Greens and the Lib Dems. I just want to declare an interest—I have said this previously—I am the former general secretary of TUC Cymru, so this issue, in terms of young people and employment, is very much close to my heart and really important for me.
Can I start by noting that today, in fact, is World Youth Skills Day? This is really a chance for us to celebrate the potential of the next generation of young people in Wales and make sure that this new Government is setting them up to succeed. All of us, ultimately, have responsibility in this area, and, in the spirit of cross-party collaboration, I want to thank my co-sponsors for this debate, Jane Dodds and Paul Rock, for helping to get this issue onto the agenda. On World Youth Skills Day, the timing really couldn't be any better.
It's often said that young people are our future, but I want to remind everyone that the underlying issues related to young people and employment are not problems for the future, they're for the here and now. When it comes to mental health and physical health, a lack of job opportunities, a lack of well-paid and secure work, bullying, harassment and discrimination, or even not being able to catch a bus in time, get to a bus or a train to where jobs actually are, and the impact of AI on entry-level jobs, these are the real obstacles, and they're happening in the here and now, which makes these issues just as urgent as anything else that we may be discussing in the Senedd.
Mae’n ddrwg gennyf, rwy'n tynnu fy siaced, mae'n boeth ofnadwy. Diolch, Lywydd. Roeddwn eisiau dweud fy mod yn falch iawn o wneud y cynnig hwn heddiw. Dyma fy nadl Aelod unigol gyntaf, ac rwy'n falch iawn ei bod ar y mater hwn, gan ei fod yn fater mor fawr. Rwy'n falch iawn fod y cynnig wedi'i gyd-gyflwyno gan y Gwyrddion a'r Democratiaid Rhyddfrydol. Rwyf am ddatgan buddiant—rwyf wedi dweud hyn o'r blaen—rwy'n gyn-ysgrifennydd cyffredinol TUC Cymru, felly mae'r mater hwn, o ran pobl ifanc a chyflogaeth, yn agos iawn at fy nghalon ac yn bwysig iawn i mi.
A gaf i ddechrau drwy nodi mai heddiw, mewn gwirionedd, yw Diwrnod Sgiliau Ieuenctid y Byd? Mae hwn yn gyfle gwirioneddol inni ddathlu potensial y genhedlaeth nesaf o bobl ifanc yng Nghymru a sicrhau bod y Llywodraeth newydd hon yn eu paratoi i lwyddo. Mae gan bob un ohonom, yn y pen draw, gyfrifoldeb yn y maes hwn, ac mewn ysbryd o gydweithio trawsbleidiol, hoffwn ddiolch i fy nghyd-gyflwynwyr ar gyfer y ddadl hon, Jane Dodds a Paul Rock, am helpu i gael y mater hwn ar yr agenda. Ar Ddiwrnod Sgiliau Ieuenctid y Byd, ni allai'r amseru fod yn well.
Dywedir yn aml mai pobl ifanc yw ein dyfodol, ond rwyf am atgoffa pawb nad problemau ar gyfer y dyfodol yw'r problemau sylfaenol sy'n gysylltiedig â phobl ifanc a chyflogaeth, maent ar gyfer y presennol. O ran iechyd meddwl ac iechyd corfforol, diffyg cyfleoedd gwaith, diffyg gwaith diogel â chyflog da, bwlio, aflonyddu a gwahaniaethu, neu hyd yn oed methu dal bws mewn pryd, neu allu dal bws neu drên i gyrraedd lleoliad y swyddi, ac effaith deallusrwydd artiffisial ar swyddi lefel mynediad, dyma'r rhwystrau go iawn, ac maent yn digwydd nawr, sy'n golygu bod yr un brys ynghlwm wrth y materion hyn ag unrhyw beth arall y gallem fod yn ei drafod yn y Senedd.
Now, younger generations today may want all of the same things that we wanted back in the days. I mean, I remember my first official paid job when I was 17 or 18 in the Sweater Shop in town. I was paid £2.65 and it really was an awful job. But the first thing that I got to do was to buy my first pair of Nike trainers, because up until then, it was Matchstick all the way, because that was what my parents could afford to buy me from Woolworths. But, of course, young people now want the same things. They want to make their own money. They want to make sure that they can pay their way in life and, of course, start building a future, not only for themselves, but also for many others. Many of them have caring responsibilities. They want to be able to buy a house or even start a family.
Now, Llywydd, as the former health Secretary Alan Milburn has set out in his review, we risk a lost generation of young people. One in eight between the ages of 16 and 24 are not in employment, education or training, otherwise known as NEETs, and I was shocked, really, to find that the data from the end of last year showed that the situation in Wales is actually even worse. One in six young people are not in work, not in education or training, and that should really wind each and every one of us up and make us angry enough to want to do something about it and to work together on these issues, because youth unemployment is not a fringe issue. It is actually the symptom of a systemic failure, bigger than any one policy, bigger than any department or Government, and clearly, now, it demands an even bigger and better response.
Now, I saw during my time at TUC Cymru that the last Welsh Government took some really positive steps. The young person's guarantee that was rolled out, when we were coming out of the COVID pandemic, helped around 10,000 young people to get into work; 30,000 apprenticeships were started; and more people were helped to further their education or even start their own business. But clearly, though, that guarantee hasn't been universally effective. So, it hasn't done all the things that we were hoping to do. Only around half of the people that were supported through these various schemes actually went on to achieve a positive outcome. And that's just the people who were even aware that this support existed in the first place and were able to take advantage of it and to navigate through it as well. But what about the people who weren't aware, who weren't able to navigate the systems that were set up?
Now, as set out by the previous skills and social partnership Minister, Jack Sargent, the various schemes that make up the young person's guarantee are going to be replaced by a new employability support programme, starting next year. I think that if we do this right, it genuinely can be a golden opportunity for us to do things differently here in Wales, to take what works and to streamline it with a real laser focus on moving young people into good, fair work jobs and other opportunities. The UK Government also operates a number of schemes for young people in Wales. The youth jobs grant, which started last month—that gives a real financial incentive for some employers to hire young people who have been out of work and are claiming universal credit. And, of course, there is the economic inactivity trailblazer scheme, which has been piloted in Blaenau Gwent, Denbighshire and Neath Port Talbot, and is currently being reviewed, as I understand it. This scheme, which looks at the underlying big causes of long-term unemployment, gives people the tailored support that they actually need, whether that's for mentoring, counselling or any other kind of special support that that person may need.
Now, despite all of the good work, all of the stuff that we've done so far, the issue with youth unemployment is not unique to Wales, but we can lead from the front when it comes to finding those solutions and implementing them. And we have to start, of course, with the evidence. Let's listen to the people who know best, and that is the young people who are actually at that sharp end, who are facing these real challenges on a day-to-day basis, because we don't have all of the answers, and that is the truth. Some people, young people in particular, are being let down more than others.
The latest stats, the official stats from the Welsh Government, show that 40 per cent of people with disabilities between the ages of 19 and 24 are not in education, employment or training. We know it's not because they lack skills or aspiration or any of those things. It is actually a failure, an abject failure of society, a lack of opportunity and a lack of proper support that's being given. In reality, one in three disabled workers are not getting the reasonable adjustments that they actually need in the first place. Relatively few public sector organisations even have the highest level of Disability Confident accreditation. And according to Mencap, 86 per cent of young people with learning disabilities want to be in paid work, and in reality, it's only 5 per cent—5 per cent—who actually are. This is mind-boggling, and that's just not right.
So, yes, while we have these schemes and they are transforming some lives, there are clearly gaps in the provision, and we know they exist and we need to do something about them. Now, when young people with disabilities consistently say that the systems that they're meant to be using, that are meant to be there—. Well, they say, 'They're not actually built with us in mind.' And that's not an opinion, that's their own individual lived experience. These are the people who know the issues best, and the systems would work better if we did a better job of listening to the people who use them. So, that should always be our starting point—for this Welsh Government, for all of us in this Senedd, we really need to, always, get out into our communities, listen and learn and act.
Nawr, efallai y bydd cenedlaethau iau heddiw eisiau'r un pethau ag yr oeddem ni eu heisiau yn y gorffennol. Hynny yw, rwy'n cofio fy swydd gyflogedig swyddogol gyntaf pan oeddwn yn 17 neu 18 oed yn y Sweater Shop yn y dref. Cawn fy nhalu £2.65 ac roedd yn swydd ofnadwy. Ond y peth cyntaf a wneuthum oedd prynu fy mhâr cyntaf o esgidiau Nike, oherwydd nes hynny, esgidiau Matchstick oedd hi bob tro, am mai dyna y gallai fy rhieni fforddio eu prynu i mi o Woolworths. Ond wrth gwrs, mae pobl ifanc nawr eisiau'r un pethau. Maent eisiau gwneud eu harian eu hunain. Maent eisiau sicrhau y gallant dalu eu ffordd mewn bywyd, a dechrau adeiladu dyfodol wrth gwrs, nid yn unig iddynt eu hunain, ond i lawer o rai eraill hefyd. Mae gan lawer ohonynt gyfrifoldebau gofalu. Maent eisiau gallu prynu tŷ neu hyd yn oed ddechrau teulu.
Nawr, Lywydd, fel y mae'r cyn-Ysgrifennydd iechyd Alan Milburn wedi'i nodi yn ei adolygiad, rydym mewn perygl o golli cenhedlaeth o bobl ifanc. Mae un o bob wyth o bobl ifanc rhwng 16 a 24 yn bobl nad ydynt mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant, a elwir hefyd yn NEETs, a synnais ddarganfod bod y data o ddiwedd y llynedd yn dangos bod y sefyllfa yng Nghymru hyd yn oed yn waeth mewn gwirionedd. Mae un o bob chwech o bobl ifanc heb fod mewn gwaith, heb fod mewn addysg na hyfforddiant, a dylai hynny wylltio pob un ohonom a'n gwneud yn ddigon blin i fod eisiau gwneud rhywbeth yn ei gylch ac i gydweithio ar y materion hyn, gan nad yw diweithdra ieuenctid yn fater ymylol. Mewn gwirionedd, mae'n symptom o fethiant systemig, yn fwy nag unrhyw bolisi, yn fwy nag unrhyw adran neu Lywodraeth, ac yn amlwg, nawr, mae'n galw am ymateb hyd yn oed yn fwy a hyd yn oed yn well.
Nawr, gwelais yn ystod fy amser yn TUC Cymru fod Llywodraeth ddiwethaf Cymru wedi rhoi camau cadarnhaol iawn ar waith. Helpodd y warant i bobl ifanc a gyflwynwyd, pan oeddem yn dod allan o bandemig COVID, oddeutu 10,000 o bobl ifanc i gael gwaith; dechreuwyd 30,000 o brentisiaethau; a chafodd mwy o bobl gymorth i ddatblygu eu haddysg neu hyd yn oed ddechrau eu busnes eu hunain. Ond yn amlwg, nid yw'r warant honno wedi bod yn effeithiol ym mhobman. Felly, nid yw wedi gwneud yr holl bethau yr oeddem yn gobeithio eu gwneud. Dim ond oddeutu hanner y bobl a gefnogwyd drwy'r amryw gynlluniau hyn a aeth yn eu blaenau i gyflawni canlyniad cadarnhaol mewn gwirionedd. A dim ond y bobl a oedd yn ymwybodol fod y gefnogaeth hon yn bodoli yn y lle cyntaf ac a oedd yn gallu manteisio arni a'i llywio yw hynny. Ond beth am y bobl nad oeddent yn ymwybodol, nad oeddent yn gallu llywio'r systemau a sefydlwyd?
Nawr, fel y nodwyd gan y Gweinidog sgiliau a phartneriaeth gymdeithasol blaenorol, Jack Sargeant, bydd yr amryw gynlluniau sy'n ffurfio'r warant i bobl ifanc yn cael eu disodli gan raglen gymorth cyflogadwyedd newydd, gan ddechrau'r flwyddyn nesaf. Os gwnawn hyn yn iawn, credaf y gall fod yn gyfle euraidd inni wneud pethau'n wahanol yma yng Nghymru, i nodi'r hyn sy'n gweithio a'i symleiddio gyda ffocws gwirioneddol ar sicrhau swyddi da a theg a chyfleoedd eraill i bobl ifanc. Mae Llywodraeth y DU hefyd yn gweithredu nifer o gynlluniau ar gyfer pobl ifanc yng Nghymru. Y grant swyddi ieuenctid, a ddechreuodd y mis diwethaf—sy'n rhoi cymhelliant ariannol gwirioneddol i rai cyflogwyr gyflogi pobl ifanc sydd wedi bod allan o waith ac sy'n hawlio credyd cynhwysol. Ac wrth gwrs, mae gennym y cynllun blaengaredd anweithgarwch economaidd, sydd wedi'i dreialu ym Mlaenau Gwent, sir Ddinbych a Chastell-nedd Port Talbot, ac sy'n cael ei adolygu ar hyn o bryd, yn ôl yr hyn a ddeallaf. Mae'r cynllun hwn, sy'n edrych ar brif achosion sylfaenol diweithdra hirdymor, yn darparu'r gefnogaeth wedi'i theilwra sydd ei hangen ar bobl, boed hynny ar gyfer mentora, cwnsela neu unrhyw fath arall o gefnogaeth arbennig y gallai fod ei hangen ar yr unigolyn hwnnw.
Nawr, er yr holl waith da, yr holl bethau rydym wedi'u gwneud hyd yn hyn, nid yw'r broblem gyda diweithdra ieuenctid yn unigryw i Gymru, ond gallwn arwain o'r blaen i ddod o hyd i atebion a'u rhoi ar waith. Ac mae'n rhaid inni ddechrau gyda'r dystiolaeth wrth gwrs. Gadewch inni wrando ar y bobl sy'n gwybod orau, sef y bobl ifanc sy'n cael eu heffeithio, sy'n wynebu'r heriau real hyn o ddydd i ddydd, gan nad oes gennym yr holl atebion, a dyna'r gwir. Mae rhai pobl, pobl ifanc yn enwedig, yn cael eu siomi'n fwy nag eraill.
Mae'r ystadegau diweddaraf, yr ystadegau swyddogol gan Lywodraeth Cymru, yn dangos nad yw 40 y cant o bobl rhwng 19 a 24 oed sydd ag anableddau mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant. Gwyddom nad yw hynny oherwydd eu bod yn brin o sgiliau neu ddyheadau nac unrhyw un o'r pethau hynny. Methiant cymdeithas ydyw, diffyg cyfle a diffyg cefnogaeth briodol. Mewn gwirionedd, nid yw un o bob tri gweithiwr anabl yn cael yr addasiadau rhesymol sydd eu hangen arnynt yn y lle cyntaf. Cymharol ychydig o sefydliadau'r sector cyhoeddus hyd yn oed sydd â'r lefel uchaf o achrediad Hyderus o ran Anabledd. Ac yn ôl Mencap, mae 86 y cant o bobl ifanc ag anableddau dysgu eisiau bod mewn gwaith â thâl, ac mewn gwirionedd, dim ond 5 y cant—5 y cant—sydd mewn gwaith â thâl. Mae hyn yn syfrdanol, ac nid yw'n iawn.
Felly, er bod gennym y cynlluniau hyn a'u bod yn trawsnewid rhai bywydau, mae bylchau amlwg yn y ddarpariaeth, a gwyddom eu bod yn bodoli a bod angen inni wneud rhywbeth yn eu cylch. Nawr, pan fydd pobl ifanc ag anableddau'n dweud yn gyson fod y systemau y maent i fod yn eu defnyddio, sydd i fod yno—. Wel, maent yn dweud, 'Nid ydynt wedi'u hadeiladu gyda ni mewn golwg.' Ac nid mater o farn yw hynny, dyna'u profiad bywyd fel unigolion. Dyma'r bobl sy'n fwyaf cyfarwydd â'r problemau, a byddai'r systemau'n gweithio'n well pe baem ni'n gwrando'n well ar y bobl sy'n eu defnyddio. Felly, dyna ddylai fod yn fan cychwyn i ni bob amser—i'r Llywodraeth hon yng Nghymru, i bob un ohonom yn y Senedd hon, mae angen i ni, bob amser, fynd allan i'n cymunedau, gwrando a dysgu a gweithredu.
And what else do young people need in Wales? One simple answer: more jobs embedded. But not any old job—good jobs, good jobs that are well paid, secure and give people a real opportunity for progress into that career, whatever that career may be that they choose. And Wales has a lower jobs density than England and Scotland. So, that's a problem, the availability of jobs. But the quality of jobs has actually been very much lacking too. Now, according to research by the Health Foundation, of all the nations and regions, it is Wales where workers are most likely to face multiple aspects of job quality. Lots of young people are actually overqualified for the roles that are open to them, and they're less likely than older colleagues to access any training and development.
Now, there's always a demand for young people in sectors like retail, hospitality and social care. But once they actually get into those jobs, what actually happens to them? They find themselves trapped in jobs with limited training and not able to actually progress. Now, TUC Cymru has raised concerns, and I've constantly been in front of one committee after the other where I've said that precarious jobs are shaping a generation. Bullying, harassment and poor treatment remain very real issues and are concerns for young people at work.
Working parents are struggling to even help their own children to navigate the world of work, and lots of young workers are also, of course, parents themselves, so it's a struggle for them to balance work and caring responsibilities. So, yes, we need to create more job opportunities for young people, but we need work that is well paid, that is secure, and we need to have welcoming workplaces in the first place, and cultures in workplaces where people feel that they can speak up and that they will be supported in the first place. Not just some warm words, not another policy, not another perfected way of doing things—we need tangible actions. It's so important that young people actually understand, of course, what is acceptable in the workplace and the rights and protections that they have. People who have been paid under the minimum wage, who haven't been given breaks or have experienced harassment in the workplace—they are at risk of thinking, 'This is just the way things are and there is nothing that I can do to change it.'
Now, for some young people, there is a lack of understanding around the jobs that are available, even when they're studying or training to work in a particular industry. For lots of young people, ideas about future careers and the opportunities that they can get are based on their own connections. That can make job seeking even harder, especially if they're from disadvantaged backgrounds. Now, TUC Cymru has done some good awareness work with the Welsh Government teaching young people about their rights at work, the role of trade unions, issues like health and safety and artificial intelligence, and that's through the World of Work programme that's been rolled out in schools, in youth clubs and many other places as well. And I hope that the current Government will continue to support that work.
Another Welsh Government scheme, which deserves praise, of course, is Taith. Now, that was and still is, actually, a distinctly Welsh programme that gives young people from disadvantaged backgrounds the opportunity to actually travel. Now, last week, I visited Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf in my constituency and I spoke to some of the pupils who have benefited from this scheme. And I was actually honestly genuinely so inspired by the new skills and the confidence that Taith has given them, and this is clearly not a one-off investment—it's a lifelong investment in young people all over Wales. So, again, I really hope that the Government will back this project beyond the current funding, because it definitely has a place in Wales, alongside, I believe, Erasmus+, reaching out to schools, and youth and adult organisations. Those who never thought that they'd have opportunities to even travel—so many of the young kids that I spoke to said they didn't even have a passport. They didn't even believe that this was going to be a real trip. They had the opportunity to go to Malaysia, and now there's going to be a delegation of children that are going to be visiting here. And it was, honestly, just amazing what they talked about.
Now, the new employability support programme coming in next year is a chance for us to build a better system that actually reflects the needs of the people it intends to help. And that gives a real helping hand to anyone who might need it. We need to seize the opportunities in front of us. Where there are jobs being created in sectors like clean energy, in digital and tourism—of course, the electric arc furnace in Port Talbot or the Cardiff parkway project—we need to make sure that young people from every single part of Wales are able to get to where they need to be, both literally, but also in the sense of public transport—affordable public transport—but also that they have the opportunity of good jobs and that they have the chance to progress.
So, while I'm proud to put forward this debate, the real work is for each and every one of us to do when we leave the Chamber. And I know that there are Members from all parties who are genuinely extremely passionate about helping young people—Members with different experiences, working with and on behalf of young people before they even came into the Senedd, with lots of different insights. So, let's come together and let's use those. Let's get out into our constituencies over the summer, let's listen to the people who are facing these challenges and look at what's working. Let's think about what we could do better and then let's get on with it and do it, so that Wales is the best place that it can be for young working people, where no young person is left behind. Diolch, Lywydd.
A beth arall sydd ei angen ar bobl ifanc yng Nghymru? Un ateb syml: mwy o swyddi wedi'u hymgorffori. Ond nid unrhyw hen swydd—swyddi da, swyddi da ar gyflogau da, sy'n ddiogel ac sy'n rhoi cyfle gwirioneddol i bobl gamu ymlaen i'r yrfa honno, beth bynnag y bo'r yrfa y maent yn ei dewis. Ac mae gan Gymru ddwysedd is o swyddi na Lloegr a'r Alban. Felly, mae honno'n broblem, argaeledd swyddi. Ond mae ansawdd swyddi wedi bod yn ddiffygiol iawn hefyd. Nawr, yn ôl ymchwil gan y Sefydliad Iechyd, o'r holl genhedloedd a rhanbarthau, Cymru yw lle mae gweithwyr yn fwyaf tebygol o wynebu agweddau lluosog ar ansawdd swyddi. Mae llawer o bobl ifanc wedi gorgymhwyso ar gyfer y rolau sydd ar gael iddynt, ac maent yn llai tebygol na chydweithwyr hŷn o gael mynediad at unrhyw hyfforddiant a datblygiad.
Nawr, mae galw bob amser am bobl ifanc mewn sectorau fel manwerthu, lletygarwch a gofal cymdeithasol. Ond pan gânt y swyddi hynny, beth sy'n digwydd iddynt wedyn? Maent yn sownd mewn swyddi gyda hyfforddiant cyfyngedig ac yn methu camu ymlaen. Nawr, mae TUC Cymru wedi codi pryderon, ac rwyf wedi bod ger bron un pwyllgor ar ôl y llall yn dweud bod swyddi ansicr yn siapio cenhedlaeth o bobl. Mae bwlio, aflonyddu a thriniaeth wael yn parhau i fod yn broblemau real iawn ac yn bryderon i bobl ifanc yn y gwaith.
Mae rhieni sy'n gweithio yn ei chael hi'n anodd i helpu eu plant eu hunain i lywio'r byd gwaith, ac mae llawer o weithwyr ifanc hefyd, wrth gwrs, yn rhieni eu hunain, felly mae'n frwydr iddynt gydbwyso gwaith a chyfrifoldebau gofalu. Felly, oes, mae angen inni greu mwy o gyfleoedd gwaith i bobl ifanc, ond mae angen gwaith ar gyflogau da, gwaith sy'n ddiogel, ac mae angen inni gael gweithleoedd croesawgar yn y lle cyntaf, a diwylliannau mewn gweithleoedd lle mae pobl yn teimlo y gallant siarad a'u bod yn cael eu cefnogi yn y lle cyntaf. Nid geiriau cynnes yn unig, nid polisi arall, nid ffordd arall wedi'i pherffeithio o wneud pethau—mae angen camau gweithredu pendant arnom. Mae mor bwysig fod pobl ifanc yn deall beth sy'n dderbyniol yn y gweithle a'r hawliau a'r amddiffyniadau sydd ganddynt. Pobl sydd wedi cael eu talu o dan yr isafswm cyflog, nad ydynt wedi cael seibiannau neu sydd wedi wynebu aflonyddu yn y gweithle—mae perygl y gallant feddwl, 'Dyma sut y mae hi, ac nid oes unrhyw beth y gallaf ei wneud i'w newid.'
Nawr, i rai pobl ifanc, mae yna ddiffyg dealltwriaeth ynghylch y swyddi sydd ar gael, hyd yn oed pan fyddant yn astudio neu'n hyfforddi i weithio mewn diwydiant penodol. I lawer o bobl ifanc, mae syniadau am yrfaoedd yn y dyfodol a'r cyfleoedd y gallant eu cael yn seiliedig ar eu cysylltiadau eu hunain. Gall hynny wneud chwilio am swydd hyd yn oed yn anos, yn enwedig os ydynt o gefndiroedd difreintiedig. Nawr, mae TUC Cymru wedi gwneud gwaith da ar godi ymwybyddiaeth gyda Llywodraeth Cymru ar addysgu pobl ifanc am eu hawliau yn y gwaith, rôl undebau llafur, materion fel iechyd a diogelwch a deallusrwydd artiffisial, a hynny drwy'r rhaglen Byd Gwaith sydd wedi'i chyflwyno mewn ysgolion, mewn clybiau ieuenctid a llawer o leoedd eraill hefyd. Ac rwy'n gobeithio y bydd y Llywodraeth hon yn parhau i gefnogi'r gwaith hwnnw.
Cynllun arall gan Lywodraeth Cymru, sy'n haeddu canmoliaeth wrth gwrs yw Taith. Nawr, roedd honno, ac mae'n dal i fod, mewn gwirionedd, yn rhaglen Gymreig unigryw sy'n rhoi cyfle i bobl ifanc o gefndiroedd difreintiedig deithio. Nawr, yr wythnos diwethaf, ymwelais ag Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf yn fy etholaeth a siaradais â rhai o'r disgyblion sydd wedi elwa o'r cynllun hwn. A chefais fy ysbrydoli gymaint gan y sgiliau newydd a'r hyder y mae Taith wedi'i roi iddynt, ac yn amlwg, nid buddsoddiad untro yw hwn—mae'n fuddsoddiad gydol oes mewn pobl ifanc ledled Cymru. Felly, unwaith eto, rwy'n gobeithio'n fawr y bydd y Llywodraeth yn cefnogi'r prosiect hwn y tu hwnt i'r cyllid presennol, gan fod lle iddo yng Nghymru yn bendant, yn fy marn i, ochr yn ochr ag Erasmus+, i estyn allan at ysgolion, a sefydliadau ieuenctid ac oedolion. Y rhai nad oedd erioed wedi meddwl y caent gyfleoedd i deithio—dywedodd cymaint o'r plant ifanc y siaradais â nhw nad oedd ganddynt basbort hyd yn oed. Nid oeddent hyd yn oed yn credu y byddai hon yn daith go iawn. Cawsant gyfle i fynd i Malaysia, a nawr, bydd dirprwyaeth o blant yn ymweld â'r wlad hon. Ac yn onest, roedd yr hyn y siaradent amdano'n anhygoel.
Nawr, mae'r rhaglen cymorth cyflogadwyedd newydd a fydd ar waith y flwyddyn nesaf yn gyfle inni adeiladu system well sy'n adlewyrchu anghenion y bobl y mae'n bwriadu eu helpu. Ac mae hynny'n rhoi help llaw go iawn i unrhyw un a allai fod ei angen. Mae angen inni fanteisio ar y cyfleoedd sydd o'n blaenau. Lle mae swyddi'n cael eu creu mewn sectorau fel ynni glân, digidol a thwristiaeth—y ffwrnais arc drydan ym Mhort Talbot neu brosiect parcffordd Caerdydd wrth gwrs—mae angen inni sicrhau bod pobl ifanc o bob rhan o Gymru yn gallu cyrraedd lle mae angen iddynt fod, yn llythrennol, ond hefyd o ran trafnidiaeth gyhoeddus—trafnidiaeth gyhoeddus fforddiadwy—ond hefyd eu bod yn cael cyfle i gael swyddi da a chyfle i gamu ymlaen.
Felly, er fy mod yn falch o gyflwyno'r ddadl hon, mae'r gwaith go iawn i'w wneud gan bob un ohonom ni pan fyddwn yn gadael y Siambr. A gwn fod Aelodau o bob plaid yn angerddol iawn am helpu pobl ifanc—Aelodau â gwahanol brofiadau, sydd wedi bod yn gweithio gyda phobl ifanc ac ar eu rhan cyn iddynt hyd yn oed ddod i'r Senedd, gyda llawer o wahanol fewnwelediadau. Felly, gadewch inni ddod at ein gilydd a defnyddio'r rheini. Gadewch inni fynd allan i'n hetholaethau dros yr haf, gadewch inni wrando ar y bobl sy'n wynebu'r heriau hyn ac edrych ar yr hyn sy'n gweithio. Gadewch inni feddwl ynglŷn â’r hyn y gallem ei wneud yn well ac yna gadewch inni fynd ati i'w wneud, fel bod Cymru gystal ag y gall fod i bobl ifanc sy'n gweithio, lle nad oes unrhyw unigolyn ifanc yn cael ei adael ar ôl. Diolch, Lywydd.
I'd also like to declare an interest. It might surprise a few people to know that I'm a former young person myself. It was a while ago now, but—. I will say, I think when you think about the journey that young people go through, for too long, they've been kind of mis-sold a promise that if you go to university, then on the other side awaits a golden nirvana, a good job and big success, but the reality is that it hasn't—. Instead, thousands of young people across Wales, and indeed the UK, go into that process and they leave having to go for unpaid or low-paid jobs at the end of it in an unrelated field, because the degree that they had isn't valued by employers or wanted by the economy. They leave with debt. And the harsh reality is that the dreams of those young people going into those university courses have often been broken, and there's a lot of disappointment on the other side. And on both sides of the M4, young people have been mis-sold degrees, pushed through the system and leave with tens of thousands of pounds-worth of debt that they carry with them for decades. An economy of skilled workers that those employers have to go out to the world to look for to fill that—we could be filling right here in Wales. And many people in that generation are really paying the price for the decisions that we, as the older generation, have been making, and, certainly, in this Chamber.
Now, as has already been mentioned, 17 per cent of Welsh young people in Wales are NEET, and that, for a supposed advanced economy, is not an acceptable position to be in. Unlike many of them, I actually started my career with an apprenticeship, and I would say it was easily one of the best decisions I ever made. I would actually like to take the opportunity to pay tribute to those men and women at the civilian technical training school that I went on to work with. They've gone on throughout the world to achieve some remarkable things. It's just a shame that we couldn't keep them employed here in Wales, and that's what we have to look to do. I was able to earn and learn at the same time, and it led to a long and successful 30-year career across aerospace and defence. First of all with the Ministry of Defence at St Athan—a three-year apprenticeship that taught me and my colleagues the fundamentals of aerospace engineering. I then went on to the defence sector at another Welsh success story at General Dynamics, and various senior management positions soon after. So, apprenticeships may well be vocational in nature, but they can lead to some really exciting places for young people.
I know first-hand what apprenticeships can achieve. I understand the power of apprenticeships, for employers and for young people. They have dual value, and it's important that we consider that. Now, I want every young person in Wales to have those same opportunities. I think we can all agree to that premise. I think there will be consensus around the Chamber on that. I think there's power in that. That means shifting our focus away from low-value degrees and putting skilled trades back at the heart of where they belong, which is at the heart of Welsh education, so that people are aware of what those trades mean to the economy as they're coming through school and making those choices.
Now, today, young people who want to become electricians, engineers, plumbers and technicians are fighting over a handful of apprenticeship places. Despite skyrocketing demand, apprenticeship starts in Wales have actually fallen by around 37 per cent over the last decade. The last Government claimed they delivered 100,000 apprenticeships over the last term, but as we all now know, the figures were fiddled and the public were misled on that, and that's a terrible legacy to leave. Terrible delivery and a misrepresentation of data. But we need to turn that around.
Now, this debate today is an attempt to reclaim that narrative; we understand that. But I do think that we can all come together to recognise that programmes like Jobs Growth Wales and ReAct aren't enough to get our students through the process into producing high-quality jobs for employers. Too often these programmes have become a revolving door of courses, placements and paperwork, rather than a genuine route into secure employment and training. Now, of course it's not enough for me to say what we wouldn't do; we are the party that tells the public exactly what we would do. Reform Wales would expand high-quality degree apprenticeships, work with employers and make vocational skills just as respected as academic qualifications.
We also need to have an honest conversation about the impact of uncontrolled immigration on our jobs market. To not acknowledge the direct correlation is not to acknowledge the reality of the pressures that people face. Four hundred Welsh nurses, for example, paramedics and midwives who were trained here in Wales, ready, willing and able to work in our NHS, are unable to find work, while we import staff from abroad. Now, that's completely unacceptable to the men and women who are looking for jobs in our NHS. But that's what happens when Welsh workers aren't put first. Now, we appreciate anyone that wants to work in our NHS and contribute, but it can't be to the detriment of our own Welsh young people. Warm words aren't enough. We need better than the young person's guarantee. That's why—
Hoffwn innau ddatgan buddiant. Efallai y bydd yn syndod i rai pobl fy mod yn gyn-unigolyn ifanc fy hun. Roedd hynny amser maith yn ôl bellach, ond—. Pan fyddwch yn meddwl am y daith y mae pobl ifanc yn mynd arni, am lawer rhy hir, rwy'n credu bod addewid wedi'i gamwerthu iddynt sy'n dweud os ewch chi i'r brifysgol, fod yna nirfana euraidd yn aros amdanoch ar yr ochr arall, swydd dda a llwyddiant mawr, ond y gwir amdani yw nad yw hynny wedi—. Yn lle hynny, mae miloedd o bobl ifanc ledled Cymru, a'r DU yn wir, yn mynd i mewn i'r broses honno ac maent yn gadael gan orfod ymgeisio am swyddi ddi-dâl neu swyddi ar gyflogau isel mewn maes digysylltiad, am nad yw cyflogwyr yn gwerthfawrogi'r radd a gawsant ac nad yw'r economi ei heisiau. Maent yn gadael gyda dyled. A'r gwir caled amdani yw bod breuddwydion y bobl ifanc sy'n ymgymryd â'r cyrsiau prifysgol hynny yn aml wedi cael eu chwalu, ac mae llawer o siom ar yr ochr arall. Ac ar ddau ben yr M4, mae graddau wedi'u camwerthu i bobl ifanc, maent wedi cael eu gwthio drwy'r system ac wedi gadael gyda degau o filoedd o bunnoedd o ddyled yn faich arnynt am ddegawdau. Economi o weithwyr medrus y mae'n rhaid i'r cyflogwyr hynny fynd allan i'r byd i chwilio amdanynt i lenwi'r bwlch hwnnw—gallem fod yn ei lenwi yma yng Nghymru. Ac mae llawer o bobl yn y genhedlaeth honno'n talu'r pris am y penderfyniadau yr ydym ni, fel y genhedlaeth hŷn, wedi bod yn eu gwneud, ac yn y Siambr hon yn sicr.
Nawr, fel y soniwyd eisoes, mae 17 y cant o bobl ifanc Cymru yn bobl nad ydynt mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant, ac nid yw hynny, i economi honedig ddatblygedig, yn sefyllfa dderbyniol i fod ynddi. Yn wahanol i lawer ohonynt, dechreuais fy ngyrfa gyda phrentisiaeth, a buaswn yn dweud mai dyma oedd un o'r penderfyniadau gorau a wneuthum erioed. Hoffwn achub ar y cyfle i dalu teyrnged i'r dynion a'r menywod yn yr ysgol hyfforddi dechnegol i sifiliaid yr euthum yn fy mlaen i weithio gyda hi. Maent wedi mynd yn eu blaenau ledled y byd i gyflawni pethau rhyfeddol. Mae'n drueni na allem eu cadw mewn gwaith yma yng Nghymru, a dyna sy'n rhaid inni geisio ei wneud. Roeddwn yn gallu ennill arian a dysgu ar yr un pryd, ac arweiniodd hynny at yrfa hir a llwyddiannus dros 30 mlynedd yn y maes awyrofod ac amddiffyn. Yn gyntaf oll, gyda'r Weinyddiaeth Amddiffyn yn Sain Tathan—prentisiaeth dair blynedd a ddysgodd hanfodion peirianneg awyrofod i mi a fy nghyd-brentisiaid. Yna euthum yn fy mlaen i'r sector amddiffyn mewn stori lwyddiant Gymreig arall yn General Dynamics, ac amryw o swyddi uwch reoli yn fuan wedyn. Felly, gall prentisiaethau fod o natur alwedigaethol, ond gallant arwain at leoedd cyffrous iawn i bobl ifanc.
Gwn o brofiad uniongyrchol beth y gall prentisiaethau ei gyflawni. Rwy'n deall pŵer prentisiaethau, i gyflogwyr ac i bobl ifanc. Mae iddynt werth deuol, ac mae'n bwysig ein bod yn ystyried hynny. Nawr, rwyf am i bob unigolyn ifanc yng Nghymru gael yr un cyfleoedd hynny. Rwy'n credu y gall pob un ohonom gytuno ar hynny. Rwy'n credu y bydd consensws o amgylch y Siambr ar hynny. Rwy'n credu bod pŵer yn hynny. Mae hynny'n golygu symud ein ffocws oddi wrth raddau gwerth isel a rhoi crefftau medrus yn ôl wrth wraidd lle maent yn perthyn, sef wrth wraidd addysg Cymru, fel bod pobl yn ymwybodol o'r hyn y mae'r crefftau hynny'n ei olygu i'r economi wrth iddynt ddod drwy'r ysgol a gwneud y dewisiadau hynny.
Nawr, heddiw, mae pobl ifanc sydd eisiau bod yn drydanwyr, peirianwyr, plymwyr a thechnegwyr yn ymladd dros lond llaw o leoedd prentisiaeth. Er gwaethaf y galw cynyddol, mae nifer y prentisiaethau sy'n dechrau yng Nghymru wedi gostwng oddeutu 37 y cant dros y degawd diwethaf. Honnodd y Llywodraeth ddiwethaf eu bod wedi darparu 100,000 o brentisiaethau dros dymor y Senedd ddiwethaf, ond fel y gŵyr pob un ohonom bellach, fe wnaethant ystumio'r ffigurau a chafodd y cyhoedd eu camarwain ar hynny, ac mae hynny'n waddol ofnadwy i'w gadael. Darpariaeth ofnadwy a chamliwio data. Ond mae angen inni wrthdroi hynny.
Nawr, mae'r ddadl hon heddiw yn ymgais i adennill y naratif hwnnw; rydym yn deall hynny. Ond rwy'n credu y gallwn ddod at ein gilydd i gydnabod nad yw rhaglenni fel Twf Swyddi Cymru a ReAct yn ddigon i gael ein myfyrwyr drwy'r broses i gynhyrchu swyddi o ansawdd uchel i gyflogwyr. Yn rhy aml, mae'r rhaglenni hyn wedi dod yn ddrws tro o gyrsiau, lleoliadau a gwaith papur, yn hytrach na llwybr go iawn i gyflogaeth a hyfforddiant diogel. Nawr, wrth gwrs, nid yw'n ddigon imi ddweud beth na fyddem yn ei wneud; ni yw'r blaid sy'n dweud wrth y cyhoedd beth yn union y byddem yn ei wneud. Byddai Reform Cymru yn ehangu gradd-brentisiaethau o ansawdd uchel, yn gweithio gyda chyflogwyr ac yn gwneud sgiliau galwedigaethol yr un mor uchel eu parch â chymwysterau academaidd.
Mae angen inni gael sgwrs onest hefyd am effaith mewnfudo heb ei reoli ar ein marchnad swyddi. Mae peidio â chydnabod y gydberthynas uniongyrchol yn golygu peidio â chydnabod realiti'r pwysau y mae pobl yn ei wynebu. Mae 400 o nyrsys Cymru, er enghraifft, parafeddygon a bydwragedd a hyfforddwyd yma yng Nghymru, sy'n barod, yn fodlon ac yn gallu gweithio yn ein GIG, yn methu dod o hyd i waith, wrth i ninnau fewnforio staff o dramor. Nawr, mae hynny'n gwbl annerbyniol i'r dynion a'r menywod sy'n chwilio am swyddi yn ein GIG. Ond dyna sy'n digwydd pan nad yw gweithwyr Cymru yn cael eu rhoi yn gyntaf. Nawr, rydym yn gwerthfawrogi unrhyw un sydd eisiau gweithio yn ein GIG a chyfrannu, ond ni all hynny fod ar draul ein pobl ifanc yng Nghymru. Nid yw geiriau cynnes yn ddigon. Mae arnom angen gwell na'r warant i bobl ifanc. Dyna pam—
Jason.
Jason.
—we'll be abstaining today. Last point, and I will skip over.
—byddwn yn ymatal heddiw. Pwynt olaf, ac fe'i gwnaf yn sydyn.
Please.
Os gwelwch yn dda.
All parties have fallen short when it comes to prioritising the needs of our youngest. They deserve better. Restore will be abstaining. Thank you.
Mae pob plaid wedi methu blaenoriaethu anghenion ein pobl ieuengaf. Maent yn haeddu gwell. Bydd Restore yn ymatal. Diolch.
I'm very pleased to contribute to this very important debate, and I thank Shav and the others for bringing it forward to the Chamber.
For many young people, the question is not simply whether they can find work, it is whether they can build a future for themselves here in Wales. We rightly celebrate Wales as a great place to live, but we should also aspire to make it the best place to start your career. That means ensuring that opportunity is not determined by postcode or personal circumstance. Too often young people face very different prospects depending on where they grow up in Cardiff or in Wales. As we've heard, those living with disabilities, long-term health conditions, caring responsibilities or lower household incomes frequently face additional barriers to education, training and employment. If we are serious about equality of opportunity, we must recognise that not everyone starts from the same place and ensure that support reflects that very reality.
In my constituency of Caerdydd Ffynnon Taf, we see the vital role that further education plays in widening those opportunities. Coleg y Cymoedd serves thousands of learners across our region, many from communities that have historically faced higher levels of disadvantage. Its principal and chief executive, Jonathan Morgan, has recently highlighted the significant pressures facing the college currently. Despite receiving more than 6,000 applications for this September, reductions in funding mean that hundreds of prospective learners have been placed on waiting lists. Those learners are seeking qualifications in construction, manufacturing, digital technologies, health and social care, childcare and other sectors where Wales needs a strong workforce. At a time when we are encouraging young people to develop the skills our economy requires and is reliant on, we cannot afford to simultaneously create barriers to stop these opportunities. Investment in further education is an investment in economic growth, stronger communities and better life chances.
We also need a skills system that reflects both young people's aspirations and the needs of Welsh employers. Strong foundations in reading, writing and mathematics remain essential, but vocational education and apprenticeships must be valued equally and linked to clear pathways into secure, high-quality employment. As our economy changes, new opportunities will also emerge in green industries, advanced manufacturing, health and care, and digital innovation. We must ensure young people from every part of Wales can access those opportunities regardless of where they might live.
We should also look beyond our borders, giving young people greater opportunities to study, train and work across Europe, while encouraging them to bring those skills and experiences back to Wales. That can strengthen both individual careers and our economy as a whole. Ultimately, this debate is about more than employment statistics. It is about giving young people confidence that they can build fulfilling lives right here in Wales, and that requires joined-up action across education, skills, transport, housing and economic development. If we get those building blocks right, we will not simply reduce the number of young people who are NEET or improve employment figures—we will create a Wales where young people choose to stay, not because they have no alternative, but because the opportunities here are every bit as ambitious as the futures that they want to build. Diolch.
Rwy'n falch iawn o gyfrannu at y ddadl bwysig hon, ac rwy'n diolch i Shav a'r lleill am ei chyflwyno i'r Siambr.
I lawer o bobl ifanc, nid a allant ddod o hyd i waith yw'r cwestiwn, ond a allant adeiladu dyfodol iddynt eu hunain yma yng Nghymru. Rydym yn dathlu Cymru fel lle gwych i fyw, a hynny'n briodol, ond dylem hefyd anelu at ei wneud y lle gorau i ddechrau eich gyrfa. Mae hynny'n golygu sicrhau nad yw cyfle wedi ei bennu gan god post neu amgylchiadau personol. Yn rhy aml mae pobl ifanc yn wynebu rhagolygon gwahanol iawn yn dibynnu ar ble maent yn tyfu i fyny yng Nghaerdydd neu yng Nghymru. Fel y clywsom, mae'r rhai sy'n byw gydag anableddau, cyflyrau iechyd hirdymor, cyfrifoldebau gofalu neu incwm aelwydydd is yn aml yn wynebu rhwystrau ychwanegol i addysg, hyfforddiant a chyflogaeth. Os ydym o ddifrif ynglŷn â chyfle cyfartal, rhaid inni gydnabod nad yw pawb yn dechrau o'r un lle a sicrhau bod y gefnogaeth yn adlewyrchu'r realiti hwnnw.
Yn fy etholaeth i, Caerdydd Ffynnon Taf, gwelwn y rôl hanfodol y mae addysg bellach yn ei chwarae yn ehangu'r cyfleoedd hynny. Mae Coleg y Cymoedd yn gwasanaethu miloedd o ddysgwyr ar draws ein rhanbarth, gyda llawer ohonynt o gymunedau sydd wedi wynebu lefelau uwch o anfantais yn hanesyddol. Yn ddiweddar, tynnodd ei brifathro a'i brif weithredwr, Jonathan Morgan, sylw at y pwysau sylweddol sy'n wynebu'r coleg ar hyn o bryd. Er iddo gael mwy na 6,000 o geisiadau ar gyfer y mis Medi hwn, mae gostyngiadau mewn cyllid yn golygu bod cannoedd o ddarpar ddysgwyr wedi cael eu rhoi ar restrau aros. Mae'r dysgwyr hynny'n ceisio am gymwysterau mewn adeiladu, gweithgynhyrchu, technolegau digidol, iechyd a gofal cymdeithasol, gofal plant a sectorau eraill lle mae angen gweithlu cryf ar Gymru. Ar adeg pan ydym yn annog pobl ifanc i ddatblygu'r sgiliau y mae ein heconomi eu hangen ac yn ddibynnol arnynt, ni allwn fforddio creu rhwystrau ar yr un pryd i atal y cyfleoedd hyn. Mae buddsoddi mewn addysg bellach yn fuddsoddiad mewn twf economaidd, cymunedau cryfach a gwell cyfleoedd bywyd.
Hefyd, mae angen system sgiliau arnom sy'n adlewyrchu dyheadau pobl ifanc ac anghenion cyflogwyr Cymru. Mae sylfeini cryf mewn darllen, ysgrifennu a mathemateg yn parhau i fod yn hanfodol, ond rhaid gwerthfawrogi addysg alwedigaethol a phrentisiaethau yn gyfartal a'u cysylltu â llwybrau clir i gyflogaeth ddiogel o ansawdd uchel. Wrth i'n heconomi newid, bydd cyfleoedd newydd hefyd yn dod i'r amlwg mewn diwydiannau gwyrdd, gweithgynhyrchu uwch, iechyd a gofal, ac arloesedd digidol. Rhaid inni sicrhau bod pobl ifanc o bob rhan o Gymru yn gallu cael mynediad at y cyfleoedd hynny ble bynnag y maent yn byw.
Dylem edrych y tu hwnt i'n ffiniau hefyd, gan roi mwy o gyfleoedd i bobl ifanc astudio, hyfforddi a gweithio ledled Ewrop, gan eu hannog i ddod â'r sgiliau a'r profiadau hynny yn ôl i Gymru. Gall hynny gryfhau gyrfaoedd unigol a'n heconomi yn gyffredinol. Yn y pen draw, mae'r ddadl hon yn ymwneud â mwy nag ystadegau cyflogaeth. Mae'n ymwneud â rhoi hyder i bobl ifanc y gallant adeiladu bywydau boddhaol yma yng Nghymru, ac mae hynny'n galw am weithredu cydgysylltiedig ar draws addysg, sgiliau, trafnidiaeth, tai a datblygu economaidd. Os cawn y blociau adeiladu hynny'n iawn, byddwn yn lleihau nifer y bobl ifanc sy'n NEET ac yn gwella ffigurau cyflogaeth, ond byddwn hefyd yn creu Cymru y mae pobl ifanc yn dewis aros ynddi, nid am nad oes ganddynt ddewis arall, ond am fod y cyfleoedd yma lawn mor uchelgeisiol â'r dyfodol y maent am ei adeiladu iddynt eu hunain. Diolch.
I'm pleased to support this motion today, and I thank Shav Taj for giving me the opportunity to speak about it. At its heart, this motion is about a simple principle: every young person in our nation deserves the opportunity to build a secure, sustainable and rewarding future here in Wales. The Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 calls on us to think about the long term. That means ensuring young people are not simply finding jobs, but building careers that are sustainable, resilient and futureproof.
Much can be said about the barriers facing young people, from low pay and insecure work to a lack of progression opportunities, but I want to focus on the opportunities being created by our climate commitments, and the good-quality jobs that can come with them. As Greens, we see meeting our climate commitments not as a burden, but as a huge opportunity. It can create thousands of long-term skilled jobs. Crucially, we need careers that equip young people with skills for life. We should not be directing people into industries with an expiry date attached to them. Instead, we should be investing in sectors that we know will continue to grow and provide stable employment for decades to come.
Some of those careers will be in the trades. We need to deliver renewable energy projects, retrofit our existing housing stock and build the sustainable homes and infrastructure of the future. We need more engineers, more skilled construction workers and more investment in research and development if Wales is to become that global leader.
I'd like to highlight the potential of marine and tidal energy. Wales is blessed with extraordinary coastlines and the second largest tidal range in the world. By harnessing that natural advantage, we can create skilled careers by strengthening our energy security. If Wales isn't ready for this transition, it's our young people who will, once again, miss the boat. We need to be able to equip them to move into these good long-term careers, otherwise the opportunities will simply go elsewhere.
The Warm Homes plan is another good example of where environmental and economic goals come together. Retrofitting homes and building fossil-fuel-free homes from the outset will cut emissions, lower energy bills and create skilled employment in construction and engineering. These are jobs rooted in communities, and jobs that we will need if we are serious about meeting our climate commitments. That's why I'm so pleased to support this motion, and I urge the Welsh Government to consider and ensure that the pathways into green industries are ambitious, accessible and available to young people across Wales. Diolch.
Rwy'n falch o gefnogi'r cynnig hwn heddiw, ac rwy'n diolch i Shav Taj am roi'r cyfle i mi siarad amdano. Yn ei hanfod, mae'r cynnig yn ymwneud ag egwyddor syml: mae pob person ifanc yn ein gwlad yn haeddu cyfle i adeiladu dyfodol diogel, cynaliadwy a gwerth chweil yma yng Nghymru. Mae Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 yn galw arnom i feddwl yn hirdymor. Mae hynny'n golygu sicrhau bod pobl ifanc nid yn unig yn dod o hyd i swyddi, ond yn adeiladu gyrfaoedd sy'n gynaliadwy, yn wydn ac yn ddiogel i'r dyfodol.
Mae llawer y gellir ei ddweud am y rhwystrau sy'n wynebu pobl ifanc, o gyflog isel a gwaith ansicr i ddiffyg cyfleoedd i gamu ymlaen, ond rwyf am ganolbwyntio ar y cyfleoedd sy'n cael eu creu gan ein hymrwymiadau hinsawdd, a'r swyddi o ansawdd da a all ddod gyda nhw. Fel Gwyrddion, rydym yn gweld cyflawni ein hymrwymiadau hinsawdd nid fel baich, ond fel cyfle enfawr. Gall greu miloedd o swyddi medrus hirdymor. Yn allweddol, mae angen gyrfaoedd sy'n arfogi pobl ifanc gyda sgiliau am oes. Ni ddylem gyfeirio pobl tuag at ddiwydiannau gyda dyddiad dod i ben ynghlwm wrthynt. Yn hytrach, dylem fuddsoddi mewn sectorau y gwyddom y byddant yn parhau i dyfu a darparu cyflogaeth sefydlog am ddegawdau i ddod.
Bydd rhai o'r gyrfaoedd hynny yn y crefftau. Mae angen inni gyflawni prosiectau ynni adnewyddadwy, ôl-osod ein stoc dai bresennol ac adeiladu cartrefi a seilwaith cynaliadwy y dyfodol. Mae angen mwy o beirianwyr, mwy o weithwyr adeiladu medrus a mwy o fuddsoddiad mewn ymchwil a datblygu os yw Cymru am ddod yn arweinydd byd-eang.
