Y Cyfarfod Llawn

Plenary

06/12/2023

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i’r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol
1. Questions to the Minister for Finance and Local Government

Prynhawn da a chroeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn heddiw. Y cwestiynau i'r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol sydd gyntaf ar yr agenda. Mae'r cwestiwn cyntaf gan Delyth Jewell.

Good afternoon and welcome to this afternoon's Plenary meeting. Questions to the Minister for Finance and Local Government is the first item on our agenda. The first question is from Delyth Jewell.

Ariannu Gwasanaethau Hamdden
Funding for Leisure Services

1. Pa ystyriaeth roddodd y Gweinidog i'r angen i ariannu gwasanaethau hamdden wrth benderfynu ar gyllidebau awdurdodau lleol Dwyrain De Cymru? OQ60369

1. What consideration did the Minister give to the need to fund leisure services when deciding on the budgets for local authorities in South Wales East ? OQ60369

In making our decisions on the budget for 2023-24, I considered the breadth of services that local authorities deliver for their communities across Wales. Councils in South Wales East received a combined uplift of 7.4 per cent. This is significantly better than expected, but it has still meant difficult decisions for councils.

Wrth wneud ein penderfyniadau ar y gyllideb ar gyfer 2023-24, ystyriais yr holl wasanaethau y mae awdurdodau lleol yn eu darparu ar gyfer eu cymunedau ledled Cymru. Derbyniodd cynghorau yn Nwyrain De Cymru godiad cyfunol o 7.4 y cant. Mae hyn yn llawer gwell na’r disgwyl, ond mae'n dal i fod wedi golygu penderfyniadau anodd i gynghorau.

Diolch. The Minister will be aware of the current leisure strategy under way in Caerphilly County Borough Council—the council proposing to reduce the number of leisure facilities, like Pontllanfraith leisure centre and Risca hockey pitch. There’s an active campaign group in the area calling to ‘save our leisure centre’, and leisure centres do provide a benefit to communities that goes beyond the monetary.

The Local Government and Housing Committee in the Senedd has found that Audit Wales said that, overall, the quality of local authority governance and leisure services provide health and well-being benefits and social benefits to communities. Sport Wales has said that for every £1 spent on sport, there’s a social return of £2.88. And Community Leisure UK Wales argue that leisure trusts create £101 of social value for every person using their facilities and services, measured through savings for the NHS, amongst other things. Now, I agree with the committee that there should be an emphasis on social value when local authorities determine how best to deliver leisure and, of course, library services. Do you agree with them as well, Minister?

Diolch. Bydd y Gweinidog yn ymwybodol o’r strategaeth hamdden bresennol sydd ar waith yng Nghyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili—y cyngor yn cynnig lleihau nifer y cyfleusterau hamdden, fel canolfan hamdden Pontllan-fraith a chae hoci Rhisga. Mae grŵp ymgyrchu gweithgar yn yr ardal yn galw am ‘achub ein canolfan hamdden’, ac mae canolfannau hamdden yn darparu budd i gymunedau sy’n mynd y tu hwnt i'r ariannol.

Mae’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai yn y Senedd wedi nodi bod Archwilio Cymru wedi dweud yn gyffredinol fod ansawdd llywodraethu awdurdodau lleol a gwasanaethau hamdden yn darparu buddion iechyd a llesiant a buddion cymdeithasol i gymunedau. Mae Chwaraeon Cymru wedi dweud, am bob £1 a werir ar chwaraeon, fod yna elw cymdeithasol o £2.88. Ac mae Community Leisure UK Cymru yn dadlau bod ymddiriedolaethau hamdden yn creu £101 o werth cymdeithasol am bob unigolyn sy'n defnyddio eu cyfleusterau a'u gwasanaethau, wedi'i fesur drwy arbedion i'r GIG, ymhlith pethau eraill. Nawr, rwy’n cytuno â’r pwyllgor y dylai fod pwyslais ar werth cymdeithasol pan fydd awdurdodau lleol yn penderfynu ar y ffordd orau o ddarparu gwasanaethau hamdden, a gwasanaethau llyfrgell wrh gwrs. A ydych chi'n cytuno â nhw, Weinidog?

There’s absolutely no doubt whatsoever that leisure services, including libraries and sport centres and other local leisure services, obviously, have a huge social impact and are incredibly beneficial. That said, we do understand of course the huge pressures that local government are under at the moment as a result of the ongoing impact of austerity and just the sheer impact of the current levels of inflation on what they’re able to provide.

I do think that it is important that local authorities have autonomy in terms of the leisure services that they do provide, but, at the same time, they absolutely do need to be cognisant of the needs of their communities and, as they start to consider their budget plans for next year, to be consulting appropriately with communities and taking those views fully into account.

I don’t think that it’s appropriate for the Government to be making those decisions on locally provided services—it’s an important part of local democracy, and those democratically elected bodies, I think, are best placed to make those decisions about what to provide locally. But, that said, I absolutely recognise the huge pressure the sector’s under.

Nid oes unrhyw amheuaeth fod gwasanaethau hamdden, gan gynnwys llyfrgelloedd a chanolfannau chwaraeon a gwasanaethau hamdden lleol eraill, yn amlwg, yn cael effaith gymdeithasol enfawr ac yn hynod fuddiol. Wedi dweud hynny, rydym yn deall y pwysau enfawr sydd ar lywodraeth leol ar hyn o bryd o ganlyniad i effaith barhaus cyni ac effaith y lefelau chwyddiant presennol ar yr hyn y gallant ei ddarparu.

Credaf ei bod yn bwysig fod gan awdurdodau lleol ymreolaeth o ran y gwasanaethau hamdden y maent yn eu darparu, ond ar yr un pryd, mae gwir angen iddynt fod yn ymwybodol o anghenion eu cymunedau, ac wrth iddynt ddechrau ystyried eu cynlluniau cyllidebol ar gyfer y flwyddyn nesaf, i ymgynghori'n briodol â chymunedau ac ystyried y safbwyntiau hynny'n ofalus.

Ni chredaf ei bod yn briodol i’r Llywodraeth fod yn gwneud y penderfyniadau hynny ar wasanaethau a ddarperir yn lleol—mae’n rhan bwysig o ddemocratiaeth leol, a chredaf mai'r cyrff a etholir yn ddemocrataidd sydd yn y sefyllfa orau i wneud y penderfyniadau ynghylch beth i’w ddarparu’n lleol. Ond wedi dweud hynny, rwy’n llwyr gydnabod y pwysau aruthrol sydd ar y sector.

It's clear from the budget that this Government pays little regard to leisure facilities and sporting facilities in Wales. Small sports clubs are struggling, of course, at the moment, with maintenance as well as the energy costs that have already been outlined this winter. When you couple this, of course, with the leisure centres struggling and facing closure across Wales, urgent funding does seem to be required from this Government for overlooked and undervalued leisure services across Wales, which are being stretched to breaking point. And they do provide an invaluable service, as has been outlined by the other Member for South Wales East.

Welsh Ministers have, from time to time, rejected calls for targeted funding for venues and organisations that are facing closure, but that have a sustainable future beyond an immediate crisis. Yet, we see no action. So, will the Government increase funding to local authorities to help keep these crucial services afloat, Minister?

Mae'n amlwg o'r gyllideb nad yw'r Llywodraeth hon yn rhoi fawr o sylw i gyfleusterau hamdden a chyfleusterau chwaraeon yng Nghymru. Mae clybiau chwaraeon bach yn ei chael hi'n anodd gwneud gwaith cynnal a chadw ar hyn o bryd yn ogystal â’r costau ynni sydd eisoes wedi’u nodi y gaeaf hwn. Pan fyddwch yn cyfuno hyn, wrth gwrs, â'r canolfannau hamdden sy'n ei chael hi'n anodd ac yn wynebu cau ledled Cymru, ymddengys bod angen cyllid brys gan y Llywodraeth hon ar gyfer gwasanaethau hamdden ledled Cymru sydd wedi cael eu hanwybyddu a'u tanbrisio ac sy'n cael eu hymestyn i'r eithaf. Ac maent yn darparu gwasanaeth gwerthfawr, fel y nodwyd gan yr Aelod arall dros Ddwyrain De Cymru.

Mae Gweinidogion Cymru, o bryd i’w gilydd, wedi gwrthod galwadau am gyllid wedi’i dargedu ar gyfer lleoliadau a sefydliadau sy’n wynebu cau, ond sydd â dyfodol cynaliadwy y tu hwnt i argyfwng uniongyrchol. Serch hynny, ni welwn unrhyw weithredu. Felly, a wnaiff y Llywodraeth gynyddu cyllid i awdurdodau lleol i helpu i gynnal y gwasanaethau hollbwysig hyn, Weinidog?

I think we have to be realistic about the challenges facing us. Our Welsh Government budget actually decreases in real terms next year and, obviously, that’s going to have an impact also on the budgets of local authorities as well. Were there to be additional funding coming forward in the autumn statement, I’m sure that we would be in a position to be able to provide additional funding to all kinds of parts of the public sector that are struggling at the moment and to factor that uplift into our budget. But the fact remains that there was no additional funding for public services as a result of the autumn statement. So, we are facing an extremely difficult budget and I think that calls for additional funding for all kinds of very worthy things are just unrealistic at the moment. What we need to be thinking about, in terms of this next budget, is how we reshape that budget to meet the most urgent pressures, particularly those that we’re seeing in parts of the public sector. So, I think that calls for additional funding at this point are unrealistic.

Credaf fod yn rhaid inni fod yn realistig ynglŷn â’r heriau sy’n ein hwynebu. Mae cyllideb Llywodraeth Cymru yn gostwng mewn termau real y flwyddyn nesaf, ac yn amlwg, mae hynny'n mynd i gael effaith ar gyllidebau awdurdodau lleol hefyd. Pe bai cyllid ychwanegol wedi'i ddarparu yn natganiad yr hydref, rwy’n siŵr y byddem mewn sefyllfa i allu darparu cyllid ychwanegol i bob math o rannau o’r sector cyhoeddus sy’n ei chael hi’n anodd ar hyn o bryd ac i ystyried y codiad hwnnw yn ein cyllideb. Ond erys y ffaith na ddarparwyd cyllid ychwanegol ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus o ganlyniad i ddatganiad yr hydref. Felly, rydym yn wynebu cyllideb hynod o anodd a chredaf fod galwadau am gyllid ychwanegol ar gyfer pob math o bethau teilwng iawn yn afrealistig ar hyn o bryd. Yr hyn y mae angen inni feddwl amdano, o ran y gyllideb nesaf hon, yw sut rydym yn ail-lunio’r gyllideb honno i fynd i'r afael â'r pwysau mwyaf difrifol, yn enwedig y pwysau a welwn mewn rhannau o’r sector cyhoeddus. Felly, credaf fod galwadau am gyllid ychwanegol ar hyn o bryd yn afrealistig.

Pwysau Costau Byw
Cost-of-living Pressures

2. Pa gymorth ariannol y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu i awdurdodau lleol i helpu trigolion yng nghanolbarth a gorllewin Cymru i reoli pwysau costau byw? OQ60383

2. What financial support is the Welsh Government providing to local authorities to help residents in mid and west Wales manage cost-of-living pressures? OQ60383

13:35

We have provided funding to local authorities because we know that our councils provide many services that are essential for many people in our society. We have provided over £3 billion of support to those most affected by the cost-of-living crisis, including support channelled through local authorities.

Rydym wedi darparu cyllid i awdurdodau lleol gan y gwyddom fod ein cynghorau’n darparu llawer o wasanaethau sy’n hanfodol i lawer o bobl yn ein cymdeithas. Rydym wedi darparu dros £3 biliwn o gymorth i’r rhai yr effeithir arnynt fwyaf gan yr argyfwng costau byw, gan gynnwys cymorth a sianelir drwy awdurdodau lleol.

Diolch yn fawr iawn. Wel, fel rŷn ni'n gwybod, wrth gwrs, mae pobl ledled Cymru yn wynebu gaeaf caled oherwydd yr argyfwng costau byw parhaus. Ac yn y cyd-destun hwn, mae rôl allweddol i lywodraeth leol i gadarnhau bod pawb sy'n cael y cymorth y mae hawl gyda nhw iddo fe. Ac yn ôl adroddiad gan Policy in Practice ym mis Ebrill 2023, mae tua £19 biliwn o fudd-daliadau heb eu hawlio bob blwyddyn. Mae hyn yn cynnwys budd-daliadau allweddol i bobl oed gweithio, ac i bobl hŷn, yn ogystal â phethau fel tariffau cymdeithasol ar gyfer help gyda band eang, dŵr, trwyddedau teledu am ddim, ac yn y blaen, ac, yn fwy lleol, wrth gwrs, help gyda chymorth treth cyngor. Yn ddiweddar, fe ges i gyfle i ymweld â'r Hwb yng Nghaerfyrddin—un o'r nifer o hybiau sydd wedi cael eu sefydlu gan Gyngor Sir Gâr—ac mae yna gyngor a chymorth yn fanna i helpu pobl i gael y budd-daliadau y mae gyda nhw hawl iddyn nhw. Fe glywais i dystiolaeth am rai yn cael degau o filoedd o bunnoedd nad oedden nhw'n gwybod bod ganddyn nhw'r hawl i gael. Felly, ydy'r Gweinidog yn cytuno â mi bod hyn y fodel i'w efelychu a'i ehangu, ac, os felly, sut gellid cefnogi awdurdodau lleol ar draws Cymru i wneud mwy o hyn?

Thank you very much. Well, as we know, of course, people across Wales are facing a very difficult winter because of the ongoing cost-of-living crisis. And in this context, there is a vital role for local authorities in ensuring that everyone receives the support that they have a right to receive. And according to a report by Policy in Practice in April 2023, around £19 billion of benefits aren't being claimed annually. This includes vital benefits for people of working age, and for older people, as well as things such as social tariffs for help with broadband, free tv licences, and so on, and, more locally, of course, support with council tax relief. Recently, I had an opportunity to visit the Hwb in Carmarthen—one of a number of hubs that have been established by Carmarthenshire County Council—and there is advice and support available there to help people access the benefits that they have a right to receive. And I heard evidence about some receiving tens of thousands of pounds that they didn't know that they had the right to claim. So, does the Minister agree with me that this is a model to be emulated and expanded, and, if so, how can local authorities across Wales be supported to do more of this?