Hoffwn dynnu sylw at botensial ynni'r môr a'r llanw. Mae Cymru wedi'i bendithio ag arfordiroedd rhyfeddol a'r amrediad llanw mwyaf ond un yn y byd. Drwy harneisio'r fantais naturiol honno, gallwn greu gyrfaoedd medrus gan gryfhau ein diogeledd ynni. Os nad yw Cymru'n barod ar gyfer y newid hwn, bydd ein pobl ifanc unwaith eto'n colli cyfle. Mae angen inni allu eu harfogi i gamu ymlaen i'r gyrfaoedd da hirdymor hyn, neu fel arall bydd y cyfleoedd yn mynd i rywle arall.
Mae'r cynllun Cartrefi Clyd yn enghraifft dda arall o ble y daw nodau amgylcheddol ac economaidd at ei gilydd. Bydd ôl-osod cartrefi ac adeiladu cartrefi heb danwydd ffosil o'r dechrau yn lleihau allyriadau, yn lleihau biliau ynni ac yn creu swyddi medrus mewn adeiladu a pheirianneg. Mae'r rhain yn swyddi sydd wedi'u gwreiddio yn y cymunedau, a swyddi y bydd eu hangen arnom os ydym o ddifrif ynglŷn â chyflawni ein hymrwymiadau hinsawdd. Dyna pam fy mod mor falch o gefnogi'r cynnig hwn, ac rwy'n annog Llywodraeth Cymru i ystyried a sicrhau bod y llwybrau i ddiwydiannau gwyrdd yn uchelgeisiol, yn hygyrch ac ar gael i bobl ifanc ledled Cymru. Diolch.
Thank you to the Member for bringing forward this debate, and to all those who have contributed so far. Creating pathways into employment for young people is critically important, as detailed in the motion. Given this, I truly welcome the spirit of this motion. It is incumbent upon all of us to find solutions to this issue. However, I do feel that there is more room for us to cover. We need more focus on vocational apprenticeships, particularly in relation to the building and construction industry. At this point, I must declare an interest, as my younger brother is currently completing one such vocational apprenticeship.
Trades and construction are a significant employer across our country. However, from the experience of my brother, I can tell this Chamber that the cuts to apprenticeship funding dealt a huge blow to the success of these vocational apprenticeships. I recall months of worry and concern as my brother's apprenticeship hung in the balance. He struggled to find a qualified trade to take him on as an apprentice. We must recognise that the vast majority of trades are sole traders or small in size, people that lack the financial reserves to employ an apprentice and all the costs that can come with that.
Previously, funding was available to help meet these costs. Apprentices could find stable work placements, essential to them completing their courses, and employers were supported. We had a pathway for young people to learn a trade, gain valuable work experience and move into full-time work. However, when cuts to funding came, this pathway was restricted. If you are serious about creating avenues into employment for every young person, then I believe this motion should be calling for those pathways to be re-established.
This leads me on to my next point. In my previous role, I worked in a charity, which, along with a number of other services, ran a successful back-to-work programme. I helped lead a project that took 16 individuals over a cohort of three months, mostly young people who were long-term unemployed, and we would pay them to work with us. Over three months, we gave them real work experience. We also set aside one day where we upskilled the participants in cv writing, interview skills, job search support, manual handling training, first aid, mental health and well-being support, to name just some of the skills we helped our participants receive. Over the two years that this project ran, we helped more than 40 young people back into full-time work.
I took away two key points from my time with this project. Firstly, like I already believed, Government cannot do it alone. We can create all the Government agencies, projects and schemes we want, but unless the Welsh Government is willing to financially support the private sector, and, importantly, the third sector, to provide job opportunities for long-term unemployed people, we will fail to create those pathways into employment.
Secondly, one of the largest barriers to getting people into work is experience. Without real work experience, many young people struggle to have the confidence to apply for jobs. They fail to make it through interview processes or simply don't know where to start when it comes to job hunting. I cannot tell you enough about the number of young people I worked with directly on this project who were able and willing to work, they just didn't know where to start. To see the transition that they went through in that short three-month window with us was remarkable.
So, this brings me on to my final point. We must recognise the importance of a young person's first part-time job, working as a pot wash or waiting tables. Whilst this is not a lifelong career for some, the workplace experience and skills that they gain are invaluable when it comes to moving to other work. This is exactly the point that I was trying to make last week in this place. The tourism and hospitality industry is a vital piece of the puzzle on this issue. I, like many others across Wales, worked in the hospitality sector. I held down a little part-time job from the age of 15, working around school, on weekends and in the evenings. And I recognised that my experience in this sector, working in pubs, restaurants, cafes in a variety of roles, gave me skills that no classroom could teach. It taught me the value of hard work. It helped me develop my interpersonal skills and gave me references for my cv. These are all vital components if we're serious about tackling youth unemployment. So, if we're serious about this issue, I truly believe we must engage with the tourism and hospitality sector, because I tell you they have been supporting young people into work and upskilling them for decades.
So, in conclusion, I do truly welcome the spirit of this motion, but I do believe that we have some more components that we need to consider if we're going to be successful in tackling youth unemployment in the future.
Diolch i'r Aelod am gyflwyno'r ddadl hon, ac i bawb sydd wedi cyfrannu hyd yma. Mae creu llwybrau i gyflogaeth i bobl ifanc yn hanfodol bwysig, fel y manylir yn y cynnig. O ystyried hyn, rwy'n croesawu ysbryd y cynnig hwn yn fawr. Mae dyletswydd ar bob un ohonom i ddod o hyd i atebion i hyn. Fodd bynnag, rwy'n teimlo bod mwy i ni ei wneud. Mae angen mwy o ffocws ar brentisiaethau galwedigaethol, yn enwedig mewn perthynas â'r diwydiant adeiladu. Ar y pwynt hwn, rhaid imi ddatgan buddiant, gan fod fy mrawd iau ar hyn o bryd yn cwblhau prentisiaeth alwedigaethol o'r fath.
Mae crefftau ac adeiladu yn gyflogwr sylweddol ledled ein gwlad. Fodd bynnag, o brofiad fy mrawd, gallaf ddweud wrth y Siambr fod y toriadau i gyllid prentisiaethau'n ergyd enfawr i lwyddiant y prentisiaethau galwedigaethol hyn. Rwy'n cofio misoedd o bryder pan oedd prentisiaeth fy mrawd yn y fantol. Cafodd drafferth dod o hyd i grefft gymwys i'w gyflogi fel prentis. Rhaid inni gydnabod bod y mwyafrif helaeth o grefftau yn unig fasnachwyr neu'n fach o ran maint, pobl sydd heb gronfeydd o arian i gyflogi prentis a'r holl gostau a all ddod i ganlyn hynny.
Yn flaenorol, roedd cyllid ar gael i helpu i dalu'r costau hyn. Gallai prentisiaid ddod o hyd i leoliadau gwaith sefydlog, a oedd yn hanfodol iddynt allu cwblhau eu cyrsiau, a châi cyflogwyr eu cefnogi. Roedd gennym lwybr i bobl ifanc ddysgu crefft, ennill profiad gwaith gwerthfawr a chamu ymlaen i waith llawn amser. Fodd bynnag, pan ddaeth toriadau i gyllid, roedd y llwybr hwn wedi'i gyfyngu. Os ydych chi o ddifrif ynglŷn â chreu llwybrau i gyflogaeth ar gyfer pob unigolyn ifanc, rwy'n credu y dylai'r cynnig hwn alw am ailsefydlu'r llwybrau hynny.
Mae hyn yn fy arwain at fy mhwynt nesaf. Yn fy rôl flaenorol, roeddwn i'n gweithio mewn elusen, a oedd, ynghyd â nifer o wasanaethau eraill, yn rhedeg rhaglen ddychwelyd i'r gwaith lwyddiannus. Fe wneuthum helpu i arwain prosiect a gyflogodd 16 o unigolion dros gyfnod o dri mis, pobl ifanc a oedd wedi bod yn ddi-waith yn hirdymor yn bennaf, a byddem yn eu talu i weithio gyda ni. Dros dri mis, fe wnaethom roi profiad gwaith go iawn iddynt. Hefyd, fe wnaethom neilltuo un diwrnod lle gwnaethom uwchsgilio'r cyfranogwyr mewn ysgrifennu CV, sgiliau cyfweliad, cymorth chwilio am swydd, hyfforddiant codi a chario, cymorth cyntaf, iechyd meddwl a chymorth lles, i enwi rhai'n unig o'r sgiliau y gwnaethom helpu ein cyfranogwyr i'w meithrin. Dros ddwy flynedd y prosiect, fe wnaethom helpu mwy na 40 o bobl ifanc yn ôl i waith amser llawn.
Dysgais ddau bwynt allweddol o fy amser gyda'r prosiect hwn. Yn gyntaf, fel y credwn eisoes, ni all y Llywodraeth mo'i wneud ar ei phen ei hun. Gallwn greu'r holl asiantaethau, prosiectau a chynlluniau Llywodraeth a ddymunwn, ond oni bai bod Llywodraeth Cymru yn fodlon cefnogi'r sector preifat yn ariannol, ac yn bwysig, y trydydd sector, i ddarparu cyfleoedd gwaith i bobl ddi-waith yn hirdymor, byddwn yn methu creu'r llwybrau hynny i gyflogaeth.
Yn ail, un o'r rhwystrau mwyaf i gael pobl i mewn i waith yw profiad. Heb brofiad gwaith go iawn, mae llawer o bobl ifanc yn ei chael hi'n anodd cael yr hyder i wneud cais am swyddi. Maent yn methu gwneud hynny drwy brosesau cyfweld neu nid ydynt yn gwybod ble i ddechrau chwilio am waith. Ni allaf ddweud digon wrthych chi am y nifer o bobl ifanc y gweithiais gyda nhw yn uniongyrchol ar y prosiect hwn a oedd yn gallu ac yn barod i weithio, ond nad oeddent yn gwybod ble i ddechrau. Roedd gweld y newid y gwnaethant fynd drwyddo yn y cyfnod byr hwnnw o dri mis gyda ni yn rhyfeddol.
Felly, daw hyn â mi at fy mhwynt olaf. Rhaid inni gydnabod pwysigrwydd swydd ran-amser gyntaf unigolyn ifanc, gwaith fel golchi llestri neu weini bwyd. Er nad yw hon yn yrfa gydol oes i rai, mae'r profiad yn y gweithle a'r sgiliau a enillant yn amhrisiadwy wrth gamu ymlaen i waith arall. Dyma'n union y pwynt y ceisiais ei wneud yr wythnos diwethaf yn y lle hwn. Mae'r diwydiant twristiaeth a lletygarwch yn ddarn hanfodol o'r darlun yn y mater hwn. Roeddwn i, fel llawer o bobl eraill ledled Cymru, yn gweithio yn y sector lletygarwch. Roedd gennyf swydd ran-amser o'r adeg pan oeddwn yn 15 oed, ac roeddwn yn gweithio o gwmpas yr ysgol, ar benwythnosau a chyda'r nos. Ac roeddwn i'n sylweddoli bod fy mhrofiad yn y sector hwn, gweithio mewn tafarndai, bwytai, caffis mewn amrywiaeth o rolau, wedi rhoi sgiliau i mi na allai unrhyw ystafell ddosbarth eu dysgu. Dysgodd i mi werth gwaith caled. Fe wnaeth fy helpu i ddatblygu fy sgiliau rhyngbersonol a rhoddodd eirdaon i mi ar gyfer fy CV. Mae'r rhain i gyd yn elfennau hanfodol os ydym o ddifrif am fynd i'r afael â diweithdra ieuenctid. Felly, os ydym o ddifrif ynghylch hyn, rwy'n credu'n gryf fod yn rhaid inni ymgysylltu â'r sector twristiaeth a lletygarwch, oherwydd rwy'n dweud wrthych, maent wedi bod yn cefnogi pobl ifanc i weithio ac yn eu huwchsgilio ers degawdau.
Felly, i gloi, rwy'n croesawu ysbryd y cynnig hwn, ond rwy'n credu bod gennym fwy o elfennau y mae angen inni eu hystyried os ydym yn mynd i lwyddo i drechu diweithdra ieuenctid yn y dyfodol.
I'll declare an interest as a youngish person. But thank you, Shav, for bringing forward—
Fe wnaf ddatgan buddiant fel rhywun gweddol ifanc. Ond diolch, Shav, am gyflwyno—
Definitely young.
Ifanc yn bendant.
Young for politics. Thank you, Shav, for bringing forward this debate and also for joining the cross-party group on youth employment. The group is focusing on supporting young people and addressing the barriers they face in accessing employment and education, so I’d invite any Members here today to come and join the group. Because this is one of the most important issues facing this Senedd, but I also think it's one of the issues where we do have cross-party support.
There are over 56,000 young people in Wales not in employment, education or training, which is about the size of Barry. We know this is not an issue that affects all our young people equally. We know it disproportionately impacts young men, and we know it disproportionately impacts young men in our most deprived areas. I grew up in one of Wales's poorest estates, in Townhill in Swansea, against the backdrop of Tory austerity. I saw first-hand what a lack of opportunity can do. I saw it fail my friends, I saw it fail my neighbours. I’m so lucky and privileged to be here today, and I'm determined to use my voice to focus on this issue, because we cannot fail another generation.
Young people have limitless potential, the passion to learn and to grow, but the system limits them rather than supporting them. I’ve been speaking to sports leaders in Ely on this issue, and it’s like déjà vu. But it isn't all doom and gloom, because, often, as they do, communities have the solutions. Everything I’m about to mention to you has come to me directly from people in my constituency involved in youth work, or from young people themselves—simple, tangible ways we can change things to begin to tackle this problem.
Firstly, there is transport, with the £1 bus fare for young people. I'm so grateful to everyone who has been a part of this: the previous Government for the pilot, Jane Dodds for negotiating on it and the new Government for continuing it. But it doesn't go far enough yet, because we know the cost of travel is a barrier to learners trying to access educational opportunities, and fixing this has to be a priority of ours over this Senedd term.
Secondly, there's distance. If young people are at risk of disengaging with the education system, they're not going to travel halfway across Cardiff to access education that they're not sure is for them. Expanding vocational education and apprenticeships gives us this unique opportunity to provide education in our communities. We know there are other countries that offer vocational education, like junior apprenticeships, at a much earlier age, before young people reach crisis point and in a way that presents it as parity of qualification.
Thirdly, there's access. We have a diverse offer out there for our young people, and hopefully that's only going to grow over this Senedd term, but Cardiff and Vale College tell me they've got learners on waiting lists and they're having to turn young people away or put them on courses that don't align with their preferences, which will only worsen the issue of young people not in education, employment or training. And similarly, unless our young people know about the breadth of the opportunities available to them and what they can aspire to be, they cannot possibly make decisions on it. Last week, I spoke to apprentices at Cardiff and Vale College, and every single one of them told me they'd had to drop out, change pathways or do their own research to find what was available to them. We just can't let this go on any longer.
It seems like nothing has changed since I left school a decade ago, where the only employer that came into my school was the army. We didn't get to hear about the science, tech and engineering happening in Swansea University, about the tourism industry in the Mumbles. We just didn't get it at all. And constituents have flagged with me examples of best practice, like the Cardiff Commitment, and hats off to Huw Thomas and Cardiff Council, because I hear brilliant things about this project, and we should be looking at how we can roll that out on a larger scale.
And finally, I'd like to talk about local skills pipelines. I've been speaking to young people in Butetown, and they tell me about the significant developments happening in Cardiff Bay and in Butetown, but how, though they often get public money, no real effort has occurred to utilise the skills available in the community, and instead we're using companies from elsewhere to pursue these projects. So, if we're serious about creating a Wales for the future, about nation building, we must ensure that we support those at the beginning of their journey to reach their potential and achieve great things, because we have the solutions, we've heard some of them today, and by acting upon these, we'll impact countless lives in amazing ways that we will never know. Diolch yn fawr.
Ifanc i wleidyddiaeth. Diolch, Shav, am gyflwyno'r ddadl hon a hefyd am ymuno â'r grŵp trawsbleidiol ar gyflogaeth ieuenctid. Mae'r grŵp yn canolbwyntio ar gefnogi pobl ifanc a mynd i'r afael â'r rhwystrau y maent yn eu hwynebu i gael mynediad at gyflogaeth ac addysg, felly rwy'n gwahodd unrhyw Aelodau yma heddiw i ddod i ymuno â'r grŵp. Oherwydd dyma un o'r materion pwysicaf sy'n wynebu'r Senedd hon, ond rwy'n credu hefyd ei fod yn un o'r materion lle mae gennym gefnogaeth drawsbleidiol.
Mae dros 56,000 o bobl ifanc yng Nghymru heb fod mewn cyflogaeth, addysg na hyfforddiant, sydd tua'r un maint â phoblogaeth y Barri. Rydym yn gwybod nad yw hwn yn fater sy'n effeithio ar ein holl bobl ifanc yn gyfartal. Rydym yn gwybod ei fod yn effeithio'n anghymesur ar ddynion ifanc, ac rydym yn gwybod ei fod yn effeithio'n anghymesur ar ddynion ifanc yn ein hardaloedd mwyaf difreintiedig. Cefais fy magu ar un o ystadau tlotaf Cymru, yn Townhill yn Abertawe, yn erbyn cefndir o gyni'r Torïaid. Gwelais drosof fy hun beth y gall diffyg cyfle ei wneud. Gwelais fy ffrindiau'n cael cam oherwydd hynny, gwelais fy nghymdogion yn cael cam. Rwyf mor lwcus a breintiedig i fod yma heddiw, ac rwy'n benderfynol o ddefnyddio fy llais i ganolbwyntio ar y mater hwn, oherwydd ni allwn wneud cam â chenhedlaeth arall.
Mae gan bobl ifanc botensial diderfyn, yr angerdd i ddysgu a thyfu, ond mae'r system yn eu cyfyngu yn hytrach na'u cefnogi. Bûm yn siarad ag arweinwyr chwaraeon yn Nhrelái ar y mater hwn, ac mae fel déjà vu. Ond nid yw'r cyfan yn ddiobaith, oherwydd yn aml mae gan gymunedau'r atebion. Mae popeth y byddaf yn sôn wrthych amdano wedi dod ataf yn uniongyrchol gan bobl yn fy etholaeth sy'n ymwneud â gwaith ieuenctid, neu gan bobl ifanc eu hunain—ffyrdd syml, ymarferol y gallwn newid pethau er mwyn dechrau mynd i'r afael â'r broblem hon.
Yn gyntaf, trafnidiaeth, gyda'r tocyn bws o £1 i bobl ifanc. Rwy'n ddiolchgar iawn i bawb sydd wedi bod yn rhan o hyn: y Llywodraeth flaenorol am y cynllun peilot, i Jane Dodds am negodi arno, a'r Llywodraeth newydd am ei barhau. Ond nid yw'n mynd yn ddigon pell eto, oherwydd fe wyddom fod cost teithio yn rhwystr i ddysgwyr sy'n ceisio cael mynediad at gyfleoedd addysgol, a rhaid i ddatrys hyn fod yn flaenoriaeth i ni dros dymor y Senedd hon.
Yn ail, pellter. Os yw pobl ifanc mewn perygl o ymddieithrio rhag y system addysg, nid ydynt yn mynd i deithio hanner ffordd ar draws Caerdydd i gael mynediad at addysg nad ydynt yn siŵr ei bod yn gweddu iddynt. Mae ehangu addysg alwedigaethol a phrentisiaethau'n rhoi'r cyfle unigryw hwn i ni ddarparu addysg yn ein cymunedau. Gwyddom fod yna wledydd eraill sy'n cynnig addysg alwedigaethol, fel prentisiaethau iau, ar oedran llawer cynharach, cyn i bobl ifanc gyrraedd pwynt o argyfwng ac mewn ffordd sy'n ei gyflwyno fel cymhwyster cydradd.
Yn drydydd, mynediad. Mae gennym gynnig amrywiol allan yno i'n pobl ifanc, a gobeithio y bydd hynny'n tyfu dros dymor y Senedd hon, ond mae Coleg Caerdydd a'r Fro yn dweud wrthyf fod ganddynt ddysgwyr ar restrau aros ac maent yn gorfod gwrthod pobl ifanc neu eu rhoi ar gyrsiau nad ydynt yn cyd-fynd â'u dewisiadau, a fydd ond yn gwaethygu problem pobl ifanc nad ydynt mewn addysg, cyflogaeth neu hyfforddiant. Ac yn yr un modd, oni bai bod ein pobl ifanc yn gwybod am yr ystod o gyfleoedd sydd ar gael iddynt a'r hyn y gallant anelu tuag ato, ni allant wneud penderfyniadau ar y mater. Yr wythnos diwethaf, siaradais â phrentisiaid yng Ngholeg Caerdydd a'r Fro, a dywedodd pob un ohonynt wrthyf eu bod wedi gorfod gadael yr ysgol, newid llwybrau neu wneud eu hymchwil eu hunain i ddod o hyd i'r hyn a oedd ar gael iddynt. Ni allwn adael i hyn barhau.
Mae'n ymddangos nad oes unrhyw beth wedi newid ers i mi adael yr ysgol ddegawd yn ôl, a'r unig gyflogwr a ddaeth i mewn i fy ysgol oedd y fyddin. Ni chawsom glywed am y wyddoniaeth, y dechnoleg a'r beirianneg sy'n digwydd ym Mhrifysgol Abertawe, am y diwydiant twristiaeth yn y Mwmbwls. Ni chawsom ddim o hynny. Ac mae etholwyr wedi tynnu sylw at enghreifftiau o arferion gorau, fel Ymrwymiad Caerdydd, a phob clod i Huw Thomas a Chyngor Caerdydd, oherwydd rwy'n clywed pethau gwych am y prosiect hwn, a dylem edrych ar sut y gallwn gyflwyno hynny ar raddfa fwy.
Ac yn olaf, hoffwn siarad am ffrydiau sgiliau lleol. Rwyf wedi bod yn siarad â phobl ifanc yn Butetown, ac maent yn dweud wrthyf am y datblygiadau sylweddol sy'n digwydd ym Mae Caerdydd ac yn Butetown, ond sut na wnaed unrhyw ymdrech go iawn, er eu bod yn aml yn cael arian cyhoeddus, i ddefnyddio'r sgiliau sydd ar gael yn y gymuned, ac yn hytrach, rydym yn defnyddio cwmnïau o rywle arall i fynd ar drywydd y prosiectau hyn. Felly, os ydym o ddifrif am greu Cymru ar gyfer y dyfodol, am adeiladu cenedl, rhaid inni sicrhau ein bod yn cefnogi'r rheini sydd ar ddechrau eu taith i gyrraedd eu potensial a chyflawni pethau gwych, oherwydd mae gennym yr atebion, rydym wedi clywed rhai ohonynt heddiw, a thrwy weithredu ar y rhain, byddwn yn effeithio ar fywydau dirifedi mewn ffyrdd cwbl anhygoel. Diolch yn fawr.
Thank you to Shav for bringing this forward. It's great to see that there is cross-party support. I really just want to say that when you meet a young person who cannot find a job, it is really heart-wrenching, because there is a sincere lack of hope and a cycle of desperation for that young person going forward.
We know that the youth unemployment figure in Wales is actually rising. It's nine times faster than Scotland and five times faster than the UK average. So, what should concern us is not simply the level of youth unemployment, but the speed at which the situation is deteriorating. For too long, and let's not blame anybody, we have not seen action to deliver the investment and economic growth that creates those high-skilled jobs that young people need. Combine that with the rising costs of housing and the burden of student debt, as we've heard, and it becomes so much easier to understand why so many talented young people feel their future lies outside of Wales.
But this shouldn't be a debate of despair, because that simply is not what young people are telling us. The Open University's business barometer, published this month, found that 71 per cent of young people who are not in education, employment or training, otherwise, as we've heard, known as NEET, would be willing to retrain or upskill to improve their prospects. Eighty two per cent say they would stay longer with an employer who invested in their development. That is heart-warming. This, then, is a crisis of opportunity, not a lack of aspiration—not a lack of aspiration on behalf of our young people. And I will always defend them when I hear all the time those phrases that are about negatively talking down our young people.
They do point to the barriers that there are: poor mental health, financial pressures, employers asking for experience that they've never been given the opportunity to gain. These are not inevitable problems, but policy failures, and we want them to be fixed. I have three areas just to highlight. Firstly, as has been pointed out by many of the speakers, we must address the shortage of education and training places. The young person's guarantee is an important commitment, but it is only meaningful if opportunities exist behind the promise. Secondly, I believe we need to change how we support those young people who are furthest from the labour market. We've heard about those young people with disabilities, but I just want to talk briefly about those young people who've had the experience of care.
Recent research from Action for Children found that one in four care-experienced young people lack the basic forms of identification needed to secure employment. Nearly a quarter have limited or no access to a mobile phone or computer, compared to just 7 per cent of their peers. And 41 per cent of care-experienced young people enter the labour market with a diagnosed mental health condition, nine in 10 of which say it affects their ability to find and keep their first job. These are problems on top of problems, compounded by a lack of understanding and support.
My final point is this: we must not only respond to today's labour market, we must prepare for tomorrow's. As has been said, many of us, perhaps in this Siambr, started with part-time jobs or Saturday jobs, but that opportunity has virtually disappeared. Mine was a Saturday job in the pick-'n'-mix in Woolworths. Probably, most of you here don't even remember Woolworths, and don't even remember pick-'n'-mix. It was a dreadful job, because I not only had to administer the pick-'n'-mix, but I also had to administer Slush Puppies, and the Slush Puppies would regularly go on my feet, and my shoes would end up totally sugar covered. But that gave me the opportunity, believe me, to be able to get into the world of work and then to put on a cv the experience that I had. That matters, because today's entry-level job is tomorrow's skilled worker; it's the first rung of the ladder and if it disappears without being replaced, we risk quietly dismantling the pipeline that supplies the workforce that we need here in Wales.
Our young people have not given up on Wales, but it can feel like Wales has given up on our young people. We need action, Minister. We need to hear from you what your plan is. We need to hear from you how you're going to engage with our young people in order to build the economy that we need to make sure that our young people have the opportunity to get into work and stay here in Wales. Diolch yn fawr iawn.
Diolch i Shav am gyflwyno hyn. Mae'n wych gweld bod cefnogaeth drawsbleidiol. Rwyf eisiau dweud, pan fyddwch chi'n cyfarfod ag unigolyn ifanc sy'n methu dod o hyd i swydd, mae'n wirioneddol dorcalonnus, oherwydd mae diffyg gobaith a chylch o anobaith i'r unigolyn ifanc hwnnw yn y dyfodol.
Rydym yn gwybod bod y ffigur diweithdra ieuenctid yng Nghymru yn codi, a hynny naw gwaith yn gyflymach na'r Alban a phum gwaith yn gyflymach na chyfartaledd y DU. Felly, yr hyn a ddylai ein poeni yw nid yn unig lefel diweithdra ieuenctid, ond y cyflymder y mae'r sefyllfa'n dirywio. Am ormod o amser, a gadewch inni beidio â beio unrhyw un, nid ydym wedi gweld camau gweithredu i gyflawni'r buddsoddiad a'r twf economaidd sy'n creu'r swyddi sgiliau uchel sydd eu hangen ar bobl ifanc. Cyfunwch hynny â chostau cynyddol tai a baich dyled myfyrwyr, fel y clywsom, ac mae'n dod yn llawer haws deall pam y mae cymaint o bobl ifanc dalentog yn teimlo mai'r tu allan i Gymru y mae eu dyfodol.
Ond ni ddylai hon fod yn ddadl o anobaith, oherwydd nid dyna beth y mae pobl ifanc yn ei ddweud wrthym. Canfu baromedr busnes y Brifysgol Agored, a gyhoeddwyd y mis hwn, y byddai 71 y cant o bobl ifanc nad ydynt mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant, a elwir fel arall yn NEET, fel y clywsom, yn fodlon ailhyfforddi neu uwchsgilio i wella eu rhagolygon. Mae 82 y cant yn dweud y byddent yn aros yn hwy gyda chyflogwr sydd wedi buddsoddi yn eu datblygiad. Mae hynny'n galonogol. Argyfwng cyfle yw hyn felly, nid diffyg dyhead—nid diffyg dyhead ar ran ein pobl ifanc. A byddaf bob amser yn eu hamddiffyn pan fyddaf yn clywed drwy'r amser yr ymadroddion hynny sy'n lladd ar ein pobl ifanc.
Maent yn tynnu sylw at y rhwystrau: iechyd meddwl gwael, pwysau ariannol, cyflogwyr sy'n gofyn am brofiad nad ydynt erioed wedi cael cyfle i'w feithrin. Nid problemau anochel yw'r rhain, ond methiannau polisi, ac rydym am iddynt gael eu datrys. Mae gennyf dri maes i dynnu sylw atynt. Yn gyntaf, fel y nodwyd gan lawer o'r siaradwyr, rhaid inni fynd i'r afael â'r prinder lleoedd addysg a hyfforddiant. Mae'r warant i bobl ifanc yn ymrwymiad pwysig, ond nid yw'n ystyrlon os nad oes cyfleoedd yn bodoli y tu ôl i'r addewid. Yn ail, credaf fod angen inni newid sut y cefnogwn y bobl ifanc sydd bellaf o'r farchnad lafur. Clywsom am bobl ifanc ag anableddau, ond rwyf eisiau siarad yn fyr am bobl ifanc sydd wedi cael y profiad o ofal.
Canfu ymchwil ddiweddar gan Gweithredu dros Blant nad oes gan un o bob pedwar o'r bobl ifanc sydd wedi cael profiad o ofal ddulliau adnabod sylfaenol sy'n angenrheidiol i sicrhau cyflogaeth. Mynediad cyfyngedig os o gwbl sydd gan bron i chwarter yr unigolion hyn at ffôn symudol neu gyfrifiadur, o'i gymharu â dim ond 7 y cant o'u cyfoedion. Ac mae 41 y cant o bobl ifanc sydd â phrofiad o ofal yn mynd i mewn i'r farchnad lafur gyda diagnosis o gyflwr iechyd meddwl, ac mae naw o bob 10 ohonynt yn dweud ei fod yn effeithio ar eu gallu i ddod o hyd i'w swydd gyntaf a'i chadw. Mae'r rhain yn broblemau ar ben problemau, wedi'u gwaethygu gan ddiffyg dealltwriaeth a chefnogaeth.
Fy mhwynt olaf yw hyn: rhaid inni nid yn unig ymateb i'r farchnad lafur heddiw, rhaid inni baratoi ar gyfer marchnad lafur y dyfodol. Fel y dywedwyd, dechreuodd llawer ohonom, yn y Siambr hon efallai, mewn gwaith rhan-amser neu waith dydd Sadwrn, ond mae'r cyfle hwnnw wedi diflannu bron yn llwyr. Gwaith ar ddydd Sadwrn oedd gennyf i ar y stondin pick-'n'-mix yn Woolworths. Mae'n debyg na fydd y rhan fwyaf ohonoch chi yma hyd yn oed yn cofio Woolworths, na hyd yn oed yn cofio pick-'n'-mix. Roedd yn waith ofnadwy, oherwydd nid yn unig fod yn rhaid i mi estyn y pick-'n'-mix, roedd yn rhaid i mi weini Slush Puppies hefyd, a byddai'r Slush Puppies yn colli ar fy nhraed yn rheolaidd, a byddai fy esgidiau'n blastr o siwgr. Ond rhoddodd hynny gyfle i mi, credwch fi, i allu mynd i mewn i'r byd gwaith a rhoi'r profiad a gefais mewn CV. Mae hynny'n bwysig, oherwydd swydd lefel mynediad heddiw yw gweithiwr medrus yfory; dyna'r gris cyntaf ar yr ysgol ac os yw'n diflannu heb ddim yn dod i'w le, rydym yn creu perygl o sychu'r ffrwd sy'n cyflenwi'r gweithlu sydd ei angen arnom yma yng Nghymru.
Nid yw ein pobl ifanc wedi troi eu cefnau ar Gymru, ond gall deimlo fel pe bai Cymru wedi troi ei chefn ar ein pobl ifanc. Mae angen gweithredu, Weinidog. Mae angen inni glywed gennych beth yw eich cynllun. Mae angen inni glywed gennych sut rydych chi'n mynd i ymgysylltu â'n pobl ifanc er mwyn adeiladu'r economi sydd ei hangen arnom i sicrhau bod ein pobl ifanc yn cael cyfle i fynd i mewn i'r byd gwaith ac aros yma yng Nghymru. Diolch yn fawr iawn.
Since the dawn of devolution 27 years ago, the young people of Wales have been let down, both in terms of their education received and their attempts to find good employment, and the two are inextricably linked. It's unforgiveable that a nation like ours with so much potential has become such an unattractive prospect for young people seeking employment, and that we are haemorrhaging precious home-grown talent in our youngsters and they are leaving Wales. But it's little wonder. Wages here are lower and people pay a greater proportion of their income in tax than anywhere else in Britain. So, why would a young person, fresh out of education, yet to put down roots, not seek opportunities and settle elsewhere?
The same stands for our businesses. Our young people—some of our young people—are the innovators of the future, the ones leaving education with fresh ideas for business start-ups. But with sky-high business rates and a poor infrastructure, transport wise, naturally, any business-savvy young person will look beyond Wales to minimise their costs and maximise their earnings.
But even before our young people look at the job market, their choices have been limited by the worst performing education system in the UK. And I blame Welsh Labour and Plaid Cymru. They have far fewer opportunities than their counterparts over the border for courses, apprenticeships and degrees. Our infrastructure and transport networks play their part in this problem. They are suffering from a chronic lack of investment, and virtue-signalling policies like 20 mph and a ban on road building have damaged us and meant that business and jobs are not coming to Wales in anywhere near the numbers they should.
I will say though that I very much welcome the commitment from the Welsh Government to a third Menai crossing in my own constituency of Bangor Conwy Môn, something that we have campaigned for for a long time. This will be critical to the expansion and new job opportunities at Wylfa, and that is exactly what we need to be replicating across Wales: investment in our transport infrastructure, building a much needed M4 relief road.
Other harmful policies like the tourism tax. It just beggars belief why you keep hitting the very businesses, as Tom Montgomery actually put across quite well, that youngsters want to go into, in the hospitality industry. They want to work in a fish and chip shop or serve slushies at Woolworths. But we're just doing everything we can to make it difficult for businesses to actually then encourage young people to go and work there.
During the election, the Welsh Conservatives had a robust plan for economic growth. It really was the only credible plan to deliver more jobs and prosperity, and, critically, to bring us in line with the rest of the UK. Now, we are happy to work with Plaid Cymru, and I had a very constructive meeting with the Minister yesterday, Adam Price. We need to work together, as has been said, cross-party, but we need to be serious about using the levers that you have as a Welsh Government. You need to scrap business rates for small firms, pubs and post offices. We need to make public procurement contracts more accessible, particularly to our small business. We've been talking about this for 15 years, but it's not happened. We must give priority to Welsh local firms.
We need to work with education providers to expand the choice of courses available to young people, particularly in STEM subjects and apprenticeships. We need to take action to address mobile blackspots and poor broadband speeds, so that our young people in remote and rural communities aren't left behind and their studies aren't hindered. Crucially, we need to look at the problem with young people and unemployment in the round, starting with the improving of our education system, finishing with fixing our economy. That is the only way to create secure, well-paid jobs for our young people, to rival those of other UK nations and indeed the rest of the world.
So, I agree with many of the really good points that have been made in this debate, but let's not forget who is responsible for the mess we're in with our job market. For Plaid, they've said all the right things about young people and employment before the election, but as I said on the day of my re-election, I will be really watching on this, because you will not grow Wales without growing your young people. I don't feel very optimistic that you will deliver all you have promised, and we will hold you to account on it—
Ers dechrau datganoli 27 mlynedd yn ôl, mae pobl ifanc Cymru wedi cael cam, o ran yr addysg a gawsant a'u hymdrechion i ddod o hyd i waith da, ac mae cysylltiad annatod rhwng y ddau beth. Mae'n anfaddeuol fod cenedl fel ein cenedl ni sydd â chymaint o botensial wedi dod yn lle mor annymunol i bobl ifanc sy'n chwilio am waith, a'n bod yn gwaedu talent cartref gwerthfawr yn ein pobl ifanc a'u bod nhw'n gadael Cymru. Ond nid yw'n syndod. Mae cyflogau yma'n is ac mae pobl yn talu cyfran uwch o'u hincwm mewn treth nag unrhyw le arall ym Mhrydain. Felly, pam na fyddai unigolyn ifanc, sydd newydd adael y byd addysg, ac eto i fwrw gwreiddiau, yn chwilio am gyfleoedd ac yn setlo yn rhywle arall?
Mae'r un peth yn wir am ein busnesau. Ein pobl ifanc—rhai o'n pobl ifanc—yw arloeswyr y dyfodol, y rhai sy'n gadael addysg gyda syniadau ffres ar gyfer dechrau busnesau. Ond gydag ardrethi busnes ofnadwy o uchel a seilwaith trafnidiaeth gwael, bydd unrhyw unigolyn ifanc a chanddo ben busnes yn naturiol yn edrych y tu hwnt i Gymru os yw am leihau ei gostau ac ennill cymaint ag y gall.
Ond hyd yn oed cyn i'n pobl ifanc edrych ar y farchnad swyddi, mae eu dewisiadau wedi cael eu cyfyngu gan y system addysg sy'n perfformio waethaf yn y DU. Ac rwy'n beio Llafur Cymru a Phlaid Cymru. Mae ganddynt lawer llai o gyfleoedd na'u cymheiriaid dros y ffin ar ffurf cyrsiau, prentisiaethau a graddau. Mae ein rhwydweithiau seilwaith a thrafnidiaeth yn chwarae eu rhan yn y broblem. Maent yn dioddef o ddiffyg buddsoddiad cronig, ac mae polisïau brolio rhinweddau fel 20 mya a gwaharddiad ar adeiladu ffyrdd wedi ein niweidio ac wedi golygu nad yw busnesau a swyddi'n dod i Gymru yn agos at y niferoedd y dylent.
Ond fe wnaf ddweud fodd bynnag fy mod yn croesawu'n fawr yr ymrwymiad gan Lywodraeth Cymru i drydedd bont Menai yn fy etholaeth i, sef Bangor Conwy Môn, rhywbeth y buom yn ymgyrchu drosto ers amser maith. Bydd hyn yn hanfodol i'r ehangu a'r cyfleoedd swyddi newydd yn Wylfa, a dyna'n union sydd angen inni ei ailadrodd ledled Cymru: buddsoddi yn ein seilwaith trafnidiaeth, adeiladu ffordd liniaru'r M4 sy'n fawr ei hangen.
Polisïau niweidiol eraill fel y dreth twristiaeth. Mae'n anhygoel pam eich bod chi'n parhau i daro'r union fusnesau, fel y dywedodd Tom Montgomery yn dda iawn, y mae pobl ifanc eisiau mynd i mewn iddynt, yn y diwydiant lletygarwch. Maent eisiau gweithio mewn siopau sglodion neu weini diodydd iâ yn Woolworths. Ond rydym yn gwneud popeth a allwn i'w gwneud hi'n anodd i fusnesau annog pobl ifanc i fynd i weithio yno.
Yn ystod yr etholiad, roedd gan y Ceidwadwyr Cymreig gynllun cadarn ar gyfer twf economaidd. Dyma'r unig gynllun credadwy i ddarparu mwy o swyddi a ffyniant, ac yn allweddol, i ddod â ni at yr un lefel â gweddill y DU. Nawr, rydym yn hapus i weithio gyda Phlaid Cymru, a chefais gyfarfod adeiladol iawn gyda'r Gweinidog ddoe, Adam Price. Mae angen inni weithio gyda'n gilydd yn drawsbleidiol, fel y dywedwyd, ond mae angen inni fod o ddifrif ynglŷn â defnyddio'r dulliau sydd gennych chi fel Llywodraeth Cymru. Mae angen i chi ddileu ardrethi busnes ar gyfer cwmnïau bach, tafarndai a swyddfeydd post. Mae angen inni wneud contractau caffael cyhoeddus yn fwy hygyrch, yn enwedig i'n busnesau bach. Rydym wedi bod yn siarad am hyn ers 15 mlynedd, ond nid yw wedi digwydd. Rhaid inni roi blaenoriaeth i gwmnïau lleol Cymru.
Mae angen inni weithio gyda darparwyr addysg i ehangu'r dewis o gyrsiau sydd ar gael i bobl ifanc, yn enwedig mewn pynciau STEM a phrentisiaethau. Mae angen inni weithredu i fynd i'r afael â mannau lle nad yw'r signal symudol yn gryf a lle mae cyflymder band eang yn wael, fel nad yw ein pobl ifanc mewn cymunedau anghysbell a gwledig yn cael eu gadael ar ôl ac nad yw eu hastudiaethau'n cael eu llesteirio. Yn allweddol, mae angen inni edrych ar y broblem gyda phobl ifanc a diweithdra yn ei chyfanrwydd, gan ddechrau gyda gwella ein system addysg, a gorffen gyda thrwsio ein heconomi. Dyna'r unig ffordd o greu swyddi diogel ar gyflogau da i'n pobl ifanc, i gystadlu â swyddi yng ngwledydd eraill y DU, a gweddill y byd yn wir.
Felly, rwy'n cytuno â llawer o'r pwyntiau da iawn sydd wedi'u gwneud yn y ddadl hon, ond gadewch inni beidio ag anghofio pwy sy'n gyfrifol am y llanast rydym ynddo gyda'n marchnad swyddi. Mae Plaid Cymru wedi dweud yr holl bethau cywir am bobl ifanc a chyflogaeth cyn yr etholiad, ond fel y dywedais ar y diwrnod y cefais fy ailethol, byddaf yn eich gwylio ar hyn, oherwydd ni wnewch dyfu Cymru heb dyfu eich pobl ifanc. Nid wyf yn teimlo'n optimistaidd iawn y gwnewch chi gyflawni popeth rydych chi wedi'i addo, a byddwn yn eich dwyn i gyfrif am—
Diolch, Janet.
Thanks, Janet.
—but we stand ready to work with you on this.
—ond rydym yn barod i weithio gyda chi ar hyn.
Diolch yn fawr iawn.
Thank you very much.
We will be abstaining, however.
Ond fe fyddwn yn ymatal.
Thank you, Shav, for tabling the debate today, and thank you to everyone for their contributions so far. I'd like to start on some points of agreement, firstly with my Reform colleague about the fact that we cannot ignore the pressures of immigration on the employment market for young people. The Migration Observatory at the University of Oxford notes that currently 10 per cent of jobs in Wales are occupied by people who are not UK citizens. That's up from 6 per cent in 2021, showing an increased trend of competition amongst the job market that will impact young people.
Diolch, Shav, am gyflwyno'r ddadl heddiw, a diolch i bawb am eu cyfraniadau hyd yma. Hoffwn ddechrau ar rai pwyntiau lle rydym yn cytuno, yn gyntaf gyda fy nghyd-Aelod o Reform am y ffaith na allwn anwybyddu pwysau mewnfudo ar y farchnad gyflogaeth i bobl ifanc. Mae'r Arsyllfa Fudo ym Mhrifysgol Rhydychen yn nodi bod 10 y cant o swyddi yng Nghymru ar hyn o bryd yn cael eu gwneud gan bobl nad ydynt yn ddinasyddion y DU. Mae hynny i fyny o 6 y cant yn 2021, sy'n dangos tuedd uwch o gystadleuaeth yn y farchnad swyddi sy'n mynd i effeithio ar bobl ifanc.
Will you take an intervention?
A wnewch chi dderbyn ymyriad?
Yes.
Gwnaf.
Thank you. So, I represent Bangor Conwy Môn, one of the largest towns is Llandudno, and we have the largest bed space, really, across Wales for the tourism industry. We are not suffering from immigration, I can assure you. We're suffering from too high business rates and all the things I've mentioned in my speech. I can honestly tell you we are not suffering from immigration. Immigrants are not taking people's jobs.
Diolch. Rwy'n cynrychioli Bangor Conwy Môn, un o'r trefi mwyaf yw Llandudno, a gennym ni y mae'r nifer mwyaf o welyau ledled Cymru yn y diwydiant twristiaeth. Gallaf eich sicrhau nad ydym yn dioddef yn sgil mewnfudo. Rydym yn dioddef o ardrethi busnes rhy uchel a'r holl bethau y soniais amdanynt yn fy araith. Gallaf ddweud yn onest wrthych nad ydym yn dioddef yn sgil mewnfudo. Nid yw mewnfudwyr yn mynd â swyddi pobl.
Well, you're going to have to take that up with the University of Oxford, because these are their statistics, Janet, but there we are.
I also agree with what Jane Dodds said about the crisis of opportunity that we have in the country at the moment. Previous generations, as has been mentioned, had a social contract in which if you went to work, you worked hard and you did everything that you could, your life would get better year upon year. But, increasingly, young people feel as though that social contract is not in place for them at the moment, and that no matter how hard they try or how much effort they put into the economy, it's not returning the dividends based on the effort that they've put in.
On that note, we can look to China for some symptoms of what has occurred in their economy, which is similar to what has happened here. In China, a social phenomenon occurred called tang ping, which translates roughly to 'lie flat', which was essentially the mass revolt of young people to disengage with the economy as much as possible, refuse to engage in the oppressive working structure, the 996—working nine till nine, six days a week—refusing to engage in social activities, to start families, or engage in society. This ended up getting so severe that the President of China had to do a televised public address, effectively begging young people, for the good of the country, to accept jobs that they were overqualified for, to beg university graduates to do things like work in food delivery. I fear that if we allow things to continue in this country, we could end up in a similar situation for young people. We already saw reports of quiet quitting a couple of years ago. People don't quiet quit from a job because they're lazy; you quiet quit because you're completely disengaged with the system and don't feel that it's delivering for you.
I'll finish with a couple of statistics from the labour market survey that the Welsh Government published in April, and there are two that are really striking. First, the economic inactivity rate amongst young people is at 26 per cent, and that was up 8.1 per cent. But in combination with that, the youth unemployment rate is also at 15.4 per cent. When you take those two stats together, economic activity excluding people in education and youth unemployment, that's about 40 per cent of young people who are not in work, whether they're looking for it or not, and that is a fundamentally shocking statistic for me to read, so I'll finish on that one. We do need to do everything possible to improve young people's prospects in this country. But unfortunately, I don't think the young people's guarantee is the answer, because it was launched in 2021 as the first phase, and we still see how shocking the statistics are today. Diolch yn fawr.
Wel, bydd rhaid i chi drafod hynny gyda Phrifysgol Rhydychen, oherwydd eu hystadegau nhw yw'r rhain, Janet, ond dyna ni.
Rwy'n cytuno â'r hyn a ddywedodd Jane Dodds hefyd am yr argyfwng cyfle sydd gennym yn y wlad ar hyn o bryd. Fel y nodwyd, roedd gan genedlaethau blaenorol gontract cymdeithasol lle, os oeddech chi'n mynd i weithio, roeddech chi'n gweithio'n galed ac yn gwneud popeth a allech, a byddai eich bywyd yn gwella flwyddyn ar ôl blwyddyn. Ond yn gynyddol, mae pobl ifanc yn teimlo nad yw'r contract cymdeithasol hwnnw ar waith iddynt ar hyn o bryd, ac ni waeth pa mor galed y maent yn gweithio neu faint o ymdrech a wnânt dros yr economi, nid yw'n dychwelyd y difidendau'n seiliedig ar yr ymdrech y maent wedi'i roi i mewn.
Ar y nodyn hwnnw, gallwn edrych ar Tsieina am symptomau o'r hyn sydd wedi digwydd yn eu heconomi nhw, sy'n debyg i'r hyn sydd wedi digwydd yma. Yn Tsieina, digwyddodd ffenomen gymdeithasol o'r enw tang ping, sy'n cyfieithu'n fras yn 'gorwedd yn wastad', sef, yn y bôn, gwrthryfel torfol gan bobl ifanc i ymddieithrio rhag yr economi gymaint â phosibl, gwrthod cymryd rhan yn y strwythur gwaith gormesol, y 996—gweithio naw tan naw, chwe diwrnod yr wythnos—gwrthod cymryd rhan mewn gweithgareddau cymdeithasol, dechrau teulu, neu gymryd rhan mewn cymdeithas. Roedd hyn mor ddifrifol fel bod yn rhaid i Arlywydd Tsieina wneud anerchiad cyhoeddus ar y teledu, gan erfyn ar bobl ifanc i bob pwrpas, er lles y wlad, i dderbyn swyddi yr oeddent yn orgymwys ar eu cyfer, ac erfyn ar raddedigion prifysgol i wneud pethau fel gwaith dosbarthu bwyd. Os caniatawn i bethau barhau yn y wlad hon, rwy'n ofni y gallem gyrraedd sefyllfa debyg i bobl ifanc. Rydym eisoes wedi gweld adroddiadau am bobl yn rhoi'r gorau iddi'n dawel ychydig flynyddoedd yn ôl. Nid yw pobl yn rhoi'r gorau iddi'n dawel am eu bod yn ddiog; rydych chi'n gwneud hynny am eich bod chi wedi ymddieithrio'n llwyr rhag y system ac am nad ydych chi'n teimlo ei bod yn cyflawni i chi.
Fe wnaf orffen gydag un neu ddau o ystadegau o'r arolwg o'r farchnad lafur a gyhoeddodd Llywodraeth Cymru ym mis Ebrill, ac mae yna ddau ystadegyn sy'n wirioneddol drawiadol. Yn gyntaf, mae'r gyfradd anweithgarwch economaidd ymhlith pobl ifanc yn 26 y cant, i fyny 8.1 y cant. Ond yn ogystal â hynny, mae'r gyfradd ddiweithdra ieuenctid hefyd yn 15.4 y cant. Wrth ystyried y ddau ystadegyn gyda'i gilydd, gweithgarwch economaidd yn eithrio pobl mewn addysg a diweithdra ieuenctid, dyna oddeutu 40 y cant o bobl ifanc nad ydynt mewn gwaith, pa un a ydynt yn chwilio amdano ai peidio, ac mae hwnnw'n ystadegyn cwbl frawychus i mi ei ddarllen, felly fe wnaf orffen gyda hynny. Mae angen inni wneud popeth posibl i wella rhagolygon pobl ifanc yn y wlad hon. Ond yn anffodus, nid wyf yn credu mai gwarant i bobl ifanc yw'r ateb, oherwydd cafodd ei lansio yn 2021 fel y cam cyntaf, ac rydym yn dal i weld pa mor frawychus yw'r ystadegau heddiw. Diolch yn fawr.
Diolch. I'm going to try and squeeze in one final short contribution before we call the Minister. Sera Evans.
Diolch. Rwy'n mynd i geisio gwasgu un cyfraniad byr olaf i mewn cyn inni alw'r Gweinidog. Sera Evans.
Diolch, Lywydd. I appreciate you squeezing me in, and thanks to Shav Taj for bringing this debate forward. I'd like to focus my hopefully more positive remarks today on a solution to many of the points raised in the motion—which, it should be said, the motion does acknowledge—the need to expand high-quality apprenticeships and vocational pathways. In particular, I'd like to touch again on the important role that junior apprenticeships and strong 14 to 19 alternative routes play in supporting young people to find the right pathway at the right time.
Our success in so many areas depends on our ability to nurture a highly skilled workforce, and in many ways we have the raw material, as it were, a fantastic skills system, but a more efficient rearrangement of the nuts and bolts is required. And it must be said, the Deputy Minister's statement yesterday was a promising start in terms of providing that stability for the tertiary sector. The Government has outlined productivity as a key metric against which it will measure its success, and that might sound like an abstraction, but it's ultimately about people. It's about every young person who leaves school without a clear pathway into work, education or training. That's a missed opportunity for them, for their community, for the economy, the health service, whatever it may be.
Junior apprenticeships can change that. By giving young people practical skills, confidence and a direct route into further learning or employment, they help break the cycle of becoming NEET. The results can be transformational. I mentioned in the Chamber yesterday the junior apprenticeship partnership between Ysgol Gyfun Cwm Rhondda and Coleg y Cymoedd, which has provided young people at risk of disengaging with a practical, supportive route that keeps them engaged in learning. And I will, Llywydd, draw Members' attention to my register of interests, noting that I am a governor at Ysgol Gyfun Cwm Rhondda.
One learner, Alice, over time developed confidence and self-esteem, enabling her to find her voice and become increasingly independent. She's achieved GCSEs in maths, numeracy, English and science, as well as an Agored Cymru level 2 extended certificate. This is an exceptional achievement for a learner who was at risk of disengaging completely from mainstream education. Alice's story demonstrates exactly why these pathways matter, and I was glad to hear the Deputy Minister acknowledging yesterday that developing Welsh-medium alternative curriculum pathways will be a priority for this Government, as this is currently a gap in provision. Broadly, there is good practice that the Government can build on and ensure these pathways have a lasting impact in our efforts to eradicate youth unemployment.
Diolch, Lywydd. Rwy'n gwerthfawrogi eich bod chi'n fy ngwasgu i mewn, a diolch i Shav Taj am gyflwyno'r ddadl hon. Hoffwn ganolbwyntio fy sylwadau mwy cadarnhaol heddiw, gobeithio, ar ateb i lawer o'r pwyntiau a godwyd yn y cynnig—a dylid dweud bod y cynnig yn ei gydnabod—a'r angen i ehangu prentisiaethau a llwybrau galwedigaethol o ansawdd uchel. Yn benodol, hoffwn gyffwrdd eto â'r rôl bwysig y mae prentisiaethau iau a llwybrau amgen cryf 14 i 19 oed yn ei chwarae yn cefnogi pobl ifanc i ddod o hyd i'r llwybr cywir ar yr adeg iawn.
Mae ein llwyddiant mewn cymaint o feysydd yn dibynnu ar ein gallu i feithrin gweithlu medrus iawn, ac mewn sawl ffordd mae gennym y deunydd crai fel petai, system sgiliau wych, ond mae angen aildrefnu'r manylion yn fwy effeithlon. Ac mae'n rhaid dweud, roedd datganiad y Dirprwy Weinidog ddoe yn ddechrau addawol i ddarparu sefydlogrwydd i'r sector trydyddol. Mae'r Llywodraeth wedi amlinellu cynhyrchiant fel metrig allweddol y bydd yn mesur ei llwyddiant yn ei erbyn, ac efallai y bydd hynny'n swnio fel haniaeth, ond mae'n ymwneud â phobl yn y pen draw. Mae'n ymwneud â phob unigolyn ifanc sy'n gadael yr ysgol heb lwybr clir i waith, addysg neu hyfforddiant. Mae hynny'n gyfle a gollwyd iddynt hwy, i'w cymuned, i'r economi, y gwasanaeth iechyd, a beth bynnag arall.
Gall prentisiaethau iau newid hynny. Drwy roi sgiliau ymarferol, hyder a llwybr uniongyrchol i bobl ifanc at ddysgu pellach neu gyflogaeth, maent yn helpu i dorri'r cylch o ddod yn NEET. Gall y canlyniadau fod yn drawsnewidiol. Soniais yn y Siambr ddoe am y bartneriaeth prentisiaethau iau rhwng Ysgol Gyfun Cwm Rhondda a Choleg y Cymoedd, sydd wedi darparu llwybr ymarferol a chefnogol i bobl ifanc sydd mewn perygl o ymddieithrio. A Lywydd, rwyf am dynnu sylw'r Aelodau at fy nghofrestr buddiannau, a nodi fy mod yn llywodraethwr yn Ysgol Gyfun Cwm Rhondda.
Dros amser, datblygodd un dysgwr, Alice, hyder a hunan-barch, gan ei galluogi i ddod o hyd i'w llais a dod yn fwyfwy annibynnol. Mae hi wedi cyflawni cymwysterau TGAU mewn mathemateg, rhifedd, Saesneg a gwyddoniaeth, yn ogystal â thystysgrif estynedig lefel 2 Agored Cymru. Mae hwn yn gyflawniad eithriadol i ddysgwr a oedd mewn perygl o ymddieithrio'n llwyr rhag addysg brif ffrwd. Mae stori Alice yn dangos yn union pam y mae'r llwybrau hyn yn bwysig, ac roeddwn yn falch o glywed y Dirprwy Weinidog yn cydnabod ddoe y bydd datblygu llwybrau cwricwlwm amgen cyfrwng Cymraeg yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon, gan fod hynny'n fwlch yn y ddarpariaeth ar hyn o bryd. Yn fras, fe geir arferion da y gall y Llywodraeth adeiladu arnynt a sicrhau bod y llwybrau hyn yn cael effaith barhaol yn ein hymdrechion i ddileu diweithdra ieuenctid.
Diolch. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni, Adam Price.
Thank you. I call on the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy, Adam Price.
Diolch, Lywydd. Rwy'n croesawu'r ddadl bwysig hon ac yn diolch i'r Aelod dros Gaerdydd Ffynnon Taf am ei chyflwyno. Meddyliwch am ferch 19 oed yn y Rhyl a adawodd yr ysgol dair blynedd yn ôl ac sydd heb weithio ers hynny. Mae'r ymchwil ar yr hyn sy'n digwydd nesaf yn glir. Heb gymorth, gall y person ifanc yma gario craith gyflog rhwng 10 y cant a 15 y cant, sydd yn dal i'w gweld pan yn 42 oed, yn ddyfnach fyth ar ôl pob cyfnod pellach mas o waith. O ran dim ond yr allbwn economaidd, mae eithrio un person ifanc yn costio tua £100,000 gydol oes i'r gymdeithas gyfan. Yng Nghymru, fel rŷn ni wedi ei glywed, rŷn ni'n amcangyfrif bod tua 50,000 o bobl ifanc rhwng 16 a 24 oed sydd ddim mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant. Mae hynny'n fethiant cymdeithasol ac yn un economaidd: 50,000 dyfodol yn culhau, a Chymru gyfan yn ysgwyddo'r gost.
Dylem fod yn fanwl gywir pwy ydyn nhw, gan fod y diagnosis yn penderfynu beth yw'r driniaeth. Dydyn nhw ddim yn un grŵp. Mae tua thraean yn ddi-waith yn yr ystyr gonfensiynol, yn chwilio am waith ond yn methu â dod o hyd iddo. Mae tua dwy ran o dair yn economaidd anweithgar, ddim yn chwilio am waith neu ddim yn gallu ei wneud, ac yma mae afiechyd, yn anad dim afiechyd meddwl, wedi dod yn un o'r gyrwyr sy'n tyfu gyflymaf. Y rhai a adawodd addysg gynharaf yw'r rhai mwyaf tebygol o aros ar wahân i’r farchnad lafur hiraf. Bydd system a adeiladwyd ar gyfer y rhai sydd yn ceisio gwaith yn unig yn parhau i golli'r grŵp mwy. Bydd system wedi'i hadeiladu o amgylch rhwystrau iechyd yn unig yn colli'r gweddill. Ac oherwydd bod y ffordd yn agor neu yn cau cyn i berson ifanc gyrraedd y farchnad lafur, mae ysgolion a cholegau yn rhan o'r ateb hefyd. Felly, mae angen ateb cyfansawdd sydd yn mynd i'r afael â'r holl ffactorau yma.
Thank you, Llywydd. I welcome this important debate, and I thank the Member for Caerdydd Ffynnon Taf for bringing it forward. Think of a 19-year-old young woman in Rhyl who left school three years ago and who hasn't worked since. The research on what happens next is clear. Without support, that young person can carry a wage scar of 10 per cent to 15 per cent, which is still visible at the age of 42, running deeper after each further period spent out of work. In terms of just the economic output, the exclusion of one young person costs about £100,000 over a lifetime to the entire society. In Wales, we estimate that about 50,000 young people aged between 16 and 24 are not in education, employment or training. That is a social failure and an economic failure, too: 50,000 futures narrowed, with the whole of Wales bearing the cost.
We should be precise about who these people are, because the diagnosis determines what the treatment should be. They are not from a single group. Around a third are unemployed in the conventional sense, looking for work but unable to find it. Around two thirds are economically inactive, not looking for work or unable to work. And in this context, illness, and above all mental illness, has become one of the fastest growing drivers. Those who left education the earliest are the most likely to remain disengaged from the labour market the longest. A system built only for jobseekers will continue to miss the larger group. A system built only around health barriers will miss the remainder. And because the routes open or close before a young person reaches the labour market, schools and colleges are part of the solution too. So, we need a comprehensive solution that tackles all of these factors.
It is right that, at the beginning of this new administration and this new Senedd, we ask some hard questions of the system we've inherited. This Government took office with spending on employability support marginally higher per head than other parts of the UK, and with the proportion of young people who are NEET rising sharply on the most recent survey data. So, higher spending in Wales, yet more young people currently adrift. I don't think anybody in the Siambr would find that acceptable, and the Government doesn't either.
One of the key questions for me is how long after disengaging does the system first reach a young person. Actually, is it the system that's disengaged from them, rather than the young people from the system? I've asked my officials to establish that number precisely. In designing any policy, of course investment matters, but as the Member for Caerdydd Ffynnon Taf said, outcomes matter more. The measure of success is not the number of job starts or the people on a programme that we can count, but whether a young person is still in good work or learning six months on, and 12 months on. And that's the standard I want applied to every programme in my portfolio.
The young person's guarantee was designed by the previous administration. Governments change but the commitment to young people should not and does not. Under this Government, under this Minister, I want it to grow even stronger. That's why we're proud to support the motion today. No young person in Wales should be left without a route into education, training or work. Our task is not to do less for young people, it's to do better by them, and doing better also demands honesty. Existing policies—UK and Welsh alike—under Governments of every colour have not been sufficient to the task. We need better.
We're not starting from a blank sheet of paper. Some of the most promising results internationally come from approaches that join up employment and health support together, and from guarantees that put a firm time limit on how long a young person waits for an offer. When I meet with Alan Milburn soon, I will discuss these ideas and how we can work as two Governments together. I want to work as a Minister with everyone in this Chamber, and with the cross-party group on youth employment—there's no monopoly on good ideas—and I want our work to be evidence led. I have to say that I haven't seen any convincing evidence myself that immigration is a major contributory factor for youth unemployment.
We do know some things about what works, and we can draw upon the experience of the New Deal for the unemployed, 25 years ago—one of the most successful interventions ever in terms of active labour market policy. We know that tens of thousands of young people are outside work and learning now, while Welsh employers still report vacancies they struggle to fill. What that tells me is that this isn't only about job preparation; it's structural.
It's no good if a job exists but you never hear about it, or you haven't heard about the young person's guarantee, or you can't afford the bus to reach it, or the bus route doesn't even exist to help you get there. Support on its own is not enough because you cannot train a young person into a job that does not exist. So, you need work on the demand side as well as on the supply side. The work of our new development agency in helping to scale Welsh firms, in building the sectors of the future, and in helping some of our traditional sectors like tourism and food and drink to provide those first jobs, is critical. And we will be asking more of employers. To echo the point that was made by one of the Members here, Governments can do so much, but Governments on their own cannot do everything, and in creating first jobs, we need employers to do more as well.
There's a harder challenge that has been on the horizon and has now arrived. Artificial intelligence, on the early evidence, is not abolishing occupations, but it is stripping out the routine tasks from which entry levels were traditionally built in administration, in customer service, in junior professional work. If firms do not redesign the first rung, it will simply disappear. Our responsibility as a Government is to help make sure that technological change expands opportunity rather than narrows it, and we need the skills system to enable us to do that. Our support right across Government must answer the labour market of tomorrow, not the one of 10 or 15 years ago.
None of this works if a young person cannot find the way in. Too often, we ask the young people that are furthest away from the labour market to navigate the most fragmented part of our public services. Trusted relationships help a young person back into the system: youth services, councils, employers, colleges, trade unions, community organisations. Our job is to make those connections simpler and stronger so that no young person has to tell their story twice.
Llywydd, fair work gives more than a wage; it gives purpose, routine, a place amongst others, community. We'll keep testing what works. We'll ground that in the evidence and the lived experience of young people. We'll be honest about what does not. We'll change course where the evidence demands it. Our focus will be relentlessly on outcomes, not just activity, and the test of everything is simple: whether we reach that 19-year-old in Rhyl sooner, offer them something worth taking, and build a first rung that holds. Diolch.
Mae'n iawn, ar ddechrau'r weinyddiaeth newydd hon a'r Senedd newydd hon, ein bod yn gofyn cwestiynau anodd am y system a etifeddwyd gennym. Daeth y Llywodraeth hon i rym gyda gwariant ar gymorth cyflogadwyedd ychydig bach yn uwch y pen na rhannau eraill o'r DU, a chyda chyfran y bobl ifanc sy'n NEET yn cynyddu'n sydyn yn ôl data'r arolwg diweddaraf. Felly, gwariant uwch yng Nghymru, ac eto mae mwy o bobl ifanc wedi ymddieithrio. Nid wyf yn meddwl y byddai unrhyw un yn y Siambr yn gweld hynny'n dderbyniol, ac nid yw'r Llywodraeth chwaith.
Un o'r cwestiynau allweddol i mi yw pa mor hir ar ôl iddynt ymddieithrio y mae'r system yn cyrraedd unigolyn ifanc am y tro cyntaf. Mewn gwirionedd, ai'r system sydd wedi ymddieithrio rhagddynt hwy, yn hytrach na bod y bobl ifanc wedi ymddieithrio rhag y system? Rwyf wedi gofyn i fy swyddogion sefydlu'r nifer hwnnw'n union. Wrth lunio unrhyw bolisi, mae buddsoddi'n bwysig wrth gwrs, ond fel y dywedodd yr Aelod dros Gaerdydd Ffynnon Taf, mae canlyniadau'n bwysicach. Nid nifer y bobl sy'n dechrau mewn swyddi neu'r bobl ar raglen y gallwn eu cyfrif yw'r mesur o lwyddiant, ond a yw unigolyn ifanc yn dal i fod mewn gwaith da neu'n dysgu chwe mis yn ddiweddarach, a 12 mis yn ddiweddarach. A dyna'r safon rwyf eisiau ei chymhwyso i bob rhaglen yn fy mhortffolio.
Lluniwyd y warant i bobl ifanc gan y weinyddiaeth flaenorol. Mae Llywodraethau'n newid ond ni ddylai ac nid yw'r ymrwymiad i bobl ifanc yn newid. O dan y Llywodraeth hon, o dan y Gweinidog hwn, rwyf am iddo dyfu hyd yn oed yn gryfach. Dyna pam ein bod yn falch o gefnogi'r cynnig heddiw. Ni ddylai unrhyw unigolyn ifanc yng Nghymru gael eu gadael heb lwybr at addysg, hyfforddiant neu waith. Nid ein tasg yw gwneud llai i bobl ifanc, ond i wneud yn well iddynt, ac mae gwneud yn well hefyd yn galw am onestrwydd. Nid yw polisïau presennol—y DU a Chymru fel ei gilydd—o dan Lywodraethau o bob lliw wedi bod yn ddigonol i gyflawni'r dasg. Mae angen gwell arnom.
Nid ydym yn dechrau o ddalen wag o bapur. Daw rhai o'r canlyniadau mwyaf addawol yn rhyngwladol o ddulliau sy'n cyfuno cyflogaeth a chymorth iechyd gyda'i gilydd, ac o warantau sy'n gosod terfyn amser pendant ar ba mor hir y mae unigolyn ifanc yn aros am gynnig. Pan fyddaf yn cyfarfod ag Alan Milburn yn fuan, byddaf yn trafod y syniadau hyn a sut y gallwn weithio fel dwy Lywodraeth gyda'n gilydd. Fel Gweinidog, rwyf am weithio gyda phawb yn y Siambr hon, a chyda'r grŵp trawsbleidiol ar gyflogaeth ieuenctid—ni cheir monopoli ar syniadau da—ac rwyf am i'n gwaith gael ei arwain gan dystiolaeth. Rhaid imi ddweud nad wyf wedi gweld unrhyw dystiolaeth argyhoeddiadol fy hun fod mewnfudo'n ffactor cyfrannol mawr i ddiweithdra ieuenctid.
Rydym yn gwybod rhai pethau am yr hyn sy'n gweithio, a gallwn dynnu ar brofiad y Fargen Newydd i'r di-waith, 25 mlynedd yn ôl—un o'r ymyriadau mwyaf llwyddiannus erioed o ran polisi gweithredol ar gyfer y farchnad lafur. Gwyddom fod degau o filoedd o bobl ifanc heb fod mewn gwaith nac mewn addysg nawr, tra bod cyflogwyr Cymru'n dal i nodi'r swyddi gwag y maent yn ei chael hi'n anodd eu llenwi. Yr hyn y mae hynny'n ei ddweud wrthyf yw bod hyn yn fwy na mater o baratoi pobl ar gyfer swyddi; mae'n strwythurol.
Nid yw'n werth dim os oes swydd yn bodoli ond nad ydych chi byth yn clywed amdani, neu os nad ydych chi wedi clywed am y warant i bobl ifanc, neu os na allwch chi fforddio'r bws i'w chyrraedd, neu os nad yw'r llwybr bws yn bodoli hyd yn oed i'ch helpu chi i gyrraedd yno. Nid yw cefnogaeth ar ei phen ei hun yn ddigon oherwydd ni allwch hyfforddi unigolyn ifanc i mewn i swydd nad yw'n bodoli. Felly, mae angen gwaith ar ochr y galw yn ogystal ag ar ochr y cyflenwad. Mae gwaith ein hawdurdod datblygu newydd ar helpu i ehangu cwmnïau Cymru, ar adeiladu sectorau'r dyfodol, a helpu rhai o'n sectorau traddodiadol fel twristiaeth a bwyd a diod i ddarparu'r swyddi cyntaf hynny, yn allweddol. A byddwn yn gofyn mwy gan gyflogwyr. I adleisio'r pwynt a wnaed gan un o'r Aelodau yma, gall Llywodraethau wneud hyn a hyn, ond ni all Llywodraethau ar eu pen eu hunain wneud popeth, ac mae arnom angen i gyflogwyr wneud mwy ar greu swyddi cyntaf hefyd.
Mae yna her anos sydd wedi bod ar y gorwel ac sydd bellach wedi cyrraedd. Nid yw deallusrwydd artiffisial, yn ôl y dystiolaeth gynnar, yn diddymu galwedigaethau, ond mae'n cael gwared ar y tasgau rheolaidd y mae lefelau mynediad yn draddodiadol wedi'u hadeiladu ohonynt mewn gweinyddiaeth, gwasanaeth cwsmeriaid, gwaith proffesiynol iau. Os nad yw cwmnïau'n ailgynllunio'r gris cyntaf, bydd yn diflannu. Ein cyfrifoldeb ni fel Llywodraeth yw helpu i sicrhau bod newid technolegol yn ehangu cyfleoedd yn hytrach na'u cyfyngu, ac mae angen y system sgiliau arnom i'n galluogi i wneud hynny. Rhaid i'n cefnogaeth ar draws y Llywodraeth ateb marchnad lafur yfory, nid y farchnad lafur 10 neu 15 mlynedd yn ôl.
Nid oes dim o hyn yn gweithio os nad yw unigolyn ifanc yn gallu dod o hyd i'r ffordd i mewn. Yn rhy aml, rydym yn gofyn i'r bobl ifanc sydd bellaf oddi wrth y farchnad lafur i lywio drwy'r rhan fwyaf tameidiog o'n gwasanaethau cyhoeddus. Mae cysylltiadau y gellir ymddiried ynddynt yn helpu unigolyn ifanc yn ôl i mewn i'r system: gwasanaethau ieuenctid, cynghorau, cyflogwyr, colegau, undebau llafur, sefydliadau cymunedol. Ein gwaith ni yw gwneud y cysylltiadau hynny'n symlach ac yn gryfach fel nad oes rhaid i unrhyw unigolyn ifanc adrodd eu stori ddwywaith.
Lywydd, mae gwaith teg yn rhoi mwy na chyflog; mae'n rhoi pwrpas, trefn, lle ymhlith pobl eraill, cymuned. Byddwn yn parhau i brofi beth sy'n gweithio. Byddwn yn seilio hynny ar y dystiolaeth a phrofiad bywyd pobl ifanc. Fe fyddwn yn onest am yr hyn nad yw'n gweithio. Fe newidiwn ein llwybr lle mae'r dystiolaeth yn mynnu hynny. Bydd ein ffocws yn ddi-baid ar ganlyniadau, nid gweithgarwch yn unig, ac mae'r prawf ar gyfer popeth yn syml: a ydym yn cyrraedd yr unigolyn ifanc 19 oed hwnnw yn y Rhyl yn gynt, yn cynnig rhywbeth iddynt sy'n werth ei gymryd, ac yn adeiladu gris cyntaf sy'n wydn. Diolch.
Galwaf nawr ar Shav Taj i ymateb i'r ddadl.
I now call on Shav Taj to reply to the debate.
Well, where do I begin? I'm just really pleased that we've had such a good discussion and I just want to first of all really welcome the comments by the Minister. You found me nodding away and I was clearly in a lot of agreement with what you were saying, because the truth of the matter is that we have had a range of different schemes. Some of them have worked and some of them have still had gaps, whether those are the ones that we created here in Wales or whether they were created elsewhere.
The big thing for me, in and amongst everything that I've heard from everybody, particularly the younger Members of the Senedd, is that we need to understand that this is about the social and economic issues and bringing them together. If we are not going to be doing anything very real in relation to building more homes that are affordable, addressing the issues around renters' rights, for example, if we are not going to be tackling the big stuff around climate change and so forth, there isn't going to be a future for anyone. And I worry, more often than not, about my own children, and even when I was first even considering having children, I was thinking, 'Am I doing the right thing?' And now I look at my kids, one’s 15 and one’s 13, and I'm thinking, blimey—. Now I get to be in this building. And my daughter keeps reminding me, 'Mum, it's because of you lot that we're in this situation.' So, I get it from home on a daily basis, so when I walk in—. Look, for me, what I would say, and I'll ask the Minister, is: can you please report back to the Senedd after the discussion that you have with Milburn? Many people that I have spoken to, from lots of different organisations, including the TUC themselves, have said that it's good that we've had that review, but there were still gaps even there. And I think that there's clearly more work to be done.
I just want to say there have been lots of comments made about immigration, and we can talk about these things all day long, but the data doesn't stack up. And I think that I very much do welcome the fact that we have also heard, of course, from Janet, who made it very clear it's about business rates. And I agree. We need to review business rates. There's more work that needs to be done there. Actually, immigration has been a good thing for both Wales and for the country as a whole.
What I would say is that, in terms of public procurement, specifically—
Wel, ble mae dechrau? Rwy'n falch iawn ein bod wedi cael trafodaeth mor dda ac rwyf am groesawu sylwadau'r Gweinidog yn gyntaf. Fe wnaethoch chi fy ngweld yn nodio ac roeddwn i'n amlwg yn cytuno â llawer o'r hyn roeddech chi'n ei ddweud, oherwydd y gwir amdani yw ein bod wedi cael ystod o wahanol gynlluniau. Mae rhai ohonynt wedi gweithio ac mae rhai ohonynt wedi bod â bylchau o hyd, boed yn rhai a grëwyd gennym ni yma yng Nghymru neu'n rhai a gafodd eu creu mewn mannau eraill.
Y peth mawr i mi ym mhob dim a glywais gan bawb, yn enwedig Aelodau iau y Senedd, yw bod angen inni ddeall bod hyn yn ymwneud â'r materion cymdeithasol ac economaidd a dod â nhw at ei gilydd. Os nad ydym yn mynd i wneud unrhyw beth real iawn mewn perthynas ag adeiladu mwy o gartrefi sy'n fforddiadwy, gan fynd i'r afael â'r materion sy'n gysylltiedig â hawliau rhentwyr, er enghraifft, os nad ydym yn mynd i fynd i'r afael â'r pethau mawr sy'n gysylltiedig â newid hinsawdd ac yn y blaen, ni fydd dyfodol i unrhyw un. Ac rwy'n poeni, yn amlach na pheidio, am fy mhlant fy hun, a hyd yn oed pan oeddwn i'n ystyried cael plant, roeddwn i'n meddwl, 'A wyf i'n gwneud y peth iawn?' A nawr rwy'n edrych ar fy mhlant, mae un yn 15 ac un yn 13, ac rwy'n meddwl, mawredd—. Nawr, rwyf yn yr adeilad hwn. Ac mae fy merch yn cadw fy atgoffa, 'Mam, eich bai chi yw ein bod ni yn y sefyllfa hon.' Felly, rwy'n ei gael gartref bob dydd, felly pan fyddaf yn cerdded i mewn—. Edrychwch, i mi, yr hyn y buaswn i'n ei ddweud, ac fe ofynnaf i'r Gweinidog, yw: a allwch chi adrodd yn ôl i'r Senedd ar ôl y drafodaeth y byddwch chi'n ei chael gyda Milburn? Mae llawer o bobl y siaradais â nhw, o lawer o wahanol sefydliadau, gan gynnwys y TUC eu hunain, wedi dweud ei bod yn dda ein bod wedi cael yr adolygiad hwnnw, ond roedd bylchau'n dal i fod yn hwnnw hyd yn oed. Ac rwy'n credu ei bod hi'n amlwg fod mwy o waith i'w wneud.
Fe wnaed llawer o sylwadau am fewnfudo, a gallwn siarad am y pethau hyn drwy'r dydd, ond nid yw'r data'n cefnogi hynny. Ac rwy'n croesawu'r ffaith ein bod hefyd wedi clywed gan Janet, a ddywedodd yn glir iawn ei fod yn ymwneud ag ardrethi busnes. Ac rwy'n cytuno. Mae angen inni adolygu ardrethi busnes. Mae mwy o waith i'w wneud yno. Mewn gwirionedd, mae mewnfudo wedi bod yn beth da i Gymru ac i'r wlad gyfan.
Yr hyn y buaswn i'n ei ddweud, o ran caffael cyhoeddus yn benodol—
Shav—
Shav—
It's worth noting—sorry, I'll quickly wrap up—that 75 per cent of public sector procurement across Wales was within Wales. It was for Welsh businesses. And, again, 50 per cent in Cardiff. Now, I'm not saying that we've got all the answers in this moment in time, but I think that we've had a really good discussion today, and I hope that most sides of this Senedd can get behind this and see this really as a starting point rather than an end of this discussion. Thank you.
Mae'n werth nodi—mae'n ddrwg gennyf, fe ddof i ben yn gyflym—fod 75 y cant o gaffael sector cyhoeddus ledled Cymru yn deillio o Gymru. Roedd yn gaffael gan fusnesau yng Nghymru. Ac unwaith eto, 50 y cant yng Nghaerdydd. Nawr, nid wyf yn dweud bod gennym yr holl atebion yr eiliad hon, ond rwy'n credu ein bod wedi cael trafodaeth dda iawn heddiw, ac rwy'n gobeithio y gall y rhan fwyaf o'r pleidiau yn y Senedd hon gefnogi hyn a'i weld fel man cychwyn yn hytrach na diwedd y drafodaeth. Diolch.
Diolch. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Gwrthwynebu. Gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.
Thank you. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? [Objection.] There are objections. I will therefore defer voting under this item until voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
Detholwyd y gwelliant canlynol: gwelliant 1 yn enw Lynne Neagle.
The following amendment has been selected: amendment 1 in the name of Lynne Neagle.
Yr eitem nesaf yw eitem 7, dadl Reform UK—TB buchol. Galwaf ar Laura Anne Jones i wneud y cynnig.
The next item is item 7, the Reform UK debate on bovine TB. And I call on Laura Anne Jones to move the motion.
Cynnig NDM9288 Llŷr Powell
Cefnogwyd gan Andrew Griffin, Iain McIntosh, Jason O'Connell, Sarah Cooper-Lesadd
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn nodi effaith barhaus TB buchol yn ariannol, yn emosiynol ac o ran lles anifeiliaid ar deuluoedd ffermio a chymunedau gwledig Cymru.
2. Yn cydnabod bod TB buchol yn glefyd cymhleth gyda sawl llwybr trosglwyddo, gan gynnwys trosglwyddo o wartheg i wartheg a haint o fywyd gwyllt.
3. Yn gresynu bod y dull presennol wedi methu ag ennyn hyder llawer o ffermwyr ac nad yw wedi cyflawni'r cynnydd sydd ei angen tuag at ddileu.
4. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i:
a) cynnal safonau bioddiogelwch cadarn;
b) manteisio ar gyngor y Grŵp Cynghori Technegol TB wrth ddatblygu dull newydd o reoli TB buchol;
c) cydnabod bywyd gwyllt fel ffynhonnell haint;
d) galluogi dulliau rheoli sydd wedi'u dilysu'n wyddonol; ac
e) sicrhau, os bydd y Grŵp Cynghori Technegol TB yn argymell camau rheoli bywyd gwyllt wedi'u targedu, gan gynnwys difa, fod argymhellion o'r fath yn cael eu hystyried yn llawn ac yn briodol ac, os ydynt yn cael eu cefnogi gan y dystiolaeth, y byddant yn rhan o ddull Llywodraeth Cymru o ddileu TB buchol.
Motion NDM9288 Llŷr Powell
Supported by Andrew Griffin, Iain McIntosh, Jason O'Connell, Sarah Cooper-Lesadd
To propose that the Senedd:
1. Notes the continued financial, emotional, and animal welfare impact of bovine TB on Welsh farming families and rural communities.
2. Recognises that bovine TB is a complex disease with multiple routes of transmission, including cattle-to-cattle transmission and infection from wildlife.
3. Regrets that the current approach has failed to command the confidence of many farmers and has not delivered the progress needed towards eradication.
4. Calls on the Welsh Government to:
a) maintain robust biosecurity standards;
b) draw on the advice of the TB Technical Advisory Group in developing a new approach to managing bovine TB;
c) recognise wildlife as a source of infection;
d) enable scientifically validated control methods; and
e) ensure that, in the event that the TB Technical Advisory Group recommends targeted wildlife control, including culling, such recommendations are given full and proper consideration and, where supported by the evidence, form part of the Welsh Government’s approach to bovine TB eradication.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Lywydd. I move our Reform motion today in the name of Llŷr Powell.
This has been a long time coming. I believe that, finally, we have the consensus across this Chamber on how we need to and why we need to tackle this cruel bovine TB disease once and for all. I do so in the spirit of seriousness and responsibility, having seen grown men and women, farmers, on their knees crying due to their cattle being slaughtered by previous Governments' failure to tackle this devastating disease.
Bovine TB is not a party political problem. It is one of the top and one of the most pressing and painful issues facing our agricultural communities still today—not according to just me or my party, but according to the entire rural communities across Wales. When I was first elected to this place in 2003, bovine TB was already devastating Welsh farms and had cast a dark cloud over the industry. Over two decades later, farmers are still living under that same dark cloud, watching healthy cattle taken away, enduring endless restrictions and seeing family businesses and family members pushed to breaking point. I think we can all agree across this Chamber that the present strategy and past strategies have not worked. We cannot keep doing the same thing and expecting different results. We all know what needs doing. Our farmers are calling for a fresh start on this, and a bolder, targeted approach led by science.
This disease causes enormous financial damage, but the emotional toll is harder to measure. Coming from a farming family and community in Monmouthshire, I have seen the reality. I've seen the pain and the hardship it causes—watching cattle they have bred, reared and cared for being taken away to be slaughtered, in many cases unnecessarily. And on that, tests have to be improved. They have to be clearer. They have to be more accurate. For those who haven't seen it in their own communities, they may have seen the recent Clarkson's Farm episode of a cow being taken away for slaughter that was carrying twin calves, which were also killed, because of a test that came back as inconclusive, not definitive.
This is the cruel reality of what our farmers are having to deal with. And this isn't a stand-alone case. The toll that this has taken on some of our Welsh farmers has led them to take their own lives. It is not only the cost to human lives, but the cost to animal lives that must be considered. We must also account for the enormous cost to the public purse. Minister, how much has bovine TB cost Wales every year? How much has decades of failure to tackle this disease already cost the Welsh taxpayer, and how much more will it cost Wales if your Government follows in the previous footsteps of past Governments by failing to do what's necessary?
Diolch, Lywydd. Rwy'n gwneud ein cynnig Reform heddiw yn enw Llŷr Powell.
Rydym wedi aros am hyn ers amser hir. Rwy'n credu, o'r diwedd, fod gennym gonsensws ar draws y Siambr hon ar sut a pham y mae angen inni fynd i'r afael â'r clefyd TB buchol creulon hwn unwaith ac am byth. Rwy'n gwneud hynny mewn ysbryd o ddifrifoldeb a chyfrifoldeb, ar ôl gweld dynion a menywod, ffermwyr, ar eu gliniau'n crio oherwydd bod eu gwartheg wedi cael eu lladd yn sgil methiant Llywodraethau blaenorol i fynd i'r afael â'r clefyd dinistriol hwn.
Nid yw problem bleidiol wleidyddol yw TB buchol. Mae'n un o'r materion mwyaf dybryd a phoenus sy'n wynebu ein cymunedau amaethyddol hyd heddiw—nid yn fy ôl i neu fy mhlaid yn unig, ond yn ôl cymunedau gwledig cyfan ledled Cymru. Pan gefais fy ethol i'r lle hwn gyntaf yn 2003, roedd TB buchol eisoes yn dinistrio ffermydd Cymru ac wedi taflu cwmwl tywyll dros y diwydiant. Dros ddau ddegawd yn ddiweddarach, mae ffermwyr yn dal i fyw o dan yr un cwmwl tywyll, yn gwylio gwartheg iach yn cael eu cludo ymaith, yn dioddef cyfyngiadau diddiwedd ac yn gweld busnesau teuluol ac aelodau o'r teulu'n cael eu gwthio at ymyl y dibyn. Rwy'n credu y gallwn i gyd gytuno ar draws y Siambr nad yw'r strategaeth bresennol na strategaethau'r gorffennol wedi gweithio. Ni allwn barhau i wneud yr un peth a disgwyl canlyniadau gwahanol. Rydym i gyd yn gwybod beth sydd angen ei wneud. Mae ein ffermwyr yn galw am ddechrau newydd ar hyn, a dull mwy beiddgar, wedi'i dargedu a'i arwain gan wyddoniaeth.
Mae'r clefyd hwn yn achosi niwed ariannol enfawr, ond mae'r niwed emosiynol yn anos i'w fesur. A minnau'n hanu o deulu a chymuned ffermio yn sir Fynwy, rwyf wedi gweld y realiti. Rwyf wedi gweld y boen a'r caledi y mae'n ei achosi—wedi gwylio gwartheg y maent wedi'u magu ac wedi gofalu amdanynt yn cael eu cludo ymaith i'w lladd, a hynny'n ddiangen mewn llawer o achosion. Ac ar hynny, rhaid gwella profion. Rhaid iddynt fod yn gliriach. Rhaid iddynt fod yn fwy cywir. I'r rhai nad ydynt wedi ei weld yn eu cymunedau eu hunain, efallai eu bod wedi gweld y bennod ddiweddar o Clarkson's Farm lle caiff buwch ei chludo ymaith i'w lladd a hithau'n cario dau lo a gafodd eu lladd hefyd, oherwydd prawf a ddaeth yn ôl yn amhendant.
Dyma wirionedd creulon yr hyn y mae ein ffermwyr yn gorfod delio ag ef. Ac nid un achos yn unig yw hwn. Mae'r niwed y mae hyn wedi'i wneud i rai o'n ffermwyr yng Nghymru wedi eu harwain i gyflawni hunanladdiad. Rhaid ystyried y gost i fywydau anifeiliaid yn ogystal â'r gost i fywydau pobl. Rhaid inni hefyd ystyried y gost enfawr i'r pwrs cyhoeddus. Weinidog, faint y mae TB buchol yn ei gostio i Gymru bob blwyddyn? Faint y mae degawdau o fethiant i fynd i'r afael â'r clefyd hwn eisoes wedi ei gostio i drethdalwyr Cymru, a faint yn fwy y bydd yn ei gostio i Gymru os bydd eich Llywodraeth yn dilyn ôl troed blaenorol Llywodraethau'r gorffennol drwy fethu gwneud yr hyn sy'n angenrheidiol?
We also recognise in our motion that wildlife is a source of infection, and that's what's been the missing action. Along with higher standards and everything else that farmers accept, it is a significant part of the problem that now, finally, needs to be addressed. Too often, farmers are falsely portrayed as if they do not care about animal welfare or the environment; nothing could be further from the truth. Welsh farmers are amongst our greatest animal lovers and environmental custodians. They do not want to see any animal killed unnecessarily. Our motion recognises the complexity of bovine TB, with the multiple routes of transmission, as well as the infection from wildlife, but we must recognise and accept that wildlife is a source of infection.
We need to incorporate culling in our plan, but, unlike England, we want to see a more targeted, science-led approach that will identify only wildlife and sets that have TB, not a blanket approach, targeting all sets. This, of course, will save wildlife and save unnecessary killing, and also it will help eradicate the disease arguably better than with the approach in England. If the technical advisory group recommends it, that recommendation must be given full consideration—it just must. The evidence already out there shows that this is likely to be a key element for success in ridding Wales of this cruel disease once and for all.
I'm sure you'd agree, Minister, that we need to look at, firstly, focusing these wildlife control efforts in areas with the highest level of bovine TB disease—in Monmouthshire, Pembrokeshire, Ceredigion and so forth. Local evidence showing us where this disease is prevalent should be used to identify those sets and show us where the action is necessary. This will, in turn, protect healthy badger populations, safeguard and save healthy cattle and give farmers in the worst affected areas and communities a chance to break that cycle of infection.
For years, after successive Labour Governments, farmers were given strategies, consultation reviews and warm words, and Labour's amendment today shows that they have still not learned that lesson. After 27 years in Government, nearly three decades of failure in tackling this disease, they want the Chamber to congratulate them for a so-called partnership approach and point to statistics suggesting it's improving. But I invite those who feel this way to attend livestock farms, to visit farms and actually listen to farmers, as everyone across Wales wants bovine TB gone for good, recognising the devastation it causes and the urgency to tackle this.
Farmers living through repeated breakdowns, restrictions and slaughter of healthy cattle will not recognise the rosy picture that you present. We are calling for a targeted, evidence-led approach in areas where bovine TB is most severe. Farmers have already paid too high a price for previous Governments not taking that action. They need a plan that works, they need a timetable. Let's be bold with our aims. Let's try to stop cattle, badgers and wildlife having to die unnecessary and painful deaths from TB.
We now have a Minister that agrees that we can no longer skirt around what we all know to be true—that wildlife is part of that problem. We now have a Minister who has said in this Chamber that he would not be afraid to take those difficult decisions if that's what the science points to. We now, finally, have consensus and an agreement across this Chamber that an urgent, different approach needs to be taken to rid Wales of bovine TB. The majority of us agree now that we need a targeted approach and that we need to take these difficult decisions to protect wildlife, save healthy badgers, healthy cattle, and save our farmers from further mental torture.
This is it. This is the time. This is the Senedd to make a significant difference to our farmers and our rural communities. Minister, if you back our motion today and you heed the cry from our rural communities who need real action, Reform, and other parties in this Chamber, I know, will back you, and we will be behind you 100 per cent. We have a responsibility to do this for future generations, and the ultimate responsibility, of course, lies on your shoulders. I hope today that you'll use this opportunity to state your clear intentions, to make an announcement with firm, clear plans and a timetable for action. We are grateful for your warm words to date on this, Minister, but now is that time for action. Let us be the Senedd and you be the Government to change this. I urge you to all come together across the Chamber today, ahead of the Royal Welsh Show next week, and the local shows in your constituencies this summer, and vote collectively for a motion that will send a strong, reassuring message to our agricultural industry that we are ready to take those tough, grown-up decisions, based in reality and science, that will mean we can finally support our farmers, save animals and rid Wales of this cruel disease once and for all. Diolch.
Rydym hefyd yn cydnabod yn ein cynnig fod anifeiliaid gwyllt yn ffynhonnell haint, a dyna'r camau sydd wedi bod ar goll. Ynghyd â safonau uwch a phopeth arall y mae ffermwyr yn eu derbyn, mae'n rhan sylweddol o'r broblem y mae angen mynd i'r afael â hi nawr. Yn rhy aml, mae ffermwyr yn cael eu portreadu'n anghywir fel rhai nad ydynt yn poeni am les anifeiliaid na'r amgylchedd; ni allai unrhyw beth fod ymhellach o'r gwir. Mae ffermwyr Cymru ymhlith y rhai sy'n malio fwyaf am anifeiliaid a nhw yw ein gwarcheidwaid amgylcheddol mwyaf. Nid ydynt eisiau gweld unrhyw anifail yn cael ei ladd yn ddiangen. Mae ein cynnig yn cydnabod cymhlethdod TB buchol, gyda'r ffyrdd lluosog y mae'r haint yn trosglwyddo, yn ogystal â'r haint o fywyd gwyllt, ond rhaid inni gydnabod a derbyn bod anifeiliaid gwyllt yn un o ffynonellau'r haint.
Mae angen inni sefydlu difa yn ein cynllun, ond yn wahanol i Loegr, rydym am weld dull wedi'i dargedu'n well, wedi'i arwain gan wyddoniaeth a fydd yn nodi anifeiliaid gwyllt a ffeuau sydd â TB yn unig, nid dull cyffredinol sy'n targedu pob ffau. Bydd hyn, wrth gwrs, yn achub anifeiliaid gwyllt ac yn arbed lladd diangen, a hefyd bydd yn helpu i ddileu'r clefyd yn well, gellid dadlau, na'r dull yn Lloegr. Os yw'r grŵp cynghori technegol yn ei argymell, rhaid ystyried yr argymhelliad hwnnw'n llawn. Mae'r dystiolaeth sydd eisoes allan yno'n dangos bod hyn yn debygol o fod yn elfen allweddol er mwyn llwyddo i gael gwared ar y clefyd creulon hwn o Gymru unwaith ac am byth.
Rwy'n siŵr y byddech chi'n cytuno, Weinidog, fod angen inni edrych yn gyntaf ar ganolbwyntio'r ymdrechion hyn i reoli bywyd gwyllt yn yr ardaloedd sydd â'r lefel uchaf o glefyd TB buchol—yn sir Fynwy, sir Benfro, Ceredigion ac yn y blaen. Dylid defnyddio tystiolaeth leol sy'n dangos i ni ble mae'r clefyd hwn yn gyffredin i nodi'r ffeuau hynny a dangos i ni ble mae angen gweithredu. Bydd hyn yn ei dro'n diogelu poblogaethau moch daear iach, yn diogelu ac yn achub gwartheg iach ac yn rhoi cyfle i ffermwyr yn yr ardaloedd a'r cymunedau yr effeithir arnynt waethaf dorri'r cylch o haint.
Ers blynyddoedd, ar ôl Llywodraethau Llafur olynol, rhoddwyd strategaethau, adolygiadau ymgynghori a geiriau cynnes i ffermwyr, ac mae gwelliant Llafur heddiw'n dangos eu bod yn dal heb ddysgu'r wers honno. Ar ôl 27 mlynedd mewn grym, bron i dri degawd o fethu trechu'r clefyd hwn, maent eisiau i'r Siambr eu llongyfarch ar ddull partneriaeth fel y'i gelwir a phwyntio at ystadegau sy'n awgrymu ei fod yn gwella. Ond rwy'n gwahodd y rhai sy'n teimlo fel hyn i fynychu ffermydd da byw, i ymweld â ffermydd a gwrando ar ffermwyr, gan fod pawb ledled Cymru eisiau i TB buchol ddiflannu am byth, gan gydnabod y dinistr y mae'n ei achosi a'r brys i fynd i'r afael â hyn.
Ni fydd ffermwyr sy'n byw drwy achosion, cyfyngiadau a lladd gwartheg iach dro ar ôl tro yn adnabod y darlun gobeithiol rydych chi'n ei gyflwyno. Rydym yn galw am ddull wedi'i dargedu, dull sy'n seiliedig ar dystiolaeth, mewn ardaloedd lle mae'r lefelau mwyaf difrifol o TB buchol. Mae ffermwyr eisoes wedi talu pris rhy uchel am na wnaeth Llywodraethau blaenorol roi'r camau hynny ar waith. Maent angen cynllun sy'n gweithio, maent angen amserlen. Gadewch inni fod yn feiddgar gyda'n nodau. Gadewch inni geisio atal gwartheg, moch daear ac anifeiliaid gwyllt rhag gorfod marw'n ddiangen ac mewn poen o TB.
Mae gennym Weinidog nawr sy'n cytuno na allwn osgoi'r hyn y mae pawb ohonom bellach yn gwybod ei fod yn wir—fod anifeiliaid gwyllt yn rhan o'r broblem. Mae gennym Weinidog nawr sydd wedi dweud yn y Siambr hon na fyddai'n ofni gwneud y penderfyniadau anodd hynny os mai dyna beth y mae'r wyddoniaeth yn ei awgrymu. O'r diwedd, mae gennym gonsensws a chytundeb ar draws y Siambr fod angen dull gwahanol ar frys i gael gwared ar TB buchol o Gymru. Mae'r mwyafrif ohonom yn cytuno nawr fod angen dull wedi'i dargedu a bod angen inni wneud y penderfyniadau anodd hyn i ddiogelu bywyd gwyllt, achub moch daear iach, gwartheg iach, ac achub ein ffermwyr rhag rhagor o artaith feddyliol.
Dyma ni. Mae'n bryd. Dyma'r Senedd i wneud gwahaniaeth arwyddocaol i'n ffermwyr a'n cymunedau gwledig. Weinidog, os cefnogwch ein cynnig heddiw ac os gwrandewch ar y gri o'n cymunedau gwledig sydd angen gweld gweithredu go iawn, bydd Reform, a phleidiau eraill yn y Siambr hon, rwy'n gwybod, yn eich cefnogi, a byddwn y tu ôl i chi 100 y cant. Mae gennym gyfrifoldeb i wneud hyn ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol, ac mae'r cyfrifoldeb terfynol, wrth gwrs, ar eich ysgwyddau chi. Rwy'n gobeithio heddiw y byddwch chi'n defnyddio'r cyfle hwn i ddatgan eich bwriadau clir, i wneud cyhoeddiad gyda chynlluniau cadarn, clir ac amserlen ar gyfer gweithredu. Rydym yn ddiolchgar am eich geiriau cynnes hyd yma ar hyn, Weinidog, ond mae'n bryd gweithredu nawr. Gadewch i ni fod y Senedd a chi'r Llywodraeth i newid hyn. Rwy'n eich annog i gyd i ddod at eich gilydd ar draws y Siambr heddiw, cyn Sioe Frenhinol Cymru yr wythnos nesaf, a'r sioeau lleol yn eich etholaethau yr haf hwn, a phleidleisio gyda'n gilydd o blaid cynnig a fydd yn anfon neges gref i dawelu meddyliau ein diwydiant amaethyddol ein bod yn barod i wneud y penderfyniadau anodd hynny sy'n seiliedig ar realiti a gwyddoniaeth, a fydd yn golygu y gallwn gefnogi ein ffermwyr o'r diwedd, achub anifeiliaid a chael gwared ar y clefyd creulon hwn o Gymru unwaith ac am byth. Diolch.
Rwyf wedi dethol y gwelliant i'r cynnig. Galwaf ar Vikki Howells i gynnig gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Lynne Neagle. Vikki Howells.
I have selected the amendment to the motion, and I call on Vikki Howells to move amendment 1, tabled in the name of Lynne Neagle. Vikki Howells.
Gwelliant 1—Lynne Neagle
Dileu popeth ar ôl pwynt 1 a rhoi yn ei le:
2. Yn cydnabod:
a) y dull partneriaeth a gymerwyd gan Lywodraeth Lafur flaenorol Cymru yn gweithio gyda ffermwyr a milfeddygon;
b) bod achosion mewn buchesi ar hyn o bryd ar ei werth isaf ers mis Ionawr 2017; ac
c) bod bron i 95 y cant o fuchesi yng Nghymru bellach yn rhydd o TB buchol ar hyn o bryd.
3. Yn nodi y dylid rhoi ystyriaeth lawn a phriodol i dystiolaeth ac argymhellion a wnaed gan y Grŵp Cynghori Technegol TB.
4. Yn cydnabod rôl bwysig brechu wrth ddileu TB buchol.
5. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i barhau â gwaharddiad ar ddifa moch daear yn dorfol.
Amendment 1—Lynne Neagle
Delete all after point 1 and replace with:
2. Recognises:
a) the partnership approach taken by the previous Welsh Labour Government working with farmers and vets;
b) that herd prevalence is currently at its lowest value since January 2017; and
c) that almost 95 per cent of herds in Wales are now currently free from bovine TB.
3. Notes that evidence and recommendations made by the TB Technical Advisory Group should be given full and proper consideration.
4. Recognises the important role of vaccination in bovine TB eradication.
5. Calls on the Welsh Government to maintain a ban on the mass culling of badgers.
Cynigiwyd gwelliant 1.
Amendment 1 moved.
Diolch, Lywydd, and I formally move the amendment. I'll start by addressing the one element of Reform's motion that Welsh Labour wholeheartedly agrees with and that we don't seek to amend, and that's the effect on farmers, their families and farming communities when a herd has a breakdown. We recognise the emotional and financial impact this, the sheer devastation and the longer term consequences of dealing with this status. So, it's important that we are honest with farmers and farming communities, that we take measures that will make things better for them and not take measures that won't have an impact. And that's the case with some of the items contained in Reform's motion, and I will take some time to explore these.
Point 2: whilst bTB is a complex disease and there are multiple routes by which it can be transmitted, not all routes are equal. The main transmission overwhelmingly is between cattle. That makes up 94 per cent of infection in herds—19 out of 20 cases.
Point 3: I'm sorry for any loss of faith in the previous Welsh Government's approach, but our amendment serves as a reminder of that partnership approach based on tackling cattle-to-cattle transmission taken by the previous Government, working together with farmers and with vets. It delivered and is delivering positive outcomes. Herd prevalence of bTB currently stands at its lowest value since January 2017. The number of new herd instances has more than halved. Almost 95 per cent of herds in Wales are currently free from bTB, and the number of cattle slaughtered has reduced by over a fifth. Of course, there's always more that can be done, and we need to do that, building on the evidence base, but we need to recognise that we are building on solid foundations.
I'm grateful to Laura Anne Jones for clarifying in the Chamber today that she is talking about a targeted approach rather than mass culling, but I do want to also say that there is no faith in mass culling. Three out of five members of the public are against a mass cull and even more are against the notion of spending, wasting public money on a mass cull. I'd note that such an approach, if adopted, would fritter away financing that could otherwise be used to support farmers or the interventions that really would make a difference. And in this vein, I'm sure we can all remember the ludicrous comments of a former Tory environment Secretary justifying the failure of a cull in England by saying badgers moved the goalposts. Hardly comments on which to base confidence or public policy.