I'm very grateful for the question. It is a fact that there are so many people across Wales who aren't claiming what is rightfully theirs. That's why the work that we're doing through our 'Claim what's yours' campaign is so vitally important, in terms of making people aware of the support that's available. I know the older people's commissioner, to which you referred, has been doing huge amounts of work in terms of pension credits. We know that £200 million is lost to people across Wales because they're not claiming pension credits, and, of course, if you are able to claim pension credit, then you can go on and have a free tv licence if you're over 75, and a whole range of other support, such as council tax reduction, as well. So, it's really important that all of us individually promote to our communities the kind of support that is available and encourage people to consider what is rightfully theirs.

So 'Claim what's yours' is really important. That's work that is being led by the Minister for Social Justice, and, alongside her, I recently met with local government, and we discussed the Welsh benefits charter, which, again, is about working with local authorities to be very proactive in identifying people who we think might be eligible for support that they're not currently claiming. So, that is important work that is ongoing with local authorities at the moment, but, where there are examples of best practice, we absolutely need to look at those. One thing that we need to consider, for example, is the council tax reduction scheme. And people on universal credit at the moment would need to, in most cases, provide an additional application for that; they might have thought it would have been automatically applied, as it would have been in the past. So, we're working with local authorities to try and find a more streamlined way of people on universal credit receiving council tax reduction scheme support, if they're eligible for it. So, there's a lot of work going on in this space, but anything we can all do individually, I think, to promote this in our communities is important.

Rwy'n ddiolchgar iawn am eich cwestiwn. Mae'n ffaith bod yna gymaint o bobl ledled Cymru nad ydynt yn hawlio'r hyn sy'n ddyledus iddynt. Dyna pam fod y gwaith a wnawn drwy ein hymgyrch 'Hawliwch yr hyn sy’n ddyledus i chi' mor hanfodol bwysig i sicrhau bod pobl yn ymwybodol o'r cymorth sydd ar gael. Gwn fod y comisiynydd pobl hŷn, y cyfeirioch chi ati, wedi bod yn gwneud llawer iawn o waith ar gredydau pensiwn. Gwyddom fod £200 miliwn yn cael ei golli gan bobl ledled Cymru am nad ydynt yn hawlio credyd pensiwn, ac wrth gwrs, os ydych yn gallu hawlio credyd pensiwn, gallwch gael trwydded deledu am ddim os ydych dros 75, ac ystod gyfan o gymorth arall hefyd, megis gostyngiad yn y dreth gyngor. Felly, mae'n bwysig iawn fod pob un ohonom yn mynd ati i hyrwyddo'r math o gymorth sydd ar gael i'n cymunedau, ac yn annog pobl i ystyried yr hyn sy'n ddyledus iddynt.

Felly, mae 'Hawliwch yr hyn sy’n ddyledus i chi' yn bwysig iawn. Mae'r gwaith hwnnw'n cael ei arwain gan y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, ac yn ddiweddar, cafodd hi a minnau gyfarfod gyda llywodraeth leol, lle buom yn trafod siarter budd-daliadau Cymru, sydd, unwaith eto, yn ymwneud â gweithio gydag awdurdodau lleol i fod yn rhagweithiol iawn wrth nodi pobl y credwn y gallent fod yn gymwys i gael cymorth nad ydynt yn ei hawlio ar hyn o bryd. Felly, mae hwnnw’n waith pwysig sy’n mynd rhagddo gydag awdurdodau lleol ar hyn o bryd, ond lle ceir enghreifftiau o arferion gorau, mae gwir angen inni edrych arnynt. Un peth y mae angen inni ei ystyried, er enghraifft, yw cynllun gostyngiadau’r dreth gyngor. A byddai angen i bobl sydd ar gredyd cynhwysol ar hyn o bryd, yn y rhan fwyaf o achosion, wneud cais ychwanegol ar gyfer hynny; efallai eu bod wedi meddwl y byddai wedi cael ei ddarparu'n awtomatig, fel a ddigwyddai yn y gorffennol. Felly, rydym yn gweithio gydag awdurdodau lleol i geisio dod o hyd i ffordd symlach i bobl sydd ar gredyd cynhwysol gael cymorth drwy gynllun gostyngiadau'r dreth gyngor, os ydynt yn gymwys i'w gael. Felly, mae llawer o waith yn mynd rhagddo yn y maes hwn, ond credaf fod unrhyw beth y gall pob un ohonom ei wneud yn unigol i hyrwyddo hyn yn ein cymunedau yn bwysig.

Minister, with the council tax rebanding plans not expected to affect council tax bills until 2025, Carmarthenshire County Council has imposed a 6.8 per cent increase for band D properties this financial year, with similar increases likely next year. This places a significant burden on my constituents, particularly those on lower-than-average incomes who are already struggling to cope with current cost-of-living pressures. Many councils, including Carmarthenshire, hold substantial reserves. The latest figure shows that Carmarthenshire has £215 million in reserves. Therefore, what measures can the Welsh Government take to encourage councils like Carmarthenshire to utilise some of these reserves to reduce the council tax burden on their residents, allowing them to retain more of their hard-earned money? Diolch.

Weinidog, gan na ddisgwylir i gynlluniau ailfandio’r dreth gyngor effeithio ar filiau’r dreth gyngor tan 2025, mae Cyngor Sir Caerfyrddin wedi pennu cynnydd o 6.8 y cant ar gyfer eiddo band D yn y flwyddyn ariannol hon, gyda chynnydd tebyg yn debygol y flwyddyn nesaf. Mae hyn yn rhoi baich sylweddol ar fy etholwyr, yn enwedig y rheini ar incwm is na’r cyfartaledd, sydd eisoes yn ei chael hi'n anodd ymdopi â’r pwysau costau byw presennol. Mae gan lawer o gynghorau, gan gynnwys sir Gaerfyrddin, gronfeydd sylweddol wrth gefn. Mae'r ffigur diweddaraf yn dangos bod gan sir Gaerfyrddin £215 miliwn mewn cronfeydd wrth gefn. Felly, pa fesurau y gall Llywodraeth Cymru eu rhoi ar waith i annog cynghorau fel sir Gaerfyrddin i ddefnyddio rhywfaint o’r cronfeydd wrth gefn hyn i leihau baich y dreth gyngor i'w trigolion, gan ganiatáu iddynt gadw mwy o’u henillion? Diolch.

Well, I should just be clear that 2025 is the earliest date at which council tax reform could come into place. We are currently consulting, and part of that includes the pace of reform, which could be 2028, or another date. So, I'd just be clear about that. Local authorities are already using significant amounts of reserves this year, and I'm sure they plan to do so next year, to ensure that they limit council tax increases as far as possible to their communities, and that was very much recognised in a recent piece of work by the Wales fiscal analysis unit, which specifically recognised the important role that accessing reserves had played for local authorities in this financial year.

Ultimately, at the end of the day, what it boils down to is the lack of additional funding from the UK Government for public services. Public services have been absolutely starved of funding as a result of austerity and as a result of the UK Government's refusal to invest in public services. Were there more funding available to local authorities, of course it would mean that they didn't have to give such large increases to council tax. But, at the end of the day, they've got statutory services to provide. We've already had a discussion about other important services, such as leisure services, which they have to consider as well. And those cost money. So, if there is no additional funding coming from the UK Government, then, unfortunately, they have to look to council tax, which is another one of their important levers.

Wel, dylwn fod yn glir mai 2025 yw'r dyddiad cynharaf y gallai'r cynlluniau i ddiwygio'r dreth gyngor ddod i rym. Rydym yn ymgynghori ar hyn o bryd, ac mae rhan o hynny’n cynnwys cyflymder y diwygio, a allai ddigwydd yn 2028, neu ar ddyddiad arall. Felly, roeddwn am egluro hynny. Mae awdurdodau lleol eisoes yn defnyddio symiau sylweddol o'u cronfeydd wrth gefn eleni, ac rwy’n siŵr eu bod yn bwriadu gwneud hynny y flwyddyn nesaf hefyd, i sicrhau eu bod yn cadw codiadau yn y dreth gyngor mor fach â phosibl i’w cymunedau, a chydnabuwyd hynny yn y gwaith diweddar a wnaed gan uned dadansoddi cyllid Cymru, a oedd yn cydnabod yn benodol y rôl bwysig yr oedd defnyddio cronfeydd wrth gefn wedi’i chwarae i awdurdodau lleol yn y flwyddyn ariannol hon.

Yn y pen draw, mae'n ymwneud â'r diffyg cyllid ychwanegol gan Lywodraeth y DU ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus. Mae gwasanaethau cyhoeddus wedi colli llawer iawn o gyllid o ganlyniad i gyni, ac o ganlyniad i benderfyniad Llywodraeth y DU i wrthod buddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus. Pe bai mwy o arian ar gael i awdurdodau lleol, wrth gwrs, byddai’n golygu na fyddai'n rhaid iddynt wneud codiadau mor fawr yn y dreth gyngor. Ond yn y pen draw, mae ganddynt wasanaethau statudol i'w darparu. Rydym eisoes wedi cael trafodaeth am wasanaethau pwysig eraill, megis gwasanaethau hamdden, y mae’n rhaid iddynt eu hystyried hefyd. Ac mae'r rheini'n costio arian. Felly, os nad oes cyllid ychwanegol yn cael ei ddarparu gan Lywodraeth y DU, yn anffodus, mae'n rhaid iddynt edrych ar y dreth gyngor, sef un arall o'u dulliau pwysig o godi arian.

13:40
Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Sam Rowlands. 

Questions now from party spokespeople. The Conservative spokesperson, Sam Rowlands. 

Diolch, Llywydd. Minister, could you outline your assessment around the ability of local authorities in Wales to set balanced budgets for the next financial year?

Diolch, Lywydd. Weinidog, a allwch amlinellu eich asesiad o allu awdurdodau lleol yng Nghymru i fantoli cyllidebau ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf?

So, as I was just referring in my previous comments, things are looking very difficult for local authorities, but, that said, I am confident that local authorities will provide balanced budgets for the next financial year. 

Felly, fel y nodais yn fy sylwadau blaenorol, mae pethau’n edrych yn anodd iawn i awdurdodau lleol, ond wedi dweud hynny, rwy’n hyderus y bydd awdurdodau lleol yn mantoli cyllidebau ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf.

Okay. I'm glad to hear that you're confident of that, but I'm sure you're aware of a letter recently sent to you by the leader of Conwy County Borough Council, which outlined his serious concerns for setting a balanced budget next year, echoing a similar letter sent to you by the leader of Denbighshire County Council as well, using the word 'bankrupt' for the future of his council up in Denbighshire, in a letter he sent out to councillors recently as well. 

In the letter sent to you recently, the leader of Conwy County Borough Council points to the fact that neighbouring authorities receive around 10 or 15 per cent more per head in funding than they do in Conwy, seemingly pointing to the fact there's an older population that seems to get punished through the funding formula. I know you've referred in the past to looking into reviewing the funding formula at the appropriate time, and elements of the funding formula are being considered at the moment. Are you able to commit today to some of that review taking place before the end of this financial year, so that those local authority leaders can have the confidence that their funding formula is fair for them in the next financial year?

Iawn. Rwy’n falch o glywed eich bod yn hyderus o hynny, ond rwy’n siŵr eich bod yn ymwybodol o lythyr a anfonwyd atoch yn ddiweddar gan arweinydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy yn amlinellu ei bryderon difrifol ynghylch mantoli'r gyllideb y flwyddyn nesaf, gan adleisio llythyr tebyg a anfonwyd atoch gan arweinydd Cyngor Sir Ddinbych, yn ogystal â defnyddio’r gair ‘methdaliad’ am ddyfodol ei gyngor i fyny yn sir Ddinbych, mewn llythyr a anfonodd at gynghorwyr yn ddiweddar hefyd.

Yn y llythyr a anfonwyd atoch yn ddiweddar, mae arweinydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy yn tynnu sylw at y ffaith bod awdurdodau cyfagos yn cael oddeutu 10 neu 15 y cant yn rhagor o gyllid y pen nag a gânt yng Nghonwy, gan gyfeirio, yn ôl pob golwg, at y ffaith bod poblogaeth hŷn fel pe baent yn cael eu cosbi drwy'r fformiwla gyllido. Gwn eich bod wedi cyfeirio yn y gorffennol at edrych ar adolygu’r fformiwla gyllido ar yr adeg iawn, ac mae elfennau o’r fformiwla gyllido yn cael eu hystyried ar hyn o bryd. A allwch wneud ymrwymiad heddiw y bydd rhywfaint o’r adolygiad hwnnw'n cael ei gynnal cyn diwedd y flwyddyn ariannol hon, fel y gall arweinwyr yr awdurdodau lleol hynny fod yn hyderus fod eu fformiwla gyllido yn deg iddynt yn y flwyddyn ariannol nesaf?

Well, the funding formula is constantly under review through the work of the distribution sub-group of the Partnership Council for Wales, which works alongside the finance sub-group, essentially to determine and update figures that relate to the funding formula. I'm not proposing a whole-scale review of the funding formula, because when it's taking place in England, actually, it takes years to undertake. And we also have to remember, as we've discussed already this afternoon, we're looking towards a period of council tax reform, and I think that we need to be mindful that that will have an impact, of course, on local authorities. And one thing that we would have to consider would be transitional support for local authorities if and when council tax reform takes place, following consideration of the consultation responses. And, obviously, that will lead to a great deal of churn as well. So, there's only, I think, so much disruption that the system could take at one point. So, I don't think a whole-scale review of the funding formula is right at the moment, and it's certainly not something that the Welsh Local Government Association has been calling for.