That brings us on to point 4. It makes lots of reference to the TB technical advisory group, and that's good. It was the previous Welsh Labour Government that established this body, and it's good to see confidence in it from Reform, and I hope from across the Chamber as well. But more than that, we must remember the advisory group's position, namely that more evidence is needed before any change in policy should be considered, and that this should be done without political interference. Taking a broader view of the science must underpin our decision making on this subject. So, there is one key point that I would like to stress: there is simply no scientific consensus that the culling of wildlife, of badgers, is effective in dealing with bTB. There is a growing number of recent peer-reviewed studies that have considered the impact of badger culling in England, and these studies draw on two principal conclusions: badger culling is ineffective in reducing bTB in cattle and that badgers are not the source or the reservoir of the disease. I expect to hear mention in the Chamber today—
Diolch, Lywydd, ac rwy'n cynnig y gwelliant yn ffurfiol. Fe ddechreuaf drwy fynd i'r afael â'r un elfen o gynnig Reform y mae Llafur Cymru yn cytuno'n llwyr ag ef ac nad ydym yn ceisio ei ddiwygio, sef yr effaith ar ffermwyr, eu teuluoedd a chymunedau ffermio pan fydd achos o TB mewn buches. Rydym yn cydnabod yr effaith emosiynol ac ariannol, y dinistr pur a'r canlyniadau mwy hirdymor o ddelio â'r statws hwn. Felly, mae'n bwysig ein bod yn onest gyda ffermwyr a chymunedau ffermio, ein bod yn cyflawni mesurau a fydd yn gwneud pethau'n well iddynt ac yn peidio â chyflawni mesurau na fydd yn cael effaith. Ac mae hynny'n wir gyda rhai o'r eitemau sydd wedi'u cynnwys yng nghynnig Reform, ac fe dreuliaf beth amser yn archwilio'r rhain.
Pwynt 2: er bod bTB yn glefyd cymhleth a bod sawl llwybr y gellir ei drosglwyddo, nid yw pob llwybr yn gyfartal. Y prif lwybr trosglwyddo i raddau helaeth iawn yw rhwng gwartheg. Dyna sy'n gyfrifol am 94 y cant o'r haint mewn buchesi—19 o bob 20 achos.
Pwynt 3: mae'n ddrwg gennyf am unrhyw golli ffydd yn null y Llywodraeth flaenorol o fynd ati, ond mae ein gwelliant yn atgoffa o'r dull partneriaeth sy'n seiliedig ar fynd i'r afael â throsglwyddiad yr haint o fuwch i fuwch a weithredwyd gan y Llywodraeth flaenorol, gan weithio ar y cyd â ffermwyr a milfeddygon. Fe gyflawnodd, ac mae'n cyflawni canlyniadau cadarnhaol. Ar hyn o bryd mae mynychder bTB mewn buchesi ar ei lefel isaf ers mis Ionawr 2017. Mae nifer y buchesi ag achosion newydd wedi mwy na haneru. Mae bron i 95 y cant o fuchesi yng Nghymru yn rhydd o bTB ar hyn o bryd, ac mae nifer y gwartheg a laddir wedi gostwng dros un rhan o bump. Wrth gwrs, mae mwy y gellir ei wneud bob amser, ac mae angen inni wneud hynny, gan adeiladu ar y sylfaen dystiolaeth, ond mae angen inni gydnabod ein bod yn adeiladu ar sylfeini cadarn.
Rwy'n ddiolchgar i Laura Anne Jones am egluro yn y Siambr heddiw ei bod yn siarad am ddull wedi'i dargedu yn hytrach na difa torfol, ond rwyf am ddweud hefyd nad oes unrhyw ffydd mewn difa torfol. Mae tri o bob pump aelod o'r cyhoedd yn erbyn difa torfol a hyd yn oed mwy yn erbyn y syniad o wario, gwastraffu arian cyhoeddus ar ddifa torfol. Hoffwn nodi y byddai dull o'r fath, pe bai'n cael ei fabwysiadu, yn llyncu arian y gellid ei ddefnyddio fel arall i gefnogi ffermwyr neu'r ymyriadau a fyddai'n gwneud gwahaniaeth go iawn. Ac yn hyn o beth, rwy'n siŵr y gallwn i gyd gofio sylwadau chwerthinllyd cyn-Ysgrifennydd Torïaidd dros yr amgylchedd yn cyfiawnhau methiant difa yn Lloegr drwy ddweud bod moch daear wedi symud y pyst gôl. Prin eu bod yn sylwadau i seilio hyder neu bolisi cyhoeddus arnynt.
Daw hynny â ni at bwynt 4. Mae'n cyfeirio'n helaeth at y grŵp cynghori technegol TB, ac mae hynny'n dda. Llywodraeth Lafur flaenorol Cymru a sefydlodd y corff hwn, ac mae'n dda gweld hyder ynddo gan Reform, ac o bob rhan o'r Siambr hefyd, rwy'n gobeithio. Ond yn fwy na hynny, rhaid inni gofio safbwynt y grŵp cynghori, sef bod angen mwy o dystiolaeth cyn i unrhyw newid polisi gael ei ystyried, ac y dylid gwneud hyn heb ymyrraeth wleidyddol. Rhaid i edrych yn ehangach ar y wyddoniaeth fod yn sail i'n penderfyniadau ar y pwnc. Felly, hoffwn bwysleisio un pwynt allweddol: ni cheir consensws gwyddonol fod difa anifeiliaid gwyllt, moch daear, yn effeithiol wrth ddelio â bTB. Mae nifer cynyddol o astudiaethau diweddar a adolygwyd gan gymheiriaid wedi ystyried effaith difa moch daear yn Lloegr, ac mae'r astudiaethau hyn yn pwyso ar ddau brif gasgliad: mae difa moch daear yn aneffeithiol ar gyfer lleihau bTB mewn gwartheg ac nad moch daear yw ffynhonnell na chronfa'r haint. Rwy'n disgwyl clywed sôn yn y Siambr heddiw—
Will the Member take an intervention?
A wnewch chi dderbyn ymyriad?
Yes.
Gwnaf.
Do you not recognise that, actually, where badger culling took place in England, reinfection and incidence rates actually went down? So, it actually does prove that, where you do remove infected wildlife, it actually does improve the overall situation with regard to TB.
Onid ydych chi'n cydnabod, lle digwyddodd difa moch daear yn Lloegr, fod cyfraddau ailheintio ac achosion wedi gostwng mewn gwirionedd? Felly, lle rydych chi'n cael gwared ar anifeiliaid gwyllt heintiedig, mae'n profi ei fod yn gwella'r sefyllfa gyffredinol o ran TB mewn gwirionedd.
I think, James, you're quoting from Birch et al and Downs et al, which I know has been referenced in some of the stakeholder documents that have been sent to us today. But the Royal Society for the Protection of Cruelty to Animals' conclusion is that those studies conflate badger culling and other measures aimed at cattle, and that the authors acknowledge that they were unable to determine whether badger culling is effective in reducing bTB in cattle. That's why we need this steering group to really look at the scientific evidence in the round.
Progress has been made by earlier and more sensitive cattle testing, improved movement controls, enhanced biosecurity and improved herd management, with better Government support to farmers. We know there's a highly effective vaccine; it's the same one used in humans. With the bulk of bTB transmission being cattle to cattle, I'm interested to see what our technical advisory group says regarding more widespread use of vaccine in herds, the practicalities of this and how those costs might be borne.
So, Llywydd, I will conclude by saying to Plaid Cymru MSs in particular that I know that many of you are passionate about our environment, protecting it and nurturing it so that it can be enjoyed by future generations, and I believe that Reform's motion, with its suggestions of slaughter in the countryside, not based on scientific evidence, will not achieve this. Diolch.
Rwy'n credu, James, eich bod chi'n dyfynnu o Birch et al a Downs et al, y gwn ei fod wedi cael sylw yn rhai o'r dogfennau rhanddeiliaid a anfonwyd atom heddiw. Ond casgliad y Gymdeithas Frenhinol er Atal Creulondeb i Anifeiliaid yw bod yr astudiaethau hynny'n cyfuno difa moch daear a mesurau eraill sydd wedi'u hanelu at wartheg, a bod yr awduron yn cydnabod nad oeddent yn gallu penderfynu a yw difa moch daear yn effeithiol i leihau bTB mewn gwartheg. Dyna pam y mae angen i'r grŵp llywio hwn edrych ar y dystiolaeth wyddonol yn ei chyfanrwydd.
Mae cynnydd wedi'i wneud drwy brofion gwartheg cynharach a mwy sensitif, gwell mesurau rheoli symud, gwell bioddiogelwch a gwell rheolaeth ar fuchesi, gyda gwell cefnogaeth gan y Llywodraeth i ffermwyr. Fe wyddom fod yna frechlyn hynod effeithiol; yr un un ag a ddefnyddir mewn pobl. Gyda'r rhan fwyaf o'r trosglwyddiad bTB yn digwydd rhwng gwartheg, mae gennyf ddiddordeb mewn gweld beth y mae ein grŵp cynghori technegol yn ei ddweud ynglŷn â defnydd mwy eang o frechlyn mewn buchesi, ymarferoldeb hyn a sut y gellid talu'r costau hynny.
Felly, Lywydd, fe wnaf orffen drwy ddweud wrth ASau Plaid Cymru yn arbennig fy mod i'n gwybod bod llawer ohonoch yn teimlo'n angerddol am ein hamgylchedd, am ei warchod a'i feithrin fel y gall cenedlaethau'r dyfodol ei fwynhau, ac nid wyf yn credu y bydd cynnig Reform, gyda'i awgrymiadau o ladd yng nghefn gwlad, heb fod yn seiliedig ar dystiolaeth wyddonol, yn cyflawni hynny. Diolch.
As one of the Members for Gwynedd Maldwyn, I have the privilege of representing one of the largest and most rural constituencies in Wales, where agriculture is the backbone of our economy and our communities, and I'm therefore grateful to speak in support of this motion. Before today's debate, I wanted to hear not from officials or policy papers, but from people living with bovine TB every day. So, over the weekend, I met with farmers from across Montgomeryshire. What those farmers told me was not just about cattle—it was about the emotional, financial and human cost of living under the constant shadow of bovine TB.
According to the latest NFU statistics, in the year to December 2024, there were 500 new bovine TB herd incidents across Wales, and more than 10,000 cattle were slaughtered as part of TB control. They're not just statistics. They represent hundreds of farming businesses, and thousands of difficult conversations around kitchen tables across rural Wales. When we debate bovine TB, it is easy to become consumed by statistics, testing regimes and policy arguments. Those things matter, but we should never lose sight of the people living through the disease every single day.
The farmers I met were not asking for sympathy. They were asking for certainty. They were asking for leadership. Farmers from across the Tanat, Vyrnwy and Severn valleys described living with the constant worry that the next routine test could change everything. Some also told me they had reduced their cattle numbers or moved away from keeping cattle altogether, because they simply could not continue living with the uncertainty and risk of prolonged TB restrictions. That should concern every Member of this Senedd. If farmers are changing the very nature of their business because of the fear of bovine TB, then the impact of this disease extends far beyond the individual farm.
When TB is detected, beef farmers can no longer sell their cattle freely. Dairy farmers continue producing milk, but movement restrictions still disrupt their businesses and make it difficult to plan for the future. The impact, however, goes far beyond the balance sheet. Farmers can prepare for bad weather. They can prepare for difficult markets. What they cannot prepare for is the uncertainty of not knowing whether the next routine test will change everything. Every TB test brings back the same question, 'What if this one comes back positive?' That uncertainty affects mental well-being, family life and confidence in the future. It creates sleepless nights and constant anxiety over whether the business will withstand another breakdown.
One of the most difficult conversations I had was with a farmer who described the reality of having to slaughter a recently-calved cow on the farm because of bovine TB restrictions. That is something no livestock keeper ever wants to experience. It is a stark reminder that behind every policy and every statistic are real people making heartbreaking decisions about animals they have cared for every day.
The farmers also made another point that struck me: whilst vets and testers are rightly paid for carrying out the testing regime, farmers themselves receive nothing for the considerable time spent gathering the livestock, handling the cattle and dealing with the disruption. That time has a financial cost.
The effects don't stop at the farm gate, either. Agriculture sustains livestock markets, feed merchants, agriculture suppliers, contractors, hauliers, machinery dealers and many other rural businesses. When a farm suffers a prolonged TB breakdown, the effects ripple through the whole rural economy. Llywydd, if our shared objective is the eradication of bovine TB—and I believe that is something every Member in this Chamber shares—then we have a duty to ask a simple question: is the current approach delivering that objective? If not, we have a responsibility to examine every source of infection, and every scientifically validated control method available to us. Whatever recommendations are ultimately made by the TB technical advisory group, I believe the Welsh Government has a duty to consider them objectively, proportionately, and on the basis of the available evidence. That's not ideology; it's good policy.
Behind every herd restriction is a farming family carrying an enormous emotional and financial burden. Behind every positive test is another difficult conversation around the kitchen table. Behind every statistic is a farming family trying to plan for the future. Some are now questioning whether they continue keeping cattle, and that should concern every one of us. Because, if cattle leave our farms, the effects are felt throughout the wider rural economy. Our decisions today don't just affect cattle. They affect people, they affect families, they affect livelihoods, and they affect the future of our rural communities.
Llywydd, farmers can live with many challenges: bad weather, volatile markets and rising costs. What they cannot live with is indefinite uncertainty. They deserve confidence that Wales is serious about eradicating bovine TB and prepared to follow the evidence wherever it leads. For the sake of our farmers, their families, and the generations that will follow, I urge Members across this Chamber to support this motion. Diolch.
Fel un o Aelodau Gwynedd Maldwyn, mae'n fraint cael cynrychioli un o'r etholaethau mwyaf a mwyaf gwledig yng Nghymru, lle mae amaethyddiaeth yn asgwrn cefn ein heconomi a'n cymunedau, ac felly rwy'n ddiolchgar am gael siarad i gefnogi'r cynnig hwn. Cyn y ddadl heddiw, roeddwn eisiau clywed nid gan swyddogion na phapurau polisi, ond gan bobl sy'n byw gyda TB buchol bob dydd. Felly, dros y penwythnos, cyfarfûm â ffermwyr o bob rhan o sir Drefaldwyn. Roedd yr hyn a ddywedodd y ffermwyr hynny wrthyf yn ymwneud â mwy na gwartheg yn unig—roedd yn ymwneud â chostau emosiynol, ariannol a dynol byw o dan gysgod cyson TB buchol.
Yn ôl ystadegau diweddaraf yr NFU, yn y flwyddyn hyd at fis Rhagfyr 2024, cafwyd 500 buches ag achosion newydd o TB buchol ledled Cymru, a chafodd mwy na 10,000 o wartheg eu lladd yn rhan o'r mesurau rheoli TB. Nid ystadegau'n unig yw'r rhain. Maent yn cynrychioli cannoedd o fusnesau ffermio, a miloedd o sgyrsiau anodd o amgylch byrddau cegin ledled y Gymru wledig. Pan fyddwn yn trafod TB buchol, mae'n hawdd ymgolli mewn ystadegau, trefniadau profi a dadleuon polisi. Mae'r pethau hynny'n bwysig, ond ni ddylem byth golli golwg ar y bobl sy'n byw drwy'r clefyd bob dydd.
Nid oedd y ffermwyr y cyfarfûm â nhw'n gofyn am gydymdeimlad. Roeddent yn gofyn am sicrwydd. Roeddent yn gofyn am arweinyddiaeth. Disgrifiodd ffermwyr o bob rhan o gymoedd Tanat, Efyrnwy a Hafren sut roeddent yn byw gyda'r pryder cyson y gallai'r prawf rheolaidd nesaf newid popeth. Dywedodd rhai wrthyf hefyd eu bod wedi lleihau niferoedd eu gwartheg neu wedi newid o gadw gwartheg yn gyfan gwbl, am na allent barhau i fyw gyda'r ansicrwydd a'r risg o gyfyngiadau TB hir. Dylai hynny fod yn destun pryder i bob Aelod o'r Senedd hon. Os yw ffermwyr yn newid natur eu busnes oherwydd ofn TB buchol, mae effaith y clefyd hwn yn ymestyn ymhell y tu hwnt i'r fferm unigol.
Pan gaiff TB ei ganfod, ni all ffermwyr cig eidion werthu eu gwartheg yn rhydd mwyach. Mae ffermwyr llaeth yn parhau i gynhyrchu llaeth, ond mae cyfyngiadau symud yn dal i amharu ar eu busnesau ac yn ei gwneud hi'n anodd cynllunio ar gyfer y dyfodol. Mae'r effaith, fodd bynnag, yn mynd ymhell y tu hwnt i'r fantolen. Gall ffermwyr baratoi ar gyfer tywydd gwael. Gallant baratoi ar gyfer marchnadoedd anodd. Yr hyn na allant baratoi ar ei gyfer yw'r ansicrwydd o beidio â gwybod a fydd y prawf rheolaidd nesaf yn newid popeth. Gyda phob prawf TB daw'r un cwestiwn, 'Beth os daw'r un hwn yn ôl yn bositif?' Mae'r ansicrwydd hwnnw'n effeithio ar lesiant meddyliol, ar fywyd teuluol a hyder yn y dyfodol. Mae'n creu nosweithiau di-gwsg a phryder cyson ynglŷn â gallu busnes i wrthsefyll heintiad arall.
Un o'r sgyrsiau anoddaf a gefais oedd gyda ffermwr a ddisgrifiodd y realiti o orfod lladd buwch a oedd newydd roi genedigaeth i lo ar y fferm oherwydd cyfyngiadau TB buchol. Mae hynny'n rhywbeth nad oes unrhyw geidwad da byw byth eisiau ei brofi. Mae'n atgoffa'n glir fod pobl go iawn y tu ôl i bob polisi a phob ystadegyn, yn gwneud penderfyniadau torcalonnus am anifeiliaid y maent wedi gofalu amdanynt bob dydd.
Fe wnaeth y ffermwyr bwynt arall a wnaeth argraff arnaf: er bod milfeddygon a phrofwyr yn cael eu talu, yn ddigon priodol, am gynnal y drefn brofi, nid yw ffermwyr eu hunain yn cael dim am yr amser sylweddol a dreulir yn casglu'r da byw, yn trin y gwartheg ac yn delio â'r aflonyddwch. Mae cost ariannol i'r amser hwnnw.
Nid yw'r effeithiau'n dod i ben wrth gât y fferm chwaith. Mae amaethyddiaeth yn cynnal marchnadoedd da byw, masnachwyr bwyd anifeiliaid, cyflenwyr amaethyddiaeth, contractwyr, cludwyr, gwerthwyr peiriannau a llawer o fusnesau gwledig eraill. Pan fydd fferm yn dioddef heintiad TB hir, mae'r effeithiau'n ymestyn drwy'r economi wledig gyfan. Lywydd, os mai ein hamcan cyffredin yw dileu TB buchol—ac rwy'n credu bod hynny'n rhywbeth y mae pob Aelod yn y Siambr hon yn ei rannu—mae dyletswydd arnom i ofyn cwestiwn syml: a yw'r dull presennol yn cyflawni'r amcan hwnnw? Os na, mae gennym gyfrifoldeb i archwilio pob ffynhonnell o haint, a phob dull rheoli a ddilyswyd yn wyddonol sydd ar gael i ni. Pa argymhellion bynnag a wneir yn y pen draw gan y grŵp cynghori technegol TB, credaf fod gan Lywodraeth Cymru ddyletswydd i'w hystyried yn wrthrychol, yn gymesur, ac ar sail y dystiolaeth sydd ar gael. Nid ideoleg yw hynny, ond polisi da.
Y tu ôl i bob cyfyngiad ar fuches mae teulu ffermio sy'n cario baich emosiynol ac ariannol enfawr. Y tu ôl i bob prawf positif mae yna sgwrs anodd arall o amgylch bwrdd y gegin. Y tu ôl i bob ystadegyn mae teulu ffermio sy'n ceisio cynllunio ar gyfer y dyfodol. Mae rhai bellach yn cwestiynu a ydynt yn mynd i barhau i gadw gwartheg, a dylai hynny beri pryder i bob un ohonom. Oherwydd, os yw gwartheg yn gadael ein ffermydd, mae'r effeithiau i'w teimlo ar draws yr economi wledig ehangach. Nid ar wartheg yn unig y mae ein penderfyniadau heddiw yn effeithio. Maent yn effeithio ar bobl, maent yn effeithio ar deuluoedd, maent yn effeithio ar fywoliaeth pobl, ac maent yn effeithio ar ddyfodol ein cymunedau gwledig.
Lywydd, gall ffermwyr fyw gyda llawer o heriau: tywydd gwael, marchnadoedd anwadal a chostau cynyddol. Yr hyn na allant fyw gydag ef yw ansicrwydd amhenodol. Maent yn haeddu hyder fod Cymru o ddifrif ynglŷn â dileu TB buchol ac yn barod i ddilyn y dystiolaeth lle bynnag y mae'n arwain. Er mwyn ein ffermwyr, eu teuluoedd, a'r cenedlaethau a fydd yn dilyn, rwy'n annog yr Aelodau ar draws y Siambr i gefnogi'r cynnig hwn. Diolch.
Gaf i ddweud, fel mab fferm, fy mod i'n ymwybodol iawn, iawn o effeithiau TB? Mae TB yn taflu cysgod trwchus dros ein cynhyrchwyr gwartheg a llaeth a'n cymunedau gwledig, ac mae'n un o'r prif rwystrau i gyflawni diwydiant amaethyddol Cymreig cynhyrchiol, blaengar a phroffidiol. Mae cael TB ar fferm yn effeithio ar bob agwedd ar reolaeth fferm ddydd i ddydd. Mae'n effeithio ar farchnata anifeiliaid, fel gwerthu buchod stôr, anifeiliaid magu a lloi, sy'n arwain at gostau ychwanegol, bwyd ychwanegol, porthiant, llety a phori ac ati.
Mae colli buchod cynhyrchiol a magu yn sgil TB yn effeithio'n negyddol ar y cynnyrch, er enghraifft, llai o litrau o laeth, a chynhyrchiant y fferm, er enghraifft trwy golli potensial genetig. Mae achosion o TB yn arwain at straen ariannol ac emosiynol sylweddol i ffermwyr a'u teuluoedd. Yn ôl yr ystadegau diweddaraf sydd ar gael, ledled Cymru yn ystod cyfnod Ebrill 2025 i Fawrth 2026, cafodd 10,395 o wartheg eu lladd oherwydd TB. Cynhaliwyd dros 14,000 o brofion buchesi, cynhaliwyd bron i 2 miliwn o brofion gwartheg unigol, a chanfuwyd 479 o ddigwyddiadau buchesi newydd. Dyw'r ystadegau hyn yn fawr iawn o gysur i ffermwyr ledled y wlad, sy'n parhau i fyw gyda'r clefyd erchyll hwn. Mae'n werth nodi bod bron i ddau draean o'r anifeiliaid y byddai'n cael eu lladd oherwydd TB yng Nghymru dros y cyfnod adrodd 12 mis diwethaf yn ardal TB uchel y gorllewin, sef sir Benfro a rhannau o Gaerfyrddin a Cheredigion, gan dynnu sylw at y gwahaniaeth rhanbarthol yn y clefyd yma.
Rhaid hefyd sylweddoli bod gan ffermwyr gyfradd uchel o hunanladdiad, hyd at un y wythnos. Mae arolwg ymhlith ffermwyr yn dangos bod y mwyafrif yn credu mai iechyd meddwl gwael yw'r broblem fwyaf mewn amaethyddiaeth. Teimlodd 64 y cant o ffermwyr a arolygwyd gan Farmers Weekly yn bositif am eu hiechyd corfforol, ond dim ond 55 y cant o ffermwyr sy'n teimlo'n bositif am eu hiechyd meddwl. Mae'r haint yn cynyddu’r straen.
Roedd 50 y cant o ffermwyr a holwyd gan Rwydwaith Cymuned Ffermio wedi'u siomi gan neu'n poeni am TB. Mae rhai ffermwyr yn meddwl nad yw'r cyhoedd yn deall heriau ffermio ac yn teimlo eu bod yn cael eu tanwerthfawrogi. Diolch byth, mae Samariaid Cymru yn ceisio torri'r cylch risg hunanladdiad yng nghefn gwlad Cymru drwy brosiect Ein Ffermio, Ein Dyfodol. Mae'r bartneriaeth â'r elusen cymorth ffermio Tir Dewi yn gweithio'n agos gyda chlybiau ffermwyr ifanc Cymru a'u haelodau i ddatblygu adnoddau a gweithgareddau a arweinir gan gymheiriaid a all gael eu defnyddio a'u rhannu ym mhob clwb, gyda'r bwriad yn y pen draw o leihau'r risg o hunanladdiad mewn cymunedau gwledig ledled Cymru, a diolch iddynt am eu gwaith.
Erbyn diwedd y 1960au, roedd presenoldeb TB mewn gwartheg yn y Deyrnas Unedig bron iawn â diflannu. Erbyn canol y 1970au, roedd pob buches yn y Deyrnas Unedig wedi cael eu glanhau o'r clwyf, er nad ar yr un pryd. Rhaid derbyn polisïau rheoli clefydau sydd wedi'u seilio ar dystiolaeth, yn dryloyw ac yn amlwg yn effeithiol. Ym mis Mawrth 2023, lansiodd y Llywodraeth Cymru flaenorol gynllun gweithredu pum mlynedd a nododd gyfeiriad polisi'r dyfodol ar gyfer rhaglen dileu TB. Sefydlwyd grŵp cynghori technegol TB bovine ym mis Ebrill 2024 fel rhan o ddiwygiadau llywodraethu a bennwyd yn y cynllun gweithredu. Mae TAG yn darparu cyngor gwyddonol a thechnegol arbenigol annibynnol i Weinidogion Cymru ac i uwch swyddogion ar raglen dileu TB ac yn dod â gwahanol arbenigedd technegol ac ymarferol at ei gilydd i roi'r cyngor hwnnw. Mae aelodaeth yn cynnwys rhai o'r arbenigwyr gorau yn y byd ym maes gwyddoniaeth epidemioleg ac imiwnoleg, ac mae'n rhywbeth y dylen ni i gyd ymfalchïo ynddo. Ac felly, yn union yr un modd a ddefnyddir tystiolaeth wyddonol i gael gweithredu ar heriau newid hinsawdd, rhaid gweithredu ar sail dystiolaeth wyddonol mewn perthynas â TB. Dyna pam rhaid gwrando, darllen, deall a pharchu gwaith y panel maes o law—un a sefydlwyd, ar ddiwedd y dydd, gan Lywodraeth Lafur flaenorol. Diolch yn fawr.
Could I say, as the son of a farmer, that I was very aware of the effects of TB. TB casts a long shadow over our cattle farmers and dairy producers and our rural communities, and it's one of the main barriers to achieving a Welsh agricultural industry that is productive, progressive and profitable. Having TB on a farm affects all aspects of day-to-day farm management. It affects the marketing of animals, such as the sale of store cattle, breeding animals and calves, which leads to additional costs, additional food, feed, shelter, grazing and so forth.
The loss of productive and breeding cattle due to TB negatively effects the yield, for example, fewer litres of milk, and the productivity of the farm, for example through the loss of genetic potential. TB outbreaks result in significant financial and emotional stress for farmers and families. According to the latest statistics available, throughout Wales during the period from April 2025 to March 2026, 10,395 cattle were slaughtered due to TB. More than 14,000 herd tests were carried out, nearly 2 million individual cattle tests were carried out, and 479 new herd events were detected. These statistics provide little comfort to farmers across the country, who continue to live with this terrible disease. It's worth noting that almost two thirds of the animals that would end up being slaughtered due to TB in Wales over the last 12-month reporting period were in the high TB area in the west, namely Pembrokeshire and parts of Carmarthenshire and Ceredigion, highlighting the regional variation in the disease.
We have to also realise that farmers have a high suicide rate, with up to one case per week. A survey of farmers shows that the majority believe that poor mental health is the biggest problem in agriculture. Around 64 per cent of farmers surveyed by Farmers Weekly feel positive about their physical health, but only 55 per cent of farmers feel positive about their mental health. Cases of infection increase stress.
Fifty per cent of farmers surveyed by the Farming Community Network were dismayed or concerned about TB. Some farmers believe that the public don't understand the challenges of farming and feel underappreciated. Thank goodness that Samaritans Wales is aiming to break the cycle of suicide risk in rural Wales by launching the Our Farming, Our Future project. The partnership forged with the farming support charity Tir Dewi works closely with the Wales Federation of Young Farmers Clubs and its members to develop peer-led resources and activities that can be used and shared in all clubs, with the ultimate aim of reducing the risk of suicide in rural communities throughout Wales, and thanks to them for their work.
By the end of the 1960s, the presence of TB in cattle in the UK had almost disappeared. By the mid-1970s, all herds in the UK had been cleansed of the disease, though not all at the same time. We must accept disease control policies that are evidence based, transparent and demonstrably effective. In March 2023, the previous Welsh Government launched a five-year action plan that set out the future policy direction for the TB eradication programme. The bovine TB technical advisory group was established in April 2024 as part of governance reforms set out in the action plan. TAG provides independent expert scientific and technical advice to Welsh Ministers and senior officials on the TB eradication programme and brings together different strands of technical and practical expertise to provide that advice. Its membership includes some of the world's leading experts in science, epidemiology and bovine TB immunology, and that's something that we should all be proud of. And so, in exactly the same way that scientific evidence is used to spur action on the challenges of climate change, we must act on the basis of scientific evidence in relation to TB. That is why we must listen to, read, understand and respect the work of the panel in due course—a body that was established, when all is said and done, by the previous Labour Government. Thank you very much.
I think everybody in the Siambr agrees on one thing: nobody wants bovine TB to be a part of Welsh farming in another 10 or 20 years' time. Whatever our views on how we get there, we all want to see this disease managed more effectively, not only in cattle, but in the general wildlife population as well. The difficulty is that farmers have been hearing that ambition for a very long time, yet, if you speak to them today, the majority don't feel like we're getting any closer to the long-term goal of eradicating the disease. Farmers still live with the same uncertainty, the same movement restrictions and the same crippling anxiety every time a test comes around. They still see healthy, productive cattle being slaughtered. I can't put into words just how distressing it is for me to read the latest data. Over 10,000 cattle were slaughtered in Wales last year alone, with 479 new herd incidents detected—479. My heart goes out to every person doing their best to cope with the mental strain caused by bovine TB. That is why Reform has brought this debate forward today, because we don't think it's good enough to simply carry on with the same conversation we've been having for years and expect farmers to believe that something is about to change.
One thing that has struck me over the last few weeks, and, indeed, during the election campaign, is that I've listened to Plaid Cymru say that they will follow the science. I don't disagree with that. In fact, that's exactly what the Government should be doing. But I keep coming back to the same question: follow the science to where? This isn't a new disease. We're not starting from scratch. Welsh Governments have had years of evidence available to them. They've had scientific advice. They've had the technical advisory group. They've had veterinary expertise, years of surveillance data and years of lived experience from the farmers themselves. Farmers in my constituency aren't asking whether the Government has enough evidence yet. They're asking what the Government has actually concluded from the scientific evidence it already has. Evidence doesn't make decisions; Ministers do. And this current Minister has years of experience in opposition. He knows better than anyone exactly what the science is telling him. At some point, this Government has to demonstrate what it has learned from the evidence it has spent years collecting, and that it's ready to harness that data and take meaningful, tangible steps to manage bovine TB in Wales.
I find myself thinking back to what Plaid Cymru used to say when they sat on the opposition benches. Llyr Gruffydd spoke passionately about bovine TB, he challenged Labour's approach, he spoke about the pressure on farming families and questioned whether the existing strategy was delivering what farmers had been promised. He spoke about the need to listen to the evidence and to the industry. Those were perfectly legitimate questions to ask and they're just as legitimate now that Plaid Cymru is in Government.
Farmers don’t see politics in the way we do. They don’t look at which benches people are sitting on; they simply want to know whether anything is going to actually change. What is this Senedd doing to help them, to make their lives easier and to give the next generation of farmers a future? If the answer is that we need more time, I suspect many farmers will say they've already given successive Governments enough time. If the answer is another review, they'll say that we've had reviews before. If the answer is more evidence, they'll quite reasonably ask what happened to all the evidence that we've already gathered. That isn't an argument against science—quite the opposite; it's an argument for having the confidence to act on the science.
I've never accepted that this debate should be reduced to people choosing sides before they've even discussed the evidence. Whether it's cattle controls, biosecurity, vaccination or a controlled wildlife cull, surely the starting point has to be an honest assessment of what is and isn't working. Because if we can't ask those questions now, after everything farmers have lived through, when can we?
The uncomfortable reality is that, after decades of increasingly stringent cattle controls, Wales is still recording thousands of reactor cattle every year and hundreds of new herd incidents. It is entirely reasonable to ask whether the strategy, taken as a whole, is getting us where we all want to be. I don't think that it's a criticism of farmers—quite the opposite; farmers have done what successive Governments have asked of them. They have accepted tighter controls, greater costs and more bureaucracy, because they believed they were contributing towards better management of the disease. Government now has to show the same willingness to examine its own approach, because—[Interruption.] No, I'd like to make progress. Behind every statistic is a family trying to make a living; behind every breakdown are years of breeding, investment and hard work. I don't believe farmers expect miracles, they know that this is one of the most difficult animal health challenges we face, but they do expect leadership, especially when the Minister talked such a good game in opposition.
With all due respect—and I say this as constructively as possible—does the Minister want his legacy in Government to be that of a doer, or does he want to be remembered as a talker or a promiser? Talk is cheap, farmers are clear: they don't want hope, they want action. Diolch yn fawr.
Rwy'n credu bod pawb yn y Siambr yn cytuno ar un peth: nid oes neb eisiau i TB buchol fod yn rhan o ffermio yng Nghymru ymhen 10 neu 20 mlynedd arall. Beth bynnag yw ein barn ar sut y cyrhaeddwn yno, rydym i gyd eisiau gweld y clefyd hwn yn cael ei reoli'n fwy effeithiol, nid yn unig mewn gwartheg, ond yn y boblogaeth o anifeiliaid gwyllt yn gyffredinol hefyd. Yr anhawster yw bod ffermwyr wedi bod yn clywed yr uchelgais hwnnw ers amser hir iawn, ond os siaradwch chi â nhw heddiw, nid yw'r mwyafrif yn teimlo ein bod ni'n dod gam yn agosach at y nod hirdymor o ddileu'r clefyd. Mae ffermwyr yn dal i fyw gyda'r un ansicrwydd, yr un cyfyngiadau symud a'r un pryder llesteiriol bob tro y daw'n bryd gwneud prawf. Maent yn dal i weld gwartheg iach, cynhyrchiol yn cael eu lladd. Ni allaf roi mewn geiriau pa mor ofidus yw darllen y data diweddaraf. Cafodd dros 10,000 o wartheg eu lladd yng Nghymru y llynedd yn unig, gyda 479 o fuchesi ag achosion newydd wedi'u canfod—479. Rwy'n cydymdeimlo â phob unigolyn sy'n gwneud eu gorau glas i ymdopi â'r straen feddyliol a achosir gan TB buchol. Dyna pam y mae Reform wedi cyflwyno'r ddadl hon heddiw, oherwydd nid ydym yn credu ei bod yn ddigon da i barhau â'r un sgwrs ag y buom yn ei chael ers blynyddoedd a disgwyl i ffermwyr gredu bod rhywbeth ar fin newid.
Un peth sydd wedi fy nharo dros yr wythnosau diwethaf, ac yn ystod yr ymgyrch etholiadol yn wir, yw fy mod wedi gwrando ar Blaid Cymru yn dweud y byddant yn dilyn y wyddoniaeth. Nid wyf yn anghytuno â hynny. Mewn gwirionedd, dyna'n union y dylai'r Llywodraeth ei wneud. Ond rwy'n dal i ddod yn ôl at yr un cwestiwn: dilyn y wyddoniaeth i ble? Nid clefyd newydd yw hwn. Nid ydym yn dechrau o'r dechrau. Mae Llywodraethau Cymru wedi bod â blynyddoedd o dystiolaeth ar gael iddynt. Maent wedi cael cyngor gwyddonol. Maent wedi cael y grŵp cynghori technegol. Maent wedi cael arbenigedd milfeddygol, blynyddoedd o ddata cadw gwyliadwriaeth a blynyddoedd o brofiad bywyd gan y ffermwyr eu hunain. Nid yw ffermwyr yn fy etholaeth i'n gofyn a oes gan y Llywodraeth ddigon o dystiolaeth eto. Maent yn gofyn beth y mae'r Llywodraeth wedi'i gasglu o'r dystiolaeth wyddonol sydd ganddi eisoes. Nid tystiolaeth sy'n gwneud penderfyniadau, Gweinidogion sy'n eu gwneud. Ac mae gan y Gweinidog presennol flynyddoedd o brofiad yn yr wrthblaid. Mae'n gwybod yn well na neb beth yn union y mae'r wyddoniaeth yn ei ddweud wrtho. Ar ryw adeg, mae'n rhaid i'r Llywodraeth hon ddangos yr hyn y mae wedi'i ddysgu o'r dystiolaeth y mae wedi treulio blynyddoedd yn ei chasglu, a bod yn barod i harneisio'r data hwnnw a rhoi camau ystyrlon ac ymarferol ar waith i reoli TB buchol yng Nghymru.
Rwy'n dal fy hun yn meddwl yn ôl at yr hyn yr arferai Plaid Cymru ei ddweud pan oeddent yn eistedd ar feinciau'r wrthblaid. Siaradodd Llyr Gruffydd yn angerddol am TB buchol, fe heriodd ddull Llafur o weithredu, siaradodd am y pwysau ar deuluoedd ffermio a chwestiynodd a oedd y strategaeth bresennol yn cyflawni'r hyn a addawyd i ffermwyr. Siaradodd am yr angen i wrando ar y dystiolaeth ac ar y diwydiant. Roedd y rhain yn gwestiynau hollol ddilys i'w gofyn ac maent yr un mor ddilys ers i Blaid Cymru ddod yn Llywodraeth.
Nid yw ffermwyr yn gweld gwleidyddiaeth yn y ffordd rydym ni'n ei gweld. Nid ydynt yn edrych ar ba feinciau y mae pobl yn eistedd arnynt; maent ond eisiau gwybod a oes unrhyw beth yn mynd i newid mewn gwirionedd. Beth y mae'r Senedd hon yn ei wneud i'w helpu, i wneud eu bywydau'n haws ac i roi dyfodol i'r genhedlaeth nesaf o ffermwyr? Os mai'r ateb yw bod angen mwy o amser, rwy'n tybio y bydd llawer o ffermwyr yn dweud eu bod eisoes wedi rhoi digon o amser i Lywodraethau olynol. Os mai'r ateb yw adolygiad arall, byddant yn dweud ein bod wedi cael adolygiadau o'r blaen. Os mai'r ateb yw mwy o dystiolaeth, byddant yn gofyn yn eithaf rhesymol beth ddigwyddodd i'r holl dystiolaeth a gasglwyd gennym eisoes. Nid dadl yn erbyn gwyddoniaeth yw hynny—i'r gwrthwyneb; mae'n ddadl dros gael yr hyder i weithredu ar y wyddoniaeth.
Nid wyf erioed wedi derbyn y dylai'r ddadl hon gael ei lleihau i fod yn un lle mae pobl yn dewis ochrau cyn iddynt hyd yn oed drafod y dystiolaeth. Boed yn fesurau rheoli gwartheg, bioddiogelwch, brechu neu ddifa anifeiliaid gwyllt dan reolaeth, rhaid i'r man cychwyn fod yn asesiad gonest o'r hyn sy'n gweithio ac nad yw'n gweithio. Oherwydd os na allwn ofyn y cwestiynau hynny nawr, ar ôl popeth y mae ffermwyr wedi byw drwyddo, pryd y gallwn ni wneud hynny?
Ar ôl degawdau o fesurau rheoli gwartheg mwyfwy llym, y realiti anghyfforddus yw bod Cymru'n dal i gofnodi miloedd o adweithyddion bob blwyddyn a channoedd o fuchesi ag achosion newydd. Mae'n gwbl rhesymol gofyn a yw'r strategaeth yn ei chyfanrwydd yn mynd â ni lle rydym i gyd eisiau bod. Nid wyf yn credu ei bod yn feirniadaeth ar ffermwyr—i'r gwrthwyneb; mae ffermwyr wedi gwneud yr hyn y mae Llywodraethau olynol wedi gofyn iddynt ei wneud. Maent wedi derbyn mesurau rheoli llymach, mwy o gostau a mwy o fiwrocratiaeth, am eu bod yn credu eu bod yn cyfrannu tuag at reolaeth well ar y clefyd. Rhaid i'r Llywodraeth ddangos yr un parodrwydd nawr i archwilio ei dull ei hun, oherwydd—[Torri ar draws.] Na, rwyf am wneud cynnydd. Y tu ôl i bob ystadegyn mae teulu sy'n ceisio gwneud bywoliaeth; y tu ôl i bob buches a heintiwyd mae blynyddoedd o fridio, buddsoddiad a gwaith caled. Nid wyf yn credu bod ffermwyr yn disgwyl gwyrthiau, maent yn gwybod mai dyma un o'r heriau iechyd anifeiliaid anoddaf sy'n ein hwynebu, ond maent yn disgwyl arweinyddiaeth, yn enwedig wedi i'r Gweinidog siarad mor gryf pan oedd mewn gwrthblaid.
Gyda phob parch—ac rwy'n dweud hyn mor adeiladol â phosibl—a yw'r Gweinidog eisiau i'w waddol yn y Llywodraeth fod yn waddol rhywun sy'n gweithredu, neu a yw am gael ei gofio fel siaradwr neu rywun a wnâi addewidion? Mae siarad yn rhad, mae ffermwyr yn glir: nid ydynt eisiau gobaith, maent eisiau gweld gweithredu'n digwydd. Diolch yn fawr.
Bovine TB continues to be one of the most pressing issues facing farmers in Ceredigion Penfro, and the message that I continue to hear from local farmers is absolutely clear. They want to see meaningful action to tackle this disease. Among those affected are my own in-laws, whose farm has been affected by bovine TB for more than two decades. And so, I declare an interest, as through their experience, I've seen first-hand the profound emotional, practical and financial toll that bovine TB continues to have on farming families. Their story is similar to that of many other farmers in my constituency, and together, they reiterate the need for effective measures to address this long-standing issue.
As has already been said, it is heartbreaking. The dread and worry over testing, the anguish and stress over a TB breakdown and subsequent slaughter, and, of course, the anxiety of dealing with compensation payments and trying to run a sustainable business. An NFU Cymru survey in 2023 highlighted that 85 per cent of respondents said bovine TB had negatively impacted their own mental health or someone in their family, and over 93 per cent said that they were extremely concerned or very concerned about bovine TB. So, I really hope that with a new Government and with a Cabinet Minister sympathetic to farmers and the anguish they are going through because of bovine TB, I hope action will now be taken to finally get to grips with this awful disease.
As the second point in the motion notes, there must be a recognition of the multiple routes of transmission, including infection from wildlife. In the last Senedd, I had the privilege of chairing the Economy, Trade and Rural Affairs Committee and we held an inquiry into the Welsh Government's bovine TB eradication programme. The committee made some important recommendations in areas like testing, compensation, and even wildlife. The committee was concerned about the lack of data around the role of wildlife in spreading bovine TB, but the reality is that you can't possibly control the disease without dealing with the wildlife reservoir.
We all recognise that there are multiple mechanisms of transmission, and even the previous Welsh Government accepted that in their response to the committee, which is why there needs to be a package of measures that deals with all types of transmission of this disease. The previous Government told the committee that it's not really so much about understanding the mechanisms of transmission in greater detail, as we know they occur, but more about understanding the relative frequency with which they occur and why they occur in different local situations.
So, if we all accept that there is transmission via wildlife, why has there been an absence of efforts to address this in the first place? This cannot be the case going forward. The Cabinet Minister himself has said that wildlife is part of the bovine TB problem and must be part of the solution, and now he's in a position to actually do something about it. Farmers across Wales are watching, and they are tired of having to tell us the same thing over and over again. They now want action.
From April 2025 to March 2026, 3,068 cattle were slaughtered in Pembrokeshire and a further 971 in Ceredigion. That's over 4,000 cattle slaughtered in just two counties over a 12-month period. When I was first elected in 2007, that figure for Pembrokeshire was 2,384 and for Ceredigion was just 296. Of course, testing is far more sensitive than it was back then, but that is still a huge increase in cattle slaughtered, and behind each slaughter is a farming family devastated by it, which is why I've campaigned on this specific issue for the last 20 years.
Llywydd, the Welsh Conservatives will be supporting the motion this afternoon, even though we do not believe the motion is strong enough. However, in the interests of consensus and in order to push this matter forward, we will be voting for the motion. The motion states that in the event that the TB technical advisory group recommends targeted wildlife control, including culling, such recommendations are given full and proper consideration. Well, I believe that the evidence is already there to show that this disease needs to be tackled in the wildlife reservoir, and so I do not believe we need to wait for further information and advice before any actual action takes place.
We of course support maintaining robust biosecurity standards, but the Welsh Government must use all the tools in its box to tackle all transmissions of this disease. Llywydd, we want to see the Welsh Government get on with the job of eradicating bovine TB. There have been endless discussions about whether to introduce a holistic approach or not, and we believe the time for talking is now over. We now want action.
Mae TB buchol yn parhau i fod yn un o'r problemau mwyaf dybryd sy'n wynebu ffermwyr yng Ngheredigion Penfro, ac mae'r neges rwy'n parhau i'w chlywed gan ffermwyr lleol yn hollol glir. Maent eisiau gweld camau ystyrlon i fynd i'r afael â'r clefyd hwn. Ymhlith y rhai yr effeithir arnynt y mae fy nheulu-yng-nghyfraith fy hun y mae eu fferm wedi ei heffeithio gan TB buchol ers mwy na dau ddegawd. Ac felly, rwy'n datgan buddiant, oherwydd drwy eu profiad nhw, rwyf wedi gweld yn uniongyrchol y niwed emosiynol, ymarferol ac ariannol dwfn y mae TB buchol yn parhau i'w wneud i deuluoedd ffermio. Mae eu stori'n debyg i stori llawer o ffermwyr eraill yn fy etholaeth, a chyda'i gilydd, maent yn ailadrodd yr angen am fesurau effeithiol i fynd i'r afael â'r broblem hirsefydlog hon.
Fel y dywedwyd eisoes, mae'n dorcalonnus. Yr ofn a'r pryder ynghylch profi, y gofid a'r straen ynghylch achos o TB a'r lladd sy'n dilyn, a'r pryder, wrth gwrs, o ddelio â thaliadau iawndal a cheisio rhedeg busnes cynaliadwy. Nododd arolwg NFU Cymru yn 2023 fod 85 y cant o'r ymatebwyr yn dweud bod TB buchol wedi effeithio'n negyddol ar eu hiechyd meddwl eu hunain neu rywun yn eu teulu, a dywedodd dros 93 y cant eu bod yn bryderus tu hwnt neu'n bryderus iawn ynghylch TB buchol. Felly, gyda Llywodraeth newydd a Gweinidog Cabinet sy'n cydymdeimlo â ffermwyr a'r gofid y maent yn mynd drwyddo, rwy'n gobeithio'n fawr y bydd gweithredu nawr i fynd i'r afael â'r clefyd ofnadwy hwn.
Fel y mae'r ail bwynt yn y cynnig yn nodi, rhaid cydnabod y llwybrau trosglwyddo lluosog, gan gynnwys haint o anifeiliaid gwyllt. Yn y Senedd ddiwethaf, cefais y fraint o gadeirio'r Pwyllgor Economi, Masnach a Materion Gwledig a chynhaliwyd ymchwiliad gennym i raglen Llywodraeth Cymru i ddileu TB buchol. Gwnaeth y pwyllgor argymhellion pwysig mewn meysydd fel profi, iawndal, a hyd yn oed anifeiliaid gwyllt. Roedd y pwyllgor yn pryderu am y diffyg data ynghylch rôl anifeiliaid gwyllt yn lledaenu TB buchol, ond y gwir amdani yw na allwch reoli'r clefyd heb ddelio â chronfa'r haint mewn anifeiliaid gwyllt.
Rydym i gyd yn cydnabod bod sawl mecanwaith trosglwyddo, ac mae hyd yn oed y Llywodraeth flaenorol wedi derbyn hynny yn eu hymateb i'r pwyllgor, a dyna pam y mae angen pecyn o fesurau sy'n ymdrin â phob un o lwybrau trosglwyddo'r clefyd hwn. Dywedodd y Llywodraeth flaenorol wrth y pwyllgor ei fod yn golygu mwy na deall mecanweithiau trosglwyddo yn fanylach, gan ein bod yn gwybod eu bod yn digwydd, ond yn fwy am ddeall yr amlder cymharol y maent yn digwydd a pham eu bod yn digwydd mewn gwahanol sefyllfaoedd lleol.
Felly, os ydym i gyd yn derbyn bod trosglwyddiad yn digwydd drwy anifeiliaid gwyllt, pam na fu unrhyw ymdrechion i fynd i'r afael â hyn yn y lle cyntaf? Ni all hyn fod yn wir ar gyfer y dyfodol. Mae'r Gweinidog Cabinet ei hun wedi dweud bod anifeiliaid gwyllt yn rhan o'r broblem TB buchol a bod rhaid iddo fod yn rhan o'r ateb, a nawr mae mewn sefyllfa i wneud rhywbeth yn ei gylch. Mae ffermwyr ledled Cymru'n gwylio, ac maent wedi blino gorfod dweud yr un peth wrthym dro ar ôl tro. Maent eisiau gweld gweithredu'n digwydd.
Rhwng mis Ebrill 2025 a mis Mawrth 2026, lladdwyd 3,068 o wartheg yn sir Benfro a 971 arall yng Ngheredigion. Dyna dros 4,000 o wartheg wedi'u lladd mewn dwy sir yn unig dros gyfnod o 12 mis. Pan gefais fy ethol gyntaf yn 2007, roedd y ffigur ar gyfer sir Benfro yn 2,384 ac ar gyfer Ceredigion, yn ddim ond 296. Wrth gwrs, mae profion yn llawer mwy sensitif na'r hyn oeddent bryd hynny, ond mae hynny'n dal i fod yn gynnydd enfawr yn nifer y gwartheg sy'n cael eu lladd, a'r tu ôl i bob lladd mae teulu ffermio wedi'i ddinistrio ganddo, a dyna pam fy mod wedi ymgyrchu ar y mater penodol hwn dros yr 20 mlynedd diwethaf.
Lywydd, bydd y Ceidwadwyr Cymreig yn cefnogi'r cynnig y prynhawn yma, er nad ydym yn credu bod y cynnig yn ddigon cryf. Fodd bynnag, er mwyn sicrhau consensws ac er mwyn gwthio'r mater hwn yn ei flaen, byddwn yn pleidleisio o blaid y cynnig. Mae'r cynnig yn nodi, os bydd y grŵp cynghori technegol TB yn argymell rheolaeth wedi'i thargedu ar fywyd gwyllt, gan gynnwys difa, y caiff argymhellion o'r fath eu hystyried yn llawn ac yn briodol. Wel, rwy'n credu bod y dystiolaeth eisoes yno i ddangos bod angen mynd i'r afael â'r clefyd hwn yng nghronfa'r haint mewn anifeiliaid gwyllt, ac felly nid wyf yn credu bod angen inni aros am ragor o wybodaeth a chyngor cyn i unrhyw weithredu go iawn ddigwydd.
Rydym yn cefnogi cynnal safonau bioddiogelwch cadarn wrth gwrs, ond rhaid i Lywodraeth Cymru ddefnyddio'r holl offer sydd ar gael iddi i fynd i'r afael â phob dull o drosglwyddo'r clefyd hwn. Lywydd, rydym am weld Llywodraeth Cymru yn bwrw ymlaen â'r gwaith o ddileu TB buchol. Cafwyd trafodaethau diddiwedd ynglŷn ag a ddylid cyflwyno dull cyfannol ai peidio, ac rydym yn credu bod yr amser i siarad drosodd bellach. Rydym eisiau gweld gweithredu'n digwydd nawr.
I'm going to do my best to get a couple more speakers in before we come to you, Minister, but I'm going to need the help of Members to do that. Stephen Senior.
Rwy'n mynd i wneud fy ngorau i gael un neu ddau yn fwy o siaradwyr cyn i ni ddod atoch chi, Weinidog, ond rwy'n mynd i fod angen help yr Aelodau i wneud hynny. Stephen Senior.
Thank you, Presiding Officer. Now, for some, this is handkerchiefs out time, because we need to talk about badgers and deer, both of which feature on the cuddly part of the animal spectrum, though I do notice that we have quite a few empty seats.
I looked at some of the data on this, and I have to say, initially, when I looked at England and Wales, the data looked remarkably similar, and I thought, what's the issue? But then I looked at Scotland, and Scotland's really, really interesting. And then I looked at the regions of England, and I looked at the regions of Wales, and a light came on. I could see myself directly what the problem was.
It's strange that some matters have become bizarrely and wrongly a matter of left and right, for example, bin collections and speed limits. For some reason, badgers fall into that category. It shouldn't be the case. Those in this Chamber who are perhaps vegans have a perfectly valid argument to deploy: there should be no cattle in the countryside, as they exist only for our benefit as consumers. No cattle, no badger problem. But for those of us who enjoy dairy products and meat and use leather, we know that there is a trade-off between our wishes and wildlife. The countryside that gives us a delight to be in is rarely natural. It has been created by our farmers over hundreds of years. They do a remarkable job, and we should listen to them.
In a perfect world, we'd have a reliable test for bovine TB. We'd have a proven vaccination for bovine TB, which we'd use in cattle, relatively easily, and in wildlife, which is a bit more difficult to achieve. But we don't have any of that yet, so we have to deal with the situation as we find it. The facts are that in some parts of Wales bovine TB is explosive. It is true that cattle are more likely to catch it from other members of the herd, but it's also true that the first infected in the herd is likely to become infected from wildlife, and there's a clear link between the number of badgers and infection. Scotland is largely clear of bovine TB and has a very low badger population. There's evidence from England that culling badgers in those TB reservoir areas substantially reduces cases after four years.
Food security should be at the forefront of all our minds, not to mention the risk of losing rare bloodlines and losing farmers with extensive knowledge and skills in dairy and beef. We should be working with farmers and vets to ensure that all diseased animals are culled early, but no matter what your view or how you came to it, the fact remains that bovines and badgers cohabit. Much effort and paperwork go into testing cattle pre and post movement. Unfortunately, somebody forgot to send the badgers the memorandum about not moving around. In the real world, strategic culling within these wildlife reservoirs has to form part of TB management, at least for now.
This is a Reform UK motion, but it's a motion to help Welsh farmers. It is an example how this expanded Senedd can work together for the good of Wales. Please support it.
Diolch, Lywydd. Nawr, i rai, dyma'r adeg i dynnu eich hancesi allan, oherwydd mae angen inni siarad am foch daear a cheirw, gyda'r ddau anifail yn ymddangos ar y rhan fwythus o'r sbectrwm anifeiliaid, er fy mod yn sylwi bod gennym gryn dipyn o seddi gwag.
Edrychais ar rywfaint o'r data ar hyn, ac mae'n rhaid imi ddweud, i ddechrau, pan edrychais ar Gymru a Lloegr, roedd y data'n edrych yn rhyfeddol o debyg, ac roeddwn i'n meddwl, beth yw'r broblem? Ond wedyn edrychais ar yr Alban, ac mae'r Alban yn ddiddorol iawn. Ac yna edrychais ar ranbarthau Lloegr, ac edrychais ar ranbarthau Cymru, a daeth y goleuni. Gallwn weld drosof fy hun beth oedd y broblem.
Mae'n rhyfedd fod rhai materion wedi dod, yn rhyfedd ddigon ac yn anghywir, yn faterion chwith a de, er enghraifft casgliadau biniau a therfynau cyflymder. Am ryw reswm, mae moch daear yn disgyn i'r categori hwnnw. Ni ddylai fod yn wir. Mae gan y rhai yn y Siambr hon sydd efallai'n figaniaid ddadl gwbl ddilys i'w defnyddio: ni ddylai fod gwartheg yng nghefn gwlad, gan eu bod yn bodoli er ein budd ni fel defnyddwyr yn unig. Dim gwartheg, dim problem moch daear. Ond i'r rhai ohonom sy'n mwynhau cynhyrchion llaeth a chig ac yn defnyddio lledr, fe wyddom fod cyfaddawd rhwng ein dymuniadau ni a bywyd gwyllt. Pur anaml y mae'r cefn gwlad sy'n rhoi pleser i ni fod ynddo yn naturiol. Mae wedi cael ei greu gan ein ffermwyr dros gannoedd o flynyddoedd. Maent yn gwneud gwaith rhyfeddol, a dylem wrando arnynt.
Mewn byd perffaith, byddai gennym brawf dibynadwy ar gyfer TB buchol. Byddai gennym frechiad profedig ar gyfer TB buchol, un y byddem yn ei ddefnyddio mewn gwartheg, yn gymharol hawdd, ac mewn anifeiliaid gwyllt, sydd ychydig yn anos i'w gyflawni. Ond nid oes gennym ddim o hynny eto, felly mae'n rhaid inni ddelio â'r sefyllfa fel y mae. Y ffaith amdani yw bod lefelau ffrwydrol o TB buchol mewn rhai rhannau o Gymru. Mae'n wir fod gwartheg yn fwy tebygol o'i ddal gan wartheg eraill yn y fuches, ond mae hefyd yn wir fod yr un a heintir gyntaf yn y fuches yn debygol o gael ei heintio gan anifail gwyllt, ac mae cysylltiad clir rhwng nifer y moch daear a'r haint. Mae'r Alban yn glir i raddau helaeth o TB buchol ac mae ganddi boblogaeth isel iawn o foch daear. Ceir tystiolaeth o Loegr fod difa moch daear yn yr ardaloedd lle mae'r cronfeydd TB hynny yn lleihau nifer yr achosion yn sylweddol ar ôl pedair blynedd.
Dylai diogeledd bwyd fod ar flaen ein meddyliau i gyd, heb sôn am y risg o golli llinachau prin a cholli ffermwyr sydd â gwybodaeth helaeth a sgiliau mewn ffermio llaeth a chig eidion. Dylem fod yn gweithio gyda ffermwyr a milfeddygon i sicrhau bod pob anifail a heintiwyd yn cael ei ddifa'n gynnar, ond ni waeth beth yw eich barn neu sut y daethoch ati, mae'r ffaith yn aros bod gwartheg a moch daear yn cyd-fyw. Mae llawer o ymdrech a gwaith papur yn mynd i brofi gwartheg cyn ac ar ôl symud. Yn anffodus, anghofiodd rhywun anfon y memorandwm i'r moch daear ynglŷn â pheidio â symud o gwmpas. Yn y byd go iawn, rhaid i ddifa strategol o fewn cronfeydd yr haint mewn anifeiliaid gwyllt fod yn rhan o'r gwaith o reoli TB, am nawr o leiaf.
Cynnig Reform UK yw hwn, ond mae'n gynnig i helpu ffermwyr Cymru. Mae'n enghraifft o sut y gall y Senedd estynedig hon weithio gyda'i gilydd er lles Cymru. Cefnogwch ef os gwelwch yn dda.
I want to begin by recognising the profound impact, as others have done in this Chamber, that bovine TB continues to have on farming families and on rural communities across Wales. It impacts on people and animal welfare alike. For too many of my constituents in Ceredigion Penfro, this is a daily reality. Time and again, farmers have spoken to me about the emotional and financial strain that bovine TB places on their businesses and their families. Only last week, one constituent told me that they had been forced to cull around 600 cattle because of the disease. Sadly, theirs is far from an isolated case.
Across Ceredigion Penfro, farmers are making heartbreaking decisions that carry enormous financial consequences and take a significant toll on their mental well-being. For some, these pressures have become so overwhelming that they are questioning whether they can carry on in the industry at all. Bovine TB remains one of the greatest challenges facing agriculture in my constituency. Alongside economic consequences, we must acknowledge the human cost. The stress, uncertainty and anxiety experienced by farming families living under prolonged TB restrictions cannot simply be measured in financial terms.
S4C's Ffermio highlighted these realities powerfully, reminding us that behind every statistic are people, families and communities living with the consequences of this disease. I understand this can be a difficult and emotive subject, but I urge everybody in the Chamber to avoid the temptation to use this to polarise debate or for political point-scoring. Precisely because it is so important and so complex, our response must be guided by the evidence. This is not a black-and-white issue. There is no one-size-fits-all answer. The science is not static, and we have to be ready to be responsive to new developments and innovations, as well as what we have learned from past programmes. So, I urge this Government to remain open to considering every measure that can contribute to eradicating bovine TB.
That is why I look forward to receiving the recommendations of the bovine TB technical advisory group, and I welcome the emphasis in this motion that full and proper consideration needs to be given to any recommendations coming from this group, although I do note that the Reform Member seems not to agree with that aspect of the motion. Progress by the previous Labour Government was painfully slow. Without significant change, the bovine TB programme board has said that Wales will not eradicate bovine TB by 2041, and that should concern every Member of the Senedd.
People on all sides of this debate want progress, not political point-scoring. They want confidence that decisions are being taken because they're effective, proportionate and evidence-led. They want a Government willing to make difficult decisions where necessary, knowing that these have been taken following careful and balanced consideration, something I have full confidence that this Government will do.
For my constituency, this debate is particularly significant. Around two-thirds of all cattle slaughtered because of bovine TB in Wales last year were in high TB area west, covering the whole of Pembrokeshire and parts of Ceredigion, as Paul Davies has mentioned. That underlines the need for action that reflects the realities on the ground. A one-size-fits-all approach will not deliver eradication. We need targeted, science-led interventions, involving farmers and vets and other stakeholders as part of a wide strategy to finally eradicate bovine TB. For those reasons, I will support the motion today.
I welcome the Minister's clear commitment to eradicating TB for the benefit of people, the economy and wildlife alike, and I urge the Minister now to keep his clear focus on achieving that outcome. Diolch.
Rwyf am ddechrau drwy gydnabod, fel y mae eraill wedi'i wneud yn y Siambr, yr effaith ddofn y mae TB buchol yn parhau i'w chael ar deuluoedd ffermio ac ar gymunedau gwledig ledled Cymru. Mae'n effeithio ar bobl a lles anifeiliaid fel ei gilydd. I ormod o fy etholwyr yng Ngheredigion Penfro, mae hyn yn realiti dyddiol. Dro ar ôl tro, mae ffermwyr wedi siarad â mi am straen emosiynol ac ariannol TB buchol ar eu busnesau a'u teuluoedd. Yr wythnos diwethaf, dywedodd un etholwr wrthyf eu bod wedi cael eu gorfodi i ddifa tua 600 o wartheg oherwydd y clefyd. Yn anffodus, mae eu hachos nhw ymhell o fod yn unigryw.
Ar draws Ceredigion Penfro, mae ffermwyr yn gwneud penderfyniadau torcalonnus sy'n arwain at ganlyniadau ariannol enfawr ac yn cael effaith sylweddol ar eu llesiant meddyliol. I rai, mae'r pwysau hyn wedi dod mor llethol fel eu bod yn cwestiynu a allant barhau yn y diwydiant o gwbl. Mae TB buchol yn parhau i fod yn un o'r heriau mwyaf sy'n wynebu amaethyddiaeth yn fy etholaeth i. Ochr yn ochr â'r canlyniadau economaidd, rhaid inni gydnabod y gost ddynol. Ni ellir mesur y straen, yr ansicrwydd a'r pryder a brofir gan deuluoedd ffermio sy'n byw o dan gyfyngiadau TB hirfaith mewn termau ariannol yn unig.
Tynnodd Ffermio S4C sylw at y realiti hwn yn bwerus, gan ein hatgoffa bod pobl, teuluoedd a chymunedau sy'n byw gyda chanlyniadau'r clefyd hwn y tu ôl i bob ystadegyn. Rwy'n deall y gall fod yn bwnc anodd ac emosiynol, ond rwy'n annog pawb yn y Siambr i osgoi'r demtasiwn i ddefnyddio hyn i bolareiddio dadl neu i sgorio pwyntiau gwleidyddol. Yn union oherwydd ei fod mor bwysig ac mor gymhleth, rhaid i'n hymateb gael ei arwain gan y dystiolaeth. Nid mater du a gwyn mohono. Nid oes ateb un maint i bawb. Nid yw'r wyddoniaeth yn statig, ac mae'n rhaid inni fod yn barod i fod yn ymatebol i ddatblygiadau ac arloesedd newydd, yn ogystal â'r hyn a ddysgwyd gennym o raglenni blaenorol. Felly, rwy'n annog y Llywodraeth hon i barhau i fod yn agored i ystyried pob mesur a all gyfrannu at ddileu TB buchol.
Dyna pam rwy'n edrych ymlaen at dderbyn argymhellion y grŵp cynghori technegol TB buchol, ac rwy'n croesawu'r pwyslais yn y cynnig fod angen rhoi ystyriaeth lawn a phriodol i unrhyw argymhellion a ddaw gan y grŵp hwn, er fy mod yn nodi nad yw'n ymddangos bod yr Aelod Reform yn cytuno â'r elfen honno yn y cynnig. Roedd cynnydd gan y Llywodraeth Lafur flaenorol yn boenus o araf. Heb newid sylweddol, mae bwrdd y rhaglen TB buchol wedi dweud na fydd Cymru'n dileu TB buchol erbyn 2041, a dylai hynny beri gofid i bob Aelod o'r Senedd.
Mae pobl ar bob ochr i'r ddadl eisiau cynnydd, nid sgorio pwyntiau gwleidyddol. Maent eisiau hyder fod penderfyniadau'n cael eu gwneud am eu bod yn effeithiol, yn gymesur ac yn seiliedig ar dystiolaeth. Maent eisiau Llywodraeth sy'n barod i wneud penderfyniadau anodd lle bo angen, gan wybod bod y rhain wedi'u gwneud yn dilyn ystyriaeth ofalus a chytbwys, rhywbeth y mae gennyf hyder llawn y bydd y Llywodraeth hon yn ei wneud.
Mae'r ddadl hon yn arbennig o arwyddocaol i fy etholaeth i. Roedd tua dwy ran o dair o'r holl wartheg a laddwyd oherwydd TB buchol yng Nghymru y llynedd yn ardal TB uchel y gorllewin, sy'n cwmpasu sir Benfro gyfan a rhannau o Geredigion, fel y soniodd Paul Davies. Mae hynny'n tanlinellu'r angen am weithredu sy'n adlewyrchu'r realiti ar lawr gwlad. Ni fydd dull un maint i bawb o weithredu yn ei ddileu. Mae angen ymyriadau wedi'u targedu, wedi'u harwain gan wyddoniaeth, sy'n cynnwys ffermwyr a milfeddygon a rhanddeiliaid eraill yn rhan o strategaeth eang i ddileu TB buchol o'r diwedd. Am y rhesymau hynny, byddaf yn cefnogi'r cynnig heddiw.
Rwy'n croesawu ymrwymiad clir y Gweinidog i ddileu TB er budd pobl, yr economi ac anifeiliaid gwyllt fel ei gilydd, ac rwy'n annog y Gweinidog nawr i gadw ei ffocws clir ar gyflawni'r canlyniad hwnnw. Diolch.
Ac yn olaf—yn fyr iawn—Paul Rock.
And finally—very briefly—Paul Rock.
Diolch, Lywydd. Bovine TB is the cause of so much pain, trauma and uncertainty for farmers and the rural communities of Wales. I am, however, very concerned about the unhelpful and untimely political posturing of the motion, as well as the misleading inferences contained in the wording. The motion calls on the Welsh Government to draw on the scientific evidence, and rightly so, but the motion also appears to imply that a major component of the solution should be a badger cull. Since the previous Welsh Government announced its decision to stop culling badgers back in March 2012, the number of new herd incidents has more than halved, and bovine TB is now at its lowest level in nearly 20 years. All of this has been achieved without any lethal wildlife control.
As we've heard, the evidence shows that 94 per cent of bovine TB transmission occurs from cattle to cattle. This is where the solutions lie and where improved testing and biosecurity measures have already made a real difference. The technical advisory group is currently considering the evidence relevant to vaccination and bovine TB. The Cabinet Minister recently acknowledged this research and reminded us of the importance of allowing this work to be completed before any decisions are made. The timing of this debate, ahead of the publication of these findings, is therefore premature. So, I urge Members to vote against the motion and in favour of the amendment in order that the evidence presented by the technical advisory group can be given proper consideration at the appropriate time. The group's work is politically independent and must remain so for a robust science-led approach to be maintained. Diolch.
Diolch, Lywydd. Mae TB buchol yn achosi cymaint o boen, trawma ac ansicrwydd i ffermwyr a chymunedau gwledig Cymru. Fodd bynnag, rwy'n bryderus iawn ynglŷn â gwleidyddiaeth berfformiadol ddi-fudd ac anamserol y cynnig, yn ogystal â'r casgliadau camarweiniol yn ei eiriad. Mae'r cynnig yn galw ar Lywodraeth Cymru i fanteisio ar y dystiolaeth wyddonol, ac yn briodol felly, ond mae'r cynnig hefyd fel pe bai'n awgrymu y dylai difa moch daear fod yn elfen bwysig o'r ateb. Ers i Lywodraeth flaenorol Cymru gyhoeddi ei phenderfyniad i roi'r gorau i ddifa moch daear ym mis Mawrth 2012, mae nifer y buchesi ag achosion newydd wedi mwy na haneru, ac mae TB buchol bellach ar ei lefel isaf ers bron i 20 mlynedd. Mae hyn oll wedi'i gyflawni heb unrhyw reolaeth angheuol ar anifeiliaid gwyllt.
Fel y clywsom, mae'r dystiolaeth yn dangos bod 94 y cant o drosglwyddiad TB buchol yn digwydd o fuwch i fuwch. Dyma lle mae'r atebion a lle mae mesurau profi a bioddiogelwch gwell eisoes wedi gwneud gwahaniaeth gwirioneddol. Ar hyn o bryd, mae'r grŵp cynghori technegol yn ystyried y dystiolaeth sy'n berthnasol i frechu a TB buchol. Yn ddiweddar, cydnabu'r Gweinidog Cabinet yr ymchwil hon ac fe'n hatgoffodd ni o bwysigrwydd caniatáu i'r gwaith hwn gael ei gwblhau cyn y gwneir unrhyw benderfyniadau. Mae amseriad y ddadl hon, felly, cyn cyhoeddi'r canfyddiadau hyn, yn rhy gynnar. Felly, rwy'n annog yr Aelodau i bleidleisio yn erbyn y cynnig ac o blaid y gwelliant er mwyn i'r dystiolaeth a gyflwynwyd gan y grŵp cynghori technegol gael ystyriaeth briodol ar yr adeg briodol. Mae gwaith y grŵp yn annibynnol yn wleidyddol ac mae’n rhaid iddo barhau felly er mwyn cynnal dull o weithredu cadarn sy'n cael ei arwain gan wyddoniaeth. Diolch.
Galwaf nawr ar y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd, Llyr Gruffydd.
I now call on the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability, Llyr Gruffydd.
Diolch yn fawr iawn, Lywydd, a diolch i bawb sydd wedi cyfrannu at y ddadl. Dwi hefyd eisiau dechrau drwy gydnabod yr effaith sylweddol y mae TB mewn gwartheg yn parhau i'w gael ar deuluoedd sy'n ffermio ledled Cymru. Mae TB, wrth gwrs, fel rŷn ni'n gwybod, yn effeithio ar fywoliaethau, yn effeithio ar les anifeiliaid, yn effeithio hefyd ar les ffermwyr a'u teuluoedd. Felly, dwi'n cytuno'n llwyr pan fod y cynnig yn dweud bod yn rhaid inni gydnabod y baich ariannol ac emosiynol parhaus y mae'r clefyd yma yn ei roi ar gymunedau gwledig. Dwi wedi gweld yr effeithiau dinistriol yma drosof fi fy hun, a dyna pam mae mynd i'r afael â TB mewn gwartheg yn parhau i fod yn flaenoriaeth allweddol i fi, ond yn flaenoriaeth allweddol i'r Llywodraeth yma hefyd.
Thank you very much, Llywydd, and thank you to everyone who has contributed to the debate. I also want to start by acknowledging the significant impact that bovine TB continues to have on families farming across Wales. TB, of course, as we know, impacts the livelihoods of farmers, it impacts on animal health, and on farmers and their families' well-being, too. So, I agree entirely when the motion says that we have to acknowledge the financial and emotional burden that this disease places on rural communities. I have seen those devastating effects with my own eyes, and that's why tackling bovine TB remains a key priority for me, but also a key priority for this Government.
There's no doubt that bovine TB is a highly complex, challenging and persistent disease. There is no single route of transmission and no simple solution. Cattle-to-cattle transmission remains a significant issue, but it is recognised that wildlife can also act as a source of infection, and that is why our response must be comprehensive and based on the evidence. As Members know, I recently announced my intention to refresh the TB eradication programme. The foundations of the current programme are strong, but we all now need to build on that progress and all step up our efforts if we're to achieve our ambition of a TB-free Wales by 2041.
I've met with the farming unions, with the British Veterinary Association, the TB programme board and the chair of the technical advisory group. Along with the wider technical advisory group membership, their combined expertise and advice will help shape the next phase of our approach. I agree that robust biosecurity standards and practices must remain a cornerstone of on-farm disease control. Effective biosecurity is a shared responsibility, with farmers and veterinarians working in partnership to prevent, detect and respond to disease threats, protecting animal health, livelihoods, public health and the resilience of our farms. But we must also be honest with ourselves. While biosecurity and cattle controls are essential, they're not the whole answer. If we are serious about achieving a TB-free Wales, we have to consider all sources of infection and all scientifically validated control measures available to us. This is why I agree that any future approach must recognise wildlife as one of several sources of infection that can contribute to the spread of bovine TB.
While I recognise that wildlife can play a role in the transmission of bovine TB, it is important that we don't pretend that wildlife is responsible in every case, nor should we prejudge the conclusions of our expert advisors. The technical advisory group is there to provide independent scientific expertise and advice, while the programme board brings together a wealth of practical lived experience and expertise from across the sector. I'm currently awaiting further advice from both groups on the role of wildlife and wildlife interventions, amongst other topics, and I look forward to considering the evidence base and their advice carefully. I also intend, by the way, to publish that advice to inform the wider debate.
I understand the frustrations of those who believe that progress has not been fast enough, and yes, I share those frustrations as much as anyone else. However, it is important that we get this right and that our decisions are grounded in robust evidence, alongside consideration of effectiveness, practicality, deliverability, animal welfare and value for money for the taxpayer. We must also recognise that some progress has been made in Wales. Let's not forget that more than 95 per cent of Welsh herds are officially TB free. That, I have to say, reflects the substantial efforts and hard work of farmers themselves, the vets that they work with and officials across Wales. I think we should always recognise that those efforts are ongoing.
But the challenge we face now is to build on that progress and push forward towards TB eradication in Wales. Innovative projects in Pembrokeshire and north Wales, for example, demonstrate the value of collaboration, stronger engagement between farmers and their vets, and local tailored action. I know that just as no two farms are the same, no two herd TB breakdowns are the same, and the measures to keep TB out of individual herds will also be different again. I commend the work of both of these projects and recognise the positive feedback that they're generating. The knowledge and experience from both of those projects will help inform future policy development. Picking up on some comments made about us knowing what we need to do and that the evidence is there, as Anna Nicholl told us, the science isn't static. That's why we have brought scientists, vets and world-renowned experts together in the form of the technical advisory group. They've travelled halfway around the world to come to Wales to help us deal with this situation, and it's constantly evolving. We're constantly learning from those local projects, from experiences in other parts of the UK and beyond. It's only right that we let the experts advise us and not think that politicians know best.
With regard to the proposed amendment, I welcome the constructive approach taken by the Member in recognising that progress has been made over recent years. However, you can't deny that the programme board's position paper, which was published in March, was clear that a step change is needed if we are to meet our TB eradication target here in Wales. Without that, more animals, more farmers, more farming families will experience the distress caused by TB breakdowns for longer.
Nid oes dwywaith fod TB buchol yn glefyd cymhleth, heriol ac ystyfnig iawn. Nid un llwybr trosglwyddiad a geir, ac nid oes ateb syml. Mae trosglwyddiad o fuwch i fuwch yn parhau i fod yn broblem sylweddol, ond cydnabyddir y gall anifeiliaid gwyllt hefyd fod yn ffynhonnell haint, a dyna pam y mae'n rhaid i'n hymateb fod yn gynhwysfawr ac yn seiliedig ar y dystiolaeth. Fel y gŵyr yr Aelodau, yn ddiweddar, cyhoeddais fy mwriad i adnewyddu'r rhaglen i ddileu TB. Mae sylfeini'r rhaglen bresennol yn gryf, ond mae angen i bob un ohonom adeiladu ar y cynnydd hwnnw nawr a chynyddu ein hymdrechion os ydym am gyflawni ein huchelgais o Gymru heb TB erbyn 2041.
Rwyf wedi cyfarfod ag undebau'r ffermwyr, Cymdeithas Milfeddygon Prydain, bwrdd y rhaglen TB a chadeirydd y grŵp cynghori technegol. Ynghyd ag aelodaeth ehangach y grŵp cynghori technegol, bydd eu harbenigedd a'u cyngor cyfunol yn helpu i siapio cam nesaf ein dull o weithredu. Rwy'n cytuno bod yn rhaid i safonau ac arferion bioddiogelwch cadarn barhau i fod yn gonglfaen i'r gwaith o reoli clefydau ar ffermydd. Mae bioddiogelwch effeithiol yn gyfrifoldeb a rennir, gyda ffermwyr a milfeddygon yn gweithio mewn partneriaeth i atal, canfod ac ymateb i fygythiadau clefyd, gan ddiogelu iechyd anifeiliaid, bywoliaeth pobl, iechyd y cyhoedd a gwydnwch ein ffermydd. Ond mae’n rhaid i ni hefyd fod yn onest gyda ni ein hunain. Er bod bioddiogelwch a mesurau rheoli gwartheg yn hanfodol, nid dyna yw'r ateb cyfan. Os ydym o ddifrif ynglŷn â sicrhau Cymru heb TB, rhaid inni ystyried pob ffynhonnell haint a phob mesur rheoli wedi'i ddilysu'n wyddonol sydd ar gael i ni. Dyma pam y cytunaf fod yn rhaid i unrhyw ddull gweithredu yn y dyfodol gydnabod anifeiliaid gwyllt fel un o sawl ffynhonnell i'r haint a all gyfrannu at ledaeniad TB buchol.
Er fy mod yn cydnabod y gall anifeiliaid gwyllt chwarae rhan yn y broses o drosglwyddo TB buchol, mae'n bwysig nad ydym yn esgus mai anifeiliaid gwyllt sy'n gyfrifol ym mhob achos, ac ni ddylem ragfarnu casgliadau ein cynghorwyr arbenigol. Mae'r grŵp cynghori technegol yno i ddarparu arbenigedd a chyngor gwyddonol annibynnol, tra bo bwrdd y rhaglen yn dwyn cyfoeth o arbenigedd a phrofiad ymarferol ynghyd o bob cwr o'r sector. Ar hyn o bryd, rwy'n aros am gyngor pellach gan y ddau grŵp ar rôl anifeiliaid gwyllt ac ymyriadau anifeiliaid gwyllt, ymhlith pynciau eraill, ac edrychaf ymlaen at ystyried y sylfaen dystiolaeth a'u cyngor yn ofalus. Gyda llaw, rwyf hefyd yn bwriadu cyhoeddi'r cyngor hwnnw i lywio'r ddadl ehangach.
Rwy'n deall rhwystredigaethau'r rheini sy'n credu nad yw'r cynnydd wedi bod yn ddigon cyflym, ac ydw, rwy'n rhannu'r rhwystredigaethau hynny cymaint ag unrhyw un arall. Fodd bynnag, mae'n bwysig ein bod yn gwneud hyn yn iawn a bod ein penderfyniadau'n seiliedig ar dystiolaeth gadarn, a'n bod hefyd yn ystyried effeithiolrwydd, ymarferoldeb, cyflawnadwyedd, lles anifeiliaid a gwerth am arian i'r trethdalwr. Rhaid inni gydnabod hefyd fod rhywfaint o gynnydd wedi'i wneud yng Nghymru. Gadewch inni beidio ag anghofio bod mwy na 95 y cant o fuchesi Cymru heb TB yn swyddogol. Mae hynny, rhaid dweud, yn adlewyrchu ymdrechion sylweddol a gwaith caled y ffermwyr eu hunain, y milfeddygon y maent yn gweithio gyda nhw a swyddogion ledled Cymru. Rwy'n credu y dylem bob amser gydnabod bod yr ymdrechion hynny'n parhau.
Ond yr her sy'n ein hwynebu nawr yw adeiladu ar y cynnydd hwnnw a gwthio ymlaen tuag at ddileu TB yng Nghymru. Mae prosiectau arloesol yn sir Benfro a gogledd Cymru, er enghraifft, yn dangos gwerth cydweithio, ymgysylltu cryfach rhwng ffermwyr a'u milfeddygon, a gweithredu lleol wedi'i deilwra. Yn union fel nad oes dwy fferm yr un peth, rwy'n gwybod nad oes dau achos o TB yr un peth, a bydd y mesurau i gadw TB allan o fuchesi unigol yn wahanol eto. Rwy'n canmol gwaith y ddau brosiect hynny ac yn cydnabod yr adborth cadarnhaol y maent yn ei gynhyrchu. Bydd yr wybodaeth a'r profiad o'r ddau brosiect yn helpu i lywio datblygiad polisi yn y dyfodol. Gan nodi rhai sylwadau a wnaed ein bod yn gwybod beth sydd angen inni ei wneud a bod y dystiolaeth yno, fel y dywedodd Anna Nicholl wrthym, nid yw'r wyddoniaeth yn statig. Dyna pam ein bod wedi dod â gwyddonwyr, milfeddygon ac arbenigwyr byd-enwog ynghyd ar ffurf y grŵp cynghori technegol. Maent wedi teithio hanner ffordd o amgylch y byd i ddod i Gymru i'n helpu i ddelio â'r sefyllfa hon, ac mae'n esblygu'n gyson. Rydym yn dysgu'n gyson o'r prosiectau lleol hynny, o brofiadau mewn rhannau eraill o'r DU a thu hwnt. Nid yw ond yn deg ein bod yn gadael i'r arbenigwyr ein cynghori a pheidio â meddwl mai gwleidyddion sy'n gwybod orau.
O ran y gwelliant a gynigiwyd, rwy'n croesawu dull adeiladol yr Aelod o gydnabod bod cynnydd wedi'i wneud dros y blynyddoedd diwethaf. Fodd bynnag, ni allwch wadu bod papur sefyllfa bwrdd y rhaglen, a gyhoeddwyd ym mis Mawrth, yn nodi'n glir fod angen newid sylweddol os ydym am gyrraedd ein targed o ddileu TB yma yng Nghymru. Heb hynny, bydd mwy o anifeiliaid, mwy o ffermwyr, mwy o deuluoedd ffermio'n profi'r gofid a achosir gan achosion o TB am fwy o amser.
Lywydd, y gelyn cyffredin fan hyn yw TB mewn gwartheg, ac mae ein hymrwymiad yn glir. Byddwn yn diweddaru'r rhaglen dileu TB ac yn datblygu dull newydd sy'n cael ei arwain gan wyddoniaeth, sy'n seiliedig ar dystiolaeth, sy'n holistaidd ac sydd yn dod â phobl at ei gilydd. Hynny yw, rŷn ni'n ei ddatblygu mewn modd cydweithredol. Does dim atebion cyflym, dwi'n ofni, i TB mewn gwartheg, ond drwy weithio gyda'n gilydd a chanolbwyntio ar wartheg, ar bobl ac ar fywyd gwyllt, dwi'n credu y gallwn ni gyflymu'r cynnydd a symud Cymru'n agosach at yr uchelgais dwi'n gwybod rŷn ni i gyd yn ei rhannu yn fan hyn yn y Siambr, sef i gael gwared ar TB erbyn 2041. Diolch yn fawr.
Llywydd, the common enemy here is bovine TB, and our commitment is clear. We will update the TB eradication programme and develop a new science-led, evidence-based and holistic approach, which is collaborative too. We are developing it in a collaborative way. There are no quick fixes, I fear, for TB in cattle, but by working together and focusing on cattle, people and wildlife, I believe that we can accelerate progress and move Wales closer to our shared ambition, an ambition that I know we all share in the Chamber, of eliminating TB by 2041. Thank you.
Galwaf nawr ar James Evans i ymateb i'r ddadl.
I call on James Evans to reply to the debate.
Diolch, Lywydd. I'd like to declare a relevant interest: I have close family who keep cattle. I'd like to thank all Members for their contribution to the debate today, and anyone who is involved in the industry who is watching this and looking for change here, and all those Members who talked about the financial, emotional and human pressures that bovine TB places on our farming families across Wales.
Laura Anne Jones opened the debate saying we finally have a consensus in this Chamber that something needs to be changed. You raised the stress and anxiety that farmers face, but also the economic damage to the industry. But you also talked about the human cost, and the cost it has in lives in the industry as well. And you also highlighted the infected wildlife and that we need a step change here. As the Minister highlighted as well, the programme board has said we do need to have a step change here in Wales. You did also reinforce about previous Governments failing to address the disease, with numerous projects that really didn't get us anywhere, just got us in the mess that we're in now.
Vikki Howells, it was good that you recognised the pressures that the disease placed on farmers. You also say that cattle-to-cattle transmission is high. I don't dispute that, but they've got to get infected from somewhere in the first place, and that tends to be from the wildlife population. You also mentioned the number of incidents going down, but I'd just like to quietly remind you that the herd of cattle across Wales has dropped by 40 per cent, so there's naturally going to be a drop in the numbers of herds getting infected when fewer and fewer people across this country are keeping cattle, for a number of the reasons that Members highlighted today.
You also said that the TAG needed more science and we needed more science again, but we've heard that from previous Labour Governments for a number of years. They know what the science is, but then when they don't like the science advice they're given, they say we need more, and then we need more again. You can't keep asking for more science until you get the answer you want. If the answer is clear from a number of studies, something needs to be done about it.
Andrew Griffin raised the 500 new outbreaks and 10,000 cattle lost every year. That's already at breaking point. The critical numbers of cattle across the country are so low now, that's putting huge pressure on the wider system, like our abattoirs. Other Members talked about the economic elements of that, especially the jobs that we're seeing lost in some of the abattoirs across the country. It all feeds into the reason why people are not keeping more cattle, because of the human impact of this disease. Having continuous testing of cattle all the time puts huge stress on our farmers, but also puts huge stress on the animals, which makes them very dangerous when you're handling them all the time. That is why we're seeing a rise in people getting injured by cattle with continuous TB testing.
Elwyn Vaughan, thank you for your contribution. I know you've talked on this a number of times when we both sat in the chamber of Powys County Council together. You highlighted the mental impacts that this places on families, and also the work that the young farmers clubs are doing across the country, an organisation that really made me come here a lot of the time. You talked about the work that they're doing to support people with their mental health across the country. And I would just say to anybody watching this debate, if you are struggling with your mental health and well-being in the industry, there are a number of charities in the rural sphere who will step in and help you, because no-one should have to suffer alone.
Helen Jenner, you talked about farmers feeling that we need to move on. We've had these discussions, and I can tell you I've probably talked in this Chamber a number of times about TB, probably more than I've talked about anything else here. And we do need to have some movement. It's pleasing to hear that Plaid Cymru will be supporting this motion today from what I'm led to believe, and that is a positive step that we've got a majority now that wants to get on and do something about this. Our farming families have waited far too long, and the time for action is now.
Paul Davies, I'd like to thank you for all the work that you've done on this for 20 years, and I also recognise the impact this has had on your family. I know you've been a champion of this. I know your colleague who was here, Sam Kurtz, raised a project in Pembrokeshire around this and the work that they've done, but also the work that the previous Economy, Trade and Rural Affairs Committee did on this. There was another piece of evidence that I'd like to highlight to Vikki Howells. That was a cross-party report that came back that said we do need to take action in the wildlife. But I need to be clear: this isn't, as people talked about, a blanket cull of wildlife. This is a science-led approach, because anybody who knows anything about this subject will tell you that if you have non-infected badgers, the best thing to do with them is leave them well alone. Some people who've had badgers on their farms for a number of years have never had instances of TB. This is a targeted approach where you can go in and remove infected wildlife. I know other Members talked about a vaccine, but the problem we have with a vaccine is that when you have the testing done, they cannot actually distinguish which animals have been vaccinated and which animals have not. So, the vaccine is not quite there yet, but thanks, Paul, for all that you've done on this.
Stephen Senior, I agree with everything you said about farmers shaping our environment and how they need to be supported, but also the bureaucratic elements that come with TB—the paperwork that comes with it, with case vets and all the people who come around you all time; it's an absolute nuisance and it puts a lot of stress on our farmers.
Thank you, Anna Nicholl, for your powerful contribution, highlighting the Ffermio documentary. I can remember in the previous Senedd when that was highlighted. I don't think anybody across this Chamber could not be moved by what was said on there and the cow that was culled on there that had a calf inside her as well. A lot of people were moved by that. I actually thought the previous Government would move on that. They moved a little bit on policy on it, but it didn't have a huge step change, which we all hoped it would.
Paul Rock, I respect your right to an opinion about infection rates, but I'd like to say what I said earlier, that, actually, the herd rate has gone down by 40 per cent here in Wales, so there's going to be less infections.
We do need action now and I think we need to have a clear steer in this Chamber for the Minister that, if the technical advisory group comes out and says we need to have a targeted intervention in wildlife, the Minister's got a clear steer that the majority of this Chamber want to move that way and not have more posturing and debates to stall the issue. We need to move on.
And, finally, to the Cabinet Secretary—. I think I'm doing all right for time. And, finally, to the Cabinet Minister, I should say, not the Cabinet Secretary—thank you for your response. It's actually very refreshing to hear a Minister sat in that chair actually saying that we need to get on and sort this issue and not defending a failed policy for the last 20-odd years. Because I do agree with you on biosecurity, that this isn't just a one-size-fits-all, and no outbreak is the same. So, we need to make sure we're addressing the biosecurity. Working with vets—I think that's very important—to understand your individual circumstances and put that right, and, hopefully, the Welsh Government, when looking at grants—. They did an awful lot of work, actually, about raising feeders so that people aren't feeding on the floor, making sure that stalls are covered, to make sure we can get this disease under control.
But I would just like to say to the Minister, one thing that probably hasn't been mentioned is about case vets—something that you probably have had raised, and me—making sure there is that consistency with case vets when they are going out on farms, because there's nothing more frustrating for people if they have different vets all the time, and that does cause a lot of anxiety in the industry.
I'd like to thank all Members, and I'm testing the Llywydd's patience, because it's gone red and people want to go home, but I will say 'thank you' to all Members who have contributed today. There is a differing opinion, but I think there is a majority in this Chamber now that wants us to move on this issue. So, I'd just like to thank all Members today. Let's get the step change we need, let's support those farmers and let's get this disease, finally, once and for all, under control. I advise all Members to support the motion.
Diolch, Lywydd. Hoffwn ddatgan buddiant perthnasol: mae gennyf deulu agos sy'n cadw gwartheg. Hoffwn ddiolch i'r holl Aelodau am eu cyfraniad at y ddadl heddiw, ac i unrhyw un sy'n ymwneud â'r diwydiant sy'n gwylio hyn ac yn chwilio am newid yma, a'r holl Aelodau hynny a siaradodd am y pwysau ariannol, emosiynol a dynol y mae TB buchol yn ei roi ar ein teuluoedd ffermio ledled Cymru.
Agorodd Laura Anne Jones y ddadl gan ddweud bod gennym gonsensws o'r diwedd yn y Siambr fod angen i rywbeth newid. Fe sonioch chi am y straen a'r pryder y mae ffermwyr yn ei wynebu, ond hefyd am y niwed economaidd i'r diwydiant. Ond fe sonioch chi hefyd am y gost ddynol, a'r gost mewn bywydau yn y diwydiant hefyd. Ac fe dynnoch chi sylw hefyd at yr anifeiliaid gwyllt heintiedig a'r ffaith bod angen newid sylweddol arnom yma. Fel y pwysleisiodd y Gweinidog hefyd, mae bwrdd y rhaglen wedi dweud bod angen newid sylweddol arnom yma yng Nghymru. Fe wnaethoch chi hefyd gadarnhau bod Llywodraethau blaenorol wedi methu mynd i'r afael â'r clefyd, gyda nifer o brosiectau na lwyddodd i wella ein sefyllfa, dim ond ein rhoi yn y llanast rydym ynddo nawr.
Vikki Howells, roedd yn dda eich bod wedi cydnabod y pwysau y mae'r clefyd wedi'i roi ar ffermwyr. Rydych chi hefyd yn dweud bod lefelau trosglwyddiad o fuwch i fuwch yn uchel. Nid wyf yn gwadu hynny, ond mae'n rhaid iddynt gael eu heintio o rywle yn y lle cyntaf, ac mae hynny'n tueddu i ddigwydd o'r boblogaeth anifeiliaid gwyllt. Fe ddywedoch chi hefyd fod nifer yr achosion yn gostwng, ond hoffwn eich atgoffa'n garedig fod nifer y gwartheg ledled Cymru wedi gostwng 40 y cant, felly mae'n naturiol y bydd gostyngiad yn nifer y buchesi sy'n cael eu heintio pan fydd llai a llai o bobl ledled y wlad yn cadw gwartheg, am nifer o'r rhesymau a amlygwyd gan yr Aelodau heddiw.
Fe ddywedoch chi hefyd fod angen mwy o wyddoniaeth ar y grŵp cynghori technegol a bod angen mwy fyth o wyddoniaeth arnom, ond rydym wedi clywed hynny gan Lywodraethau Llafur blaenorol ers nifer o flynyddoedd. Maent yn gwybod beth yw'r wyddoniaeth, ond pan nad ydynt yn hoffi'r cyngor gwyddonol a roddir iddynt, maent yn dweud bod angen mwy arnom, ac yna mae angen mwy eto. Ni allwch barhau i ofyn am fwy o wyddoniaeth nes y cewch chi'r ateb rydych chi ei eisiau. Os yw'r ateb yn glir o nifer o astudiaethau, mae angen gwneud rhywbeth yn ei gylch.
Soniodd Andrew Griffin am y 500 o fuchesi lle ceir achosion newydd a'r 10,000 o wartheg sy'n cael eu colli bob blwyddyn. Mae hynny eisoes yn argyfwng. Mae niferoedd critigol y gwartheg ledled y wlad mor isel nawr, mae hynny'n rhoi pwysau enfawr ar y system ehangach, fel ein lladd-dai. Siaradodd Aelodau eraill am elfennau economaidd hynny, yn enwedig y swyddi a welwn yn cael eu colli mewn rhai o'r lladd-dai ledled y wlad. Mae'r cyfan yn cyfrannu at y rheswm pam nad yw pobl yn cadw mwy o wartheg, oherwydd effaith ddynol y clefyd hwn. Mae cynnal profion parhaus ar wartheg drwy'r amser yn rhoi straen enfawr ar ein ffermwyr, ond mae hefyd yn rhoi straen enfawr ar yr anifeiliaid, sy'n eu gwneud yn beryglus iawn pan fyddwch chi'n eu trin drwy'r amser. Dyna pam ein bod yn gweld cynnydd yn nifer y bobl sy'n cael eu hanafu gan wartheg gyda phrofion TB parhaus.
Elwyn Vaughan, diolch am eich cyfraniad. Gwn eich bod wedi sôn am hyn nifer o weithiau pan oeddem yn eistedd yn siambr Cyngor Sir Powys gyda'n gilydd. Fe dynnoch chi sylw at yr effeithiau meddyliol y mae hyn yn eu cael ar deuluoedd, a hefyd y gwaith y mae clybiau ffermwyr ifanc yn ei wneud ledled y wlad, sefydliad a wnaeth wneud i mi ddod yma. Fe sonioch chi am y gwaith a wnânt i gefnogi pobl gyda'u hiechyd meddwl ledled y wlad. Ac rwyf am ddweud wrth unrhyw un sy'n gwylio'r ddadl hon, os ydych chi'n ei chael hi'n anodd gyda'ch iechyd meddwl a'ch lles yn y diwydiant, mae nifer o elusennau gwledig a all gamu i mewn i'ch helpu, gan na ddylai unrhyw un orfod dioddef ar ei ben ei hun.
Helen Jenner, fe ddywedoch chi fod ffermwyr yn teimlo bod angen inni symud ymlaen. Rydym wedi cael y trafodaethau hyn, a gallaf ddweud wrthych fy mod wedi siarad yn y Siambr hon nifer o weithiau am TB, yn fwy nag y siaradais am unrhyw beth arall yma yn ôl pob tebyg. Ac mae angen rhywfaint o symud arnom. Mae'n braf clywed y bydd Plaid Cymru’n cefnogi'r cynnig hwn heddiw, o'r hyn y cefais fy arwain i gredu, ac mae'n gam cadarnhaol fod gennym fwyafrif nawr sydd eisiau symud ymlaen a gwneud rhywbeth am hyn. Mae ein teuluoedd ffermio wedi aros yn rhy hir, a nawr yw'r amser i weithredu.
Paul Davies, hoffwn ddiolch i chi am yr holl waith rydych chi wedi'i wneud ar hyn ers 20 mlynedd, ac rwyf hefyd yn cydnabod yr effaith y mae hyn wedi'i chael ar eich teulu. Gwn eich bod wedi hyrwyddo hyn. Gwn fod eich cyn gyd-Aelod yma, Sam Kurtz, wedi codi prosiect yn sir Benfro ynghylch hyn a'r gwaith y maent wedi'i wneud, ond hefyd y gwaith a wnaeth Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig yn flaenorol ar hyn. Roedd darn arall o dystiolaeth yr hoffwn ei grybwyll wrth Vikki Howells. Adroddiad trawsbleidiol oedd hwnnw a ddywedodd fod angen inni weithredu mewn perthynas ag anifeiliaid gwyllt. Ond mae angen imi fod yn glir: nid difa anifeiliaid gwyllt ar raddfa dorfol yw hyn, fel y soniodd pobl. Mae hwn yn ddull sy'n cael ei arwain gan wyddoniaeth, gan y bydd unrhyw un sy'n gwybod unrhyw beth am y pwnc yn dweud wrthych, os oes gennych foch daear nad ydynt wedi'u heintio, y peth gorau i'w wneud â nhw yw gadael llonydd iddynt. Mae yna rai pobl wedi bod â moch daear ar eu ffermydd ers nifer o flynyddoedd a heb erioed gael achosion o TB. Mae hwn yn ddull wedi'i dargedu lle gallwch fynd i mewn a chael gwared ar anifeiliaid gwyllt heintiedig. Gwn fod Aelodau eraill wedi sôn am frechlyn, ond y broblem sydd gennym gyda brechlyn yw na allant wahaniaethu, pan wneir profion, rhwng pa anifeiliaid sydd wedi cael eu brechu a pha anifeiliaid nad ydynt wedi cael eu brechu. Felly, nid yw'r brechlyn yno eto, ond diolch, Paul, am bopeth rydych chi wedi'i wneud ar hyn.
Stephen Senior, rwy'n cytuno â phopeth a ddywedoch chi am ffermwyr yn siapio ein hamgylchedd a sut y mae angen eu cefnogi, ond hefyd yr elfennau biwrocrataidd sydd ynghlwm wrth TB—y gwaith papur a ddaw gydag ef, gyda milfeddygon achos a'r holl bobl sy'n dod o'ch cwmpas drwy'r amser; mae'n niwsans llwyr, ac mae'n rhoi llawer o straen ar ein ffermwyr.
Diolch, Anna Nicholl, am eich cyfraniad pwerus, yn tynnu sylw at y rhaglen ddogfen Ffermio. Rwy'n cofio yn y Senedd flaenorol pan gafodd hynny ei grybwyll. Ni chredaf y gallai unrhyw un ar draws y Siambr hon fod heb eu cyffwrdd gan yr hyn a ddywedwyd ar y rhaglen a'r fuwch a gafodd ei difa yno a oedd yn disgwyl llo hefyd. Cafodd llawer o bobl eu cyffwrdd gan hynny. Roeddwn yn meddwl mewn gwirionedd y byddai'r Llywodraeth flaenorol yn symud ar hynny. Fe wnaethant symud ychydig o ran polisi ar hynny, ond ni chafwyd newid mawr, rhywbeth yr oedd pob un ohonom yn gobeithio ei weld.
Paul Rock, rwy'n parchu eich hawl i'ch barn am gyfraddau heintio, ond hoffwn ailadrodd yr hyn a ddywedais yn gynharach, sef bod nifer y buchesi wedi gostwng 40 y cant yma yng Nghymru, felly fe fydd yna lai o niferoedd wedi'u heintio.
Mae angen gweithredu nawr, ac rwy'n credu bod angen inni gael cyfeiriad clir yn y Siambr hon i'r Gweinidog, ac os bydd y grŵp cynghori technegol yn dweud bod angen inni gael ymyrraeth wedi'i thargedu mewn anifeiliaid gwyllt, fod gan y Gweinidog olwg clir ar y ffaith bod mwyafrif yn y Siambr hon eisiau symud i'r cyfeiriad hwnnw a pheidio â chael mwy o eiriau gwag a dadleuon i ohirio'r mater. Mae angen inni symud ymlaen.
Ac yn olaf, Ysgrifennydd y Cabinet—. Rwy'n credu fy mod yn gwneud yn iawn o ran amser. Ac yn olaf, Weinidog Cabinet, dylwn ddweud, nid Ysgrifennydd y Cabinet—diolch am eich ymateb. Mae'n braf iawn clywed Gweinidog yn eistedd yn y gadair honno'n dweud bod angen inni fwrw ymlaen i ddatrys y mater hwn ac nid amddiffyn polisi sydd wedi methu dros yr 20 mlynedd diwethaf. Oherwydd rwy'n cytuno â chi ynglŷn â bioddiogelwch, nad yw hwn yn fater lle mae un ateb yn addas i bawb, ac nid oes unrhyw ddau achos yr un peth. Felly, mae angen inni sicrhau ein bod yn mynd i'r afael â'r bioddiogelwch. Gweithio gyda milfeddygon—rwy'n credu bod hynny'n bwysig iawn—i ddeall eich amgylchiadau unigol ac unioni hynny, a gobeithio, bydd Llywodraeth Cymru, wrth edrych ar y grantiau—. Gwnaethant lawer iawn o waith mewn gwirionedd ar godi cafnau bwydo fel nad yw anifeiliaid yn bwydo ar y llawr, a gwneud yn siŵr bod stalau wedi'u gorchuddio, i sicrhau y gallwn gael y clefyd hwn dan reolaeth.