Wel, mae’r fformiwla gyllido'n cael ei hadolygu’n gyson drwy waith is-grŵp dosbarthu Cyngor Partneriaeth Cymru, sy’n gweithio ochr yn ochr â’r is-grŵp cyllid, i bob pwrpas i bennu a diweddaru ffigurau sy'n ymwneud â’r fformiwla gyllido. Nid wyf yn cynnig adolygiad cyflawn o'r fformiwla gyllido, oherwydd pan fydd yn digwydd yn Lloegr mae'n cymryd blynyddoedd i'w gynnal. Ac mae'n rhaid inni gofio hefyd, fel rydym eisoes wedi'i drafod y prynhawn yma, ein bod yn edrych tuag at gyfnod o ddiwygio'r dreth gyngor, a chredaf fod angen inni fod yn ymwybodol y bydd hynny'n cael effaith ar awdurdodau lleol wrth gwrs. Ac un peth y byddai’n rhaid i ni ei ystyried fyddai cymorth pontio i awdurdodau lleol os a phan fydd y gwaith o ddiwygio’r dreth gyngor yn mynd rhagddo, ar ôl ystyried yr ymatebion i’r ymgynghoriad. Ac yn amlwg, bydd hynny’n arwain at lawer iawn o newid hefyd. Felly, rwy'n credu mai hyn a hyn o darfu y gall y system ymdopi ag ef ar un adeg. Felly, ni chredaf fod adolygiad cyflawn o'r fformiwla gyllido yn addas ar hyn o bryd, ac yn sicr, nid yw'n rhywbeth y mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru wedi bod yn galw amdano.

Thanks for that response, Minister. It does seem unusual, though, that neighbouring councils have such different levels of funding, based on what seems to be indicated as driving that the most, which is the age of population. [Interruption.] Thank you for that interesting intervention. But there's a very real image here of councils potentially going bust in Wales, and council leaders are warning you of that. You said in your first response that you're confident that councils will be able to set a balanced budget. They don't seem to share that same confidence at all, actually, and are openly talking about not being able to set balanced budgets, openly talking about section 114 notices. So, do you think you're prepared for that, because, in your first response, you didn't sound like you were, because you said that you're confident these things will be fine? Do you think you're prepared for the reality these council leaders are facing at the moment?

Diolch am eich ymateb, Weinidog. Mae’n anarferol, fodd bynnag, fod gan gynghorau cyfagos lefelau cyllid mor wahanol, yn seiliedig ar yr hyn sydd, yn ôl pob golwg, yn ysgogi hynny fwyaf, sef oedran y boblogaeth. [Torri ar draws.] Diolch am eich ymyriad diddorol. Ond mae darlun real iawn yma o gynghorau, o bosibl, yn mynd i'r wal yng Nghymru, ac mae arweinwyr cynghorau yn eich rhybuddio am hynny. Fe ddywedoch chi yn eich ymateb cyntaf eich bod yn hyderus y bydd cynghorau'n gallu mantoli'r gyllideb. Nid ymddengys eu bod yn rhannu’r un hyder o gwbl mewn gwirionedd, ac maent yn siarad yn agored am fethu mantoli cyllidebau, ac yn siarad yn agored am hysbysiadau adran 114. Felly, a ydych chi'n credu eich bod yn barod ar gyfer hynny, oherwydd, yn eich ymateb cyntaf, nid oeddech yn swnio fel pe baech, gan ichi ddweud eich bod yn hyderus y bydd y pethau hyn yn iawn? A ydych chi'n credu eich bod yn barod am y realiti y mae arweinwyr y cynghorau hyn yn ei hwynebu ar hyn o bryd?

I think that council leaders themselves recognise that a section 114 notice, in and of itself, doesn't help the situation at all. I think council leaders will be working very hard to balance their budgets for the next year. They'll be thinking about all of the tools that they have available to them—the funding through the revenue support grant, council tax, and other levers for raising funding locally. 

But this is really a demonstration of just how starved public services are right across the UK, and it is a direct response to the UK Government's failure to invest in public services. If our Welsh Government budget had grown in line with the economy since 2010, we would have £3 billion more to allocate next year. Imagine the kind of budget we could be tabling, and debating and scrutinising in the Senedd if we had £3 billion more to invest in public services and our other responsibilities in Wales. So, if the Welsh Conservatives are concerned about local government funding and concerned about public services in the round, they need to be making those cases to the UK Government, which has the ultimate tools available to it, to provide the investment that's needed. 

Credaf fod arweinwyr y cynghorau eu hunain yn cydnabod nad yw hysbysiad adran 114 ynddo’i hun yn helpu’r sefyllfa o gwbl. Credaf y bydd arweinwyr y cynghorau'n gweithio'n galed iawn i fantoli eu cyllidebau ar gyfer y flwyddyn nesaf. Byddant yn meddwl am yr holl ddulliau gweithredu sydd ar gael iddynt—y cyllid drwy'r grant cynnal refeniw, y dreth gyngor, a dulliau eraill o godi arian yn lleol.

Ond mae hyn yn arddangos pa mor fain yw hi ar wasanaethau cyhoeddus ledled y DU, ac mae'n ymateb uniongyrchol i fethiant Llywodraeth y DU i fuddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus. Pe bai cyllideb Llywodraeth Cymru wedi tyfu yn unol â’r economi ers 2010, byddai gennym £3 biliwn yn rhagor i’w ddyrannu y flwyddyn nesaf. Dychmygwch y math o gyllideb y gallem fod yn ei chyflwyno, yn ei dadlau ac yn craffu arni yn y Senedd, pe bai gennym £3 biliwn yn rhagor i’w fuddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus a’n cyfrifoldebau eraill yng Nghymru. Felly, os yw’r Ceidwadwyr Cymreig yn poeni am gyllid llywodraeth leol ac yn poeni am wasanaethau cyhoeddus yn gyffredinol, mae angen iddynt ddadlau'r achos drostynt wrth Lywodraeth y DU, sydd â’r dulliau gweithredu yn y pen draw i ddarparu’r buddsoddiad sydd ei angen.

13:45

Llefarydd Plaid Cymru, Peredur Owen Griffiths.

Plaid Cymru spokesperson, Peredur Owen Griffiths.

Diolch, Llywydd. Council leaders across Wales will have listened to the words of your leader, Keir Starmer, during the last week about not turning on the spending taps if he wins the next Westminster election with considerable alarm. It has been outlined by the Wales Governance Centre that the funding gap for local government is projected to be £354 million during the next financial year, which could rise to £740 million by 2027-28. On every metric, local government finances are on an unsustainable trajectory. Having already been forced to cut services to the bone over the past 13 years of austerity, many local authorities in Wales are now in a state of existential peril, and, of course, the picture is being replicated across the UK. Last week, Nottingham became the latest on a growing list of local authorities that have had to declare that it's bankrupt. How is the Welsh Goverment monitoring this threat to Wales? What support is being offered to councils to stave off the prospect of bankruptcy? And does the Minister agree with her UK Labour leader that keeping public spending reined in is the way to do this?

Diolch, Lywydd. Bydd arweinwyr cynghorau ledled Cymru wedi dychryn wrth glywed geiriau eich arweinydd, Keir Starmer, yn yr wythnos ddiwethaf ynglŷn â pheidio ag agor y tapiau gwariant pe bai'n ennill yr etholiad nesaf yn San Steffan. Mae Canolfan Llywodraethiant Cymru wedi amlinellu y rhagwelir y bydd y bwlch cyllido ar gyfer llywodraeth leol yn £354 miliwn yn ystod y flwyddyn ariannol nesaf, ac y gallai godi i £740 miliwn erbyn 2027-28. Ar bob metrig, mae cyllid llywodraeth leol ar drywydd anghynaladwy. Ar ôl cael eu gorfodi eisoes i dorri gwasanaethau i’r asgwrn dros y 13 mlynedd diwethaf o gyni, mae llawer o awdurdodau lleol yng Nghymru bellach mewn perygl dirfodol, ac wrth gwrs, mae’r darlun yn cael ei ailadrodd ledled y DU. Yr wythnos diwethaf, Nottingham oedd y diweddaraf ar restr gynyddol o awdurdodau lleol sydd wedi gorfod datgan methdaliad. Sut mae Llywodraeth Cymru yn monitro’r bygythiad hwn i Gymru? Pa gymorth sy'n cael ei gynnig i gynghorau i atal y posibilrwydd o wynebu methdaliad? Ac a yw’r Gweinidog yn cytuno â’i harweinydd Llafur yn y DU mai cyfyngu ar wariant cyhoeddus yw’r ffordd o wneud hyn?

I had the opportunity, this week, to talk to Rachel Reeves and Keir Starmer about some of their plans for the future and some of the things that they will be putting to the people of the United Kingdom. And one of the things that they've already talked about publicly is addressing non-domiciled status, addressing the charitable status of schools in England, and both of those things would potentially lead to consequential funding for us here in Wales. And those are just two things, months out from a general election, that they're suggesting that could be dealt with were there to be a change of Government, which would lead to additional funding for us. So, I think, that we'd obviously be in close contact with the Labour team ahead of the election and we had the opportunity, really, to set out very clearly the pressures that this Welsh Government is under in terms of our budget, but also I was very clear about the pressures on local government as well. 

So, I think the Wales Governance Centre work was really important. It does set out the pressures that local government is facing. It didn't tell us anything that I haven't heard directly from local government through the meetings of the finance sub-group and my other meetings with local government as well. So, yes, this is a very, very difficult time for local government. One thing that I think is different in Wales, and that we have in our favour, is the way in which we work in partnership. And I think that you can't put a price on that kind of joint and respectful working with local government, and it will certainly be something that, I think, will carry us through what will be a difficult period ahead. 

Cefais gyfle yr wythnos hon i siarad â Rachel Reeves a Keir Starmer am rai o’u cynlluniau ar gyfer y dyfodol a rhai o’r pethau y byddant yn eu cynnig i bobl y Deyrnas Unedig. Ac un o'r pethau y maent eisoes wedi sôn amdanynt yn gyhoeddus yw mynd i'r afael â statws byw tu allan i'r wlad, mynd i'r afael â statws elusennol ysgolion yn Lloegr, a gallai'r ddau beth hynny arwain at gyllid canlyniadol i ni yma yng Nghymru. A dim ond dau beth yw'r rheini, fisoedd cyn etholiad cyffredinol, y maent yn awgrymu y gellid ymdrin â nhw pe bai'r Llywodraeth yn newid, a fyddai'n arwain at gyllid ychwanegol i ni. Felly, credaf y byddem yn amlwg mewn cysylltiad agos â thîm Llafur cyn yr etholiad, a chawsom gyfle, mewn gwirionedd, i nodi’n glir iawn y pwysau sydd ar Lywodraeth Cymru o ran ein cyllideb, ond hefyd, soniais yn glir iawn wrthynt am y pwysau ar lywodraeth leol hefyd.

Felly, credaf fod gwaith Canolfan Llywodraethiant Cymru wedi bod yn wirioneddol bwysig. Mae’n nodi’r pwysau y mae llywodraeth leol yn ei wynebu. Ni ddywedodd unrhyw beth wrthym nad wyf wedi’i glywed yn uniongyrchol gan lywodraeth leol drwy gyfarfodydd yr is-grŵp cyllid a fy nghyfarfodydd eraill gyda llywodraeth leol hefyd. Felly, ydy, mae hwn yn gyfnod anodd iawn i lywodraeth leol. Un peth y credaf sy’n wahanol yng Nghymru, ac sydd gennym o’n plaid, yw’r ffordd rydym yn gweithio mewn partneriaeth. Ac ni chredaf y gallwch roi pris ar y math hwnnw o waith ar y cyd a llawn parch tuag at lywodraeth leol, a bydd yn sicr yn rhywbeth y credaf y bydd yn ein cynnal drwy'r cyfnod anodd o'n blaenau.

Diolch am yr ateb yna.  

Thank you for that answer.  

It was very interesting. Last weekend, in between waxing lyrical about Margaret Thatcher's driving sense of purpose, whose destructive legacy is still keenly felt by communities across my constituency, your UK Labour leader also outlined his vision for public spending in Government, which he might have shared with you in the meeting, which essentially amounts to austerity 2.0. By pledging not to turn on the spending taps and continuing down the road of austerity, despite its devastating consequences over the past 13 years, Keir Starmer is condemning our public services to a highly uncertain future, and the implications for Wales are particularly dire.

As I've mentioned many times in this Chamber, we are already short changed by the Barnett funding model that does not fully account for our societal needs, whilst the recent Welsh Government tax conference laid bare the extent of the pressures that will be exerted on Wales's finances over the coming years, partially as a result of underinvestment from Westminster. It leads me to wonder whether the UK Labour leader has any real comprehension of the current challenges facing the Welsh people and our public services if he believes that another dose of austerity is in order. Don't take my word for it; this is what was said by the head of economics at the New Economics Foundation, a left-wing think tank, who said, following Starmer's speech, and I quote:

'Starmer is kidding himself if he believes he can maintain current living standards, let alone improve them, without more government spending and investment.'

Can I therefore ask you for your assessment as to how UK Labour's intention to constrain public spending will affect the state of devolved finances in Wales after the general election? And do you share the First Minister's belief that the Labour Government in Westminster will provide the investment that we need in our public services, and if so, how do you reconcile this with the reality that Keir Starmer is not committing to reverse austerity in any meaningful way?

Roedd yn ddiddorol iawn. Y penwythnos diwethaf, rhwng canu clodydd ymdeimlad o bwrpas Margaret Thatcher, y mae ei hetifeddiaeth ddinistriol yn dal i gael ei theimlo’n fawr gan gymunedau ar draws fy etholaeth, amlinellodd eich arweinydd Llafur yn y DU ei weledigaeth ar gyfer gwariant cyhoeddus mewn Llywodraeth, a rannodd gyda chi yn y cyfarfod, efallai, gweledigaeth sydd yn ei hanfod yn gyni 2.0. Drwy addo peidio ag agor y tapiau gwariant a pharhau ar lwybr cyni, er gwaethaf ei ganlyniadau dinistriol dros y 13 mlynedd diwethaf, mae Keir Starmer yn condemnio ein gwasanaethau cyhoeddus i ddyfodol ansicr iawn, ac mae’r goblygiadau i Gymru yn arbennig o enbyd.