Ond hoffwn ddweud wrth y Gweinidog, un peth nad yw wedi'i grybwyll, mae'n debyg, yw milfeddygon achos—rhywbeth rydych chi a minnau wedi'i godi, mae'n debyg—sicrhau bod cysondeb gyda milfeddygon achos pan fyddant yn mynd allan ar ffermydd, gan nad oes unrhyw beth yn fwy rhwystredig i bobl os oes ganddynt filfeddygon gwahanol drwy'r amser, ac mae hynny'n achosi llawer o bryder yn y diwydiant.
Hoffwn ddiolch i'r holl Aelodau, ac rwy'n profi amynedd y Llywydd, gan fod y cloc yn goch ac mae pobl eisiau mynd adref, ond hoffwn ddweud 'diolch' wrth yr holl Aelodau sydd wedi cyfrannu heddiw. Mae gennym safbwyntiau gwahanol, ond rwy'n credu bod y mwyafrif yn y Siambr hon nawr eisiau inni symud ymlaen ar y mater hwn. Felly, hoffwn ddiolch i'r holl Aelodau heddiw. Gadewch inni gael y newid sylweddol sydd ei angen arnom, gadewch inni gefnogi'r ffermwyr hynny a gadewch inni gael y clefyd hwn, o'r diwedd, dan reolaeth unwaith ac am byth. Rwy'n cynghori'r holl Aelodau i gefnogi'r cynnig.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Object. Gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.
The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] Object. I will defer voting under this item until voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
Detholwyd y gwelliant canlynol: gwelliant 1 yn enw Heledd Fychan.
The following amendment has been selected: amendment 1 in the name of Heledd Fychan.
Eitem 8 nesaf, dadl y Ceidwadwyr Cymreig: cynllun dychwelyd ernes. Galwaf ar Janet Finch-Saunders i wneud y cynnig.
Item 8 next, the Welsh Conservatives debate: the deposit-return scheme. I call on Janet Finch-Saunders to move the motion.
Cynnig NDM9287 Paul Davies
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn llongyfarch pobl Cymru ar gyflawni un o'r cyfraddau ailgylchu uchaf yn y byd.
2. Yn cefnogi'r gwaith o sefydlu cynllun dychwelyd ernes yng Nghymru i wella cyfraddau ailgylchu ymhellach.
3. Yn credu y bydd dargyfeirio rheoleiddiol diangen oddi wrth Loegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon, a chynnwys gwydr yng nghynllun dychwelyd ernes arfaethedig presennol Llywodraeth Cymru yn arwain at;
a) cynyddu costau i gynhyrchwyr, manwerthwyr a defnyddwyr yng Nghymru;
b) cyflwyno risg o dwyll trawsffiniol sylweddol; ac
c) peri risg o danseilio ewyllys da y cyhoedd.
4. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i ddileu'r cynlluniau presennol i gynnwys gwydr yng nghynllun dychwelyd ernes Cymru, er mwyn sicrhau aliniad rhwng Cymru a gweddill y DU.
Motion NDM9287 Paul Davies
To propose that the Senedd:
1. Congratulates the people of Wales on achieving one of the highest recycling rates in the world.
2. Supports the establishment of a deposit-return scheme in Wales to further improve recycling rates.
3. Believes that unnecessary regulatory divergence from England, Scotland and Northern Ireland, and the inclusion of glass in the Welsh Government's current proposed deposit-return scheme will;
a) increase costs for Welsh producers, retailers and consumers;
b) present a risk of significant cross-border fraud; and
c) risk undermining public goodwill.
4. Calls on the Welsh Government to scrap current plans to include glass in the Welsh deposit-return scheme, to ensure alignment between Wales and the rest of the UK.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Lywydd. Wales has every reason to be proud of its recycling record. We have the second highest recycling rate in the world, with a national recycling rate of 68.4 per cent. Twelve of Wales's 22 local authorities have already met the Welsh Government's statutory target of recycling 70 per cent of municipal waste, and I have to say, my own local authority, Conwy County Borough Council, get brownie points from me on the fact that they are one of the most successful ones. These achievements are testament to the efforts of our Welsh households, local authorities and businesses, who have embraced recycling and sustainability. That is why the Welsh Conservatives have continuously supported the principle of a deposit-return scheme, because we believe that it can reduce litter, increase recycling rates, encourage responsible behaviour and help protect our environment, our sea mammals and our wildlife.
Now, in 2016, I was incredibly proud to have brought forward a successful legislative proposal for a Bill that would make provisions to introduce a deposit-return scheme and reduce waste in Wales. We're now in 2026. Around the world, successful schemes in countries such as Germany and Norway consistently achieve return rates of over 90 per cent, minimising litter and keeping valuable materials in circulation. So, this debate isn't about whether Wales should have a deposit-return scheme, it's about whether the proposed scheme is fit for purpose, affordable and works for businesses and customers alike. The former Welsh Labour Government chose to create a system that differs from—and this is after 10 years—the rest of the UK by including glass within the scheme, despite all the evidence suggesting it is unworkable. This divergence for the sake of divergence will have very real consequences for the Welsh economy. Wales already collects 92 per cent of glass at the kerbside, so I fail to understand why including glass in the DRS is such a priority for this Plaid Cymru Government. I fear this is shaping up to be yet another Welsh taxpayer-funded disaster.
Diolch, Lywydd. Mae gan Gymru bob rheswm i fod yn falch o'i record o ran ailgylchu. Mae gennym y gyfradd ailgylchu uchaf ond un yn y byd, gyda chyfradd ailgylchu genedlaethol o 68.4 y cant. Mae deuddeg o 22 awdurdod lleol Cymru eisoes wedi cyflawni targed statudol Llywodraeth Cymru o ailgylchu 70 y cant o wastraff trefol, ac mae'n rhaid imi ddweud, mae fy awdurdod lleol i, Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy, yn cael pwyntiau gennyf am eu bod yn un o'r rhai mwyaf llwyddiannus. Mae'r cyflawniadau hyn yn dyst i ymdrechion ein cartrefi, ein hawdurdodau lleol a'n busnesau yng Nghymru, sydd wedi cofleidio ailgylchu a chynaliadwyedd. Dyna pam fod y Ceidwadwyr Cymreig wedi cefnogi egwyddor cynllun dychwelyd ernes dro ar ôl tro, gan y credwn y gall leihau sbwriel, cynyddu cyfraddau ailgylchu, annog ymddygiad cyfrifol a helpu i ddiogelu ein hamgylchedd, ein mamaliaid môr a'n bywyd gwyllt.
Nawr, yn 2016, roeddwn yn hynod falch o fod wedi cyflwyno cynnig deddfwriaethol llwyddiannus ar gyfer Bil a fyddai'n gwneud darpariaethau i gyflwyno cynllun dychwelyd ernes a lleihau gwastraff yng Nghymru. Mae hi bellach yn 2026. O gwmpas y byd, mae cynlluniau llwyddiannus mewn gwledydd fel yr Almaen a Norwy yn cyflawni cyfraddau dychwelyd o dros 90 y cant yn gyson, gan leihau sbwriel a chadw deunyddiau gwerthfawr mewn cylchrediad. Felly, nid dadl ynglŷn ag a ddylai Cymru gael cynllun dychwelyd ernes yw hon, ond un sy'n gofyn a yw'r cynllun arfaethedig yn addas i’r diben, yn fforddiadwy ac yn gweithio i fusnesau a chwsmeriaid fel ei gilydd. Dewisodd Llywodraeth Lafur flaenorol Cymru greu system sy'n wahanol—a hyn ar ôl 10 mlynedd—i weddill y DU drwy gynnwys gwydr yn y cynllun, er yr holl dystiolaeth sy'n awgrymu bod hynny'n anymarferol. Bydd y gwahaniaeth hwn er mwyn bod yn wahanol yn unig yn arwain at ganlyniadau real i economi Cymru. Mae Cymru eisoes yn casglu 92 y cant o wydr wrth ymyl y ffordd, felly ni allaf ddeall pam y mae cynnwys gwydr yn y cynllun dychwelyd ernes yn flaenoriaeth mor bwysig i Lywodraeth Plaid Cymru. Mae arnaf ofn fod hyn yn edrych fel trychineb arall a ariennir gan drethdalwyr Cymru.
Daeth y Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) i’r Gadair.
The Deputy Presiding Officer (Kerry Ferguson) took the Chair.
The inclusion of glass makes the scheme significantly more complicated and substantially more expensive, as glass requires dedicated collection infrastructure, specialist handing, expensive transportation because of its weight compared to plastic and cans and paper, and more costly reverse vending machines, all of which means increased operational costs for retailers and producers alike. And I'll say that again: for retailers and producers alike. We're talking, again, about another hit on our businesses.
The British Soft Drinks Association has warned that this decision could increase the cost of some bottles by up to 50p, which on something like a small bottle of water would be a huge proportional increase. Leading Welsh manufacturer Radnor Hills described the Welsh Government's plans as a complete and utter mess. Industry representatives have warned that manufacturers may pass additional costs directly on to consumers or even withdraw products from sale in Wales altogether. Now, I don't know about you, but certainly, if I'm having a beverage, I prefer it out of glass. There's far too much ingestion of plastic now from drinking from plastic bottles. So, there is a consumer choice at stake here.
These are not theoretical concerns, they are warnings from the businesses expected to deliver this scheme, and I've always listened to my businesses in Aberconwy and now Bangor Conwy Môn. Even more worrying is the Welsh Government's failure to appoint a deposit management organisation to run the scheme. With a launch date of October 2027, little more than a year away, there is still no confirmed administrator, IT, infrastructure or real implementation plan, just ideology and an insipid plan that doesn't stand up to any scrutiny and has the potential to damage our businesses. Serious questions do remain unanswered: how will this scheme operate on a day-to-day basis? How much financial support will retailers receive for operating return points? Which small retailers will qualify for exemptions? How will producers prepare their supply chains? Why is the Welsh Government effectively creating a hard border by introducing Wales-only labels? This is the same Government that only yesterday was talking about looking outward, looking out internationally and everything, and yet you want Wales-only labels on bottles. How will local authorities fund glass collections? Businesses simply cannot invest without certainty, yet certainty has been entirely absent throughout this whole process.
The Association of Convenience Stores has made its concerns abundantly clear. It warns that local shops may be forced to purchase more expensive soft-drop reverse vending machines capable of safely handling glass or face the risks associated with manually accepting broken glass. This is a clear health and safety concern. Ed Woodall, chief executive of the Association of Convenience Stores—a cross-party group that I was proud to chair for a full term—warned that, unless an administrator is appointed urgently, Welsh businesses will fall behind the rest of the United Kingdom. He also made another important point: the best chance of success is a deposit-return scheme that is the same throughout the UK. That is what the Welsh Conservatives have always supported from the outset. Sainsbury's, the Co-operative Group and Coca-Cola have all written directly to the First Minister warning that the current policy risks increasing prices, reducing customer choice and creating growing uncertainty for businesses operating in Wales—concerningly, discouraging suppliers trading in Wales altogether. So, why are these warnings from these important businesses, these important industry experts, falling on deaf ears?
These leading industry figures also urge the Welsh Government to appoint Exchange for Change immediately, because they believe it represents the only realistic route to delivering a scheme on time, while ensuring compatibility across all four nations. Yet, despite being the only applicant, Exchange for Change was initially rejected, which is extremely concerning. If this tender is not an attractive proposal to those in the industry, how do you, Cabinet Minister, think you could do a better job of running it? Where would you find the expertise? Where would you create the necessary infrastructure in such a short time frame?
With time running out, the new Welsh Government finds itself struggling to resolve problems of its own making, and the former Welsh Labour Government's own stubbornness. The Welsh Conservatives have consistently warned against creating a separate Welsh system. Businesses trading across the England-Wales border should not be forced to operate different labelling systems, separate supply chains and conflicting regulations. Small Welsh producers should not face unnecessary bureaucracy. Consumers should not face confusion over which containers qualify and which do not. And taxpayers should not face the additional costs of implementing a more complicated system than our neighbours.
The inclusion of glass has already delayed full reuse arrangements involving glass until 2031, recognising that substantial complexities remain. If glass cannot realistically be fully integrated for several more years, why insist on making the initial scheme so unnecessarily difficult now when we want to get on with it? Now we, the Welsh Conservatives, would take a different approach. We would deliver a deposit-return scheme that works from day one. We would align Wales with England, Scotland and Northern Ireland to create one seamless UK-wide system. We would remove glass from the initial phase of the scheme to reduce costs, simplify operations and avoid unnecessary burdens on businesses. We would work in genuine partnership with Welsh manufacturers, convenience stores, hospitality businesses and recycling organisations, rather than imposing these bureaucratic and not-wanted solutions without listening.
Cabinet Minister, surely you can recognise you've backed yourselves into your own corner with this ill-thought-out scheme and unachievable time frame. You said in your own manifesto earlier this year that you would introduce a Welsh deposit-return scheme for plastic and metal drink containers, including glass, when this becomes practically feasible. It isn't practically feasible. You acknowledge the inclusion of glass is problematic, so what has changed?
Why are you hellbent on pressing ahead with this plan? It's going to fail. The cost, the potential for fraud, the cross-border interoperability impact on existing collection systems, the cost to local authorities, the risk of suppliers ceasing trading in Wales and, above all, the cost to the public purse, should this fail, makes the scheme completely unviable and impossible to implement by October 2027. A practical, connected deposit-return scheme would reduce litter, increase recycling and improve environmental outcomes, while supporting Welsh businesses and protecting consumers from unnecessary costs. The inclusion alone of glass threatens to ruin this scheme before it's even implemented.
So, Cabinet Minister, we have so much to be proud of in Wales on our recycling rates. In fact, we've been trailblazers and achieved one of the highest recycling rates in the world. So, it's absolutely critical we get this DRS right. I urge you to support scrapping the inclusion of glass from this scheme, and I urge other Members here to support our stance on this. Diolch.
Mae cynnwys gwydr yn gwneud y cynllun yn llawer mwy cymhleth ac yn llawer drytach, gan fod gwydr angen seilwaith casglu pwrpasol, triniaeth arbenigol, cludiant drud oherwydd ei bwysau o gymharu â phlastig a chaniau a phapur, a pheiriannau rhoi arian am ailgylchu drytach, sydd oll yn golygu costau gweithredu uwch i fanwerthwyr a chynhyrchwyr fel ei gilydd. A dywedaf hynny eto: i fanwerthwyr a chynhyrchwyr fel ei gilydd. Rydym yn sôn, unwaith eto, am ergyd arall i'n busnesau.
Mae Cymdeithas Diodydd Meddal Prydain wedi rhybuddio y gallai'r penderfyniad hwn gynyddu cost rhai poteli hyd at 50c, a fyddai, ar rywbeth fel potel fach o ddŵr, yn gynnydd cyfrannol enfawr. Disgrifiodd y gwneuthurwr blaenllaw o Gymru, Radnor Hills, gynlluniau Llywodraeth Cymru fel llanast llwyr. Mae cynrychiolwyr y diwydiant wedi rhybuddio y gallai gweithgynhyrchwyr drosglwyddo'r costau ychwanegol yn uniongyrchol i ddefnyddwyr, neu hyd yn oed dynnu cynhyrchion yn ôl o'r farchnad yng Nghymru yn gyfan gwbl. Nawr, nid wyf yn gwybod amdanoch chi, ond yn sicr, os wyf i'n cael diod, mae'n well gennyf ei hyfed o botel wydr. Mae gormod o blastig yn cael ei lyncu nawr drwy yfed o boteli plastig. Felly, mae dewis defnyddwyr yn y fantol yma.
Nid pryderon damcaniaethol yw'r rhain, maent yn rhybuddion gan y busnesau y disgwylir iddynt gyflawni'r cynllun hwn, ac rwyf bob amser wedi gwrando ar fy musnesau yn Aberconwy a Bangor Conwy Môn nawr. Mae methiant Llywodraeth Cymru i benodi sefydliad rheoli ernes i redeg y cynllun yn peri mwy fyth o bryder. Gyda dyddiad lansio ym mis Hydref 2027, ychydig dros flwyddyn o nawr, nid oes gweinyddwr, TG, seilwaith na chynllun gweithredu go iawn wedi'u cadarnhau o hyd, dim ond ideoleg a chynllun di-ddim nad yw'n gwrthsefyll craffu ac sydd â'r potensial i niweidio ein busnesau. Mae cwestiynau difrifol heb eu hateb o hyd: sut y bydd y cynllun hwn yn gweithredu o ddydd i ddydd? Faint o gymorth ariannol y bydd manwerthwyr yn ei gael am weithredu mannau dychwelyd? Pa fanwerthwyr bach fydd yn gymwys ar gyfer eithriadau? Sut y bydd cynhyrchwyr yn paratoi eu cadwyni cyflenwi? Pam y mae Llywodraeth Cymru yn creu ffin galed i bob pwrpas drwy gyflwyno labeli ar gyfer Cymru'n unig? Dyma'r un Llywodraeth a fu'n siarad ddoe am edrych allan, edrych allan yn rhyngwladol ac ati, ac eto rydych chi eisiau labeli ar gyfer Cymru'n unig ar boteli. Sut y bydd awdurdodau lleol yn ariannu casgliadau gwydr? Ni all busnesau fuddsoddi heb sicrwydd, ond eto mae sicrwydd wedi bod yn gwbl absennol drwy gydol y broses hon.
Mae'r Gymdeithas Siopau Cyfleustra wedi nodi eu pryderon yn gwbl glir. Maent yn rhybuddio y gallai siopau lleol gael eu gorfodi i brynu peiriannau rhoi arian am ailgylchu 'gollwng gan bwyll' drytach sy'n gallu trin gwydr yn ddiogel neu wynebu'r risgiau sy'n gysylltiedig â gafael mewn gwydr wedi torri. Mae'n bryder iechyd a diogelwch clir. Rhybuddiodd Ed Woodall, prif weithredwr y Gymdeithas Siopau Cyfleustra—grŵp trawsbleidiol yr oeddwn yn falch o'i gadeirio am dymor llawn—oni bai bod gweinyddwr yn cael ei benodi ar frys, y bydd busnesau Cymru'n llusgo ar ôl gweddill y Deyrnas Unedig. Gwnaeth bwynt pwysig arall hefyd: y gobaith gorau o lwyddo yw cynllun dychwelyd ernes sydd yr un fath ledled y DU. Dyna mae'r Ceidwadwyr Cymreig wedi'i gefnogi o'r cychwyn cyntaf. Mae Sainsbury's, y Co-operative Group a Coca-Cola oll wedi ysgrifennu'n uniongyrchol at y Prif Weinidog yn rhybuddio bod perygl y gallai'r polisi presennol gynyddu prisiau, lleihau dewis cwsmeriaid a chreu ansicrwydd cynyddol i fusnesau sy'n gweithredu yng Nghymru—gan annog cyflenwyr i beidio â masnachu yng Nghymru yn gyfan gwbl. Felly, pam y mae'r rhybuddion hyn gan fusnesau pwysig o'r fath, arbenigwyr pwysig y diwydiant, yn syrthio ar glustiau byddar?
Mae'r ffigyrau blaenllaw hyn yn y diwydiant hefyd yn annog Llywodraeth Cymru i benodi Exchange for Change ar unwaith, gan eu bod yn credu mai dyma'r unig lwybr realistig i gyflawni cynllun ar amser, gan sicrhau cydweddoldeb ar draws y pedair gwlad. Ac eto, er mai nhw oedd yr unig ymgeisydd, gwrthodwyd Exchange for Change i gychwyn, sy'n peri cryn bryder. Os nad yw'r tendr hwn yn gynnig deniadol i'r rhai yn y diwydiant, sut ydych chi, Weinidog Cabinet, yn meddwl y gallech chi redeg pethau'n well? O ble fyddech chi'n dod o hyd i'r arbenigedd? Ble fyddech chi'n creu'r seilwaith angenrheidiol mewn cyfnod mor fyr?
Gydag amser yn brin, mae Llywodraeth newydd Cymru yn ei chael hi'n anodd datrys problemau o'i gwaith ei hun ac ystyfnigrwydd cyn-Lywodraeth Lafur Cymru. Mae'r Ceidwadwyr Cymreig wedi rhybuddio'n gyson yn erbyn creu system ar wahân i Gymru. Ni ddylid gorfodi busnesau sy'n masnachu ar draws ffin Cymru a Lloegr i weithredu systemau labelu gwahanol, cadwyni cyflenwi ar wahân a rheoliadau sy'n gwrthdaro. Ni ddylai cynhyrchwyr bach Cymru wynebu biwrocratiaeth ddiangen. Ni ddylai defnyddwyr wynebu dryswch ynghylch pa gynwysyddion sy'n gymwys ai peidio. Ac ni ddylai trethdalwyr wynebu costau ychwanegol gweithredu system fwy cymhleth na'n cymdogion.
Mae cynnwys gwydr eisoes wedi gohirio trefniadau ailddefnyddio llawn sy'n cynnwys gwydr tan 2031, gan gydnabod bod cymhlethdodau sylweddol yn parhau. Os na ellir integreiddio gwydr yn llawn yn realistig am sawl blwyddyn arall, pam mynnu gwneud y cynllun cychwynnol mor ddiangen o anodd nawr a ninnau eisiau bwrw ymlaen â'r gwaith? Nawr, byddem ni, y Ceidwadwyr Cymreig, yn mynd ati mewn ffordd wahanol. Byddem yn cyflwyno cynllun dychwelyd ernes sy'n gweithio o'r diwrnod cyntaf. Byddem yn alinio Cymru â Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon i greu un system ddi-dor ledled y DU. Byddem yn cael gwared ar wydr o gam cychwynnol y cynllun er mwyn lleihau costau, symleiddio gweithrediadau ac osgoi beichiau diangen ar fusnesau. Byddem yn gweithio mewn partneriaeth go iawn gyda gweithgynhyrchwyr, siopau cyfleustra, busnesau lletygarwch a sefydliadau ailgylchu Cymru, yn hytrach na gorfodi'r atebion biwrocrataidd a diangen hyn heb wrando.
Weinidog Cabinet, rhaid eich bod yn gallu cydnabod eich bod wedi peintio eich hunain i gornel gyda'r cynllun gwael hwn a'r amserlen anghyflawnadwy. Fe ddywedoch chi yn eich maniffesto yn gynharach eleni y byddech chi'n cyflwyno cynllun dychwelyd ernes yng Nghymru ar gyfer cynwysyddion diodydd plastig a metel, a chan gynnwys gwydr pan fydd hynny'n ymarferol. Nid yw'n ymarferol. Rydych chi'n cydnabod bod cynnwys gwydr yn broblemus, felly beth sydd wedi newid?
Pam eich bod yn benderfynol o fwrw ymlaen â'r cynllun hwn? Mae'n mynd i fethu. Mae'r gost, y potensial am dwyll, effaith rhyngweithredu trawsffiniol ar systemau casglu presennol, y gost i awdurdodau lleol, y risg y bydd cyflenwyr yn rhoi'r gorau i fasnachu yng Nghymru, ac yn anad dim, y gost i bwrs y wlad, pe bai hyn yn methu, yn gwneud y cynllun yn gwbl anymarferol ac yn amhosibl ei weithredu erbyn mis Hydref 2027. Byddai cynllun dychwelyd ernes ymarferol, cysylltiedig yn lleihau sbwriel, yn cynyddu cyfraddau ailgylchu ac yn gwella canlyniadau amgylcheddol, gan gefnogi busnesau Cymru a diogelu defnyddwyr rhag costau diangen. Mae cynnwys gwydr yn bygwth difetha'r cynllun cyn iddo gael ei roi ar waith hyd yn oed.
Felly, Weinidog Cabinet, mae gennym gymaint i fod yn falch ohono yng Nghymru o ran ein cyfraddau ailgylchu. Mewn gwirionedd, rydym wedi bod yn arloeswyr ac wedi cyflawni un o'r cyfraddau ailgylchu uchaf yn y byd. Felly, mae'n gwbl hanfodol ein bod yn cael y cynllun dychwelyd ernes hwn yn iawn. Rwy'n eich annog i gefnogi cael gwared ar wydr o'r cynllun hwn, ac rwy'n annog Aelodau eraill yma i gefnogi ein safbwynt ar hyn. Diolch.
Diolch i'r Aelod. Rwyf wedi dethol y gwelliant i'r cynnig. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd i gynnig yn ffurfiol welliant 1 a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan.
Thank you to the Member. I've selected the amendment to the motion. I call on the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability to formally move amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan.
Gwelliant 1—Heledd Fychan
Dileu popeth ar ôl pwynt 2 a rhoi yn ei le:
Yn croesawu’r ffaith y bydd Llywodraeth Cymru yn cyflawni cynllun dychwelyd ernes sy’n gweithio i Gymru, a hynny’n unol â Rheoliadau Cynllun Ernes ar gyfer Cynwysyddion Diodydd (Cymru) 2026.
Amendment 1—Heledd Fychan
Delete all after point 2 and replace with:
Welcomes that the Welsh Government will deliver a deposit-return scheme that works for Wales, in keeping with the Deposit Scheme for Drinks Containers (Wales) Regulations 2026.
Cynigiwyd gwelliant 1.
Amendment 1 moved.
Cynnig yn ffurfiol, Ddirprwy Lywydd.
Formally move, Dirprwy Lywydd.
Diolch. Ymlaen i'n siaradwyr—Laura Anne Jones yn gyntaf.
Thank you. We go on to our speakers—Laura Anne Jones first of all.
Diolch, Deputy Presiding Officer. We do indeed have a lot to be proud of here in Wales, don't we? Credit where credit’s due: in terms of recycling, we are absolutely brilliant and world leaders, and kerbside particularly. And if our system to recycle glass ain't broke, why are we fixing it? Reform are not opposed to a deposit-return scheme, but we do argue whether it's actually necessary to do something different for the sake of it. We support practical measures to reduce litter, to improve recycling and protect our environment. We are in sole support of this motion today, and we are opposed to the Welsh Government's decision to create a system separate from the United Kingdom.
This is where the scheme goes from a sensible idea to bureaucratic eco-madness. We are standing on the edge of yet another economic disaster cooked up right here in the Cardiff Bay bubble. The Plaid Cymru minority Government, backed by the leftovers of left Labour's failed policies, is about to push through a scheme so detached from reality that it would be funny if it wasn't dangerous. Now on paper, it sounds lovely, doesn't it? We're going to help the environment. But let's look at the reality. Under their plan, when you buy a drink, you pay a mandatory deposit, and you only get it back if you drag your empty bottles and cans back to the shop. But here's the kicker, the absolute madness that perfectly sums up this establishment in Cardiff Bay: they have insisted on including glass in the Welsh scheme, completely isolating Wales from England, Scotland and Northern Ireland. Think about what that actually means. England, Scotland and Northern Ireland will operate one broadly aligned system, whilst Wales insists on going its own way. This is classic Plaid-Labour politics, making Wales different simply for the sake of being different. People will be buying drinks in Hereford, Chester, Bristol and bringing them back to Wales, whilst businesses will be expected to understand and administer different rules depending on which side of the border they happen to stand on.
The industry itself has warned that this ideological stubbornness opens up a massive risk of cross-border fraud, with the British Soft Drinks Association warning of a potential £300 million fraud risk because our politicians wanted to look virtuous instead of being practical. It is an open invitation for exploitation. And who pays for this? The hard-working people of Wales, who are already battling a brutal cost-of-living crisis. The British Soft Drinks Association has explicitly warned that forcing glass into the scheme could add up to 50p to the cost of a single bottle of drink—50p on one single bottle. Executives from Tesco, Sainsbury's and Coca-Cola have written to the First Minister, warning that this scheme could cause higher prices and a severe reduction in consumer choice. Major brands are already looking at Wales and saying it's not worth the hassle. They are not going to print separate, expensive Wales-only labels just to satisfy Cardiff Bay. Our supermarkets will have emptier shelves and our Welsh families will have emptier wallets. It is terrible news for our economy.
What about our independent retailers? Our shopkeepers are expected to become waste disposal sites. Wine merchants on the border have already said they are deeply concerned about expanding or investing in Wales because the red tape involved in keeping separate Welsh and English stock is completely unaffordable. Cardiff Bay is punishing the very people who keep the Welsh economy alive. And for what? What is the environmental grand prize here? Wales already has, as I've said, world-class kerbside recycling—credit where it's due. Our communities already recycle over 90 per cent of their glass through normal household collections. The system works. But instead of leaving it alone, this Government wants to dismantle a working system. It wants to force elderly residents, busy parents, those who are disabled to load heavy glass into their cars and drive to a supermarket machine just to get their own money back. This does not reduce carbon emissions. It increases them. Think of all those unnecessary and increased car journeys. It's classic Plaid virtue signalling in its most arrogant and absurd way.
Deputy Presiding Officer, the whole roll-out is a complete and utter mess. With less than 15 months until the October 2027 deadline, the Government has not successfully appointed an administrator even to run this scheme. It rejected the only realistic industry applicant because it was blinded by its own dogma. The rest of the UK is using Exchange for Change, but the Plaid Welsh Government rejected it. [Interruption.]
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae gennym lawer i ymfalchïo ynddo yma yng Nghymru, onid oes? Rhown glod lle mae'n ddyledus: o ran ailgylchu, rydym yn hollol wych ac yn arweinwyr byd, ac ar gasgliadau wrth ymyl y ffordd yn enwedig. Ac os nad yw ein system i ailgylchu gwydr wedi torri, pam ein bod ni'n ei thrwsio? Nid yw Reform yn gwrthwynebu cynllun dychwelyd ernes, ond rydym yn cwestiynu a oes angen gwneud rhywbeth yn wahanol ddim ond er mwyn bod yn wahanol. Rydym yn cefnogi mesurau ymarferol i leihau sbwriel, i wella ailgylchu a diogelu ein hamgylchedd. Rydym yn cefnogi'r cynnig hwn heddiw, ac rydym yn gwrthwynebu penderfyniad Llywodraeth Cymru i greu system ar wahân i'r Deyrnas Unedig.
Dyma lle mae'r cynllun yn mynd o fod yn syniad synhwyrol i fod yn eco-wallgofrwydd biwrocrataidd. Rydym yn sefyll ar ymyl trychineb economaidd arall wedi'i goginio yma yn swigen Bae Caerdydd. Mae Llywodraeth leiafrifol Plaid Cymru, wedi'i chefnogi gan weddillion polisïau aflwyddiannus Llafur chwith, ar fin gwthio cynllun drwodd sydd mor ddatgysylltiedig oddi wrth realiti fel y byddai'n ddoniol pe na bai'n beryglus. Nawr ar bapur, mae'n swnio'n hyfryd, onid yw? Rydym ni'n mynd i helpu'r amgylchedd. Ond gadewch inni edrych ar y realiti. O dan eu cynllun, pan fyddwch chi'n prynu diod, rydych chi'n talu ernes orfodol, a dim ond os ydych chi'n llusgo eich poteli a'ch caniau gwag yn ôl i'r siop y byddwch chi'n ei chael yn ôl. Ond dyma'r ergyd, y gwallgofrwydd llwyr sy'n crynhoi'n berffaith y sefydliad hwn ym Mae Caerdydd: maent wedi mynnu cynnwys gwydr yn y cynllun Cymreig, gan ynysu Cymru'n llwyr oddi wrth Loegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon. Meddyliwch beth y mae hynny'n ei olygu mewn gwirionedd. Bydd Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon yn gweithredu un system wedi'i halinio'n fras, tra bod Cymru'n mynnu mynd ei ffordd ei hun. Mae hon yn wleidyddiaeth glasurol Plaid Cymru-Llafur, sy'n gwneud Cymru'n wahanol ddim ond er mwyn bod yn wahanol. Bydd pobl yn prynu diodydd yn Henffordd, Caer, Bryste ac yn dod â nhw'n ôl i Gymru, tra bydd disgwyl i fusnesau ddeall a gweinyddu rheolau gwahanol yn dibynnu ar ba ochr i'r ffin y maent yn digwydd bod arni.
Mae'r diwydiant ei hun wedi rhybuddio bod yr ystyfnigrwydd ideolegol hwn yn agor risg enfawr o dwyll trawsffiniol, gyda Chymdeithas Diodydd Meddal Prydain yn rhybuddio am risg posibl o dwyll gwerth £300 miliwn oherwydd bod ein gwleidyddion eisiau edrych yn rhinweddol yn hytrach na bod yn ymarferol. Mae'n wahoddiad agored i gamfanteisio. A phwy sy'n talu am hyn? Pobl weithgar Cymru, sydd eisoes yn brwydro yn erbyn argyfwng costau byw creulon. Mae Cymdeithas Diodydd Meddal Prydain wedi rhybuddio'n benodol y gallai gorfodi gwydr i mewn i'r cynllun ychwanegu hyd at 50c at gost un botel o ddiod—50c ar un botel. Mae swyddogion gweithredol o Tesco, Sainsbury's a Coca-Cola wedi ysgrifennu at y Prif Weinidog, yn rhybuddio y gallai'r cynllun hwn achosi prisiau uwch a llawer iawn llai o ddewis i ddefnyddwyr. Mae brandiau mawr eisoes yn edrych ar Gymru ac yn dweud nad yw'n werth y drafferth. Nid ydynt yn mynd i argraffu labeli ar wahân drud ar gyfer Cymru'n unig ddim ond i fodloni Bae Caerdydd. Bydd silffoedd gwag yn ein harchfarchnadoedd a bydd gan deuluoedd Cymru waledi gwacach. Mae'n newyddion ofnadwy i'n heconomi.
Beth am ein manwerthwyr annibynnol? Disgwylir i'n siopwyr ddod yn safleoedd gwaredu gwastraff. Mae masnachwyr gwin ar y ffin eisoes wedi dweud eu bod yn bryderus iawn ynglŷn ag ehangu neu fuddsoddi yng Nghymru oherwydd bod y fiwrocratiaeth sy'n gysylltiedig â chadw stoc Cymru a Lloegr ar wahân yn gwbl anfforddiadwy. Mae Bae Caerdydd yn cosbi'r union bobl sy'n cadw economi Cymru'n fyw. Ac i beth? Beth yw'r wobr fawr amgylcheddol yma? Fel y dywedais, mae ailgylchu wrth ymyl y ffordd yng Nghymru o safon byd-eang—i roi clod lle mae'n ddyledus. Mae ein cymunedau eisoes yn ailgylchu dros 90 y cant o'u gwydr drwy gasgliadau arferol y cartref. Mae'r system yn gweithio. Ond yn hytrach na'i gadael i fod, mae'r Llywodraeth hon eisiau datgymalu system sy'n gweithio. Mae eisiau gorfodi preswylwyr oedrannus, rhieni prysur, y rhai sy'n anabl i lwytho gwydr trwm i mewn i'w ceir a gyrru at beiriant archfarchnad ddim ond i gael eu harian eu hunain yn ôl. Nid yw'n lleihau allyriadau carbon. Mae'n eu cynyddu. Meddyliwch am yr holl deithiau car diangen a chynyddol hynny. Mae'n frolio rhinweddau clasurol gan Blaid Cymru ar ei wedd fwyaf haerllug ac abswrd.
Ddirprwy Lywydd, mae'r cyfan yn llanast llwyr. Gyda llai na 15 mis tan y dyddiad cychwyn ym mis Hydref 2027, nid yw'r Llywodraeth wedi llwyddo i benodi gweinyddwr i redeg y cynllun. Fe wnaeth wrthod yr unig ymgeisydd realistig o'r diwydiant am ei bod wedi'i dallu gan ei dogma ei hun. Mae gweddill y DU yn defnyddio Exchange for Change, ond cafodd ei wrthod gan Blaid Cymru. [Torri ar draws.]
We haven't rejected it. That's factually incorrect. That decision was made before we were in power.
Nid ydym wedi ei wrthod. Mae hynny'n ffeithiol anghywir. Gwnaed y penderfyniad hwnnw cyn i ni ddod i rym.
The Minister just outlined that that is factually incorrect, and I will take that, then. [Interruption.]
Mae'r Gweinidog newydd nodi bod hynny'n ffeithiol anghywir, ac fe gymeraf hynny, felly. [Torri ar draws.]
And I'll explain it.
Ac fe wnaf ei egluro.
Yes, and you'll explain that. That's great.
If Wales has no compatible scheme in place when the rest of the UK launches, Welsh consumers could be charged a 20p deposit with no easy way to reclaim it unless they cross the border into England. That would turn a refundable deposit into an effective 20p drinks tax on the people of Wales. It is walking straight into the same catastrophic collapse we saw when Scotland tried and failed with this.
Let me clear on Reform's position: we are not against a deposit-return scheme; we are against a separate glass-heavy scheme that creates higher cost, greater bureaucracy and needless divergence from the rest of the United Kingdom. A UK-wide scheme for cans and plastic bottles is one thing, but dragging glass into it, despite warnings, is just silly. We need to unshackle Welsh business from excessive over-regulation. We need to stop treating Welsh consumers like cash cows and ideological experiments. It's time to throw this broken glass policy in the bin where it belongs, align with the rest of the UK, and start focusing on policies that actually grow our economy, lower people's bills and support local business. We will be supporting the Conservative motion today. Diolch.
Iawn, ac fe wnewch chi egluro hynny. Gwych.
Os nad oes gan Gymru gynllun cyfaddas ar waith pan fydd gweddill y DU yn lansio, gallai defnyddwyr Cymru orfod talu ernes o 20c heb unrhyw ffordd hawdd o'i hadennill oni bai eu bod yn croesi'r ffin i Loegr. Byddai hynny'n troi ernes ad-daladwy yn dreth weithredol o 20c ar ddiodydd i bobl Cymru. Mae'n cerdded yn syth i mewn i'r un chwalfa drychinebus a welsom pan geisiodd yr Alban wneud hyn a methu.
Gadewch imi fod yn glir ynghylch safbwynt Reform: nid ydym yn erbyn cynllun dychwelyd ernes; rydym yn erbyn cynllun gwydr ar wahân sy'n creu cost uwch, mwy o fiwrocratiaeth a gwahanu diangen oddi wrth weddill y Deyrnas Unedig. Mae cynllun ledled y DU ar gyfer caniau a photeli plastig yn un peth, ond mae llusgo gwydr i mewn iddo, er gwaethaf rhybuddion, yn wirion. Mae angen inni ryddhau busnesau Cymru rhag gor-reoleiddio gormodol. Mae angen inni roi'r gorau i drin defnyddwyr Cymru fel peiriannau arian parod ac arbrofion ideolegol. Mae'n bryd taflu'r polisi gwydr toredig hwn i'r bin lle mae i fod, alinio â gweddill y DU, a dechrau canolbwyntio ar bolisïau sy'n tyfu ein heconomi, yn lleihau biliau pobl ac yn cefnogi busnesau lleol. Byddwn yn cefnogi'r cynnig Ceidwadol heddiw. Diolch.
I welcome the fact that the Conservatives have tabled this debate today and that they agree that Wales needs a deposit-return scheme, and I'm hopeful that that is something that we'll all agree on, actually, this afternoon. What we're talking about when we talk about a deposit-return scheme is a very effective way to tackle the scourge of litter by providing a network of deposit facilities that match up with the increasing prevalence of patterns of on-the-go eating and drinking, which is such a common feature of today's busy society. Janet has talked about litter, and I agree with her. Litter is on our streets, in our parks, in our rivers, on our railway tracks and on our roadside. Litter finds its way into our areas of natural beauty and, sadly, into our seas also. I think we could say that there's cross-party consensus that litter is a blight on all our communities, and it's one of the issues that always comes up in conversations with our constituents.
I'm pleased that, under the previous Welsh Labour Government, we passed legislation to enact a deposit-return scheme and that schemes are also set to be enacted across the rest of the UK. And, as others have mentioned, Wales should be very proud of the fact that we are the second best recycling nation in the world, but litter persists as a problem, and evidence actually suggests that it's getting worse, despite the sterling efforts of local authority street cleaning teams, Keep Wales Tidy and volunteer litter pickers across Wales.
The debate here today is about the form that this deposit-return scheme will take. I've heard the calls, as others have also, from the drinks industry, calling for glass to be excluded from the scheme, but I don't agree that we should follow that path. And the reason for that is because of the increase in prevalence of glass litter. And the figures here are really stark. The occurrence of glass bottles in our litter in Wales has more than doubled over the last four years. By including glass, the scheme will offer a greater environmental benefit, but also, importantly for us on these benches, economic opportunities for green growth, while also exemplifying the approach outlined in the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015.
Now, 'green growth' is a small phrase, but it's really important because what it means is jobs. There's an opportunity here for Wales to lead the rest of the UK when they eventually catch up with us and include glass in their deposit-return schemes, with glass recycling plants in Wales that could lead the way on that, building expertise in an industry that is a sustainable, futureproof green industry. Many other European countries manage to recycle glass through deposit-return schemes without harming the businesses that sell beer bottles and other drinks in glass. Finland is a really good example. It's been offering a deposit-return scheme for glass since 1952. So, I would ask Reform and the Conservatives why they think if other countries can do it, we can't here in Wales. It seems to me that that kind of thinking is talking Wales down, and that's not where I want us to be. The statistics show that deposit-return schemes work to reduce litter and improve our environment, and I want to see the widest possible scheme offering the widest possible benefits and a chance for Wales to create those green jobs for the future. Diolch.
Rwy'n croesawu'r ffaith bod y Ceidwadwyr wedi cyflwyno'r ddadl hon heddiw a'u bod yn cytuno bod angen cynllun dychwelyd ernes ar Gymru, ac rwy'n gobeithio bod hynny'n rhywbeth y byddwn i gyd yn cytuno arno y prynhawn yma. Mae'r hyn rydym ni'n siarad amdano pan fyddwn yn siarad am gynllun dychwelyd ernes yn ffordd effeithiol iawn o fynd i'r afael â melltith sbwriel drwy ddarparu rhwydwaith o gyfleusterau dychwelyd ernes sy'n cyd-fynd â'r nifer cynyddol o batrymau bwyta ac yfed wrth fynd, sy'n nodwedd mor gyffredin o'r gymdeithas brysur heddiw. Mae Janet wedi siarad am sbwriel, ac rwy'n cytuno â hi. Mae sbwriel ar ein strydoedd, yn ein parciau, yn ein hafonydd, ar ein rheilffyrdd ac ar ochr ein ffyrdd. Mae sbwriel yn dod o hyd i'w ffordd i mewn i'n hardaloedd o harddwch naturiol, ac i'n moroedd hefyd yn anffodus. Rwy'n credu y gallem ddweud bod yna gonsensws trawsbleidiol fod sbwriel yn falltod ar ein holl gymunedau, ac mae'n un o'r pethau sydd bob amser yn codi mewn sgyrsiau gyda'n hetholwyr.
Rwy'n falch ein bod wedi pasio deddfwriaeth o dan Lywodraeth Lafur flaenorol Cymru i ddeddfu cynllun dychwelyd ernes a bod cynlluniau hefyd yn cael eu gweithredu ar draws gweddill y DU. Ac fel y soniodd eraill, dylai Cymru fod yn falch iawn o'r ffaith mai ni yw'r genedl ailgylchu orau ond un yn y byd, ond mae sbwriel yn parhau i fod yn broblem, ac mae tystiolaeth yn awgrymu ei fod yn gwaethygu mewn gwirionedd, er gwaethaf ymdrechion gwych timau glanhau strydoedd awdurdodau lleol, Cadwch Gymru'n Daclus a chasglwyr sbwriel gwirfoddol ledled Cymru.
Mae'r ddadl yma heddiw yn ymwneud â ffurf y cynllun dychwelyd ernes. Clywais y galwadau, fel eraill hefyd, gan y diwydiant diodydd, yn galw am eithrio gwydr o'r cynllun, ond nid wyf yn cytuno y dylem ddilyn y llwybr hwnnw. A'r rheswm am hynny yw'r cynnydd mewn sbwriel gwydr. Ac mae'r ffigurau'n llwm iawn. Mae'r poteli gwydr yn ein sbwriel yng Nghymru wedi mwy na dyblu dros y pedair blynedd diwethaf. Drwy gynnwys gwydr, bydd y cynllun yn cynnig mwy o fudd amgylcheddol, ond yn bwysig i ni ar y meinciau hyn, bydd hefyd yn cynnig cyfleoedd economaidd ar gyfer twf gwyrdd, yn batrwm o'r dull o weithredu a amlinellir yn Neddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015.
Nawr, mae 'twf gwyrdd' yn ymadrodd bach, ond mae'n bwysig iawn oherwydd yr hyn y mae'n ei olygu yw swyddi. Mae cyfle yma i Gymru arwain gweddill y DU pan fyddant yn dal i fyny â ni yn y pen draw ac yn cynnwys gwydr yn eu cynlluniau dychwelyd ernes, gyda safleoedd ailgylchu gwydr yng Nghymru a allai arwain y ffordd ar hynny, gan adeiladu arbenigedd mewn diwydiant sy'n ddiwydiant gwyrdd cynaliadwy ac wedi'i ddiogelu at y dyfodol. Mae llawer o wledydd Ewropeaidd eraill yn llwyddo i ailgylchu gwydr drwy gynlluniau dychwelyd ernes heb niweidio'r busnesau sy'n gwerthu poteli cwrw a diodydd eraill mewn gwydr. Mae'r Ffindir yn enghraifft dda iawn. Mae wedi bod yn cynnig cynllun dychwelyd ernes ar gyfer gwydr ers 1952. Felly, rwyf am ofyn i Reform a'r Ceidwadwyr pam eu bod yn meddwl na allwn ni wneud hynny yma yng Nghymru os gall gwledydd eraill ei wneud. Mae'n ymddangos i mi fod meddwl felly'n sarhad ar Gymru, ac nid dyna lle rwyf eisiau i ni fod. Mae'r ystadegau'n dangos bod cynlluniau dychwelyd ernes yn gweithio i leihau sbwriel a gwella ein hamgylchedd, ac rwyf am weld y cynllun ehangaf posibl yn cynnig y manteision mwyaf posibl a chyfle i Gymru greu swyddi gwyrdd ar gyfer y dyfodol. Diolch.
I'm grateful to be able to take part in this debate here today. In this Chamber, of course, we've already heard that many of us share the ambition for a deposit-return scheme that builds on Wales's world-leading recycling rates, but I think we must also agree that a good policy must work well in practice, not just look good on paper. And the question is not whether we should improve recycling, but whether creating a separate, more complicated deposit-return scheme than in the rest of the UK is the best way to achieve that.
Rwy'n falch o allu cymryd rhan yn y ddadl hon yma heddiw. Yn y Siambr hon, wrth gwrs, rydym eisoes wedi clywed bod llawer ohonom yn rhannu'r uchelgais ar gyfer cynllun dychwelyd ernes sy'n adeiladu ar gyfraddau ailgylchu Cymru sy'n arwain y byd, ond rwy'n credu bod yn rhaid inni gytuno hefyd fod rhaid i bolisi da weithio'n dda yn ymarferol, nid edrych yn dda ar bapur yn unig. Ac nid a ddylem wella ailgylchu yw'r cwestiwn, ond ai creu cynllun dychwelyd ernes mwy cymhleth ar wahân i weddill y DU yw'r ffordd orau o gyflawni hynny.
In answer to previous speakers' challenge back to the Conservatives a moment ago, the fundamental issue here is the divergence away from the rest of the UK and the complexity that creates in the system, increasing the cost, increasing the pressures for businesses and, ultimately, for consumers, who are the ones who will pay the literal cost of this at the end.
As a Member for the Fflint Wrecsam constituency, I see every day how interconnected our communities are here in the UK. People are constantly moving between England and Wales to work, shop and visit family, with businesses trading seamlessly across that border. What they need is that certainty and consistency, not that divergence and additional bureaucracy for bureaucracy's sake. That's why, as Janet Finch-Saunders outlined in her opening, we've consistently supported a fully aligned, cross-nation, four-nation, deposit-return scheme approach.
It's also the position of the Welsh Beer and Pub Association, which has warned that different schemes across the UK will create unnecessary complexity and, ultimately, additional costs. The association has called for a fully aligned, four-nation approach, which would mean excluding glass from the scheme. Glass would create unnecessary complexity and additional costs for producers, retailers—and, again, let's not forget those consumers, who are the ones that would be paying for this through their purchases. Those costs could ultimately lead to higher prices, reduce consumer choice as some brands will reconsider the Welsh market, and greater pressure on smaller Welsh businesses. Again, the previous Labour speaker talked about the opportunities around green growth, but what hasn't been acknowledged is the potential losses because of the higher costs of dealing with this proposed scheme.
The Association of Convenience Stores has raised similar concerns. We'd all share the feeling that local shops are at the heart of communities across Wales, particularly in our rural areas. They'd play a vital role in the success of any deposit-return scheme. Yet, many convenience stores simply do not have the space to accommodate glass returns, and the specialist reverse vending machines required are significantly more expensive. Especially at a time when many independent retailers are already under pressure, this is a very serious concern for them. The inclusion of glass is not simply an environmental question, it's a practical one. We should ask whether it's the right way to achieve our environmental ambitions, without placing unnecessary burdens on retailers, producers, and importantly, again, consumers.
It's already been mentioned in this debate, Deputy Presiding Officer, the question of readiness. With the scheme due to launch in October 2027, a little over a year away, businesses seem to lack the certainty they need. The Association of Convenience Stores, as we've already heard, has urged the Welsh Government to appoint the deposit management organisation as soon as possible so those retailers can invest, adapt their operations and train staff appropriately. Without that certainty, the October 2027 deadline will become increasingly difficult to achieve. I know the Cabinet Minister wants to, perhaps, speak to that point specifically in his response, and I look forward to hearing from him on that.
I also think the Cabinet Minister does get this issue. I know that he sees the problem that businesses are facing at the moment with this and the issues that divergence will create. I ask the Cabinet Minister to reflect on what he, I'm sure, feels in his heart of hearts are the issues this is going to cause, and actually reflect on the costs it's going to cause to businesses. Your Plaid Cymru Government here often talked in their campaign that they wanted the economy at the heart of this new Plaid Cymru Government. So, listen to what businesses are telling you on this scheme at the moment, listen to their concerns and align with the rest of the UK.
So, I ask the Cabinet Minister specifically: will the Welsh Government commit to working with other UK nations to deliver a truly interoperable deposit-return scheme? Will you consider that the inclusion of glass at launch risks increasing costs for Welsh businesses and consumers? Will you acknowledge that? And will you urgently appoint a deposit management organisation so that businesses have the certainty they need to prepare?
Deputy Presiding Officer, I will wrap up by saying that environmental ambition and economic common sense should go hand in hand. We can deliver a successful deposit-return scheme, but only if it is practical, affordable and aligned with the rest of the UK. Diolch yn fawr iawn.
Mewn ymateb i her y siaradwyr blaenorol yn ôl i'r Ceidwadwyr funud yn ôl, y mater sylfaenol dan sylw yma yw'r gwahanu oddi wrth weddill y DU a'r cymhlethdod y mae hynny'n ei greu yn y system, gan gynyddu'r gost, cynyddu'r pwysau ar fusnesau, ac i ddefnyddwyr yn y pen draw, sef y rhai a fydd yn talu cost lythrennol hyn ar y diwedd.
Fel Aelod dros etholaeth Fflint Wrecsam, rwy'n gweld bob dydd pa mor rhyng-gysylltiedig yw ein cymunedau yma yn y DU. Mae pobl yn symud rhwng Cymru a Lloegr yn gyson i weithio, siopa ac ymweld â theulu, gyda busnesau'n masnachu'n ddi-dor ar draws y ffin honno. Yr hyn sydd ei angen arnynt yw sicrwydd a chysondeb, nid gwahaniaeth a biwrocratiaeth ychwanegol er ei mwyn ei hun. Dyna pam, fel y nododd Janet Finch-Saunders wrth agor, ein bod ni'n gyson wedi cefnogi cynllun dychwelyd ernes wedi'i alinio'n llawn ar draws y pedair gwlad.