Fel rwyf wedi sôn droeon yn y Siambr hon, rydym eisoes ar ein colled o ganlyniad i fodel ariannu Barnett nad yw’n rhoi cyfrif llawn am ein hanghenion cymdeithasol, tra bo cynhadledd dreth ddiweddar Llywodraeth Cymru yn nodi faint o bwysau a fydd yn cael ei roi ar gyllid Cymru dros y blynyddoedd nesaf, yn rhannol o ganlyniad i danfuddsoddi gan San Steffan. Mae’n fy arwain i feddwl tybed a oes gan arweinydd Llafur y DU unrhyw ddealltwriaeth wirioneddol o’r heriau presennol sy’n wynebu pobl Cymru a’n gwasanaethau cyhoeddus os yw’n credu mai dos arall o gyni sydd ei hangen. Peidiwch â derbyn fy ngair i; dyma a ddywedwyd gan bennaeth economeg y New Economics Foundation, melin drafod asgell chwith, a ddywedodd, yn dilyn araith Starmer:

'Mae Starmer yn twyllo'i hun os yw'n credu y gall gynnal y safonau byw presennol, heb sôn am eu gwella, heb ragor o wariant a buddsoddiad gan y llywodraeth.'

A gaf fi ofyn i chi, felly, am eich asesiad o sut y bydd bwriad Llafur yn y DU i gyfyngu ar wariant cyhoeddus yn effeithio ar gyflwr cyllid datganoledig yng Nghymru ar ôl yr etholiad cyffredinol? Ac a ydych yn rhannu cred y Prif Weinidog y bydd y Llywodraeth Lafur yn San Steffan yn darparu’r buddsoddiad sydd ei angen arnom yn ein gwasanaethau cyhoeddus, ac os felly, sut rydych chi'n cysoni hyn â’r realiti nad yw Keir Starmer yn ymrwymo i wrthdroi cyni mewn unrhyw ffordd ystyrlon?

13:50

Well, Llywydd, I don’t intend to fight a general election that hasn’t yet even been called in finance questions in this Senedd, but what I will say is that we have to be mindful of what an incoming Labour Government—should there be one—would be inheriting. It would be inheriting the impacts of the failure of the UK Government to invest in public services, and also the crashing of the economy by Liz Truss. I mean, we are still facing that, and it’s not just public services that are still facing that; it’s individuals who are facing that in their own household budgets, and the difficulties that they’re facing in paying their mortgages. We’re all seeing that in our casework, and I don’t think anyone can deny that. What you will see, I’m sure, will be an absolute change of priorities on the part of a Labour Government. Public services will be a priority, people who are reliant on those public services will be a priority, jobs will be a priority, the richest will not be the priority, and you’ll see that very differently, I think, and all that will be set out in the general election.

Wel, Lywydd, nid wyf yn bwriadu ymladd etholiad cyffredinol nad yw hyd yn oed wedi’i alw mewn cwestiynau cyllid yn y Senedd hon, ond yr hyn a ddywedaf yw bod yn rhaid inni fod yn ymwybodol o’r hyn y byddai Llywodraeth Lafur newydd—os cawn un—yn ei etifeddu. Byddai’n etifeddu effeithiau methiant Llywodraeth y DU i fuddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus, yn ogystal â'r chwalfa a wnaeth Liz Truss o'r economi. Hynny yw, rydym yn dal i wynebu hynny, ac nid gwasanaethau cyhoeddus yn unig sy'n dal i wynebu hynny; mae unigolion yn wynebu hynny yng nghyllidebau eu cartref, a’r anawsterau y maent yn eu hwynebu wrth dalu eu morgeisi. Mae pob un ohonom yn gweld hynny yn ein gwaith achos, ac ni chredaf y gall unrhyw un wadu hynny. Yr hyn a welwch, rwy’n siŵr, fydd newid llwyr ym mlaenoriaethau Llywodraeth Lafur. Bydd gwasanaethau cyhoeddus yn flaenoriaeth, bydd pobl sy’n ddibynnol ar y gwasanaethau cyhoeddus hynny'n flaenoriaeth, bydd swyddi’n flaenoriaeth, ni fydd y bobl gyfoethocaf yn flaenoriaeth, ac fe fyddwch yn gweld hynny’n wahanol iawn, rwy'n credu, a bydd hynny oll yn cael ei nodi yn yr etholiad cyffredinol.

Ailbrisio Eiddo
Revaluation of Properties

3. A wnaiff y Gweinidog gadarnhau'r amserlen ar gyfer cwblhau gwaith ailbrisio eiddo at ddibenion y dreth gyngor? OQ60370

3. Will the Minister confirm the timetable for completing the revaluation of properties for the purpose of council tax? OQ60370

So, I launched a phase 2 consultation on a fairer council tax on 14 November. I am seeking views on the scale and the pace of reform. The consultation makes clear that the earliest date from which reform could take effect would be April 2025, and I'll announce the way forward in due course.

Lansiais ymgynghoriad cam 2 ar dreth gyngor decach ar 14 Tachwedd. Rwy'n ceisio barn pobl ar raddfa a chyflymder diwygio. Mae’r ymgynghoriad yn nodi'n glir mai’r dyddiad cynharaf y gallai diwygio ddod i rym fyddai mis Ebrill 2025, a byddaf yn cyhoeddi’r ffordd ymlaen maes o law.

Thank you for that answer, Minister. When the last Labour Government undertook revaluation back in 2004 here in Wales, there were significant transition measures put in place for properties that found themselves moving up the bands considerably during that revaluation process. Do you agree with me, Minister, that irrespective of what we might think about the revaluation process, or indeed what the outcome of that process might be, these transition measures must be put in place this time round to make sure that people do not move up two, three, four bands because of the revaluation that your Government has put in place, and in particular where they might be individuals who are of pensionable age or living on their own, and ultimately that jump in the demand from the local authority could be so significant that it would be beyond their means to stay within the property they’ve lived in all their lives?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Pan gynhaliodd y Llywodraeth Lafur ddiwethaf ailbrisiad yn ôl yn 2004 yma yng Nghymru, rhoddwyd mesurau pontio sylweddol ar waith ar gyfer eiddo a oedd yn symud ymhell i fyny’r bandiau yn ystod y broses ailbrisio honno. A ydych yn cytuno â mi, Weinidog, ni waeth beth yw ein barn ni am y broses ailbrisio, neu’n wir, beth y gallai canlyniad y broses honno fod, fod yn rhaid rhoi’r mesurau pontio hyn ar waith y tro hwn i sicrhau nad yw pobl yn symud ddau, dri, bedwar band i fyny o ganlyniad i ailbrisiad eich Llywodraeth, ac yn enwedig lle gallent fod yn unigolion o oedran pensiwn neu’n byw ar eu pen eu hunain, ac yn y pen draw, gallai’r naid honno yn y galw gan yr awdurdod lleol fod mor fawr fel y byddai y tu hwnt i'w gallu i aros yn yr eiddo y maent wedi byw ynddo drwy gydol eu hoes?

So, I’ve been crystal clear, I think, since the launch of this work that we will obviously be considering transitional arrangements for people who are impacted by council tax reform in terms of seeing their bills rise. What those transitional arrangements look like we can’t yet say, because we haven’t had the outcome of the consultation and we haven’t modelled what that outcome would look like. We have modelled a few different approaches, which might be the approaches to take, in the consultation document. All of those approaches would result in more households seeing their council tax bills fall rather than rise, but we’ve also been very clear, both in the consultation and indeed in the legislation that we’ve introduced, that there will be no removal of the single person discount.

Rwy'n credu fy mod wedi bod yn gwbl glir ers lansio’r gwaith hwn y byddwn yn amlwg yn ystyried trefniadau pontio ar gyfer pobl y mae diwygio’r dreth gyngor yn effeithio arnynt o ran biliau’n codi. Ni allwn ddweud sut olwg fydd ar y trefniadau pontio hynny eto, gan nad ydym wedi cael canlyniad yr ymgynghoriad, ac nid ydym wedi modelu sut olwg fyddai ar y canlyniad hwnnw. Rydym wedi modelu ychydig o wahanol ddulliau o weithredu, a allai fod yn ddulliau i’w rhoi ar waith, yn y ddogfen ymgynghori. Byddai pob un o’r dulliau hynny'n arwain at filiau treth gyngor mwy o aelwydydd yn gostwng yn hytrach na chodi, ond rydym hefyd wedi dweud yn glir iawn yn yr ymgynghoriad, ac yn wir, yn y ddeddfwriaeth a gyflwynwyd gennym, na fydd y gostyngiad person sengl yn cael ei ddileu.

Model Buddsoddi Cydfuddiannol
The Mutual Investment Model

4. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ddefnydd Llywodraeth Cymru o'r model buddsoddi cydfuddiannol? OQ60355

4. Will the Minister provide an update on use of the mutual investment model by the Welsh Government? OQ60355

The mutual investment model is used to bring forward capital investment when all other sources of funding have been exhausted. It has been used to fund the dualling of sections 5 and 6 of the A465, as well as school-building projects in Flintshire and Rhondda Cynon Taf.

Defnyddir y model buddsoddi cydfuddiannol i gyflwyno buddsoddiad cyfalaf pan fydd yr holl ffynonellau cyllido eraill wedi'u defnyddio. Fe’i defnyddiwyd i ariannu'r gwaith o ddeuoli rhannau 5 a 6 o’r A465, yn ogystal â phrosiectau adeiladu ysgolion yn sir y Fflint a Rhondda Cynon Taf.

Thank you, Minister. That I have concerns over the mutual investment model is well documented. It can best be described as a private finance initiative without ongoing janitorial services. Any community benefit will be priced into the contract and, if a contract is going to fail, then liquidation and applying to be paid for work done remains an option for the contractor. Also, the mutual investment model has an effect on revenue budgets in future years. Will the Government consider postponing contracts until they can be funded by the cheaper option of using capital allocation or Government borrowing?

Diolch, Weinidog. Mae’r ffaith bod gennyf bryderon ynghylch y model buddsoddi cydfuddiannol yn dra hysbys. Gellir ei ddisgrifio orau fel menter cyllid preifat heb wasanaethau porthorol parhaus. Bydd unrhyw fudd cymunedol yn cael ei brisio i mewn i'r contract, ac, os yw contract yn mynd i fethu, mae datodiad a gwneud cais i gael eu talu am waith a wnaed yn parhau i fod yn opsiwn i'r contractwr. Hefyd, mae'r model buddsoddi cydfuddiannol yn cael effaith ar gyllidebau refeniw ar gyfer y blynyddoedd i ddod. A wnaiff y Llywodraeth ystyried gohirio contractau hyd nes y gellir eu hariannu drwy'r opsiwn rhatach o ddefnyddio dyraniad cyfalaf neu fenthyca gan y Llywodraeth?

13:55

I'm grateful to Mike Hedges for the question, and respectfully suggest that we take different views on the mutual investment model. And I suppose the direct answer to the question as to whether we will postpone projects until we can fund them through traditional capital, then I'm afraid that the answer to that has to be 'no'. Our capital budget falls by 6 per cent in real terms next year, and our capital budget is under huge pressure as it is at the moment. Unlike traditional procurement, community benefits are priced, and the failure to deliver those can be sanctioned. However, in practice, we're actually seeing, through the MIM project, contractors delivering excellent community benefits, and I intend to elaborate on them when I publish the next MIM report in the spring. 

So, I think the question is: do we want these projects to take place? So, there's no way in which we could have undertaken the level of work that we are on the A465 at the moment without the MIM; that would have taken us an awful lot longer. And we've currently begun the construction of schools in Flintshire and RCT, and we have an ambitious pipeline of schools and colleges across Wales to deliver £0.5 billion of much-needed investment in educational infrastructure. So, I wouldn't want to make children and young people wait for those better learning environments until we have the traditional capital available to us. 

Rwy’n ddiolchgar i Mike Hedges am ei gwestiwn, ac yn awgrymu’n barchus fod gennym farn wahanol ynglŷn â'r model buddsoddi cydfuddiannol. Ac mae'n debyg mai'r ateb uniongyrchol i'r cwestiwn ynglŷn ag a fyddwn yn gohirio prosiectau hyd nes y gallwn eu hariannu drwy gyfalaf traddodiadol, mae arnaf ofn mai 'na fyddwn' yw'r ateb i hynny. Mae ein cyllideb gyfalaf yn gostwng 6 y cant mewn termau real y flwyddyn nesaf, ac mae ein cyllideb gyfalaf dan bwysau aruthrol fel y saif pethau ar hyn o bryd. Yn wahanol i gaffael traddodiadol, mae buddion cymunedol wedi’u prisio, a gellir cosbi methiant i ddarparu'r rheini. Fodd bynnag, yn ymarferol, drwy brosiect y model buddsoddi cydfuddiannol, rydym yn gweld contractwyr yn sicrhau manteision cymunedol rhagorol, ac rwy'n bwriadu ymhelaethu arnynt pan fyddaf yn cyhoeddi adroddiad nesaf y model buddsoddi cydfuddiannol yn y gwanwyn.

Felly, credaf mai’r cwestiwn yw: a ydym am i’r prosiectau hyn fynd rhagddynt? Felly, nid oes unrhyw ffordd y gallem fod wedi gwneud y lefel o waith sydd gennym ar yr A465 ar hyn o bryd heb y model buddsoddi cydfuddiannol; byddai hynny wedi cymryd llawer mwy o amser i ni. Ac rydym wedi dechrau adeiladu ysgolion yn sir y Fflint a Rhondda Cynon Taf nawr, ac mae gennym lif uchelgeisiol o ysgolion a cholegau ledled Cymru i ddarparu £0.5 biliwn o fuddsoddiad mawr ei angen mewn seilwaith addysgol. Felly, ni fuaswn yn dymuno gwneud i blant a phobl ifanc aros am yr amgylcheddau dysgu gwell hynny hyd nes bod gennym y cyfalaf traddodiadol ar gael i ni.

Minister, while MIM is an important vehicle to drive infrastructure development without depleting capital budgets, it has to be affordable as its projects will be funded through revenue. And we know those three main areas that are currently considered under MIM will equate to about £1.3 billion, which is probably going to cost somewhere circa £18 million a year to service, over 30 years, once those projects are completed. The A465 Dowlais to Hirwaun is about £590 million. We know that's over 30 years. It's around £38 million a year, a predicted cost in the long run is nearer £1.2 billion at the end of those 30 years. And I suppose what I really want to understand, Minister, is around those annual service charges: how are they monitored? Are they index linked? How do they account for inflation, going forward, because it's very difficult to see how those figures could be projected 30 years in advance to arrive at the costings as they are now? So, I look forward to your updated plan in the near future, but perhaps you could reflect on those questions. 

Weinidog, er bod y model buddsoddi cydfuddiannol yn gyfrwng pwysig i ysgogi datblygiad seilwaith heb ddisbyddu cyllidebau cyfalaf, mae’n rhaid iddo fod yn fforddiadwy gan y bydd ei brosiectau’n cael eu hariannu drwy refeniw. A gwyddom y bydd y tri phrif faes hynny sy'n cael eu hystyried ar hyn o bryd o dan y model buddsoddi cydfuddiannol yn cyfateb i oddeutu £1.3 biliwn, sydd fwy na thebyg yn mynd i gostio oddeutu £18 miliwn y flwyddyn i'w gwasanaethu, dros 30 mlynedd, pan fydd y prosiectau hynny wedi'u cwblhau. Mae’r A465 o Ddowlais i Hirwaun oddeutu £590 miliwn. Gwyddom fod hynny dros 30 mlynedd. Mae oddeutu £38 miliwn y flwyddyn, a rhagwelir y bydd y gost yn y tymor hir yn nes at £1.2 biliwn ar ddiwedd y 30 mlynedd. Ac mae'n debyg mai'r hyn yr hoffwn ei ddeall mewn gwirionedd, Weinidog, yw'r taliadau gwasanaeth blynyddol hynny: sut y cânt eu monitro? A ydynt yn yn fynegrifol? Sut maent yn rhoi cyfrif am chwyddiant, wrth symud ymlaen, gan ei bod yn anodd iawn gweld sut y gellid rhagamcanu’r ffigurau hynny 30 mlynedd ymlaen llaw i gyrraedd y costau fel y maent nawr? Felly, edrychaf ymlaen at weld eich cynllun wedi’i ddiweddaru yn y dyfodol agos, ond efallai y gallech ystyried y cwestiynau hynny.

Yes. So, once an asset is completed and operational, the public sector pays the annual service payments to which you've referred, and that's paid to the project company. And it's modelled to provide for the cost of design, build, finance, maintenance and the life-cycle of the project. And that's fixed through the procurement process. It includes full costs, and also included in that is the cost of transferring what is significant risk away from the public sector. But, as you said, I'll be providing a full update in a report in the new year. 

Iawn. Pan fydd ased wedi'i chwblhau ac yn weithredol, mae'r sector cyhoeddus yn talu'r taliadau gwasanaeth blynyddol y cyfeirioch chi atynt, a chaiff hwnnw ei dalu i gwmni'r prosiect. Ac mae wedi'i fodelu i ddarparu ar gyfer cost cynllunio, adeiladu, cyllid, cynnal a chadw a chylch bywyd y prosiect. Ac mae hynny'n sefydlog drwy'r broses gaffael. Mae’n cynnwys costau llawn, a hefyd yn cynnwys y gost o drosglwyddo risg sylweddol oddi wrth y sector cyhoeddus. Ond fel y dywedoch chi, byddaf yn rhoi diweddariad llawn mewn adroddiad yn y flwyddyn newydd.

Treth Tir Gwag
Vacant Land Tax

5. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y cynnydd o ran datganoli pwerau mewn perthynas â threth tir gwag? OQ60358

5. Will the Minister provide an update on progress regarding the devolution of powers in respect of a vacant land tax? OQ60358

Six years ago, we began the process to devolve new powers for a vacant land tax, and we have still not been able to secure these powers. It is clear that the process is not fit for purpose.

Chwe blynedd yn ôl, fe wnaethom ddechrau'r broses o ddatganoli pwerau newydd ar gyfer treth ar dir gwag, ac nid ydym wedi gallu sicrhau’r pwerau hyn o hyd. Mae’n amlwg nad yw’r broses yn addas i’r diben.

This is really frustrating because, as the Minister will know, when we tested the appetite of the public informally with a social media poll way back six years ago, this was the tax, this was the levy that was most popular with everybody, because we're all frustrated with vacant parcels of land that feature in the local development plan, or where they've had planning permission, but they sit there as developers seek to accumulate wealth through the increase in the property value of that land rather than actually developing it. Meanwhile, we need to build more affordable houses; meanwhile, we need development for jobs as well. So, I wonder what assistance we can give as representatives on all these benches to make those representations to the Westminster UK Government to say, 'Please devolve these powers to us so we can get on with it.'

Mae hyn yn peri rhwystredigaeth, oherwydd, fel y gŵyr y Gweinidog, pan wnaethom brofi archwaeth y cyhoedd yn anffurfiol gydag arolwg ar y cyfryngau cymdeithasol chwe blynedd yn ôl, dyma’r dreth, dyma’r ardoll fwyaf poblogaidd gyda phawb, gan fod pob un ohonom yn teimlo'n rhwystredig gyda pharseli o dir gwag sy’n ymddangos yn y cynllun datblygu lleol, neu lle maent wedi cael caniatâd cynllunio, ond maent yn parhau'n wag wrth i ddatblygwyr geisio cronni cyfoeth drwy’r cynnydd yng ngwerth eiddo’r tir hwnnw yn hytrach na’i ddatblygu. Yn y cyfamser, mae angen inni adeiladu mwy o dai fforddiadwy; yn y cyfamser, mae angen y gwaith datblygu arnom er mwyn darparu swyddi hefyd. Felly, tybed pa gymorth y gallwn ei roi fel cynrychiolwyr ar yr holl feinciau hyn i wneud y sylwadau hynny i Lywodraeth y DU yn San Steffan i ddweud, 'Datganolwch y pwerau hyn i ni fel y gallwn fwrw ymlaen â'r gwaith.'

Absolutely, and I think that, actually, there is a significant role for the Senedd and for Senedd Members in terms of impressing upon the UK Government that, actually, it's for the Senedd to be concerned about how the Welsh Government uses any powers that are provided to it. We think that the UK Government has a legitimate interest in whether the powers are suitable for devolution, but actually what the Welsh Government does with those powers is absolutely a matter for Members of the Senedd. And that's been the sticking block, I think, with this, in the sense that we've provided huge amounts of information to the UK Government, but the UK Government still wants to know the kind of finer details to how the tax might operate, and that is absolutely a matter for this Senedd, not for the UK Government. And you really do see the contrast because in the meantime, Scotland has been working with the UK Government through the agreed process—the same one that we followed—to secure new taxes with a view to introducing a building safety levy. And the difference there is that what Scotland wants to do mirrors what the UK Government wants to do. So, if the UK Government is okay with the policy and the operation, then it seems to be happy to devolve the tax, and that shouldn't be the way, because that really does, I think, disrespect the Senedd and its role.

So, I met with the latest Financial Secretary to the Treasury just in the last couple of weeks, and, again, they're after further information. So, this time, there's concern about what this might mean for tax takes in England and what this might mean for housing in England and so on. Well, actually, it means nothing for tax takes in England because one of the reasons we chose this was because it's such a small, narrow, focused tax and it wouldn't have implications beyond our borders. So, you know, if it can't work on something so focused, then how can it work for other ambitions that other people might have?

Yn hollol, a chredaf, mewn gwirionedd, fod rôl sylweddol i’r Senedd ac i Aelodau’r Senedd bwysleisio i Lywodraeth y DU mai mater i’r Senedd, mewn gwirionedd, yw sut mae Llywodraeth Cymru yn defnyddio unrhyw bwerau a ddarperir iddi. Rydym yn credu bod gan Lywodraeth y DU fuddiant dilys o ran p'un a yw’r pwerau’n addas ar gyfer datganoli, ond mewn gwirionedd, mater i Aelodau'r Senedd yn sicr yw’r hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud gyda’r pwerau hynny. A chredaf mai dyna fu'r rhwystr gyda hyn, yn yr ystyr ein bod wedi darparu llawer iawn o wybodaeth i Lywodraeth y DU, ond mae Llywodraeth y DU yn dal i fod yn awyddus i wybod rhagor o fanylion ynghylch sut y gallai'r dreth weithio, a mater i’r Senedd hon yw hynny, nid i Lywodraeth y DU. Ac rydych chi'n gweld y cyferbyniad oherwydd yn y cyfamser, mae'r Alban wedi bod yn gweithio gyda Llywodraeth y DU drwy'r broses y cytunwyd arni—yr un broses ag y gwnaethom ninnau ei dilyn—i sicrhau trethi newydd gyda'r bwriad o gyflwyno ardoll diogelwch adeiladau. A'r gwahaniaeth yno yw bod yr hyn y mae'r Alban am ei wneud yn adlewyrchu'r hyn y mae Llywodraeth y DU am ei wneud. Felly, os yw Llywodraeth y DU yn iawn gyda’r polisi a’i weithrediad, ymddengys ei bod yn fodlon datganoli’r dreth, ac nid dyna’r ffordd y dylai fod, gan fod hynny'n amharchu’r Senedd a’i rôl yn fy marn i.

Felly, cyfarfûm ag Ysgrifennydd Ariannol diweddaraf y Trysorlys dros yr ychydig wythnosau diwethaf, ac unwaith eto, maent yn gofyn am ragor o wybodaeth. Felly, y tro hwn, mae pryder ynghylch yr hyn y gallai hyn ei olygu i drethi yn Lloegr a'r hyn y gallai ei olygu i dai yn Lloegr ac ati. Wel, mewn gwirionedd, nid yw'n golygu unrhyw beth i drethi yn Lloegr gan mai un o'r rhesymau pam y gwnaethom ddewis hyn oedd am ei bod yn dreth mor fach, gul a phenodol, ac ni fyddai'n arwain at oblygiadau y tu hwnt i'n ffiniau. Felly, os na all weithio ar rywbeth mor benodol, sut y gall weithio ar gyfer uchelgeisiau eraill a allai fod gan bobl eraill?

14:00

Minister, rather than pressing for even more powers and creating even more taxes, should you not, Minister, be working to incentivise house builders, not making it harder to do business in Wales? Two national industry experts have previously raised concerns about the unintended consequences of vacant land tax, which may hinder rather than help new developers. It is unacceptable that the Welsh Government is asking the Welsh Parliament to agree with the possible future devolution of a vacant land tax without outlining detailed proposals of what such a tax would look like, how it would work and what impact it would have on the housing and construction industry. We are in a housing crisis: 100,000 homes in Wales sit completely vacant—more than one in 10 homes in some areas. Minister, should you not be concentrating on bringing those homes back into use rather than seeking to penalise developers?

Weinidog, yn hytrach na phwyso am fwy o bwerau eto a chreu mwy fyth o drethi, oni ddylech chi, Weinidog, fod yn gweithio i gymell adeiladwyr tai, yn hytrach na'i gwneud hi'n anoddach gwneud busnes yng Nghymru? Mae dau arbenigwr cenedlaethol yn y diwydiant eisoes wedi mynegi pryderon am ganlyniadau anfwriadol treth ar dir gwag, a allai rwystro yn hytrach na helpu datblygwyr newydd. Mae'n annerbyniol fod Llywodraeth Cymru yn gofyn i Senedd Cymru gytuno â datganoli treth ar dir gwag yn y dyfodol heb amlinellu argymhellion manwl ynglŷn â sut beth fyddai treth o'r fath, sut y byddai'n gweithio a pha effaith y byddai'n ei chael ar y diwydiant tai ac adeiladu. Rydym mewn argyfwng tai: mae 100,000 o gartrefi yng Nghymru yn hollol wag—mwy nag un o bob 10 cartref mewn rhai ardaloedd. Weinidog, oni ddylech chi ganolbwyntio ar ddod â'r cartrefi hynny yn ôl i ddefnydd yn hytrach na cheisio cosbi datblygwyr?

Well, there's no penalising developers within a vacant land tax; the whole point is that developers should be developing the land, so there's no penalising. What this tax would intend to do would be to bring forward those developments on land that is often a blight on communities, and also, you know, bring forward all of the benefits that we've heard about in terms of jobs and so on. My colleague the Minister for Climate Change obviously is working very hard on empty homes, on increasing house building and particularly working on the agenda to bring forward zero-carbon social housing here in Wales. But, actually, all of those important questions that were asked in terms of what would the tax look like, how would it work in practice—those are questions for scrutiny in the Senedd. And, you know, I look forward to the point at which, at some point in the future, the Senedd is able to scrutinise those questions, because that's where the questions need to be scrutinised, rather than in meetings with UK Government Ministers.

Wel, nid yw treth ar dir gwag yn cosbi datblygwyr; yr holl bwynt yw y dylai datblygwyr fod yn datblygu'r tir, felly nid oes unrhyw gosbi. Bwriad y dreth hon fyddai cyflwyno'r datblygiadau hynny ar dir sy'n aml yn falltod ar gymunedau, a hefyd, wyddoch chi, cyflwyno'r holl fuddion y clywsom amdanynt ar ffurf swyddi ac yn y blaen. Mae fy nghyd-Weinidog y Gweinidog Newid Hinsawdd yn amlwg yn gweithio'n galed iawn ar gartrefi gwag, ar gynyddu adeiladu tai ac yn enwedig gweithio ar yr agenda i gyflwyno tai cymdeithasol di-garbon yma yng Nghymru. Ond mewn gwirionedd, mae'r holl gwestiynau pwysig a ofynnwyd o ran sut beth fyddai'r dreth, sut y byddai'n gweithio'n ymarferol—cwestiynau i'w craffu yn y Senedd yw'r rheini. Ac rwy'n edrych ymlaen at y pwynt lle mae'r Senedd, ar ryw adeg yn y dyfodol, yn gallu craffu ar y cwestiynau hynny, oherwydd dyna lle mae angen craffu ar y cwestiynau, yn hytrach nag mewn cyfarfodydd â Gweinidogion Llywodraeth y DU.

Amddiffyn rhag Llifogydd
Flood Protection

6. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd ynghylch cyllid i amddiffyn cymunedau yn Alun a Glannau Dyfrdwy rhag llifogydd? OQ60377

6. What discussions has the Minister had with the Minister for Climate Change regarding funding to protect communities in Alyn and Deeside from flooding? OQ60377

The Welsh Government is investing £75 million as part of our flood programme for 2023-24, with £5.25 million revenue funding available to local authorities. We've also made £12 million capital funding available to support the development and delivery of construction works, for which local authorities can submit applications.