Dyma hefyd yw safbwynt Cymdeithas Cwrw a Thafarndai Cymru, sydd wedi rhybuddio y bydd gwahanol gynlluniau ledled y DU yn creu cymhlethdod diangen a chostau ychwanegol yn y pen draw. Mae'r gymdeithas wedi galw am ddull pedair gwlad wedi'i alinio'n llawn, a fyddai'n golygu eithrio gwydr o'r cynllun. Byddai gwydr yn creu cymhlethdod diangen a chostau ychwanegol i gynhyrchwyr, manwerthwyr—ac unwaith eto, gadewch inni beidio ag anghofio'r defnyddwyr, sef y rhai a fyddai'n talu am hyn drwy eu pryniannau. Gallai'r costau hynny arwain at brisiau uwch yn y pen draw, lleihau dewis defnyddwyr gan y bydd rhai brandiau'n ailystyried marchnad Cymru, a mwy o bwysau ar fusnesau llai o Gymru. Unwaith eto, siaradodd y siaradwr Llafur blaenorol am y cyfleoedd twf gwyrdd, ond yr hyn sydd heb ei gydnabod yw'r colledion posibl oherwydd y costau uwch o ddelio â'r cynllun arfaethedig hwn.
Mae'r Gymdeithas Siopau Cyfleustra wedi codi pryderon tebyg. Byddem i gyd yn rhannu'r teimlad bod siopau lleol yn ganolog i gymunedau ledled Cymru, yn enwedig yn ein hardaloedd gwledig. Byddent yn chwarae rhan hanfodol yn llwyddiant unrhyw gynllun dychwelyd ernes. Eto, nid oes gan lawer o siopau cyfleustra le i ddarparu ar gyfer dychwelyd gwydr, ac mae'r peiriannau rhoi arian am ailgylchu arbenigol sydd eu hangen yn sylweddol ddrytach. Yn enwedig ar adeg pan fo llawer o fanwerthwyr annibynnol eisoes o dan bwysau, mae hyn yn bryder difrifol iawn iddynt. Nid cwestiwn amgylcheddol yn unig yw cynnwys gwydr, mae'n un ymarferol. Dylem ofyn ai dyma'r ffordd iawn i gyflawni ein huchelgeisiau amgylcheddol, heb roi beichiau diangen ar fanwerthwyr, cynhyrchwyr, ac yn bwysig eto, ar ddefnyddwyr.
Eisoes yn y ddadl hon, Ddirprwy Lywydd, crybwyllwyd y cwestiwn o barodrwydd. Gyda'r cynllun i fod i lansio ym mis Hydref 2027, ychydig dros flwyddyn i ffwrdd, mae'n ymddangos nad yw busnesau wedi cael y sicrwydd sydd ei angen arnynt. Mae'r Gymdeithas Siopau Cyfleustra, fel y clywsom eisoes, wedi annog Llywodraeth Cymru i benodi'r sefydliad rheoli ernes cyn gynted â phosibl fel y gall y manwerthwyr hynny fuddsoddi, addasu eu gweithgarwch a hyfforddi staff yn briodol. Heb y sicrwydd hwnnw, bydd dyddiad cychwyn ym mis Hydref 2027 yn dod yn fwyfwy anodd i'w gyflawni. Rwy'n gwybod efallai fod y Gweinidog Cabinet eisiau siarad am y pwynt hwnnw'n benodol yn ei ymateb, ac edrychaf ymlaen at glywed ganddo ar hynny.
Rwy'n credu hefyd fod y Gweinidog Cabinet yn deall y broblem. Rwy'n gwybod ei fod yn gweld y broblem y mae busnesau'n ei hwynebu ar hyn o bryd gyda hyn a'r problemau y bydd gwahaniaethu'n eu creu. Gofynnaf i'r Gweinidog Cabinet ystyried yr hyn y mae'n teimlo yn ei galon yw'r problemau y bydd hyn yn eu hachosi, a myfyrio ar y costau y mae'n mynd i'w hachosi i fusnesau. Roedd eich Llywodraeth Blaid Cymru yma yn aml yn siarad yn eu hymgyrch eu bod am i'r economi fod wrth galon Llywodraeth newydd Plaid Cymru. Felly, gwrandewch ar yr hyn y mae busnesau'n ei ddweud wrthych am y cynllun hwn nawr, gwrandewch ar eu pryderon ac aliniwch â gweddill y DU.
Felly, gofynnaf i'r Gweinidog Cabinet yn benodol: a wnaiff Llywodraeth Cymru ymrwymo i weithio gyda gwledydd eraill y DU i gyflawni cynllun dychwelyd ernes gwirioneddol ryngweithiol? A wnewch chi ystyried bod cynnwys gwydr wrth ei lansio'n creu perygl o gynyddu costau i fusnesau a defnyddwyr Cymru? A wnewch chi gydnabod hynny? Ac a wnewch chi benodi sefydliad rheoli ernes ar frys fel bod busnesau'n cael y sicrwydd sydd ei angen arnynt i baratoi?
Ddirprwy Lywydd, fe wnaf orffen drwy ddweud y dylai uchelgais amgylcheddol a synnwyr cyffredin economaidd fynd law yn llaw. Gallwn ddarparu cynllun dychwelyd ernes llwyddiannus, ond ddim ond os yw'n ymarferol, yn fforddiadwy ac wedi'i alinio â gweddill y DU. Diolch yn fawr iawn.
No-one in this Chamber should be indifferent to litter, and we've heard that already. No-one wants plastic bottles and cans on our beaches, in our rivers—I spoke about this when I talked in the rivers debate—in our parks or alongside our roads. Wales can be rightly proud of its environmental record, absolutely, but good intentions do not automatically make good policy, and we should be aware of that today. The test of this deposit-return scheme is not whether recycling matters—of course it does—the real question is whether Ministers are proposing a solution to a genuine problem, or whether they are trying to fix something that is already working remarkably well, particularly with regard to glass.
Llywydd, I have increasingly come to the conclusion that, on glass, the proposal risks moving from sensible recycling into, as Laura Anne Jones mentioned, 'recycling madness'. I actually find it quite amusing that some people speak as if recycling is a modern phenomenon. I grew up in a society where reuse and recycling were simply a part of everyday life. My parents and grandparents belonged to the 'make do and mend' generation. They encouraged the same in me. If something broke, you repaired it; if something could be reused, you reused it. Nothing was thrown away unnecessarily and, as a child, a part of that was actually taking bottles back and getting thruppence, which you'd spend on sweets and things like that, and we did it every week. You took the bottles back to the shop for those few pennies. There was no blue bin in the yard at that stage, so you took things back. Nowadays, there is a blue bin in the yard we can throw glass into.
So, I'm not opposed to the principle of deposit-return schemes, because I grew up with one. I understood the logic behind them. Indeed, I believed in deposit-return schemes long before they actually became fashionable. But life has also taught me something else. A deposit-return scheme only makes sense when it improves upon what already exists, and the Government proposal does not improve upon that. That brings us to the fundamental question before us today: what problem are Ministers actually trying to solve here? Indeed, Wales already, as we've heard, recycles around 92 per cent of household glass through existing collection systems. That's an extraordinary achievement, and we're not underperforming in Wales. We are not the laggards of Europe. We are amongst the best performers anywhere in the world, as other speakers here have said.
So, let's be honest about what is being proposed. This is not a debate about moving from failure to success. It is a debate about imposing significant costs and disruption on Welsh businesses and Welsh consumers in pursuit of what may amount to little more than a marginal improvement. That is the point at which sensible recycling, as I've mentioned, risks becoming recycling madness. Now, don't take my word for it. Yesterday, I met with representatives from the food and drinks industry, and this is what they told me: 'Why should we be expected to work harder, comply with more regulation, absorb more costs and take more risks for no profit at all?' These are not multinational corporations, they're Welsh businesses, Welsh breweries, Welsh food and drink producers, people who employ local workers and invest in local communities.
So, what's the potential answer? Welsh consumers could still pay a 20p deposit on containers sold in Wales, despite there being no practical system through which the money could be reclaimed. Llywydd, that would not feel like an environmental policy to many people; it would feel like a tax on Welsh consumers. So, I ask again: what is the problem that Ministers are actually trying to solve here? If reuse is truly the future, then pilot it, test it, prove it, gather the evidence, but do not place additional burdens on Welsh producers before the evidence exists. Environmental policy must be guided by common sense. There's a difference between environmental responsibility and environmental overreach, there's a difference between solving problems and creating new ones, and there's a difference between sensible recycling and recycling madness. So, we should build on the success we've already got, we should improve on what works, but we should not burden Welsh businesses and Welsh consumers with disproportionate costs in pursuit of marginal gains.
When a country already recycles 92 per cent of its household glass, spending millions to chase the final few percentages—1 per cent, actually, so I believe—is not environmental leadership, it is taking a success story, fixing what is not broken and turning sense into nonsense. That's why I can't support the proposal by the Government, and I actually support the motion. Diolch yn fawr.
Ni ddylai neb yn y Siambr hon fod yn ddifater ynghylch sbwriel, ac rydym wedi clywed hynny eisoes. Nid oes neb eisiau poteli plastig a chaniau ar ein traethau, yn ein hafonydd—siaradais am hyn pan siaradais yn y ddadl ar afonydd—yn ein parciau neu ar ochr ein ffyrdd. Gall Cymru fod yn falch iawn o'i chyflawniad amgylcheddol, yn sicr, ond nid yw bwriadau da'n gwneud polisi da yn awtomatig, a dylem fod yn ymwybodol o hynny heddiw. Nid a yw ailgylchu'n bwysig yw'r prawf ar gyfer y cynllun dychwelyd ernes hwn—wrth gwrs ei fod—y gwir gwestiwn yw a yw Gweinidogion yn cynnig ateb i broblem go iawn, neu a ydynt yn ceisio trwsio rhywbeth sydd eisoes yn gweithio'n rhyfeddol o dda, yn enwedig mewn perthynas â gwydr.
Lywydd, rwyf wedi dod i'r casgliad fwyfwy, gyda gwydr, fod y cynnig mewn perygl o symud o ailgylchu synhwyrol i'r hyn a alwodd Laura Anne Jones, yn 'wallgofrwydd ailgylchu'. Rwy'n ei chael hi'n eithaf doniol bod rhai pobl yn siarad fel pe bai ailgylchu'n ffenomen fodern. Cefais fy magu mewn cymdeithas lle roedd ailddefnyddio ac ailgylchu'n rhan o fywyd bob dydd. Roedd fy rhieni a fy nheidiau a fy neiniau yn perthyn i'r genhedlaeth 'ailddefnyddio a thrwsio'. Fe wnaethant fy annog i i wneud yr un peth. Os oedd rhywbeth yn torri, roeddech chi'n ei drwsio; os gellid ailddefnyddio rhywbeth, fe fyddech chi'n ei ailddefnyddio. Nid oedd unrhyw beth yn cael ei waredu'n ddiangen ac fel plentyn, rhan o hynny oedd mynd â photeli'n ôl a chael tair ceiniog, y byddech chi'n eu gwario ar losin a phethau felly, ac fe wnaem ni hynny bob wythnos. Fe fyddech chi'n mynd â'r poteli yn ôl i'r siop am ychydig geiniogau. Nid oedd gennym fin glas bryd hynny, felly fe fyddech chi'n mynd â phethau'n ôl. Y dyddiau hyn, mae gennym fin glas i allu taflu gwydr iddo.
Felly, nid wyf yn gwrthwynebu'r egwyddor o gynlluniau dychwelyd ernes, oherwydd cefais fy magu gydag un. Roeddwn i'n deall y rhesymeg y tu ôl iddynt. Yn wir, roeddwn i'n credu mewn cynlluniau dychwelyd ernes ymhell cyn iddynt ddod yn ffasiynol. Ond mae bywyd hefyd wedi dysgu rhywbeth arall i mi. Nid yw cynllun dychwelyd ernes ond yn gwneud synnwyr pan fo'n gwella ar yr hyn sy'n bodoli eisoes, ac nid yw cynnig y Llywodraeth yn gwneud hynny. Daw hyn â ni at y cwestiwn sylfaenol sydd o'n blaenau heddiw: pa broblem y mae Gweinidogion yn ceisio ei datrys yma? Yn wir, mae Cymru eisoes, fel y clywsom, yn ailgylchu tua 92 y cant o wydr y cartref drwy systemau casglu presennol. Mae hwnnw'n gyflawniad anhygoel, ac nid ydym yn tanberfformio yng Nghymru. Nid ydym yn llusgo ar ôl yn Ewrop. Rydym ymhlith y perfformwyr gorau yn unrhyw le yn y byd, fel y mae siaradwyr eraill yma wedi dweud.
Felly, gadewch inni fod yn onest ynglŷn â'r hyn sy'n cael ei gynnig. Nid dadl yw hon am symud o fethiant i lwyddiant. Mae'n ddadl am osod costau sylweddol ac aflonyddu ar fusnesau Cymru a defnyddwyr Cymru drwy fynd ar drywydd yr hyn a allai fod yn ddim mwy na gwelliant ymylol. Dyna'r pwynt lle mae ailgylchu synhwyrol, fel y soniais, mewn perygl o droi'n wallgofrwydd ailgylchu. Nawr, peidiwch â derbyn fy ngair i am hynny. Ddoe, cyfarfûm â chynrychiolwyr o'r diwydiant bwyd a diod, a dyma beth roeddent hwy'n ei ddweud: 'Pam y dylid disgwyl i ni weithio'n galetach, cydymffurfio â mwy o reoliadau, amsugno mwy o gostau a chymryd mwy o risgiau heb unrhyw elw o gwbl?' Nid corfforaethau rhyngwladol yw'r rhain, ond busnesau Cymreig, bragdai Cymreig, cynhyrchwyr bwyd a diod Cymreig, pobl sy'n cyflogi gweithwyr lleol ac yn buddsoddi mewn cymunedau lleol.
Felly, beth yw'r ateb posibl? Gallai defnyddwyr o Gymru ddal i dalu ernes o 20c ar gynwysyddion a werthir yng Nghymru, er nad oes system ymarferol o adennill yr arian drwyddi. Lywydd, ni fyddai hynny'n teimlo fel polisi amgylcheddol i lawer o bobl; byddai'n teimlo fel treth ar ddefnyddwyr Cymru. Felly, gofynnaf eto: beth yw'r broblem y mae Gweinidogion yn ceisio ei datrys yma? Os mai ailddefnyddio yw'r dyfodol mewn gwirionedd, treialwch hynny, profwch hynny, casglwch y dystiolaeth, ond peidiwch â rhoi beichiau ychwanegol ar gynhyrchwyr Cymru cyn i'r dystiolaeth fodoli. Rhaid i bolisi amgylcheddol gael ei lywio gan synnwyr cyffredin. Mae gwahaniaeth rhwng cyfrifoldeb amgylcheddol a gorgyrraedd amgylcheddol, mae gwahaniaeth rhwng datrys problemau a chreu rhai newydd, ac mae gwahaniaeth rhwng ailgylchu synhwyrol a gwallgofrwydd ailgylchu. Felly, dylem adeiladu ar y llwyddiant sydd gennym eisoes, dylem wella ar yr hyn sy'n gweithio, ond ni ddylem roi pwysau ar fusnesau Cymru a defnyddwyr Cymru drwy gostau anghymesur wrth fynd ar drywydd enillion ymylol.
Pan fydd gwlad eisoes yn ailgylchu 92 y cant o'i gwydr cartref, nid arweinyddiaeth amgylcheddol yw gwario miliynau i fynd ar drywydd yr ychydig ganrannau olaf—1 y cant, rwy'n credu—ond gwyrdroi stori lwyddiant, trwsio'r hyn nad yw wedi torri a throi synnwyr cyffredin yn nonsens. Dyna pam na allaf gefnogi'r gwelliant gan y Llywodraeth, ac rwy'n cefnogi'r cynnig. Diolch yn fawr.
There seems to be absolutely no disagreement here in the Siambr that we need to support recycling and a deposit-return scheme. Really, the only thing I am wrestling with is that I seem to agree with the Conservatives in relation to their motion. So, my concern, like has been heard, is the decision to include glass when the rest of the UK is not. And that is why I voted against the DRS scheme when it came around here in the Senedd. There were a few reasons, and one is about listening to businesses. They are the heart and soul, big or small, of our economic system here in Wales. And the other, which is just to respond to the issue of 'Why shouldn't we do it here in Wales when we can see it in other countries?', is that, actually, we have a huge border with another country, a country that I want to continue working with. I don't want us to be independent. So, we need to be looking at how we are going to work with England, who have a huge border with us. Like many, I've spoken to businesses across my constituency, large and small, and the message has been remarkably similar: they support the scheme, they understand why we're doing it, but they're worried about the uncertainty created by a Welsh-only approach to glass.
One conversation that really stuck with me was with a small independent cider producer. This is exactly the sort of business that we want to support. They told me that, even with the proposed four-year transition period, they still don't know how a separate Welsh system for glass will work alongside the rest of the UK. We also spoke to Radnor Hills, which is in my constituency, Wales's largest drinks producer, right on the border with England—literally, they're about five steps away from the English border. Around 95 per cent of their sales are outside Wales. They ask a simple question: does it really make sense to redesign production lines, labels and warehousing for the remaining 5 per cent? The answer clearly, for them, is 'no'. That warning matters because these are the businesses that have to make the scheme work. They need time to trial stores in store reverse vending machines, ensure accessibility, train thousands of colleagues and adapt complex supply chains.
And, as we've heard, we've seen what happens when implementation gets ahead of preparation, in Scotland. We saw that their attempt to launch their own deposit-return scheme was delayed repeatedly before Circularity Scotland collapsed. Wales should learn from that experience, not repeat it. If we do that, Wales can continue to lead on recycling. We need to be listening to our businesses. We need not to be different for the sake of it. We need, in time, potentially, to develop a glass recycling scheme that the rest of the UK has the confidence to adopt. Let's get this right first. Then, let's lead. Diolch.
Ymddengys nad oes unrhyw anghytundeb yma yn y Siambr fod angen inni gefnogi ailgylchu a chynllun dychwelyd ernes. Mewn gwirionedd, yr unig beth rwy'n ymrafael ag ef yw fy mod fel pe bawn i'n cytuno â'r Ceidwadwyr mewn perthynas â'u cynnig. Felly, yr hyn sy'n fy mhoeni i, fel y clywsom, yw'r penderfyniad i gynnwys gwydr pan nad yw gweddill y DU yn gwneud hynny. A dyna pam y pleidleisiais yn erbyn y cynllun dychwelyd ernes pan ddaeth gerbron y Senedd. Roedd yna ychydig o resymau, ac mae un yn ymwneud â gwrando ar fusnesau. Yn fawr neu'n fach, nhw yw calon ac enaid ein system economaidd yma yng Nghymru. A'r llall, i ymateb i'r cwestiwn 'Pam na ddylem ei wneud yma yng Nghymru pan allwn ei weld mewn gwledydd eraill?', yw bod gennym ffin enfawr gyda gwlad arall, gwlad yr wyf am barhau i weithio gyda hi. Nid wyf eisiau inni fod yn annibynnol. Felly, mae angen inni edrych ar sut rydym ni'n mynd i weithio gyda Lloegr, sydd â ffin enfawr gyda ni. Fel nifer, rwyf wedi siarad â busnesau ar draws fy etholaeth, yn fawr ac yn fach, ac mae'r neges wedi bod yn rhyfeddol o debyg: maent yn cefnogi'r cynllun, maent yn deall pam ein bod yn ei wneud, ond maent yn poeni am yr ansicrwydd a grëir gan ddull Cymru'n unig o weithredu ar wydr.
Un sgwrs a arhosodd gyda mi oedd un a gefais gyda chynhyrchydd seidr annibynnol bach. Dyma'r union fath o fusnes yr ydym am ei gefnogi. Roeddent yn dweud, hyd yn oed gyda'r cyfnod pontio arfaethedig o bedair blynedd, nad ydynt yn gwybod sut y bydd system Gymreig ar wahân ar gyfer gwydr yn gweithio ochr yn ochr â gweddill y DU. Fe wnaethom siarad hefyd â Radnor Hills, sydd yn fy etholaeth i, cynhyrchydd diodydd mwyaf Cymru, ar y ffin â Lloegr—yn llythrennol, maent oddeutu pum cam i ffwrdd o'r ffin â Lloegr. Mae tua 95 y cant o'u gwerthiannau y tu allan i Gymru. Maent yn gofyn cwestiwn syml: a yw'n gwneud synnwyr i ailgynllunio llinellau cynhyrchu, labeli a warws ar gyfer y 5 y cant sy'n weddill? Yr ateb yn amlwg, iddynt hwy, yw 'na'. Mae'r rhybudd hwnnw'n bwysig oherwydd dyma'r busnesau sy'n mynd i orfod gwneud i'r cynllun weithio. Mae angen amser arnynt i dreialu peiriannau rhoi arian am ailgylchu mewn siopau, sicrhau hygyrchedd, hyfforddi miloedd o gydweithwyr ac addasu cadwyni cyflenwi cymhleth.
Ac fel y clywsom, fe welsom beth sy'n digwydd pan fydd gweithredu'n digwydd cyn gorffen paratoi, yn yr Alban. Gwelsom fod eu hymdrech i lansio eu cynllun dychwelyd ernes eu hunain wedi'i ohirio dro ar ôl tro cyn i Circularity Scotland chwalu. Dylai Cymru ddysgu o'r profiad hwnnw, nid ei ailadrodd. Os gwnawn hynny, gall Cymru barhau i arwain ar ailgylchu. Mae angen inni wrando ar ein busnesau. Nid oes angen inni fod yn wahanol ddim ond er mwyn bod yn wahanol. Gydag amser, o bosibl, mae angen inni ddatblygu cynllun ailgylchu gwydr y mae gan weddill y DU hyder i'w fabwysiadu. Gadewch inni gael hyn yn iawn yn gyntaf. Yna, gadewch inni arwain. Diolch.
Diolch. Ac yn olaf, Peter Fox.
Thank you. And finally, Peter Fox.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Wales has one of the best recycling records in the world. We've heard that several times, and, certainly, I'm proud of what we've done in Monmouthshire, boasting a recycling rate that exceeds the Welsh average. So, this debate is not really about whether we care about recycling—clearly, we all do. The question is whether the Welsh Government is capable of delivering this scheme properly, and, based on what we have seen so far, I have some concerns. But I hope that the Cabinet Minister, being a pragmatic and sensible man who understands the situation, will allay some of our fears.
With just over a year until it is implemented, businesses still do not know how the scheme will run, what exemptions will exist, or how the return points will be funded. Indeed, I was speaking to a retailer here in this building earlier today who was really anxious, not really sure how it was going to work, how they were going to fund it, how she could afford to run the reverse vending machines in her place. So, there are lots of questions unanswered. So, I think being different is not the same as being better. All other UK nations are proceeding with plastic and aluminium, but only Wales, as we know, is insisting on including glass. And as Jane Dodds pointed out just now, we are facing that absurd situation where a glass bottle sold in Hereford operates under one set of rules, yet, across the border in Abergavenny, suddenly the system changes.
Now, businesses trading across the England-Wales border should not have to operate two separate systems simply because the Welsh Government has decided to go its own way. Every additional layer of complexity means additional costs, and those costs ultimately end up being paid by consumers. It is very easy to design a scheme in Cardiff Bay; it is much harder to make it work in a village shop in Monmouthshire, an independent retailer in Cwmbran, or a family-run convenience store serving its local community.
When Coca-Cola, the Co-op and Sainsbury's are all raising concerns, Ministers should pay attention. When Welsh producer Radnor Hills describes the scheme as a complete and utter mess, Ministers should definitely pay attention. Instead, to date, concerns have been brushed aside. So, I ask the Welsh Government: if this scheme is ready, where is the administrator? If implementation is on track, why are key operational decisions still unresolved? If businesses need certainty today, why has the Welsh Government left them waiting until tomorrow? Those are serious questions, and so far Plaid Cymru have not provided convincing answers.
We support a deposit-return scheme, we support higher recycling rates, we support reducing litter and protecting our environment, but environmental ambition must be matched by common sense. A successful scheme must be affordable, workable and aligned with the rest of the United Kingdom. The Welsh Government should abandon this unnecessary disparity, remove glass from the initial roll-out and focus on delivering a scheme that actually works for Welsh consumers, Welsh retailers and Welsh businesses. I encourage all to support our motion.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae Cymru ymhlith y goreuon yn y byd am ailgylchu. Rydym wedi clywed hynny sawl gwaith, ac yn sicr, rwy'n falch o'r hyn a wnaethom yn sir Fynwy, sy'n ymfalchïo ynghylch ei chyfradd ailgylchu uwch na chyfartaledd Cymru. Felly, nid dadl ynghylch pa mor bwysig yw ailgylchu i ni yw'r ddadl hon—mae'n amlwg ei fod yn bwysig i ni i gyd. Y cwestiwn yw a yw Llywodraeth Cymru'n mynd i allu cyflawni'r cynllun hwn yn iawn, ac yn seiliedig ar yr hyn a welsom hyd yma, mae gennyf rai pryderon. Ond rwy'n gobeithio y bydd y Gweinidog Cabinet, gan ei fod yn ddyn pragmatig a synhwyrol sy'n deall y sefyllfa, yn lleddfu rhai o'n hofnau.
Gydag ychydig dros flwyddyn nes iddo gael ei weithredu, mae busnesau'n dal i fod heb gael gwybod sut y bydd y cynllun yn gweithredu, pa eithriadau fydd yn bodoli, neu sut y bydd y mannau dychwelyd yn cael eu hariannu. Yn wir, yn gynharach heddiw yn yr adeilad hwn roeddwn i'n siarad â manwerthwr a oedd yn bryderus iawn am nad oedd yn siŵr sut y byddai'n gweithio, sut y byddent yn ei ariannu, sut y gallai fforddio rhedeg y peiriannau rhoi arian am ailgylchu yn ei busnes hi. Felly, mae yna lawer o gwestiynau heb eu hateb. Felly, rwy'n credu nad yw bod yn wahanol yr un peth â bod yn well. Mae holl wledydd eraill y DU yn bwrw ymlaen â phlastig ac alwminiwm, ond dim ond Cymru, fel y gwyddom, sy'n mynnu cynnwys gwydr. Ac fel y nododd Jane Dodds nawr, rydym yn wynebu sefyllfa hurt lle mae potel wydr a werthir yn Henffordd yn gweithredu o dan un set o reolau, ac eto, yn sydyn iawn dros y ffin yn y Fenni, mae'r system yn newid.
Nawr, ni ddylai busnesau sy'n masnachu ar draws y ffin rhwng Cymru a Lloegr orfod gweithredu dwy system ar wahân ddim ond am fod Llywodraeth Cymru wedi penderfynu mynd ei ffordd ei hun. Mae pob haen ychwanegol o gymhlethdod yn golygu costau ychwanegol, a bydd y costau hynny yn y pen draw yn cael eu talu gan ddefnyddwyr. Mae'n hawdd iawn llunio cynllun ym Mae Caerdydd; mae'n llawer anos gwneud iddo weithio mewn siop bentref yn sir Fynwy, manwerthwr annibynnol yng Nghwmbrân, neu siop gyfleustra deuluol sy'n gwasanaethu ei chymuned leol.
Pan fydd Coca-Cola, y Co-op a Sainsbury's oll yn mynegi pryderon, dylai Gweinidogion dalu sylw. Pan fydd y cynhyrchydd Cymreig Radnor Hills yn disgrifio'r cynllun fel llanast llwyr, yn bendant fe ddylai Gweinidogion dalu sylw. Yn hytrach, hyd yma, mae pryderon wedi'u hysgubo o'r neilltu. Felly, rwy'n gofyn i Lywodraeth Cymru: os yw'r cynllun hwn yn barod, ble mae'r gweinyddwr? Os yw ar y trywydd iawn i weithredu, pam y mae penderfyniadau gweithredol allweddol yn dal heb eu datrys? Os oes angen sicrwydd ar fusnesau heddiw, pam y mae Llywodraeth Cymru wedi gadael iddynt aros tan yfory? Mae'r rhain yn gwestiynau pwysig, a hyd yma nid yw Plaid Cymru wedi darparu atebion sy'n argyhoeddi.
Rydym yn cefnogi cynllun dychwelyd ernes, rydym yn cefnogi cyfraddau ailgylchu uwch, rydym yn cefnogi lleihau sbwriel a diogelu ein hamgylchedd, ond rhaid cael synnwyr cyffredin i gyd-fynd ag uchelgais amgylcheddol. Rhaid i gynllun llwyddiannus fod yn fforddiadwy, yn ymarferol ac wedi'i alinio â gweddill y Deyrnas Unedig. Dylai Llywodraeth Cymru roi'r gorau i'r gwahaniaeth diangen hwn, tynnu gwydr o gyflwyniad cychwynnol y cynllun a chanolbwyntio ar gyflawni'r cynllun hwnnw mewn ffordd sy'n gweithio i ddefnyddwyr Cymru, manwerthwyr Cymru a busnesau Cymru. Rwy'n annog pawb i gefnogi ein cynnig.
Diolch. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd, Llyr Gruffydd.
Thank you. I call on the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability, Llyr Gruffydd.
Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Yn gyntaf, fel mae nifer wedi ei wneud, dwi eisiau cychwyn drwy longyfarch pobl Cymru ar gyflawni un o'r cyfraddau ailgylchu uchaf yn y byd. Mae hynny yn dystiolaeth glir o ymrwymiad pobl Cymru, dwi'n meddwl, i ddiogelu'r amgylchedd a'r pwys mawr sy'n cael ei roi ar ofalu am yr amgylchedd gyda strydoedd, traethau a mannau cyhoeddus glân yn cael eu hystyried nid yn unig yn flaenoriaeth amgylcheddol, ond hefyd, wrth gwrs, yn adlewyrchiad o falchder cymunedol ac o hunaniaeth Cymru fel cenedl gynaliadwy.
Dwi eisiau diolch i'r Ceidwadwyr hefyd am gyflwyno'r ddadl yma, fel bod yna gyfle i fi esbonio ymrwymiad y Llywodraeth yma i gyflwyno cynllun sy'n gweithio i Gymru yn unol, wrth gwrs, â Rheoliadau Cynllun Ernes ar gyfer Cynwysyddion Diodydd (Cymru) 2026.
Thank you very much, Dirprwy Lywydd. Firstly, as many have already done, I'd like to congratulate the people of Wales on achieving one of the highest recycling rates in the world. That is clear evidence of the people of Wales's commitment to protecting the environment and the great importance placed on looking after the environment, with clean streets, beaches and public spaces being considered not only an environmental priority, but also a reflection of community pride and of Wales's identity as a sustainable nation.
I also want to thank the Conservatives for tabling this debate so that it gives me an opportunity to reaffirm this Government's commitment to delivering a scheme that works for Wales in accordance, of course, with the Deposit Scheme for Drinks Containers (Wales) Regulations 2026.
Now, deposit-return schemes are an internationally proven way to increase recycling, to collect high-quality materials, to support reuse, and that is important, and, of course, to reduce the environmental impact of single-use drinks containers. And for Wales, this offers us an opportunity to build on our recycling success by helping to commence the transition to reuse, drawing from the proven success, as I said, of some of the world's best schemes that are out there. So, getting this scheme right is about ensuring the scheme will work for Wales so that it delivers clear return on investment and brings real benefits to producers, retailers and consumers.
Now, while there may be different views on aspects of the scheme design, I think we can all agree on the shared ambition to introduce a successful deposit-return scheme that works for Wales, whilst being interoperable with the other schemes in the UK. The position on the scope of the scheme has been established, of course, with the Senedd having passed the regulations that are now in law, including the inclusion of glass and the phasing in of reuse. Reopening these fundamental elements would only create further uncertainty and certainly delay the October 2027 launch date being called for by industry, and the benefits that DRS can bring to Wales as well would subsequently be delayed.
Now, I would like to directly address some factually inaccurate claims that I've seen circulating about the costs of this scheme. Let me be clear: figures cited of a DRS in Wales costing £200 million or adding 50p to the price of drinks in glass bottles are not accurate. They relate to industry's upper estimate of the potential cost of fraud in the absence of a scheme in Wales. They don't reflect the scenario that we are working to, and we are clear on the need to bring in a scheme in Wales in parallel with those elsewhere across the UK. In line with the well-being of future generations Act requirements, it's important that we're also taking a long-term view, with DRS playing an important role as an investment in a more sustainable circular economy for Wales longer term.
Businesses have been clear that they need certainty and for the scheme to be delivered in parallel, as I say, with the schemes in the rest of the UK, and the regulations provide a clear framework for industry to prepare, to invest and plan with confidence, and we are committed to working in partnership with industry to deliver the scheme by October 2027. And as has been quoted—as a Government, our manifesto commitment is clear—whilst glass is in scope from the outset, the full requirements in relation to glass need to be implemented pragmatically and when feasible, particularly for SMEs.
So, we're therefore committed, as I say, to working with industry to ensure the practical implementation of the regulations, and we're fully committed to interoperability with schemes across the UK. And with international examples having already demonstrated that variations in scope within a shared single market are entirely deliverable, so interoperability shouldn't be confused with uniformity, and the need to ensure that Wales has a scheme that works for us, as well as the rest of the UK, is perfectly achievable. There are examples; somebody mentioned Finland earlier, and there was reference to a long border in Wales. The Finnish border is about 20 or 30 times longer than the situation we have in Wales. We have US states, of course, that have interoperability that work to very different systems.
Nawr, mae cynlluniau dychwelyd ernes yn ffordd a brofwyd yn rhyngwladol o gynyddu ailgylchu, casglu deunyddiau o ansawdd uchel, cefnogi ailddefnyddio, ac mae hynny'n bwysig, a lleihau effaith amgylcheddol cynwysyddion diodydd untro. Ac i Gymru, mae'n cynnig cyfle i ni adeiladu ar ein llwyddiant ailgylchu drwy helpu i ddechrau'r newid i ailddefnyddio, gan ddysgu, fel y dywedais, o lwyddiant profedig rhai o gynlluniau gorau'r byd. Felly, mae gwneud y cynllun hwn yn iawn yn galw am sicrhau y bydd y cynllun yn gweithio i Gymru fel ei fod yn darparu enillion clir ar fuddsoddiad ac yn sicrhau manteision gwirioneddol i gynhyrchwyr, manwerthwyr a defnyddwyr.
Nawr, er y gall fod safbwyntiau gwahanol ar agweddau ar y cynllun, rwy'n credu y gallwn i gyd gytuno ar yr uchelgais a rennir i gyflwyno cynllun dychwelyd ernes llwyddiannus sy'n gweithio i Gymru, ac y gall ryngweithredu â'r cynlluniau eraill yn y DU. Mae'r safbwynt ar gwmpas y cynllun wedi'i sefydlu wrth gwrs, a'r Senedd wedi pasio'r rheoliadau sydd bellach yn y gyfraith, ac yn cynnwys gwydr a chyflwyno ailddefnyddio fesul cam. Byddai ailagor yr elfennau sylfaenol hyn ond yn creu ansicrwydd pellach ac yn sicr yn gohirio'r dyddiad lansio ym mis Hydref 2027 y mae'r diwydiant yn galw amdano, a byddai'r manteision y gall y cynllun dychwelyd ernes eu rhoi i Gymru hefyd yn cael eu gohirio yn sgil hynny.
Nawr, hoffwn fynd i'r afael yn uniongyrchol â rhai honiadau ffeithiol anghywir a welais yn cylchredeg am gostau'r cynllun hwn. Gadewch imi fod yn glir: nid yw'r ffigurau a ddyfynnwyd fod cynllun dychwelyd ernes yng Nghymru yn mynd i gostio £200 miliwn neu ychwanegu 50c at bris diodydd mewn poteli gwydr yn gywir. Maent yn deillio o amcangyfrif uchaf y diwydiant o gost bosibl twyll yn absenoldeb cynllun yng Nghymru. Nid ydynt yn adlewyrchu'r senario yr ydym yn gweithio gyda hi, ac rydym yn glir ynghylch yr angen i gyflwyno cynllun yng Nghymru ochr yn ochr â'r rhai mewn mannau eraill ar draws y DU. Yn unol â gofynion Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol, mae'n bwysig ein bod hefyd yn edrych ar hyn yn hirdymor, gyda chynllun dychwelyd ernes yn chwarae rhan bwysig fel buddsoddiad mewn economi gylchol fwy cynaliadwy i Gymru yn fwy hirdymor.
Mae busnesau wedi bod yn glir fod angen sicrwydd arnynt ac angen i'r cynllun gael ei gyflawni ochr yn ochr â'r cynlluniau yng ngweddill y DU, fel y dywedais, ac mae'r rheoliadau'n darparu fframwaith clir i ddiwydiant baratoi, buddsoddi a chynllunio'n hyderus, ac rydym wedi ymrwymo i weithio mewn partneriaeth â diwydiant i gyflawni'r cynllun erbyn mis Hydref 2027. Ac fel y nodwyd—fel Llywodraeth, mae ein hymrwymiad maniffesto'n glir—er bod gwydr yn rhan ohono o'r cychwyn cyntaf, mae angen gweithredu'r gofynion llawn mewn perthynas â gwydr yn bragmatig a phan fo'n bosibl, yn enwedig ar gyfer busnesau bach a chanolig.
Felly, rydym wedi ymrwymo, fel y dywedaf, i weithio gyda'r diwydiant i sicrhau gweithrediad ymarferol y rheoliadau, ac rydym wedi ymrwymo'n llwyr i ryngweithredu â chynlluniau ledled y DU. A chydag enghreifftiau rhyngwladol eisoes wedi dangos bod amrywiadau o ran cwmpas mewn marchnad sengl a rennir yn gwbl gyflawnadwy, ni ddylid drysu rhwng y gallu i ryngweithredu ag unffurfiaeth, ac mae'r angen i sicrhau bod gan Gymru gynllun sy'n gweithio i ni, yn ogystal â gweddill y DU, yn berffaith gyraeddadwy. Mae yna enghreifftiau; soniodd rhywun am y Ffindir yn gynharach, ac roedd cyfeiriad at ffin hir yng Nghymru. Mae ffin y Ffindir tua 20 neu 30 gwaith yn hirach na'r un sydd gennym yng Nghymru. Mae gan daleithiau'r Unol Daleithiau allu i ryngweithredu sy'n gweithio mewn systemau gwahanol iawn.
Thank you so much. I was going to come to that, and I was the one who mentioned the long border. The difference, though, is, isn't it, that Finland is a country on its own and makes its own laws, and there's no opportunity then for you to go—you have to go across a border, literally. I don't even know where Finland's—[Interruption.]
Diolch yn fawr. Roeddwn i'n mynd i ddod at hynny, a fi oedd yr un a soniodd am y ffin hir. Y gwahaniaeth, fodd bynnag, onide, yw bod y Ffindir yn wlad ar ei phen ei hun ac yn gwneud ei chyfreithiau ei hun, ac nid oes cyfle wedyn i chi fynd—rhaid i chi fynd dros ffin, yn llythrennol. Nid wyf hyd yn oed yn gwybod ble mae ffin y Ffindir—[Torri ar draws.]
Okay. Where Finland is.
O'r gorau. Lle mae'r Ffindir.
Thank you, Russia. I'm sure it's got a—.
Diolch, Rwsia. Rwy'n siŵr bod ganddi—.
Okay, if you think—[Inaudible.]
Iawn, os ydych chi'n meddwl—[Anghlywadwy.]
So, could you—? Would you mind, please, Minister, addressing the issue around the border and how those companies—like Radnor Hills, for example—will be able to look at a scheme that works for them? We're looking at—
Felly, a allech chi—? A fyddech chi cystal â mynd i'r afael â'r mater yn ymwneud â'r ffin a sut y bydd y cwmnïau hynny—fel Radnor Hills, er enghraifft—yn gallu edrych ar gynllun sy'n gweithio iddynt hwy? Rydym ni'n edrych ar—
Sorry, this is more than an intervention; this is a bit of a speech. Well, no, come on. I mean, I am limited in time as well.
Mae'n ddrwg gennyf, mae hyn yn fwy nag ymyriad; mae hon yn dipyn o araith. Wel, na, dewch. Hynny yw, mae fy amser innau'n gyfyngedig hefyd.
I've just asked you a question. Diolch, thank you.
Rwyf newydd ofyn cwestiwn i chi. Diolch.
Mae croeso i chi gario ymlaen. Diolch.
You're welcome to continue. Thank you.
Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. I mentioned the US states as well. You know, they are in a similar position. Those aren't the same hard borders that you believe exist everywhere. These schemes can be and will be interoperable. Large tracts of the regulations in Wales actually mirror word for word the regulations in England. It's a journey that we're on. I know exactly where we want to get to, and there's a trajectory that we need to see happening. Wales was given the ability to include glass. We do have the United Kingdom Internal Market Act 2020 because it was seen as an opportunity to see how that could be developed and how that could work, and I'm keen to achieve that, but as I say, working with the industry and working with the people of Wales who have already showed an ambition to go further.
I want to make a point about the appointment of the deposit management organisation; that's where I was. Look, our aim is to take a balanced and pragmatic approach. I was saying that, combining long-term ambition with deliverability, and we currently are working at pace to complete the formal process of appointing a deposit management organisation. There was an assertion made earlier that we had rejected—we hadn't. That had happened under the former Government. We are now picking up from there, and I'm optimistic that we will bring this to a positive conclusion in short order. My focus, and that of my officials, is firmly on making sure that the organisation appointed will be able to deliver a scheme that works in Wales, and it would be inappropriate for me to prejudge the outcome or to comment on any individual applications, because, obviously, the appointment has to be made through a fair, transparent and robust process in line with the regulations. But, as I say, I hope to bring a positive conclusion to that in short order.
As we have learned from international schemes, the appointment of an effective management organisation is a critical milestone in implementation, as once they're appointed, they play a pivotal role, of course, in working with producers, retailers and wider stakeholders to oversee delivery, to provide certainty to the industry and to help ensure that the scheme is launched successfully, as is planned in October 2027. And as has already been mentioned, the scheme in Wales is necessarily different because, of course, our starting point on recycling is very different. We are focused on putting in place a scheme that delivers clear benefits to Wales.
One of my colleagues, Carrie Harper, said in a discussion last week on fair funding that today's underinvestment becomes tomorrow's disadvantage, and the same applies here to the economic opportunities associated with a DRS scheme and the wider circular economy. If Wales is required to wait for others to catch up, then we risk missing out on potential investment, on potential jobs, and the benefits that we're already seeing in our wider economy from our status as one of the best recycling nations in the world. Too often, decisions affecting Wales are made elsewhere by organisations whose priorities might conflict with Welsh interests. Wales should be able, of course, to shape our own future, but we also should be able to capture the value of our own resources and realise the economic benefits of the transition to a circular economy here in Wales, rather than seeing those opportunities accrue elsewhere.
These decisions aren't always the easiest, I accept that, but they are the right ones, and I believe the people of Wales expect us to show that leadership. Ultimately, our goal, necessitated as I say by our current cycling rates, isn't simply to deliver a DRS for recycling, which everybody has been talking about, but it's one that supports Wales to move up the waste hierarchy, so that drink containers are used and reused again and again, so that valuable resources remain in circulation, so that producers can then benefit from a reduction in the materials needed to package their drinks, and so that the people of Wales can also benefit from the environmental improvements and economic opportunities that this is already bringing to other countries and regions around the world.
Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Soniais am daleithiau'r Unol Daleithiau hefyd. Wyddoch chi, maent hwy mewn sefyllfa debyg. Nid yw'r rheini'n ffiniau caled fel y credwch chi eu bod yn bodoli ym mhobman. Fe all y cynlluniau hyn fod yn rhyngweithredol ac fe fyddant. Mae darnau helaeth o'r rheoliadau yng Nghymru yn adlewyrchiad gair am air o'r rheoliadau yn Lloegr. Rydym ar daith. Rwy'n gwybod yn union i ble rydym eisiau cyrraedd, ac mae yna lwybr y mae angen inni ei weld yn digwydd. Rhoddwyd y gallu i Gymru gynnwys gwydr. Mae gennym Ddeddf Marchnad Fewnol y Deyrnas Unedig 2020 oherwydd fe'i hystyriwyd yn gyfle i weld sut y gellid datblygu hynny a sut y gallai hynny weithio, ac rwy'n awyddus i gyflawni hynny, ond fel y dywedaf, gan weithio gyda'r diwydiant a gweithio gyda phobl Cymru sydd eisoes wedi dangos uchelgais i fynd ymhellach.
Rwyf am wneud pwynt ynglŷn â phenodi'r sefydliad rheoli ernes; dyna lle roeddwn i. Edrychwch, ein nod yw mabwysiadu dull cytbwys a phragmatig o weithredu. Roeddwn i'n dweud, gan gyfuno uchelgais hirdymor â chyflawnadwyedd, ac rydym ar hyn o bryd yn gweithio'n gyflym i gwblhau'r broses ffurfiol o benodi sefydliad rheoli ernes. Fe wnaed honiad yn gynharach ein bod wedi gwrthod—ni wnaethom hynny. Roedd hynny wedi digwydd o dan y Llywodraeth flaenorol. Rydym nawr yn bwrw ymlaen o'r fan honno, ac rwy'n optimistaidd y byddwn yn cwblhau hynny'n fuan iawn. Fy ffocws, a ffocws fy swyddogion, yw sicrhau y bydd y sefydliad a benodir yn gallu cyflawni cynllun sy'n gweithio yng Nghymru, a byddai'n amhriodol imi ragfarnu'r canlyniad neu wneud sylwadau ar unrhyw geisiadau unigol, oherwydd, yn amlwg, mae'n rhaid i'r penodiad gael ei wneud drwy broses deg, dryloyw a chadarn yn unol â'r rheoliadau. Ond fel y dywedaf, rwy'n gobeithio cwblhau hynny'n gadarnhaol yn fuan iawn.
Fel y dysgasom o gynlluniau rhyngwladol, mae penodi sefydliad rheoli effeithiol yn garreg filltir hanfodol i weithredu, oherwydd pan fyddant wedi'u penodi, maent yn chwarae rôl ganolog yn gweithio gyda chynhyrchwyr, manwerthwyr a rhanddeiliaid ehangach i oruchwylio'r cyflawniad, i roi sicrwydd i'r diwydiant ac i helpu i sicrhau bod y cynllun yn cael ei lansio'n llwyddiannus. fel y cynlluniwyd ar gyfer mis Hydref 2027. Ac fel y soniwyd eisoes, mae'r cynllun yng Nghymru o reidrwydd yn wahanol oherwydd mae ein man cychwyn ni ar ailgylchu'n wahanol iawn. Rydym yn canolbwyntio ar roi cynllun ar waith sy'n darparu manteision clir i Gymru.
Dywedodd un o fy nghyd-Aelodau, Carrie Harper, mewn trafodaeth yr wythnos diwethaf ar gyllid teg fod tanfuddsoddiad heddiw yn dod yn anfantais yfory, ac mae'r un peth yn berthnasol yma gyda'r cyfleoedd economaidd sy'n gysylltiedig â chynllun dychwelyd ernes a'r economi gylchol ehangach. Os yw'n ofynnol i Gymru aros i eraill ddal i fyny, rydym mewn perygl o golli buddsoddiad posibl, swyddi posibl, a'r manteision a welwn eisoes yn ein heconomi ehangach o'n statws fel un o'r cenhedloedd ailgylchu gorau yn y byd. Yn rhy aml, mae penderfyniadau sy'n effeithio ar Gymru'n cael eu gwneud mewn mannau eraill gan sefydliadau y gallai eu blaenoriaethau wrthdaro â buddiannau Cymru. Dylai Cymru allu siapio ein dyfodol ein hunain, ond dylem hefyd allu manteisio ar werth ein hadnoddau ein hunain a gwireddu manteision economaidd y trawsnewid i economi gylchol yma yng Nghymru, yn hytrach na gweld y cyfleoedd hynny'n cronni mewn mannau eraill.
Nid yw'r penderfyniadau hyn y rhai hawsaf bob amser, rwy'n derbyn hynny, ond dyma'r rhai cywir, ac rwy'n credu bod pobl Cymru'n disgwyl inni ddangos yr arweinyddiaeth honno. Yn y pen draw, ein nod, a wneir yn angenrheidiol fel y dywedaf gan ein cyfraddau ailgylchu presennol, yw nid yn unig darparu cynllun dychwelyd ernes ar gyfer ailgylchu, rhywbeth y mae pawb wedi bod yn siarad yn ei gylch, ond un sy'n cefnogi Cymru i symud i fyny'r hierarchaeth wastraff, fel bod cynwysyddion diod yn cael eu defnyddio a'u hailddefnyddio dro ar ôl tro, fel bod adnoddau gwerthfawr yn parhau i fod mewn cylchrediad, fel y gall cynhyrchwyr wedyn elwa o leihad yn y deunyddiau sydd eu hangen i becynnu eu diodydd, ac fel y gall pobl Cymru hefyd elwa o'r gwelliannau amgylcheddol a'r cyfleoedd economaidd y mae hyn eisoes yn eu creu i wledydd a rhanbarthau eraill ym mhob cwr o'r byd.
Nawr, mae Cymru yn arweinydd yn y maes yma, Ddirprwy Lywydd, a rŷn ni eisoes wedi dangos bod gweithredu penderfynol yn gallu sicrhau buddion go iawn i'r amgylchedd ac i'r economi. A thrwy gyflwyno cynllun dychwelyd ernes sy'n adlewyrchu anghenion ac amgylchiadau unigryw Cymru, fe allwn ni adeiladu ar y record ragorol yna ym maes ailgylchu, gallwn ni leihau sbwriel, gallwn ni hyd yn oed gynyddu cyfraddau ailgylchu ymhellach, ond mi allwn ni hefyd gefnogi busnesau a chymunedau ledled Cymru a chyflymu'r trawsnewid yna i economi fwy cylchol a charbon isel.
Fel dwi wedi dweud, dwi'n gwbl glir ar le rŷn ni eisiau cyrraedd, ond fe wnawn ni weithio'n bragmataidd ac ar y cyd gydag eraill er mwyn sicrhau ein bod ni yn symud yn nes at y nod honno. Mae gennym ni gyfle gwirioneddol i adeiladu ar ein llwyddiannau ni a gosod sylfaen ar gyfer system sy'n fwy cynaliadwy yn y dyfodol. A dwi yn edrych ymlaen at weithio gyda phartneriaid ledled Cymru er mwyn trio gwireddu'r uchelgais honno.
Now, Wales is a leader in this area, Dirprwy Lywydd, and we've already shown that decisive action can deliver real benefits for the environment and for the economy. And by introducing a deposit-return scheme that reflects the unique needs and circumstances of Wales, we can build on our excellent record in recycling, we can reduce litter, we can even increase recycling rates further, but we can also support businesses and communities across Wales and accelerate that transformation into a more circular and low-carbon economy.
As I've said, I'm completely clear about where we want to get to, but we will work pragmatically and collaboratively with others to ensure that we move closer to that aim. We have a real opportunity here to build on our successes and to lay the foundations for a more sustainable system in the future. And I am looking forward to working with partners across Wales to try and realise that ambition.
Diolch, Weinidog. Galwaf ar Darren Millar i ymateb i'r ddadl.