Mae Llywodraeth Cymru yn buddsoddi £75 miliwn fel rhan o'n rhaglen llifogydd ar gyfer 2023-24, gyda £5.25 miliwn o gyllid refeniw ar gael i awdurdodau lleol. Rydym hefyd wedi sicrhau bod £12 miliwn o gyllid cyfalaf ar gael i gefnogi'r gwaith o ddatblygu a chyflawni gwaith adeiladu, y gall awdurdodau lleol gyflwyno ceisiadau ar ei gyfer.

I thank the Minister for her answer, and she will know I have raised the issue of the recent flooding of communities in Alyn and Deeside on numerous occasions in the Senedd. I've attended public meetings both in Sandycroft and Broughton, and having been in dialogue with Welsh Government, with local government, Natural Resources Wales and others, I'm keen to see the work begin. I'm aware that conversations have already taken place between Welsh Government and Flintshire County Council officials about the potential funding bids that will be informed by the results of the section 19 investigations that are currently progressing. This is important, Minister; we have to get this right. Projects have to be evidence-based to be effective. However, residents are understandably keen for reassurance. Can I ask what reassurances you can give that when it comes to funding bids, badly impacted households in Flintshire are a real priority?

Diolch i'r Gweinidog am ei hymateb, ac fe fydd hi'n gwybod fy mod wedi codi mater llifogydd diweddar cymunedau yn Alun a Glannau Dyfrdwy ar sawl achlysur yn y Senedd. Rwyf wedi mynychu cyfarfodydd cyhoeddus yn Sandycroft a Brychdyn, ac ar ôl bod mewn trafodaethau â Llywodraeth Cymru, gyda llywodraeth leol, Cyfoeth Naturiol Cymru ac eraill, rwy'n awyddus i weld y gwaith yn dechrau. Rwy'n ymwybodol fod sgyrsiau eisoes wedi digwydd rhwng Llywodraeth Cymru a swyddogion Cyngor Sir y Fflint ynghylch y ceisiadau cyllid posibl a fydd yn cael eu llywio gan ganlyniadau'r ymchwiliadau adran 19 sy'n mynd rhagddynt ar hyn o bryd. Mae hyn yn bwysig, Weinidog; mae'n rhaid inni gael hyn yn iawn. Mae'n rhaid i brosiectau fod yn seiliedig ar dystiolaeth i fod yn effeithiol. Fodd bynnag, mae'r trigolion yn amlwg yn awyddus i gael sicrwydd. A gaf fi ofyn pa sicrwydd y gallwch ei roi, mewn perthynas â cheisiadau am gyllid, fod cartrefi yr effeithir arnynt yn wael yn sir y Fflint yn flaenoriaeth go iawn?

14:05

I'm very grateful for the question. I'm afraid that I personally wouldn't be involved in those funding bids, in the sense that it would be something that the department for climate change deals with. So, I haven't been involved with any of those discussions between Welsh Government and Flintshire council, but I do understand from the Minister for Climate Change that Flintshire County Council has identified a number of potential schemes, which will be appraised and prioritised alongside the bids from the risk management authorities in Wales, and we look forward to receiving those bids.

Rwy'n ddiolchgar iawn am y cwestiwn. Rwy'n ofni na fuaswn i'n bersonol yn rhan o'r cynigion cyllido hynny, yn yr ystyr y byddai'n rhywbeth y mae'r adran newid hinsawdd yn ymdrin ag ef. Felly, nid wyf wedi bod yn gysylltiedig ag unrhyw un o'r trafodaethau rhwng Llywodraeth Cymru a Chyngor Sir y Fflint, ond rwy'n deall gan y Gweinidog Newid Hinsawdd fod Cyngor Sir y Fflint wedi nodi nifer o gynlluniau posibl, a fydd yn cael eu gwerthuso a'u blaenoriaethu ochr yn ochr â cheisiadau gan yr awdurdodau rheoli risg yng Nghymru, ac edrychwn ymlaen at gael y ceisiadau hynny.

Questioning you here last month on the same issue, I referred to a statement by a Flintshire County Council official at the Broughton flooding public meeting 11 days previously, that they would be submitting bids to the Welsh Government for works identified by the section 19 flood investigation they were now launching with other agencies after properties in Broughton and Bretton were again flooded. I asked you what prospect, given the resources you have available, that such bids—if properly drafted, worked up and evidenced—have of being successful. You replied, as you just did, that that would be more a question for the Minister for Climate Change. In consequent correspondence, the Minister for Climate Change told me that her officials are in regular contact with flood risk officers at Flintshire County Council, to provide advice and guidance on submissions for Welsh Government funding and will consider any business cases put forward by the local authority. Well, given your overall budget responsibility, what subsequent discussion have you therefore had with the Minister for Climate Change, since my question last month, regarding provision of funding within her budget to meet these needs?

Wrth eich holi yma fis diwethaf ar yr un mater, cyfeiriais at ddatganiad gan un o swyddogion Cyngor Sir y Fflint yng nghyfarfod cyhoeddus llifogydd Brychdyn 11 diwrnod ynghynt, y byddent yn cyflwyno ceisiadau i Lywodraeth Cymru am waith a nodwyd gan yr ymchwiliad llifogydd adran 19 yr oeddent bellach yn ei lansio gydag asiantaethau eraill ar ôl i eiddo ym Mrychdyn a Bretton ddioddef llifogydd unwaith eto. O ystyried yr adnoddau sydd gennych ar gael, gofynnais pa obaith oedd yna fod cynigion o'r fath—o'u drafftio a'u llunio'n iawn, ac o ddarparu tystiolaeth briodol ar eu cyfer—yn llwyddiannus. Fe ateboch chi, fel y gwnaethoch chi nawr, y byddai hynny'n fwy o gwestiwn i'r Gweinidog Newid Hinsawdd. Mewn gohebiaeth ddilynol, dywedodd y Gweinidog Newid Hinsawdd wrthyf fod ei swyddogion mewn cysylltiad rheolaidd â swyddogion perygl llifogydd yng Nghyngor Sir y Fflint, ar gyfer darparu cyngor ac arweiniad ar gyflwyniadau ar gyfer cyllid Llywodraeth Cymru ac y byddant yn ystyried unrhyw achosion busnes a gyflwynir gan yr awdurdod lleol. Wel, o ystyried eich cyfrifoldeb cyffredinol am y gyllideb, pa drafodaeth ddilynol a gawsoch chi felly gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd, ers fy nghwestiwn fis diwethaf, ynghylch darparu cyllid o fewn ei chyllideb i ddiwallu'r anghenion hyn?

So, I have been briefed by the Minister's officials in advance of questions today in relation to the flooding in Flintshire and the applications that are expected. But just to be really clear, this is a matter for the Minister for Climate Change. Any funding will be coming through her own budget and through the schemes that she's set up, which can be accessed by risk management authorities, such as local authorities and Natural Resources Wales, who are responsible for delivering the flood alleviation schemes in Wales. It is very much a matter for the portfolio Minister, I'm afraid. It wouldn't be something that I would be in a decision-making role over, because it is a matter for the climate change department.

Cefais fy hysbysu gan swyddogion y Gweinidog cyn y cwestiynau heddiw mewn perthynas â'r llifogydd yn sir y Fflint a'r ceisiadau a ddisgwylir. Ond i fod yn glir iawn, mater i'r Gweinidog Newid Hinsawdd yw hwn. Bydd unrhyw gyllid yn dod drwy ei chyllideb hi a thrwy'r cynlluniau y mae hi wedi'u sefydlu, y gall awdurdodau rheoli risg gael mynediad atynt, awdurdodau rheoli risg fel awdurdodau lleol a Cyfoeth Naturiol Cymru, sy'n gyfrifol am gyflawni cynlluniau lliniaru llifogydd yng Nghymru. Mater i'r Gweinidog portffolio ydyw, mae arnaf ofn. Ni fyddai'n rhywbeth y byddai gennyf rôl i wneud penderfyniadau yn ei gylch, oherwydd mater i'r adran newid hinsawdd ydyw.

Darparu Gwasanaethau Cyhoeddus
Delivery of Public Services

7. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi llywodraeth leol i ddarparu gwasanaethau cyhoeddus? OQ60376

7. How is the Welsh Government supporting local government to deliver public services? OQ60376

The Welsh Government will continue to prioritise front-line public services, including local government, as far as possible in our forthcoming budget decisions. While the outlook is challenging, I welcome the pragmatic way that we are working together with local government to ensure that we do all we can within the funding available.

Bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i flaenoriaethu gwasanaethau cyhoeddus rheng flaen, gan gynnwys llywodraeth leol, cyn belled ag y bo modd yn ein penderfyniadau cyllidebol sydd ar y ffordd. Er bod y rhagolygon yn heriol, rwy'n croesawu ein ffordd bragmatig o gydweithio â llywodraeth leol i sicrhau ein bod yn gwneud popeth yn ein gallu o fewn y cyllid sydd ar gael.

Thank you for your answer, Minister. We all heard the news about Nottingham City Council issuing a section 114 bankruptcy notice last week, with an unprecedented 26 other English local authorities being at risk of issuing similar notices over the next year. The UK Government's autumn statement could have made things better, but it didn't contain a single additional penny for key public services such as education or social care. The Welsh Government has, in contrast, a tremendous track record in supporting Welsh councils, but local Government here is feeling the pinch. So, how is Welsh Government working to prioritise support for the sector and the public services on which our communities all rely?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Clywodd pawb ohonom y newyddion am Gyngor Dinas Nottingham yn cyhoeddi hysbysiad methdaliad adran 114 yr wythnos diwethaf, gyda 26 o awdurdodau lleol eraill yn Lloegr mewn perygl o gyhoeddi hysbysiadau tebyg dros y flwyddyn nesaf. Gallai datganiad Llywodraeth y DU yn yr hydref fod wedi gwella pethau, ond nid oedd yn cynnwys un geiniog ychwanegol ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus allweddol fel addysg neu ofal cymdeithasol. Ar y llaw arall, mae gan Lywodraeth Cymru hanes gwych o gefnogi cynghorau Cymru, ond mae llywodraeth leol yma yn teimlo'r pwysau. Felly, sut mae Llywodraeth Cymru yn gweithio i flaenoriaethu cymorth i'r sector a'r gwasanaethau cyhoeddus y mae ein cymunedau i gyd yn dibynnu arnynt?

We're working very closely with local government to understand the significant pressures that they're facing, but we're also investing in our performance support as well. You'll recall that the Local Government and Elections (Wales) Act 2021 put in place a new sector-led performance regime to drive improvement in local authorities across Wales, and in many cases that can look to drive some efficiencies, as hard as that is, in local government as well. To support implementation of that, I've agreed £800,000 funding for the WLGA improvement programme, to provide for shared learning and corporate improvement across councils. So, that is a source of funding that is available where there is learning to be had, and also encouraging authorities, of course, to work jointly on shared issues and challenges.

Rydym yn gweithio'n agos iawn gyda llywodraeth leol i ddeall y pwysau sylweddol y maent yn ei wynebu, ond rydym hefyd yn buddsoddi yn ein cymorth perfformiad hefyd. Fe fyddwch yn cofio bod Deddf Llywodraeth Leol ac Etholiadau (Cymru) 2021 wedi rhoi trefn berfformio newydd dan arweiniad y sector ar waith i ysgogi gwelliant mewn awdurdodau lleol ledled Cymru, ac mewn llawer o achosion gall hynny geisio ysgogi rhai arbedion effeithlonrwydd, er mor galed yw hynny, mewn llywodraeth leol hefyd. Er mwyn cefnogi hynny, rwyf wedi cytuno ar gyllid o £800,000 ar gyfer rhaglen wella Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, i ddarparu ar gyfer dysgu ar y cyd a gwella corfforaethol ar draws y cynghorau. Felly, mae honno'n ffynhonnell ariannu sydd ar gael lle mae yna ddysgu i'w gael, a hefyd annog awdurdodau, wrth gwrs, i weithio ar y cyd ar faterion a heriau cyffredin.

Y Bil Cyllid Llywodraeth Leol (Cymru)
The Local Government Finance (Wales) Bill

8. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gydag awdurdodau lleol yn Nwyrain De Cymru mewn perthynas â'r Bil Cyllid Llywodraeth Leol (Cymru)? OQ60353

8. What discussions has the Minister had with local authorities in South Wales East in relation to the Local Government Finance (Wales) Bill? OQ60353

I've regularly discussed the Local Government Finance (Wales) Bill with local authorities across Wales. The matters covered in the Bill draw on extensive research work and have been the subject of consultations with which local authorities in South Wales East have engaged.

Rwyf wedi trafod y Bil Cyllid Llywodraeth Leol (Cymru) yn rheolaidd gydag awdurdodau lleol ledled Cymru. Mae'r materion a drafodir yn y Bil yn tynnu ar waith ymchwil helaeth ac wedi bod yn destun ymgynghoriadau y mae awdurdodau lleol yn Nwyrain De Cymru wedi cymryd rhan ynddynt.

14:10

Thank you for your answer, Minister. There is a great deal of concern amongst media outlets over the proposed changes to public notices. The Bill seeks to remove the requirement for councils to publish changes in council tax rates in a public notice in a newspaper, and instead publish them online. Public notices provide vital revenue for newspapers, which, in turn, enables them to deliver higher quality coverage of local and national stories. With Wales having high levels of digital exclusion, newspapers do, inevitably, play a pivotal role in keeping residents informed. Gavin Thompson, the editor of the South Wales Argus in my region, told me, and I quote:

'Removing the need to publish council tax changes in local newspapers is a start of a slippery slope that could have serious and lasting consequences for the provision of local news across Wales.'

He added:

'Now is...not the time to pile further problems on our industry.'

So, Minister, will we be ditching this part of the Bill and instead reinstate your Government's support for local news, going forward?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Mae cryn bryder ymhlith y cyfryngau ynglŷn â'r newidiadau arfaethedig i hysbysiadau cyhoeddus. Mae'r Bil yn ceisio dileu'r gofyniad i gynghorau gyhoeddi newidiadau yng nghyfraddau'r dreth gyngor mewn hysbysiad cyhoeddus mewn papur newydd, a'u cyhoeddi ar-lein yn lle hynny. Mae hysbysiadau cyhoeddus yn darparu refeniw hanfodol i bapurau newydd, sydd, yn eu tro, yn eu galluogi i ddarparu sylw o ansawdd uwch i straeon lleol a chenedlaethol. Gyda lefelau uchel o allgáu digidol yng Nghymru, mae'n anochel fod papurau newydd yn chwarae rhan ganolog wrth roi'r wybodaeth ddiweddaraf i drigolion. Dywedodd Gavin Thompson, golygydd y South Wales Argus yn fy rhanbarth wrthyf, ac rwy'n dyfynnu:

'Mae dileu'r angen i gyhoeddi newidiadau i'r dreth gyngor mewn papurau newydd lleol yn ddechrau ar ddirywiad a allai arwain at ganlyniadau difrifol a pharhaol ar gyfer y ddarpariaeth o newyddion lleol ledled Cymru.'

Ychwanegodd:

'Nid nawr yw'r adeg i bentyrru rhagor o broblemau ar ein diwydiant.'

Felly, Weinidog, a fyddwn yn cael gwared ar y rhan hon o'r Bil ac yn hytrach, yn adfer cefnogaeth eich Llywodraeth i newyddion lleol yn y dyfodol?

Well, section 20 of the Bill does, as you say, remove the statutory requirement for billing authorities to publish council tax notices in at least one newspaper circulating in their area. It is replaced by a requirement to publish notices electronically on their website, and I think that's just being realistic about the way in which people engage with and consume information these days. But the Bill also then places a duty on local authorities to ensure that the information is accessible for people who cannot access a website, so that could be about putting information in public places in the local area—libraries, council offices—or publishing within their own newsletters. And local authorities also provide information about council tax as part of their annual bill for citizens as well. So, there will be other ways for people who are digitally excluded to access that information. But that said, we're about to start the engagement and scrutiny process through the Senedd at the moment, so I'm sure that that will be something that's scrutinised in great detail in committee. But, as I say, it's about being realistic about how people access information, but also putting safeguards in for those who are excluded.

Wel, mae adran 20 o'r Bil, fel y dywedwch, yn dileu'r gofyniad statudol i awdurdodau bilio gyhoeddi hysbysiadau treth gyngor mewn o leiaf un papur newydd sy'n cylchredeg yn eu hardal. Mae'n cael ei ddisodli gan ofyniad i gyhoeddi hysbysiadau yn electronig ar eu gwefan, ac rwy'n credu bod hynny'n bod yn realistig ynglŷn â'r ffordd y mae pobl yn derbyn ac yn defnyddio gwybodaeth y dyddiau hyn. Ond mae'r Bil hefyd yn gosod dyletswydd ar awdurdodau lleol i sicrhau bod yr wybodaeth yn hygyrch i bobl heb fynediad at wefan, felly gallai hynny olygu rhoi gwybodaeth mewn mannau cyhoeddus yn yr ardal leol—llyfrgelloedd, swyddfeydd cyngor—neu ei chyhoeddi yn eu cylchlythyrau eu hunain. Ac mae awdurdodau lleol hefyd yn darparu gwybodaeth am y dreth gyngor fel rhan o'u bil blynyddol i ddinasyddion hefyd. Felly, bydd ffyrdd eraill i bobl sydd wedi'u hallgáu'n ddigidol gael mynediad at yr wybodaeth honno. Ond wedi dweud hynny, rydym ar fin dechrau'r broses ymgysylltu a chraffu drwy'r Senedd ar hyn o bryd, felly rwy'n siŵr y bydd hynny'n rhywbeth y craffir arno'n fanwl iawn yn y pwyllgor. Ond fel y dywedais, mae'n ymwneud â bod yn realistig ynglŷn â sut mae pobl yn cyrchu gwybodaeth, ond gan roi mesurau ar waith hefyd ar gyfer y rhai sydd wedi'u hallgáu.

Gwasanaethau Awdurdodau Lleol
Local Authority Services

9. Pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i weithio gyda llywodraeth leol i hyrwyddo arfer da ar draws awdurdodau lleol wrth ddarparu gwasanaethau? OQ60392

9. What steps will the Welsh Government take to work with local government to promote good practice across local authorities in the delivery of services? OQ60392

The Local Government and Elections (Wales) Act 2021 put in place a new sector-led performance regime to drive improvement in local authorities across Wales. To support implementation, I have agreed £800,000 of funding for the Welsh Local Government Association improvement programme to provide for shared learning and corporate improvement across councils.

Mae Deddf Llywodraeth Leol ac Etholiadau (Cymru) 2021 wedi sefydlu trefn berfformio newydd dan arweiniad y sector i ysgogi gwelliant mewn awdurdodau lleol ledled Cymru. I gefnogi ei gweithrediad, rwyf wedi cytuno ar £800,000 o gyllid ar gyfer rhaglen gwella Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru i ddarparu ar gyfer dysgu ar y cyd a gwella corfforaethol ar draws y cynghorau.

Thank you for that response, Minister. I think we know that, looking at our 22 local authorities, there is still considerable variation in delivery of services. Notwithstanding local circumstances, geography and demographics, I think evaluation does show that local authorities have their areas of strength, of course, but also areas of relative weakness in effectiveness of service delivery. We live in a time, Minister, where there is an evermore pressing need to deliver more effectively with limited resource, and we know that local authorities' budgets are under growing pressure. So, with that funding that you've identified, Minister, would you now expect to see more innovation and development in our local authorities, in terms of identifying and spreading that good practice?

Diolch am yr ateb hwnnw, Weinidog. Rwy'n credu ein bod yn gwybod, o edrych ar ein 22 awdurdod lleol, fod yna gryn amrywiaeth yn y modd y darparir gwasanaethau o hyd. Er gwaethaf amgylchiadau lleol, daearyddiaeth a demograffeg, rwy'n credu bod gwerthuso yn dangos bod gan awdurdodau lleol eu meysydd cryf wrth gwrs, ond hefyd meysydd o wendid cymharol o ran effeithiolrwydd darparu gwasanaethau. Weinidog, rydym yn byw mewn cyfnod lle mae'r angen yn fwyfwy dybryd i ddarparu'n fwy effeithiol gydag adnoddau cyfyngedig, a gwyddom fod cyllidebau awdurdodau lleol o dan bwysau cynyddol. Felly, gyda'r cyllid a nodwyd gennych, Weinidog, a fyddech chi nawr yn disgwyl gweld mwy o arloesi a datblygu yn ein hawdurdodau lleol, o ran nodi a lledaenu'r arferion da hynny?

I think that difficult times are the times at which perhaps we can see some of that innovation come most to the fore. And one of the things that I'm doing at the moment is organising an event for public services boards, and doing that in partnership with the future generations commissioner, because when I've been going around Wales visiting local authorities and visiting public services boards, I've been seeing absolutely wonderful examples of innovation and different ways of doing things, and more effective ways of doing things, but sometimes we know that good practice just does not travel very well. So, one of the things that the future generations commissioner and I are working on is that event for public services boards—I think early in the new year—where we can start to really shine a spotlight on some of that innovation and good practice.

Another area where you can see that happening as well is through the work of Ystadau Cymru. So, I was really pleased to present the annual Ystadau Cymru awards last week and, again, that was about identifying really good areas of practice where the public sector is working across organisational boundaries to ensure that they deliver better services for people. So, I think that we are seeing great innovation happening all over Wales, but, absolutely, we need to be corralling that and finding a way to make it the norm, if you like.

Rwy'n credu mai ar adegau anodd y gwelwn beth o'r arloesedd hwnnw'n dod i'r amlwg amlaf. Ac un o'r pethau rwy'n ei wneud ar hyn o bryd yw trefnu digwyddiad ar gyfer byrddau gwasanaethau cyhoeddus, a gwneud hynny mewn partneriaeth â chomisiynydd cenedlaethau'r dyfodol, oherwydd wrth imi fynd o gwmpas Cymru yn ymweld ag awdurdodau lleol ac yn ymweld â byrddau gwasanaethau cyhoeddus, rwyf wedi bod yn gweld enghreifftiau cwbl wych o arloesedd a ffyrdd gwahanol o wneud pethau, a ffyrdd mwy effeithiol o wneud pethau, ond weithiau fe wyddom nad yw arferion da yn teithio'n dda iawn. Felly, un o'r pethau y mae comisiynydd cenedlaethau'r dyfodol a minnau yn gweithio arnynt yw digwyddiad ar gyfer byrddau gwasanaethau cyhoeddus—yn gynnar yn y flwyddyn newydd rwy'n credu—lle gallwn ddechrau rhoi sylw go iawn i rywfaint o'r arloesedd a'r arferion da hynny.

Maes arall lle gallwch weld hynny'n digwydd hefyd yw drwy waith Ystadau Cymru. Felly, roeddwn yn falch iawn o gyflwyno gwobrau blynyddol Ystadau Cymru yr wythnos diwethaf ac unwaith eto, roedd hynny'n ymwneud â nodi meysydd o arferion da iawn lle mae'r sector cyhoeddus yn gweithio ar draws ffiniau sefydliadol i sicrhau eu bod yn darparu gwell gwasanaethau i bobl. Felly, rwy'n credu ein bod yn gweld arloesedd gwych yn digwydd ledled Cymru, ond yn hollol, mae angen inni gorlannu hynny a dod o hyd i ffordd o'i wneud yn norm, os mynnwch.

14:15

Yn olaf, cwestiwn 10, Sarah Murphy.

Finally, question 10, Sarah Murphy.

Ariannu Llywodraeth Leol
Funding Local Government

10. Pa effaith y mae datganiad yr hydref Llywodraeth y DU wedi'i chael ar gynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer ariannu llywodraeth leol? OQ60361

10. What impact has the UK Government's autumn statement had on the Welsh Government's plans for funding local government? OQ60361

Public services in Wales are already making incredibly difficult decisions and local authorities are reporting acute challenges. The UK Government failed to recognise these pressures in the autumn statement. We will continue to prioritise front-line public services, including local government, in our forthcoming budget decisions as far as possible.

Mae gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru eisoes yn gwneud penderfyniadau anodd iawn ac mae awdurdodau lleol yn adrodd am heriau difrifol. Methodd Llywodraeth y DU gydnabod y pwysau hwn yn natganiad yr hydref. Byddwn yn parhau i flaenoriaethu gwasanaethau cyhoeddus rheng flaen, gan gynnwys llywodraeth leol, yn ein penderfyniadau cyllidebol sydd ar y ffordd cyn belled ag y bo modd.

Thank you very much, Minister. I know you've touched on a lot of this this afternoon with my other colleagues' questions, but it was very interesting reading the feedback from the local authorities in England, who also said that there was just absolutely nothing in the autumn statement to help them at all, and that was with things—. For adult social care, nothing, temporary housing, nothing. Bridgend County Borough Council, the three things that they have to spend most of their budget on are homelessness, child protection in social services and then home-to-school transport, which I've raised before. These are things that they absolutely have to provide. So, this autumn statement failed to protect any of the services that people rely on, and the Institute of Fiscal Studies has said:

'Plans beyond 2025 imply making cuts to some "unprotected" areas (like local government, or prisons) and imply big cuts to the level of public investment.'

So, it's looking quite bleak going forward in the future. So, I was just wondering, if you have any conversations, if they pay any attention to what you say in Welsh Government when you're calling out for these things—not just for Welsh Government, actually, but for local authorities across the UK.

Diolch yn fawr iawn, Weinidog. Rwy'n gwybod eich bod wedi cyffwrdd ar lawer o hyn y prynhawn yma gyda chwestiynau fy nghyd-Aelodau eraill, ond roedd yn ddiddorol iawn darllen yr adborth gan yr awdurdodau lleol yn Lloegr, a ddywedodd hefyd nad oedd dim byd o gwbl yn natganiad yr hydref i'w helpu, a hynny gyda phethau—. Ar gyfer gofal cymdeithasol i oedolion, dim byd, tai dros dro, dim byd. Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr, y tri pheth y mae'n rhaid iddynt wario'r rhan fwyaf o'u cyllideb arnynt yw digartrefedd, amddiffyn plant mewn gwasanaethau cymdeithasol ac yna cludiant o'r cartref i'r ysgol, mater a godais o'r blaen. Mae'r rhain yn bethau y mae'n rhaid iddynt eu darparu. Felly, methodd datganiad yr hydref ddiogelu unrhyw un o'r gwasanaethau y mae pobl yn dibynnu arnynt, ac mae'r Sefydliad Astudiaethau Cyllid wedi dweud:

'Mae cynlluniau y tu hwnt i 2025 yn galw am doriadau i rai meysydd "heb eu diogelu" (fel llywodraeth leol, neu garchardai) ac yn galw am doriadau mawr i lefel buddsoddiad cyhoeddus.'

Felly, mae'n edrych yn eithaf llwm ar gyfer y dyfodol. Felly, roeddwn i'n meddwl, os ydych chi'n cael unrhyw sgyrsiau, a ydynt yn talu unrhyw sylw i'r hyn rydych chi'n ei ddweud yn Llywodraeth Cymru pan fyddwch chi'n galw am y pethau hyn—nid yn unig i Lywodraeth Cymru, mewn gwirionedd, ond i awdurdodau lleol ledled y DU.

I think that message is really important, that the challenges that we're feeling in Wales aren't unique to us here in Wales, but local authorities across the border in England have been stressing these exact same challenges to the UK Government. And, actually, colleagues will have seen just a couple of weeks ago that the Scottish Government announced a similar in-year exercise to that which we've talked about in the Senedd before. So, you'll remember that we had to reprioritise around £900 million, or identify funding for that £900 million, to close the gap in our budget this year as a result of inflation. Well, Scotland did some of that work last year, so they reprioritised, I think, around £600 million of their budget last year, and then they've done another exercise doing around the same again this year. So, it's definitely pressure that's being felt right across the UK, and you can see, obviously, the impact in England of the UK Government's failure to invest in local government, and the situation is more acute in England, but it doesn't take away from the challenges that we have here.