Thank you, Minister. I call on Darren Millar to reply to the debate.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. I think anybody watching this debate in this Chamber will be thinking to themselves, 'Look, I recycle already. This issue shouldn't really affect me.' But we all know, all of us here, that it will. It'll affect every single person who buys a drink in a glass bottle; it'll affect shops, supermarkets, convenience stores, online retailers, our high streets; and it will, of course, affect those independent businesses, like breweries, cider makers, and other food and drink manufacturers. But most importantly of all, this is going to affect people's pockets, and it's going to cause them inconvenience.
I want to set out right now that the Welsh Conservatives support recycling. We want to thank the people of Wales for the efforts that they make to recycle. It's something pretty extraordinary that Wales is one of the best recycling nations in the world. That's something we can be really, really proud of. So, we don't object to recycling, but we do object to Wales going its own way on this particular issue because of the confusion, because of the extra cost, because of the unnecessary complexity that this might create.
Our system at the moment isn't broken: 92 per cent of glass containers are currently recycled under the current arrangements, the kerbside arrangements. And this scheme makes recycling more complicated for the consumer and the household. Let's think about this, right? At the moment, you buy some bottles of beer or milkshake, or whatever your preferred beverage might be, or a bottle of HP sauce, and you consume it, and you generally pop that bottle into something that you leave at the end of your drive or outside your front door for the council to collect, very efficiently, in large, usually, very often, electric vehicles that they then take to a local recycling waste transfer centre. Under the new scheme, we're going to expect people to think about, first of all, where they bought that bottle of sauce, where they bought their milkshake—yes, because it's not going to work otherwise on a cross-border basis. You will get this issue of fraud that people have raised. So, they'll have to think, first of all, 'Where did I buy this bottle from? Which shop? Which side of the border do I need to return it to, or can I leave it at the kerbside for collection?' And then, if they bought it from a retailer in England and it's been delivered to Wales, they won't necessarily be able to get the credit for that return if they take it to a local shop. It's absolutely bonkers. And not only that, but they then, after they've worked out where they bought their product, have to jump into their car and drive, causing potential emissions into the environment, all the way to a shop, and that shopkeeper, then, has to find somewhere to store their bottle for another vehicle to come and pick it up, when it could have been picked up by the van passing the end of their road, or the end of their drive, sent by the local council. It's inefficient, it's not necessarily going to be good for the environment.
So, it's bonkers. We don't need it. We need to change the approach. We need a consistent approach across the UK. And I have to say, you must listen to the voice of these retailers, you must listen to these consumers, and you must listen because we have made mistakes before by rushing in. We all remember the 20 mph fiasco in Wales. And I will say this, and it feels like a prophetic moment, you'll see a similar backlash across Wales as a result of introducing this system, Cabinet Minister, if you don't listen. Let these words ring in your ears over the next few months, as you contemplate these matters and decide on the future of a deposit-return scheme.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n credu y bydd unrhyw un sy'n gwylio'r ddadl hon yn y Siambr yn meddwl, 'Edrychwch, rwy'n ailgylchu eisoes. Ni ddylai'r mater hwn effeithio arnaf.' Ond rydym i gyd yn gwybod, pob un ohonom yma, y bydd. Bydd yn effeithio ar bob unigolyn sy'n prynu diod mewn potel wydr; bydd yn effeithio ar siopau, archfarchnadoedd, siopau cyfleustra, manwerthwyr ar-lein, ein strydoedd mawr; ac wrth gwrs, fe fydd yn effeithio ar fusnesau annibynnol, fel bragdai, gwneuthurwyr seidr, a gwneuthurwyr bwyd a diod eraill. Ond yn bwysicaf oll, mae hyn yn mynd i effeithio ar bocedi pobl, ac mae'n mynd i achosi anghyfleustra iddynt.
Rwyf am nodi nawr fod y Ceidwadwyr Cymreig yn cefnogi ailgylchu. Rydym am ddiolch i bobl Cymru am yr ymdrechion y maent yn eu gwneud i ailgylchu. Mae'n eithaf rhyfeddol fod Cymru yn un o'r gwledydd sy'n ailgylchu orau yn y byd. Mae hynny'n rhywbeth y gallwn fod yn wirioneddol falch ohono. Felly, nid ydym yn gwrthwynebu ailgylchu, ond rydym yn gwrthwynebu i Gymru fynd ei ffordd ei hun ar y mater penodol hwn oherwydd y dryswch, oherwydd y gost ychwanegol, oherwydd y cymhlethdod diangen y gallai hyn ei greu.
Nid yw ein system wedi torri ar hyn o bryd: mae 92 y cant o gynwysyddion gwydr yn cael eu hailgylchu o dan y trefniadau presennol, y trefniadau wrth ymyl y ffordd. Ac mae'r cynllun hwn yn gwneud ailgylchu'n fwy cymhleth i'r defnyddiwr a'r cartref. Gadewch inni feddwl am hyn, iawn? Ar hyn o bryd, rydych chi'n prynu poteli o gwrw neu ysgytlaeth, neu beth bynnag yw eich hoff ddiod, neu botel o saws HP, ac rydych chi'n ei yfed neu'n ei fwyta, ac fel arfer fe fyddwch chi'n rhoi'r botel honno yn rhywbeth rydych chi'n ei adael ar ben draw eich dreif neu'r tu allan i'ch drws blaen i'r cyngor ei gasglu, yn effeithlon iawn, mewn cerbydau trydan mawr fel arfer, cerbydau y maent yn eu gyrru i ganolfan drosglwyddo gwastraff ailgylchu leol. O dan y cynllun newydd, rydym yn disgwyl i bobl feddwl, yn gyntaf oll, ble y gwnaethant brynu'r botel saws, ble y gwnaethant brynu eu hysgytlaeth—oherwydd nid yw'n mynd i weithio fel arall ar sail drawsffiniol. Fe fyddwch chi'n cael y cwestiwn ynghylch twyll y mae pobl wedi'i godi. Felly, bydd yn rhaid iddynt feddwl, yn gyntaf oll, 'O ble y prynais i'r botel hon? Pa siop? I ba ochr i'r ffin y mae angen imi ei dychwelyd, neu a gaf i ei gadael ar gyfer y casgliadau wrth ymyl y ffordd?' Ac yna, os mai gan fanwerthwr yn Lloegr y gwnaethant ei phrynu a'i bod wedi cael ei chludo i Gymru, ni fyddant o reidrwydd yn gallu cael arian am ei dychwelyd os ânt â hi i siop leol. Mae'n gwbl wallgof. Ac nid yn unig hynny, ond ar ôl iddynt feddwl lle y gwnaethant brynu eu cynnyrch, maent yn gorfod neidio i mewn i'w car a gyrru, gan achosi allyriadau posibl i'r amgylchedd, yr holl ffordd i siop, ac mae'n rhaid i'r siopwr wedyn ddod o hyd i rywle i storio eu potel er mwyn i gerbyd arall ddod i'w chodi, pan allai fod wedi cael ei chodi gan y fan sy'n pasio ymyl eu ffordd, neu ben draw eu dreif, wedi'i hanfon gan y cyngor lleol. Mae'n aneffeithlon, nid fydd yn dda i'r amgylchedd o reidrwydd.
Felly, mae'n wallgof. Nid oes ei angen arnom. Mae angen inni newid y dull o weithredu. Mae angen dull cyson arnom ledled y DU. Ac mae'n rhaid i chi wrando ar lais y manwerthwyr, rhaid i chi wrando ar y defnyddwyr, ac mae'n rhaid i chi wrando am ein bod wedi gwneud camgymeriadau o'r blaen drwy ruthro yn ein blaenau. Rydym i gyd yn cofio ffiasco'r 20 mya yng Nghymru. Ac fe ddywedaf hyn, mae'n teimlo fel moment broffwydol, fe welwch ymateb tebyg ledled Cymru o ganlyniad i gyflwyno'r system hon, Weinidog Cabinet, os na wrandewch chi. Gadewch i'r geiriau hyn ganu yn eich clustiau dros y misoedd nesaf, wrth ichi ystyried y materion hyn a phenderfynu ar ddyfodol cynllun dychwelyd ernes.
Diolch. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.
Thank you. The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] There is objection. I will therefore defer voting under this item until voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
Gwnaf i symud ymlaen i'r cyfnod pleidleisio. Oni bai bod pump Aelod yn dymuno imi ganu'r gloch, symudaf yn syth i'r cyfnod pleidleisio. Felly, yn ôl i eitem 6, sef dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): pobl ifanc a chyflogaeth. Galwaf am bleidlais ar y cynnig, a gyflwynwyd yn enwau Shav Taj, Jane Dodds a Paul Rock. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid 51, yn ymatal chwech, ac yn erbyn 31. Mae'r cynnig wedi ei dderbyn.
I will move now to voting time. Unless five Members wish for the bell to be rung, I will proceed directly to voting time. So, the first vote is on item 6, a Member Debate under Standing Order 11.21(iv): young people and employment. I call for a vote on the motion, tabled in the names of Shav Taj, Jane Dodds and Paul Rock. Open the vote. Close the vote. In favour 51, six abstentions, 31 against. The motion is therefore agreed.
Eitem 6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv) - pobl ifanc a chyflogaeth: O blaid: 51, Yn erbyn: 31, Ymatal: 6
Derbyniwyd y cynnig
Item 6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv) - young people and employment: For: 51, Against: 31, Abstain: 6
Motion has been agreed
Symudwn ymlaen i'r bleidlais ar eitem 7, dadl Reform UK: TB buchol. Galwaf am bleidlais ar y cynnig, a gyflwynwyd yn enw Llŷr Powell. Os gwrthodir y cynnig, byddwn yn pleidleisio ar y gwelliant a gyflwynwyd i'r cynnig. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid 79, ymatal dim, ac yn erbyn naw. Mae'r cynnig wedi ei dderbyn.
We now move to the votes under item 7, the Reform UK debate on bovine TB. I call for a vote on the motion, tabled in the name of Llŷr Powell. If the proposal is not agreed, we will vote on the amendment tabled to the motion. Open the vote. Close the vote. In favour 79, no abstentions, nine against. The motion is therefore agreed.
Eitem 7. Dadl Reform UK - TB buchol. Cynnig heb ei ddiwygio: O blaid: 79, Yn erbyn: 9, Ymatal: 0
Derbyniwyd y cynnig
Item 7. Reform UK Debate - bovine TB. Motion without amendment: For: 79, Against: 9, Abstain: 0
Motion has been agreed
Gwnawn ni symud ymlaen i'r bleidlais ar eitem 8, dadl y Ceidwadwyr Cymreig: cynllun dychwelyd ernes. Galwaf am bleidlais ar y cynnig, a gyflwynwyd yn enw Paul Davies. Os gwrthodir y cynnig, byddwn yn pleidleisio ar y gwelliant a gyflwynwyd i'r cynnig. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid 38, ymatal dim, yn erbyn 50. Mae'r cynnig wedi ei wrthod.
We move now to the votes under item 8, the Welsh Conservatives' debate on the deposit-return scheme. I call for a vote on the motion, tabled in the name of Paul Davies. If the proposal is not agreed, we will vote on the amendment tabled to the motion. Open the vote. Close the vote. In favour 38, no abstentions, 50 against. The motion is not agreed.
Eitem 8. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - cynllun dychwelyd ernes. Cynnig heb ei ddiwygio.: O blaid: 38, Yn erbyn: 50, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y cynnig
Item 8. Welsh Conservatives Debate - deposit-return scheme. Motion without amendment. : For: 38, Against: 50, Abstain: 0
Motion has been rejected
Galwaf am bleidlais ar welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid 50, ymatal dim, yn erbyn 38. Mae gwelliant 1 wedi ei dderbyn.
I now call for a vote on amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan. Open the vote. Close the vote. In favour 50, no abstentions, 38 against. Amendment 1 is agreed.
Eitem 8. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - cynllun dychwelyd ernes. Gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan.: O blaid: 50, Yn erbyn: 38, Ymatal: 0
Derbyniwyd y gwelliant
Item 8. Welsh Conservatives Debate - deposit-return scheme. Amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan.: For: 50, Against: 38, Abstain: 0
Amendment has been agreed
Galwaf nawr am bleidlais ar y cynnig wedi ei ddiwygio.
I now call for a vote on the motion as amended.
Cynnig NDM9287 fel y'i diwygiwyd:
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn llongyfarch pobl Cymru ar gyflawni un o'r cyfraddau ailgylchu uchaf yn y byd.
2. Yn cefnogi'r gwaith o sefydlu cynllun dychwelyd ernes yng Nghymru i wella cyfraddau ailgylchu ymhellach.
3. Yn croesawu’r ffaith y bydd Llywodraeth Cymru yn cyflawni cynllun dychwelyd ernes sy’n gweithio i Gymru, a hynny’n unol â Rheoliadau Cynllun Ernes ar gyfer Cynwysyddion Diodydd (Cymru) 2026.
Motion NDM9287 as amended:
To propose that the Senedd:
1. Congratulates the people of Wales on achieving one of the highest recycling rates in the world.
2. Supports the establishment of a deposit-return scheme in Wales to further improve recycling rates.
3. Welcomes that the Welsh Government will deliver a deposit-return scheme that works for Wales, in keeping with the Deposit Scheme for Drinks Containers (Wales) Regulations 2026.
Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid 50, ymatal dim, yn erbyn 38. Felly, mae'r cynnig wedi ei ddiwygio wedi ei dderbyn. Diolch yn fawr iawn.
Open the vote. Close the vote. In favour 50, no abstentions, 38 against. Therefore, the motion as amended is agreed. Thank you very much.
Eitem 8. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - cynllun dychwelyd ernes. Cynnig wedi’i ddiwygio.: O blaid: 50, Yn erbyn: 38, Ymatal: 0
Derbyniwyd y cynnig fel y'i diwygiwyd
Item 8. Welsh Conservatives Debate - deposit-return scheme. Motion as amended.: For: 50, Against: 38, Abstain: 0
Motion as amended has been agreed
If you are leaving the Chamber, please do so swiftly and quietly so we can move on with the next item. Please leave swiftly and quietly so we can move on with the rest of the agenda.
Os ydych chi'n gadael y Siambr, gwnewch hynny'n gyflym ac yn dawel fel y gallwn symud ymlaen at yr eitem nesaf. Gadewch yn gyflym ac yn dawel os gwelwch yn dda er mwyn inni allu symud ymlaen at weddill yr agenda.
Os gwelwch yn dda, os gallwch chi adael yn sydyn ac yn dawel er mwyn inni allu symud ymlaen ar yr agenda. Diolch.
Please leave swiftly and quietly so that we can move on with our agenda. Thank you.
Symudaf yn awr i ddadl fer heddiw. Galwaf ar Lyn Ackerman i siarad am y pwnc a ddewiswyd ganddi.
I now move to today's short debate. I call on Lyn Ackerman to speak to the topic that she has chosen.
Diolch. I'm giving a minute to Jayne Bryant and Peredur Griffiths.
I'm grateful for the opportunity to bring forward this short debate on improving access to local economic opportunities in Casnewydd Islwyn. Economic opportunity is not only about whether jobs, courses, schemes or support exist somewhere in the system; it is about whether people can see those opportunities, reach them and use them. People in Casnewydd Islwyn want decent work. They want young people to have a future close to home. They want local businesses to succeed. This depends on the Welsh Government, local government, colleges, employers and community groups working together. But Government has a role in making the system easier to understand and easier to access. This is the argument of this debate.
If a young person cannot see the links between what they study and the work available to them, ambition starts to look like something you have to leave the area to find. We should want people here to see a future in Wales and understand the route to it. If an adult wants to retrain or move into better work, this starting point should not depend on already knowing how the system works. If a local employer wants to expand, take on apprentices or invest in a site, they should know where to go, what support exists and who is responsible. They should not have to chase different parts of the public sector to find out.
Economic development sounds abstract. Its impact is not. A secure job changes a household. A training route gives someone confidence. An apprenticeship changes what a family believes is possible. That is why access to opportunities should be treated as a delivery test. Can people see what is available? Can they reach it? Can they use it?
I want to ask the Welsh Government three things. First, how will you make the local economy offer—skills, training, apprenticeships, employment support and growth sector routes—more visible in constituencies such as Casnewydd Islwyn? Second, how will you strengthen the links between education, skills and local employers so people understand what skills are needed and how to move from one stage to the next? Third, how will you make it easier for local employers to engage with the public sector when they want to grow, invest and create jobs?
This debate is about access. Casnewydd Islwyn has ambition, capable businesses and communities that want to see delivery. The task is to make the route into opportunities clear. This is the spirit in which I bring this debate forward. Thank you.
Diolch. Rwy'n rhoi munud i Jayne Bryant a Peredur Griffiths.
Rwy'n ddiolchgar am y cyfle i gyflwyno'r ddadl fer hon ar wella mynediad at gyfleoedd economaidd lleol yng Nghasnewydd Islwyn. Mae cyfle economaidd yn golygu mwy na gweld a oes swyddi, cyrsiau, cynlluniau neu gymorth yn bodoli yn rhywle yn y system; mae'n ymwneud â gallu pobl i weld y cyfleoedd hynny, eu cyrraedd a'u defnyddio. Mae pobl yng Nghasnewydd Islwyn eisiau gwaith gweddus. Maent eisiau i bobl ifanc gael dyfodol yn agos at adref. Maent eisiau i fusnesau lleol lwyddo. Mae hyn yn dibynnu ar Lywodraeth Cymru, llywodraeth leol, colegau, cyflogwyr a grwpiau cymunedol i weithio gyda'i gilydd. Ond mae gan y Llywodraeth rôl i wneud y system yn haws i'w deall ac yn haws ei chyrchu. Dyma rwy'n ei ddadlau yma.
Os nad yw unigolyn ifanc yn gallu gweld y cysylltiadau rhwng yr hyn y maent yn ei astudio a'r gwaith sydd ar gael iddynt, mae uchelgais yn dechrau edrych fel rhywbeth y mae'n rhaid ichi adael yr ardal i ddod o hyd iddo. Dylem fod eisiau i bobl yma weld dyfodol yng Nghymru a deall y llwybr tuag ato. Os yw oedolyn eisiau ailhyfforddi neu symud i waith gwell, ni ddylai'r man cychwyn ddibynnu ar wybod eisoes sut y mae'r system yn gweithio. Os yw cyflogwr lleol eisiau ehangu, cyflogi prentisiaid neu fuddsoddi mewn safle, dylent wybod ble i fynd, pa gefnogaeth sy'n bodoli a phwy sy'n gyfrifol. Ni ddylent orfod mynd ar drywydd gwahanol rannau o'r sector cyhoeddus i ddarganfod y pethau hyn.
Mae datblygu economaidd yn swnio'n haniaethol. Nid yw ei effaith yn haniaethol. Mae swydd ddiogel yn newid cartref. Mae llwybr hyfforddi yn rhoi hyder i rywun. Mae prentisiaeth yn newid yr hyn y mae teulu'n credu ei fod yn bosibl. Dyna pam y dylid trin mynediad at gyfleoedd fel prawf ar gyflawniad. A all pobl weld beth sydd ar gael? A allant ei gyrraedd? A allant ei ddefnyddio?
Rwyf am ofyn tri pheth i Lywodraeth Cymru. Yn gyntaf, sut y byddwch chi'n gwneud cynnig yr economi leol—sgiliau, hyfforddiant, prentisiaethau, cymorth cyflogaeth a llwybrau'r sector twf—yn fwy gweladwy mewn etholaethau fel Casnewydd Islwyn? Yn ail, sut y byddwch chi'n cryfhau'r cysylltiadau rhwng addysg, sgiliau a chyflogwyr lleol fel bod pobl yn deall pa sgiliau sydd eu hangen a sut i symud o un cam i'r llall? Yn drydydd, sut y byddwch chi'n ei gwneud hi'n haws i gyflogwyr lleol ymgysylltu â'r sector cyhoeddus pan fyddant eisiau tyfu, buddsoddi a chreu swyddi?
Dadl sy'n ymwneud â mynediad yw hon. Mae gan Gasnewydd Islwyn uchelgais, busnesau a chymunedau galluog sydd eisiau gweld cyflawniad. Y dasg yw gwneud y llwybr at gyfleoedd yn glir. Yn yr ysbryd hwnnw rwy'n cyflwyno'r ddadl hon. Diolch.
I thank the Member for bringing this important debate here today. Coleg Gwent is the largest provider of full-time further education in Wales, with over 18,000 learners, including campuses in Newport and Crosskeys, and the college is a major employer, with over 1,200 staff. The college is seeing record levels of applications for courses, and I think everyone in this Senedd would agree that colleges like Coleg Gwent are vital in preventing young people from being lost to long-term disengagement from education and the labour market. They always give people a second chance, and I look forward to seeing how this new Welsh Government will support them. Diolch.
Diolch i'r Aelod am gyflwyno'r ddadl bwysig hon yma heddiw. Coleg Gwent yw'r darparwr addysg bellach amser llawn mwyaf yng Nghymru, gyda dros 18,000 o ddysgwyr, gan gynnwys campysau yng Nghasnewydd a Crosskeys, ac mae'r coleg yn gyflogwr pwysig, gyda dros 1,200 o staff. Mae'r coleg yn gweld y lefelau uchaf erioed o geisiadau am gyrsiau, ac rwy'n credu y byddai pawb yn y Senedd yn cytuno bod colegau fel Coleg Gwent yn hanfodol i atal pobl ifanc rhag cael eu colli yn sgil ymddieithrio hirdymor rhag addysg a'r farchnad lafur. Maent bob amser yn rhoi ail gyfle i bobl, ac edrychaf ymlaen at weld sut y bydd y Llywodraeth newydd hon yn eu cefnogi. Diolch.
I thank Lyn for giving me time to take part in this debate. We both represent Casnewydd Islwyn, along with Jayne and Natasha and others here in this Chamber. Recently, Lyn and I visited the semiconductor company KLA in Newport. KLA have been a real success story and are about to outgrow the state-of-the-art R&D and manufacturing facility that they have. KLA is part of the CSconnected semiconductor cluster in Casnewydd Islwyn, which supports thousands of jobs directly and many more indirectly through the vast supply chain of local firms. These are well-paid jobs. For example, the average wage at KLA is well over £60,000 a year. KLA conduct outreach work and bring their company and wider industry to the attention of children and young people through visits to schools and work with sports clubs.
What I'd like to know from the Government, and echoing what Lyn has asked, is how this Government can assist companies like KLA to get their message out to our communities and how young people in particular understand that there will be well-paid jobs in a cutting-edge industry and that they are available locally so they don't have to move away from the communities where they grew up. I'd also like to understand, similar to what Jayne was asking, those links with schools, further education and higher education institutions to try and make those pathways for those young people to be able to get into those jobs. Diolch.
Diolch i Lyn am roi amser i mi gymryd rhan yn y ddadl hon. Mae'r ddau ohonom yn cynrychioli Casnewydd Islwyn, gyda Jayne a Natasha ac eraill yma yn y Siambr hon. Yn ddiweddar, ymwelodd Lyn a minnau â'r cwmni lled-ddargludyddion KLA yng Nghasnewydd. Mae KLA wedi bod yn stori lwyddiant go iawn ac ar fin tyfu allan o'r cyfleuster ymchwil a datblygu a gweithgynhyrchu o'r radd flaenaf sydd ganddynt. Mae KLA yn rhan o glwstwr lled-ddargludyddion CSconnected yng Nghasnewydd Islwyn, sy'n cefnogi miloedd o swyddi yn uniongyrchol a llawer mwy yn anuniongyrchol drwy gadwyn gyflenwi helaeth o gwmnïau lleol. Mae'r rhain yn swyddi ar gyflogau da. Er enghraifft, mae'r cyflog cyfartalog yn KLA ymhell dros £60,000 y flwyddyn. Mae KLA yn cyflawni gwaith allgymorth ac yn dod â'u cwmni a'u diwydiant ehangach i sylw plant a phobl ifanc drwy ymweliadau ag ysgolion a gwaith gyda chlybiau chwaraeon.
Yr hyn yr hoffwn ei wybod gan y Llywodraeth, a chan adleisio'r hyn y mae Lyn wedi'i ofyn, yw sut y gall y Llywodraeth hon gynorthwyo cwmnïau fel KLA i gyfleu eu neges i'n cymunedau a sut y mae pobl ifanc yn arbennig yn deall y bydd yna swyddi ar gyflogau da mewn diwydiant blaengar a'u bod ar gael yn lleol fel nad oes rhaid iddynt symud o'r cymunedau lle cawsant eu magu. Hoffwn ddeall hefyd, yn debyg i'r hyn yr oedd Jayne yn ei ofyn, am y cysylltiadau ag ysgolion, addysg bellach a sefydliadau addysg uwch i geisio creu'r llwybrau i bobl ifanc allu mynd i'r swyddi hynny. Diolch.
Diolch. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni i ymateb i'r ddadl—Adam Price.
Thank you. I call on the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy to reply to the debate—Adam Price.
Ddirprwy Lywydd, hoffwn ddiolch i'r Aelod dros Gasnewydd Islwyn am ddod â'r ddadl hon gerbron, y ddadl olaf yn ystod y sesiwn yma, ac ar bwnc mor bwysig. Dwi'n ddiolchgar hefyd am y cyfraniadau gan Aelodau eraill. Mae hon yn drafodaeth werthfawr, nid yn unig am ddyfodol economaidd un etholaeth, ond am y rôl ehangach y gall de-ddwyrain Cymru ei chwarae wrth sicrhau ffyniant i Gymru gyfan. Mae'r etholaeth yma'n unigryw. Mewn un daith fer, gallwch fynd o Gaerllion, lle cadwai Rhufain ei llengoedd, drwy Gasnewydd, dinas y Siartwyr, ac i fyny'r cwm, drwy Risga, Trecelyn ac Abercarn, i'r Coed-duon—cymunedau a gododd diwydiant Cymru â'u dwylo eu hunain.
Ychydig iawn o etholaethau sy'n dal cymaint o hanes Cymru mewn cyn lleied o filltiroedd, ac ychydig iawn sy'n dal cymaint o'i dyfodol: gweithgynhyrchu uwch, arloesedd sydd yn arwain y byd, gwasanaethau cyhoeddus cryf, gweithwyr medrus, diwydiannau digidol sydd yn tyfu, a sefydliadau addysgol arbennig. Pan fyddwn yn siarad am dwf economaidd, nid maint y twf yw'r unig beth sy'n cyfrif; y cwestiwn go iawn yw a yw'r twf hwnnw yn codi safonau byw, yn creu swyddi gwell eu cyflog ac yn cryfhau cymunedau. Dyna pam mae'r Llywodraeth hon wedi gosod amcan uchelgeisiol iddi hi ei hun ac i Gymru i haneru'r bwlch cynhyrchiant rhwng Cymru a'r Deyrnas Unedig.
Dydy 'cynhyrchiant' ddim yn air sy'n cynhesu’r galon, efallai. Hyd y gwn i, does neb erioed wedi ysgrifennu cerdd amdano—hyd yma, efallai. Talwrn y Beirdd nesaf, efallai. Rwyf wedi chwilio. Ond mae ei arwyddocâd yn syml ac yn drawiadol, onid yw e? Economïau mwy cynhyrchiol sy'n talu cyflogau uwch, yn denu mwy o fuddsoddiad ac yn creu mwy o gyfleoedd i genedlaethau'r dyfodol. Os ydyn ni o ddifri ynglŷn â ffyniant Cymru gyfan, yn enwedig yn y cymunedau hynny sydd wedi teimlo'n rhy aml eu bod nhw wedi cael eu hanwybyddu, mae'n rhaid i ni fynd i'r afael â chynhyrchiant Cymru. Nid jargon mohono; cyflog dydd Gwener yw e yn y pen draw, cynhaliaeth teuluoedd a chymunedau.
Dirprwy Lywydd, I would like to thank the Member for Casnewydd Islwyn for bringing this debate before us this afternoon, the final debate of this session, on such an important topic. I'm also grateful for the contributions from other Members. This is a valuable debate, not only about the economic future of one constituency, but about the broader role that the south-east of Wales can play in ensuring prosperity for the whole of Wales. This constituency is unique. In one brief journey, you can go from Caerleon, where the Roman legion dwelt, through Newport, the city of the Chartists, and up the valley, through Risca, Newbridge and Abercarn, to Blackwood—communities that built Welsh industry with their own hands.
There are very few constituencies that capture so much of Welsh history in so few miles, and there are few that hold so much of its future: advanced manufacturing, world-leading innovation, public services that are strong, a skilled workforce, digital industries that are growing, and excellent educational institutions. When we talk about economic growth, it's not the scale of the growth that matters alone; the real question is whether that growth actually increases living standards, creates better paid jobs and strengthens communities. That's why this Government has set an ambitious objective for itself and for Wales to halve the productivity gap between Wales and the UK.
'Productivity' isn't a word that warms the cockles of one's heart, perhaps. As far as I know, nobody's written a poem about it—to date, at least. Perhaps at the next Talwrn y Beirdd, we will see that. But its significance is simple and striking. More productive economies pay higher salaries, they attract more investment and create greater opportunities for future generations. If we are serious about the prosperity of the whole of Wales, particularly in those communities that have too often felt that they have been ignored, then we must tackle Welsh productivity. It's not jargon; it's a salary on a Friday, ultimately, it is sustenance for families and for communities.
The good news is that Casnewydd Islwyn already holds many of the key ingredients for Wales's economic success. Start with Newport—a city with a habit of arriving early at the future. In 1839, thousands marched down Stow Hill to demand a vote a generation or more before the rest of Britain caught up with them. Newport is early again today. It has become one of Wales's most important economic centres. It is home, as we've heard, to globally significant semiconductor and advanced manufacturing businesses.
The modern world runs on slivers of silicon thinner than a human hair—in our phones, our hospitals, our electric vehicles, in our artificial intelligence—and a remarkable share of that capability globally sits within a few miles of the communities we are discussing this afternoon. Isn't that an exciting thing to say? We were at the heart of an industrial revolution in the past and we are there, right at the centre, at the leading edge today. The growth of the semiconductor cluster in south-east Wales settles an old argument. Wales can compete internationally in high-value, knowledge-intensive industries. Not in theory, but in practice, now. These are precisely the sectors that drive productivity and create the highly skilled, well-paid jobs our communities deserve.
Alongside that industrial strength stands another major asset, the University of South Wales and its Newport campus, of course. A university is not simply a place young people pass through for three years. As an anchor institution, it is part of the economic machinery of the region. Its work in engineering, digital technology, cyber security, business innovation and workforce development helps ensure that local employers can find the skills they need. It provides a vital bridge between research, innovation and commercial opportunity. If Wales is to attract and keep high-value industries, institutions like this one will be central to the mission. The same is true for Coleg Gwent and further education. FE and higher education together, working as a regional version of the team Wales approach, is going to be so central to our economic success.
Y newyddion da yw bod Casnewydd Islwyn eisoes yn meddu ar lawer o'r cynhwysion allweddol ar gyfer llwyddiant economaidd Cymru. Dechreuwch gyda Chasnewydd—dinas sydd wedi arfer cyrraedd yn gynnar i'r dyfodol. Ym 1839, gorymdeithiodd miloedd i lawr Stow Hill i fynnu pleidlais genhedlaeth neu fwy cyn i weddill Prydain ddal i fyny â nhw. Mae Casnewydd yn gynnar eto heddiw. Mae wedi dod yn un o ganolfannau economaidd pwysicaf Cymru. Mae'n gartref, fel y clywsom, i fusnesau lled-ddargludyddion a gweithgynhyrchu uwch arwyddocaol yn fyd-eang.
Mae'r byd modern yn rhedeg ar ddarnau o silicon sy'n deneuach na gwallt dynol—yn ein ffonau, ein hysbytai, ein cerbydau trydan, yn ein deallusrwydd artiffisial—ac mae cyfran ryfeddol o'r medrusrwydd hwnnw yn fyd-eang yn gorwedd o fewn ychydig filltiroedd i'r cymunedau rydym yn eu trafod y prynhawn yma. Onid yw hynny'n beth cyffrous i'w ddweud? Roeddem wrth wraidd chwyldro diwydiannol yn y gorffennol ac rydym ni yno, yn y canol, ar flaen y gad heddiw. Mae twf y clwstwr lled-ddargludyddion yn ne-ddwyrain Cymru yn setlo hen ddadl. Gall Cymru gystadlu'n rhyngwladol mewn diwydiannau gwerth uchel, gwybodaeth-ddwys. Nid mewn theori, ond yn ymarferol, nawr. Dyma'r union sectorau sy'n gyrru cynhyrchiant ac yn creu'r swyddi medrus iawn ar gyflogau da y mae ein cymunedau yn eu haeddu.
Ochr yn ochr â'r cryfder diwydiannol hwnnw mae ased mawr arall, Prifysgol De Cymru a'i champws Casnewydd wrth gwrs. Nid dim ond lle y bydd pobl ifanc yn pasio drwyddo am dair blynedd yw prifysgol. Fel sefydliad angori, mae'n rhan o beirianwaith economaidd y rhanbarth. Mae ei waith ym maes peirianneg, technoleg ddigidol, seiberddiogelwch, arloesedd busnes a datblygu'r gweithlu yn helpu i sicrhau bod cyflogwyr lleol yn gallu dod o hyd i'r sgiliau sydd eu hangen arnynt. Mae'n darparu pont hanfodol rhwng ymchwil, arloesedd a chyfle masnachol. Os yw Cymru am ddenu a chadw diwydiannau gwerth uchel, bydd sefydliadau fel hyn yn ganolog i'r genhadaeth. Mae'r un peth yn wir am Goleg Gwent ac addysg bellach. Mae addysg bellach ac addysg uwch gyda'i gilydd, gan weithio fel fersiwn ranbarthol o ddull tîm Cymru, yn mynd i fod mor ganolog i'n llwyddiant economaidd.
Newport's strengths reach well beyond manufacturing and higher education. This is now the city where the United Kingdom counts itself and registers its ideas. The Office for National Statistics keeps the nation's numbers—this nation, and the one next door, and the one up north as well. The Intellectual Property Office guards its inventions here. There's something quietly satisfying about a city that for too long has been undercounted, I think, in the national story, being the place that does the counting in so many contexts. More practically, perhaps, these organisations have made Newport a hub for highly skilled employment, drawing talented people into the city and creating room for the private sector to grow around them. Add excellent connectivity through the M4 corridor, the rail network, which we are seeking to build out and build upon, and access to wider regional markets, and Newport has become a nexus, a driver of economic activity, not just for itself, but for the wider region and for the nation as a whole.
The same is true of the Valleys communities that give this constituency its unique character. When Victorian engineers wanted to build the tallest railway viaduct in Britain, where did they choose but Crumlin? Blackwood, Newbridge, Risca and Abercarn carry a proud industrial heritage and a workforce with deep experience in engineering, manufacturing and the skilled trades. These communities built the Welsh economy once, but they're not museum pieces; they have an equally important part to play in building the next Welsh economy too.
Now, our challenge is to make sure that investment reaches every part of Wales and every part of this constituency, and, as you've said, that local people can reach the opportunities being created. That means investing in skills, creating, as the Deputy Minister is now doing, and fashioning a skills system that actually delivers the needs of our employers, but crucially as well allows our young people to achieve their true potential, backing local businesses, improving transport, digital connectivity, enabling people to find quality work close to home.
It also means learning from our own history, and few places teach the lesson better than this constituency. For generations, coal came down these valleys to be burned at Uskmouth and exported out of the port, and too much of the wealth it created went elsewhere. For too long, Wales has hosted energy projects without keeping enough of the value they generate. That must now be reversed. If Welsh land, wind, water and sea bed create wealth, the people of Wales should see more of the value of it. The energy story of Casnewydd Islwyn is already turning. At Uskmouth, the old coal-fired power station is being transformed into one of the largest battery storage hubs in the United Kingdom, storing clean power on the very site that once burned Valleys coal. Beside the steelworks at Llanwern sits one of the largest solar developments in Britain. The uplands above the Sirhowy and Ebbw valleys have the wind, and beneath them, the flooded workings of the old collieries hold warm water that mine water schemes elsewhere are already putting into homes. Even our newest industries point the same way, because a semiconductor cluster is a hungry customer for clean, reliable, affordable power. So, the question for this constituency and for Cymru, for Wales as a whole, is no longer whether the energy transition will happen here, it's who will own it, who will drive it and who will benefit from it. That's the question my work on behalf of the Government on a national energy strategy is designed to answer, and we will explore the levers we can use in Wales to build a strategy that benefits the people of Wales and Casnewydd Islwyn economically and socially, to ensure that we maximise that prize.
The strategy will set an ambitious yet reachable energy target, including targets for local community and Welsh public-owned energy. The Basques have done it. Iberdrola, a Basque company, is one of the biggest giants across Europe now, because they designed their manufacturing system, but also their energy system, around ensuring that the benefit was kept. We can do that in Wales as well.
I think crucial to this, of course—. Private development and private capital, in any economy, will always play a central role, and we want to attract that capital to invest in Wales to enable us to achieve our potential, but we cannot do it alone through private development. That's why developing our own public energy company, as I said, but also co-ordinating across the different parts of Government, across the different organisations—that's going to be essential to ensuring that we achieve the potential in Casnewydd Islwyn and across Wales.
That's why the creation of a new national development agency matters so much. On this very point about the confusing landscape that we have at the moment, we want to actually have a single front door. If I am a business owner or an investor or a founder and I want to know where to go, then we need to simplify and streamline that, because we want to work faster and further with those companies to ensure that we maximise the opportunity, not just for them, but for Wales as a whole. Our vision of a development agency reflects our determination to be more ambitious, more strategic, more proactive. It will work to attract inward investment, but crucially as well develop our own businesses to scale up, to strengthen local and regional economies and deliver the high-value jobs that we need.
Crucially, we understand that there's an important role here for transport; it's not a separate issue from economic growth. That's why we're joined at the hip, myself and the Deputy Minister for Transport, because infrastructure is a key part of how we deliver socially and economically for our nation, and for every part of our nation. The south-east Wales regional transport plan gives us a platform to connect communities in Casnewydd Islwyn and across the wider region. We're building further on that plan. We have an ambitious vision in terms of how transport can contribute to ensuring that we have the potential there.
Mae cryfderau Casnewydd yn ymestyn ymhell y tu hwnt i weithgynhyrchu ac addysg uwch. Dyma'r ddinas lle mae'r Deyrnas Unedig yn cyfrif ei hun ac yn cofrestru ei syniadau. Mae'r Swyddfa Ystadegau Gwladol yn cadw ffigurau'r genedl—y genedl hon, a'r un drws nesaf, a'r un i fyny yn y gogledd hefyd. Mae'r Swyddfa Eiddo Deallusol yn gwarchod ei dyfeisiadau yma. Rwy'n credu bod yna rywbeth tawel foddhaol yn y ffaith mai dinas sydd wedi cael ei thangyfrif ers gormod o amser yn y stori genedlaethol yw'r lle sy'n gwneud y cyfrif mewn cymaint o gyd-destunau. Yn fwy ymarferol, efallai, mae'r sefydliadau hyn wedi gwneud Casnewydd yn hyb i gyflogaeth fedrus iawn, gan ddenu pobl dalentog i'r ddinas a chreu lle i'r sector preifat dyfu o'u cwmpas. Ychwanegwch gysylltedd rhagorol drwy goridor yr M4, y rhwydwaith rheilffyrdd yr ydym yn ceisio ei adeiladu allan ac adeiladu arno, a mynediad at farchnadoedd rhanbarthol ehangach, ac mae Casnewydd wedi dod yn gysylltiad, yn sbardun i weithgarwch economaidd, nid yn unig iddi hi ei hun, ond i'r rhanbarth ehangach ac i'r genedl gyfan.
Mae'r un peth yn wir am gymunedau'r Cymoedd sy'n rhoi ei chymeriad unigryw i'r etholaeth hon. Pan oedd peirianwyr Fictoraidd eisiau adeiladu'r draphont reilffordd dalaf ym Mhrydain, fe wnaethant ddewis Crymlyn. Mae'r Coed Duon, Trecelyn, Rhisga ac Aber-carn yn cynnal treftadaeth ddiwydiannol falch a gweithlu sydd â phrofiad dwfn mewn peirianneg, gweithgynhyrchu a'r crefftau medrus. Adeiladodd y cymunedau hyn economi Cymru unwaith, ond nid mewn amgueddfa y mae eu lle; mae ganddynt rôl yr un mor bwysig i'w chwarae yn adeiladu economi nesaf Cymru hefyd.
Nawr, ein her yw sicrhau bod buddsoddiad yn cyrraedd pob rhan o Gymru a phob rhan o'r etholaeth hon, ac fel y dywedoch chi, sicrhau y gall pobl leol gyrraedd y cyfleoedd sy'n cael eu creu. Mae hynny'n golygu buddsoddi mewn sgiliau, creu, fel y mae'r Dirprwy Weinidog yn ei wneud nawr, a llunio system sgiliau sy'n cyflawni anghenion ein cyflogwyr, ond yn allweddol hefyd, sy'n caniatáu i'n pobl ifanc gyrraedd eu gwir botensial, cefnogi busnesau lleol, gwella trafnidiaeth, cysylltedd digidol, gan alluogi pobl i ddod o hyd i waith o safon yn agos at adref.
Mae hefyd yn golygu dysgu o'n hanes ein hunain, ac ychydig o lefydd sy'n dysgu'r wers yn well na'r etholaeth hon. Am genedlaethau, daeth glo i lawr y cymoedd hyn i'w losgi yn Aber-wysg a'i allforio o'r porthladd, ac aeth gormod o'r cyfoeth a greodd i fannau eraill. Am ormod o amser mae Cymru wedi cynnal prosiectau ynni heb gadw digon o'r gwerth y maent yn ei gynhyrchu. Rhaid gwrthdroi hynny nawr. Os yw tir, gwynt, dŵr a gwely'r môr yng Nghymru yn creu cyfoeth, dylai pobl Cymru weld mwy o'i werth. Mae stori ynni Casnewydd Islwyn eisoes ar gerdded. Yn Aber-wysg, mae'r hen orsaf ynni glo yn cael ei thrawsnewid yn un o'r canolfannau storio batri mwyaf yn y Deyrnas Unedig, gan storio pŵer glân ar yr union safle a oedd unwaith yn llosgi glo y Cymoedd. Wrth ymyl y gwaith dur yn Llan-wern mae un o'r datblygiadau solar mwyaf ym Mhrydain. Mae'r ucheldiroedd uwchben cymoedd Sirhywi ac Ebwy yn dal y gwynt, ac oddi tanynt, mae'r hen weithfeydd glo bellach yn llawn o'r dŵr cynnes y mae cynlluniau dŵr mwyngloddio mewn mannau eraill eisoes yn ei roi mewn cartrefi. Mae hyd yn oed ein diwydiannau mwyaf newydd yn pwyntio i'r un cyfeiriad, oherwydd mae clwstwr lled-ddargludyddion yn gwsmer llwglyd am bŵer glân, dibynadwy, fforddiadwy. Felly, nid a fydd y trawsnewidiad ynni'n digwydd yma yw'r cwestiwn mwyach i'r etholaeth hon ac i Gymru, i Gymru gyfan, ond pwy fydd yn berchen arno, pwy fydd yn ei yrru a phwy fydd yn elwa ohono. Dyna'r cwestiwn y mae fy ngwaith i ar ran y Llywodraeth ar strategaeth ynni genedlaethol wedi'i gynllunio i'w ateb, a byddwn yn archwilio'r liferi y gallwn eu defnyddio yng Nghymru i adeiladu strategaeth sydd o fudd i bobl Cymru a Chasnewydd Islwyn yn economaidd ac yn gymdeithasol, er mwyn sicrhau ein bod yn gwneud y mwyaf o'r wobr honno.
Bydd y strategaeth yn gosod targed ynni uchelgeisiol ond cyraeddadwy, gan gynnwys targedau ar gyfer ynni cymunedol lleol ac ynni mewn perchnogaeth gyhoeddus yng Nghymru. Mae'r Basgiaid wedi ei wneud. Mae Iberdrola, cwmni Basgaidd, yn un o'r cewri mwyaf ledled Ewrop nawr, am eu bod wedi llunio eu system weithgynhyrchu, ond hefyd eu system ynni, o gwmpas sicrhau bod y budd yn cael ei gadw. Gallwn wneud hynny yng Nghymru hefyd.
Yn allweddol i hyn, wrth gwrs—. Mewn unrhyw economi, bydd datblygu preifat a chyfalaf preifat bob amser yn chwarae rôl ganolog, ac rydym am ddenu'r cyfalaf hwnnw i fuddsoddi yng Nghymru i'n galluogi i gyflawni ein potensial, ond ni allwn wneud hynny'n unig drwy ddatblygu preifat. Dyna pam y mae datblygu ein cwmni ynni cyhoeddus ein hunain, fel y dywedais, ond gan gydlynu hefyd ar draws gwahanol rannau o'r Llywodraeth, ar draws y gwahanol sefydliadau—bydd hynny'n hanfodol i sicrhau ein bod yn cyflawni'r potensial yng Nghasnewydd Islwyn a ledled Cymru.
Dyna pam y mae creu awdurdod datblygu cenedlaethol newydd mor bwysig. Ar yr union bwynt hwn am y dirwedd ddryslyd sydd gennym ar hyn o bryd, rydym eisiau cael un drws blaen. Os wyf i'n berchennog busnes neu'n fuddsoddwr neu'n sylfaenydd a fy mod am wybod ble i fynd, mae angen inni symleiddio hynny, oherwydd rydym am weithio'n gyflymach ac ymhellach gyda'r cwmnïau hynny i sicrhau ein bod yn gwneud y mwyaf o'r cyfle, nid yn unig iddynt hwy, ond i Gymru gyfan. Mae ein gweledigaeth ar gyfer awdurdod datblygu yn adlewyrchu ein penderfyniad i fod yn fwy uchelgeisiol, yn fwy strategol, yn fwy rhagweithiol. Bydd yn gweithio i ddenu mewnfuddsoddiad, ond yn hollbwysig hefyd i ddatblygu ein busnesau ein hunain i ehangu, i gryfhau economïau lleol a rhanbarthol a darparu'r swyddi gwerth uchel sydd eu hangen arnom.
Yn allweddol, rydym yn deall bod rôl bwysig yma i drafnidiaeth; nid yw'n fater sy'n annibynnol ar dwf economaidd. Dyna pam ein bod ni'n gweithio mor agos, fi a'r Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth, am fod seilwaith yn rhan allweddol o'r ffordd rydym yn cyflawni'n gymdeithasol ac yn economaidd i'n cenedl, ac i bob rhan o'n cenedl. Mae cynllun trafnidiaeth rhanbarthol de-ddwyrain Cymru yn rhoi llwyfan inni gysylltu cymunedau yng Nghasnewydd Islwyn ac ar draws y rhanbarth ehangach. Rydym yn adeiladu ymhellach ar y cynllun hwnnw. Mae gennym weledigaeth uchelgeisiol o ran y ffordd y gall trafnidiaeth gyfrannu at sicrhau bod gennym botensial yno.
Mae metro de Cymru yn ganolog i'r uchelgais honno o hyd. Rhaid iddo olygu gwell cysylltiadau rhwng trenau, bysiau a chyfnewidfeydd, a rhwng y rheini a phobl, wrth iddynt gerdded, olwynio a beicio, gan ei gwneud hi'n haws cyrraedd gwaith, hyfforddiant ac addysg, heb orfod dibynnu ar gar ar gyfer pob taith. I gymunedau Casnewydd Islwyn, mae'r prawf yn un syml: a yw'r buddsoddiad yn gwella mynediad go iawn at gyfleoedd ar draws Casnewydd Islwyn, ar draws rhanbarth ehangach y Cymoedd a phrifddinas-ranbarth Caerdydd, ac ar draws Cymru?
Ddirprwy Lywydd, nid stori am botensial yn unig yw stori economaidd Casnewydd Islwyn. Mae eisoes yn lle o gryfderau sylweddol, capasiti gweithgynhyrchu uwch a gydnabyddir yn rhyngwladol, sydd ag economi ddigidol ac arloesedd sy'n tyfu, cyflogwyr mawr yn y sector cyhoeddus, prifysgol flaenllaw a chymunedau â thraddodiad balch o sgiliau, gwydnwch a menter. Mae'r cryfderau hynny'n sylfeini cadarn at y dyfodol. Wrth inni anelu at haneru'r bwlch cynhyrchiant rhwng Cymru a'r Deyrnas Unedig, adeiladu diwydiannau'r dyfodol a sefydlu asiantaeth ddatblygu newydd i ysgogi buddsoddiad a thwf, bydd etholaethau fel Casnewydd Islwyn yn ganolog i'n llwyddiant ni.
Ac nid damwain yw bod yr etholaeth hon yn cario enw bardd—Islwyn. Mae yna thema yn fan hyn, onid oes? Y bardd Islwyn o Ynys-ddu yng nghwm Sirhywi a ddysgodd inni fod yr oll yn gysegredig. Roedd e'n iawn. Nid oes dim byd cyffredin am y cymunedau hyn, nac am eu pobl, nac am eu dyfodol, ac mae'r gwaith o adeiladu'r dyfodol hwnnw eisoes ar y gweill.
Mae ein nod ni yn glir. Mae'r weledigaeth yn gyffrous. Rŷn ni'n gallu cymryd ysbrydoliaeth o'r rhagoriaeth rŷn ni'n ei weld, fel gwnes i ei weld pan oeddwn i'n mynd o gwmpas KLA a gweld dyfodol Cymru o fy mlaen i—pobl ifanc gyda sgiliau ar eu huchaf, a chwmni sydd wedi rhoi lawr gwreiddiau mewn clystyrau ehangach mewn meicrocosm o Gymru rŷn ni eisiau ei chreu. Diolch yn fawr.
The south Wales metro is central to that ambition still. It must mean better connectivity between trains, buses and exchanges, and between those and people, as they walk, cycle and scoot, making it easier to reach work, training and education, without having to rely on a car for every journey. For the communities of Casnewydd Islwyn, the test is simple: is the investment increasing real access to opportunities across Casnewydd Islwyn, across the wider region in the Valleys and the Cardiff capital region, and across Wales?
Dirprwy Lywydd, the economic story of Casnewydd Islwyn isn't just a story of potential. It's already a place of significant strengths, higher manufacturing capacity that is internationally recognised, with a digital economy and innovation that is developing, major employers in the public sector, a prominent university and communities with a proud history of skills, resilience and enterprise. Those strengths are firm foundations for the future. As we aim towards halving that productivity gap between Wales and the UK, building the industries of the future and establishing a new development agency to encourage growth and investment, constituencies like Casnewydd Islwyn will be at the heart of our success.
And it's no accident that this constituency carries the name of a poet—Islwyn. There is a theme developing here, isn't there? The poet Islwyn from Ynys-ddu in the Sirhowy valley taught us that all is sacred. He was right. There is nothing ordinary about these communities, or the people, or their future, and the work of building that future is already there.
Our aim is clear. The vision is an exciting one. We can take inspiration from the excellence that we see, as I saw when I visited KLA and saw the future of Wales before my very eyes—young people with the highest level of skills, and a company that has laid down roots in broader clusters in a microcosm of the Wales that we want to create. Thank you.
Diolch yn fawr iawn, Weinidog. A diolch i chi eto am eich cyfraniadau yr wythnos yma. Daw hynny â thrafodion heddiw i ben.
Thank you very much, Minister. And I thank you all again for your contributions this week. That brings today's proceedings to a close.
Daeth y cyfarfod i ben am 19:10.
The meeting ended at 19:10.