Credaf fod y neges honno'n bwysig iawn, nad yw'r heriau yr ydym yn eu teimlo yng Nghymru yn unigryw i ni yma yng Nghymru, ond mae awdurdodau lleol dros y ffin yn Lloegr wedi bod yn pwysleisio'r union heriau hyn i Lywodraeth y DU. Ac mewn gwirionedd, ychydig wythnosau'n ôl yn unig, bydd cyd-Aelodau wedi gweld bod Llywodraeth yr Alban wedi cyhoeddi ymarfer tebyg yn ystod y flwyddyn i'r hyn y buom yn sôn amdano yn y Senedd o'r blaen. Fe fyddwch yn cofio y bu'n rhaid inni ailflaenoriaethu tua £900 miliwn, neu nodi cyllid ar gyfer y £900 miliwn, i gau'r bwlch yn ein cyllideb eleni o ganlyniad i chwyddiant. Wel, fe wnaeth yr Alban rywfaint o'r gwaith hwnnw y llynedd, felly fe wnaethant ailflaenoriaethu tua £600 miliwn, rwy'n credu, o'u cyllideb y llynedd, ac yna maent wedi gwneud ymarfer arall yn gwneud yr un peth eto eleni. Felly, mae'n bendant yn bwysau sy'n cael ei deimlo ledled y DU, a gallwch weld, yn amlwg, yr effaith yn Lloegr yn sgil methiant Llywodraeth y DU i fuddsoddi mewn llywodraeth leol, ac mae'r sefyllfa'n fwy difrifol yn Lloegr, ond nid yw'n lleihau'r heriau sydd gennym yma.

2. Cwestiynau i’r Gweinidog Materion Gwledig a Gogledd Cymru, a’r Trefnydd
2. Questions to the Minister for Rural Affairs and North Wales, and Trefnydd

Yr eitem nesaf, felly, bydd y cwestiynau i'r Gweinidog materion gwledig a'r gogledd, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Natasha Asghar. 

The next item is questions to the Minister for rural affairs and north Wales. The first question is from Natasha Asghar.

Cynllun Ffermio Cynaliadwy
The Sustainable Farming Scheme

1. Sut fydd y cynllun ffermio cynaliadwy yn cefnogi cynefinoedd yng Nghymru? OQ60378

1. How will the sustainable farming scheme support habitats in Wales? OQ60378

Member
Lesley Griffiths 14:18:07
Minister for Rural Affairs and North Wales, and Trefnydd

The proposed sustainable farming scheme contains a requirement for at least 10 per cent of land on farms in the scheme to be managed as habitat to benefit biodiversity as part of the ongoing sustainable production of food. I look forward to launching the sustainable farming scheme later this month.

Mae'r cynllun ffermio cynaliadwy arfaethedig yn cynnwys gofyniad i o leiaf 10 y cant o dir ar ffermydd yn y cynllun gael ei reoli fel cynefin er budd bioamrywiaeth yn rhan o'r broses barhaus o gynhyrchu bwyd yn gynaliadwy. Edrychaf ymlaen at lansio'r cynllun ffermio cynaliadwy yn ddiweddarach y mis hwn.

Thank you for that answer, Minister. Can I just quickly pay a tribute to Buglife Cymru, who launched their important invertebrate areas maps at a fantastic event here today in the Pierhead this afternoon? Minister, I'm asking this question with my yellow mayfly champion hat on, a role I'm very proud to have. It's important to yellow mayflies that their river habitats are left clean and healthy, and are managed sensitively for wildlife. Non-governmental organisations have told me that whilst they are glad an interim scheme was established between Glastir ending and the sustainable farming scheme beginning, they have various concerns about the reduced payment rates and the implication that this means nature is worth less, particularly when the SFS is supported to be bringing more farming packages in line with nature's recovery, whilst also ensuring that businesses are viable. Schemes like this will be vital for our at-risk species, yet no habitat data has indeed been released. So, Minister, I'd like to know if Habitat Wales has brought more habitat into management support than was perhaps provided by Glastir, and how much habitat has dropped out of the scheme. I'd also like clarification on if, indeed, this information will be published going forward. Thanks.

Diolch am yr ateb hwnnw, Weinidog. A gaf fi dalu teyrnged yn gyflym i Buglife Cymru, a lansiodd eu mapiau ardaloedd infertebratau pwysig mewn digwyddiad gwych yma heddiw yn y Pierhead y prynhawn yma? Weinidog, rwy'n gofyn y cwestiwn hwn gan wisgo fy het hyrwyddwr gwybed Mai, rôl rwy'n falch iawn o'i chael. Mae'n bwysig i wybed Mai fod cynefinoedd eu hafonydd yn lân ac yn iach, ac yn cael eu rheoli'n sensitif ar gyfer bywyd gwyllt. Mae sefydliadau anllywodraethol wedi dweud wrthyf, er eu bod yn falch fod cynllun dros dro wedi'i sefydlu rhwng diwedd Glastir a dechrau'r cynllun ffermio cynaliadwy, fod ganddynt bryderon amrywiol am y cyfraddau talu gostyngedig a'r awgrym fod hyn yn golygu bod natur yn werth llai, yn enwedig pan gefnogir y cynllun ffermio cynaliadwy i sicrhau bod mwy o becynnau ffermio yn cyd-fynd ag adferiad natur, gan sicrhau hefyd fod busnesau'n hyfyw. Bydd cynlluniau fel hyn yn hanfodol i'n rhywogaethau sydd mewn perygl, ond eto nid oes data cynefin wedi'i ryddhau. Felly, Weinidog, hoffwn wybod a yw Cynefin Cymru wedi dod â mwy o gynefinoedd i mewn i gymorth rheoli nag a gâi ei ddarparu gan Glastir efallai, a faint o gynefinoedd sydd wedi gadael y cynllun. Hefyd, hoffwn wybod a fydd yr wybodaeth hon yn cael ei chyhoeddi yn y dyfodol. Diolch.

Thank you. I can't answer those questions yet because the window for application to the Habitat Wales scheme only closed on 10 November. We're doing all the administrative checks at the moment, and then contracts will be awarded.

Diolch. Ni allaf ateb y cwestiynau hynny eto gan mai dim ond ar 10 Tachwedd y caeodd y cyfnod ymgeisio ar gyfer cynllun Cynefin Cymru. Rydym yn gwneud yr holl wiriadau gweinyddol ar hyn o bryd, ac yna bydd contractau'n cael eu dyfarnu.

Cefnogi Ffermwyr
Support for Farmers

2. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi ffermwyr yng Ngorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro? OQ60366

2. How is the Welsh Government supporting farmers in Carmarthen West and South Pembrokeshire? OQ60366

We have paid more than £30 million in basic payment scheme 2023 advance payments to over 96 per cent of claimants in Carmarthenshire and Pembrokeshire since 12 October. Farmers can also apply to other grant schemes as they become available. In addition, Farming Connect provides crucial support to help farm businesses improve and grow.

Rydym wedi talu mwy na £30 miliwn o ragdaliadau cynllun y taliad sylfaenol 2023 i dros 96 y cant o hawlwyr yn sir Gaerfyrddin a sir Benfro ers 12 Hydref. Gall ffermwyr wneud cais i gynlluniau grant eraill hefyd wrth iddynt ddod ar gael. Yn ogystal, mae Cyswllt Ffermio yn darparu cymorth hanfodol i helpu busnesau fferm i wella a thyfu.

14:20

Thank you, Minister, and it's interesting you mention 'other grants when available', because it's been 14 months since the Welsh Government announced, with great fanfare, that up to £20 million of extra funding would be allocated to support farmers in complying with the water resources regulations, known to many as nitrate vulnerable zones. This announcement was met with much enthusiasm from the agricultural industry. However, despite the passage of 14 months, not a single penny of this promised funding has materialised, leaving the industry in a state of dismay and uncertainty. The Welsh Government's own impact assessment estimates that the upfront costs of complying with the regulations is £360 million, a figure that has now likely increased due to the spikes in inflation.

The Welsh Government's dangling of potential support without concrete action has created a sense of frustration and distrust amongst farmers. So, it is imperative that the Welsh Government solidify the funding arrangements and fulfil its promises to the agricultural industry. With new storage requirements coming in next August, and farmers facing significant lead-in times due to planning and environmental constraints, Minister, can you confirm where this funding is and when will it be released?

Diolch, Weinidog, ac mae'n ddiddorol eich bod yn sôn am 'grantiau eraill pan fyddant ar gael', oherwydd mae 14 mis wedi mynd heibio ers i Lywodraeth Cymru gyhoeddi, gyda chryn ffanffer, y byddai hyd at £20 miliwn o gyllid ychwanegol yn cael ei ddyrannu i gefnogi ffermwyr i gydymffurfio â'r rheoliadau adnoddau dŵr, sy'n gyfarwydd i lawer fel parthau perygl nitradau. Cafodd y cyhoeddiad groeso yn y diwydiant amaethyddol. Fodd bynnag, er bod 14 mis wedi mynd heibio, nid oes yr un geiniog o'r cyllid hwn a addawyd wedi'i wireddu, sy'n peri cryn dipyn o siom ac ansicrwydd i'r diwydiant. Mae asesiad effaith Llywodraeth Cymru ei hun yn amcangyfrif bod y costau ymlaen llaw o gydymffurfio â'r rheoliadau yn £360 miliwn, ffigur sydd bellach yn debygol o fod wedi cynyddu oherwydd y cynnydd mewn chwyddiant.

Mae'r modd y mae Llywodraeth Cymru yn addo cymorth posibl heb weithredu pendant wedi creu ymdeimlad o rwystredigaeth a diffyg ymddiriedaeth ymhlith ffermwyr. Felly, mae'n hanfodol fod Llywodraeth Cymru yn cadarnhau'r trefniadau cyllido ac yn cyflawni ei haddewidion i'r diwydiant amaethyddol. Gyda gofynion storio newydd yn cael eu cyflwyno fis Awst nesaf, a ffermwyr yn wynebu amseroedd cychwyn sylweddol oherwydd cyfyngiadau cynllunio ac amgylcheddol, a allwch chi gadarnhau ble mae'r cyllid hwn a phryd y caiff ei ryddhau?

Yes, certainly I can. I've consistently made funding available over many years to improve nutrient management on farms. In 2022 we offered a combined budget of £18 million for two schemes that supported on-farm infrastructure investments; over 50 per cent of that budget offered in 2022 was not utilised. The intention with it is to open a further window for the yard coverings scheme, and we will also consider further application windows for 2024, once the budget availability has been confirmed.

Gallaf, yn sicr. Rwyf wedi sicrhau bod cyllid ar gael yn gyson dros nifer o flynyddoedd i wella rheoli maethynnau ar ffermydd. Yn 2022 fe wnaethom gynnig cyllideb gyfunol o £18 miliwn ar gyfer dau gynllun a oedd yn cefnogi buddsoddiadau seilwaith ar y fferm; ni ddefnyddiwyd dros 50 y cant o'r gyllideb a gynigiwyd yn 2022. Y bwriad yw agor cyfnod ymgeisio arall ar gyfer y cynllun gorchuddio iardiau, a byddwn hefyd yn ystyried rhagor o gyfnodau ymgeisio ar gyfer 2024, pan fydd y gyllideb wedi'i chadarnhau.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Samuel Kurtz.

Questions now from the party spokespeople. Conservative spokesperson, Samuel Kurtz.

Diolch, Llywydd. Minister, with just over three weeks remaining until the Habitat Wales scheme commences, we are still without any concrete information regarding the scheme's total budget. This lack of transparency is deeply concerning, especially considering the scheme's launch date is fast approaching. Over 3,200 farmers have expressed interest in the scheme, with approximately 50 per cent of those not previously participating in Glastir. This implies that roughly 1,500 Glastir farmers in Wales will no longer receive financial support for environmental initiatives. In a recent letter, you stated that a level of support is being maintained to existing Glastir contract holders for 2024. However, this assertion directly contradicts the fact that 50 per cent of Glastir contract holders have not expressed interest in the Habitat Wales scheme.

You've also mentioned specific support for organic farmers but no further details have been provided. Given the impending start of the scheme and the lack of clarity surrounding its funding, do you believe it's acceptable that Welsh farmers remain in the dark about the financial support available, and, additionally, does the implementation of this scheme instil confidence in the agricultural industry regarding the sustainable farming scheme?

Diolch, Lywydd. Weinidog, gydag ychydig dros dair wythnos hyd nes bod cynllun Cynefin Cymru yn dechrau, rydym yn dal heb unrhyw wybodaeth bendant ynghylch cyfanswm cyllideb y cynllun. Mae'r diffyg tryloywder hwn yn peri pryder mawr, yn enwedig o ystyried bod dyddiad lansio'r cynllun yn agosáu'n gyflym. Mae dros 3,200 o ffermwyr wedi mynegi diddordeb yn y cynllun, gyda thua 50 y cant o'r rheini heb gymryd rhan yn Glastir o'r blaen. Mae hyn yn awgrymu na fydd tua 1,500 o ffermwyr Glastir yng Nghymru yn cael cymorth ariannol ar gyfer mentrau amgylcheddol mwyach. Mewn llythyr diweddar, fe ddywedoch chi fod lefel o gymorth yn cael ei chynnal i ddeiliaid contractau Glastir presennol ar gyfer 2024. Fodd bynnag, mae'r honiad hwn yn gwrthddweud yn uniongyrchol y ffaith nad yw 50 y cant o ddeiliaid contractau Glastir wedi datgan diddordeb yng nghynllun Cynefin Cymru.

Rydych chi hefyd wedi sôn am gefnogaeth benodol i ffermwyr organig ond ni ddarparwyd manylion pellach. O ystyried bod y cynllun ar fin dechrau a'r diffyg eglurder ynghylch ei gyllido, a ydych chi'n credu ei bod yn dderbyniol fod ffermwyr Cymru yn dal i fod yn y tywyllwch ynghylch y cymorth ariannol sydd ar gael, a hefyd, a yw gweithrediad y cynllun hwn yn ennyn hyder y diwydiant amaethyddol yn y cynllun ffermio cynaliadwy?

If I can just go to your question around organic first, I did commit to providing small pots of funding for organic. Once the 2024 draft budget has been laid, I will be able to bring forward figures then.

In relation to the Habitat Wales scheme, you will have heard me say, in my earlier answer to your colleague Natasha Asghar, that I'm very pleased, first of all, with the number of applications—I think it's very encouraging we had so many—and we are just doing the administrative checks, and contracts will be awarded in the very near future.

Os gallaf fynd at eich cwestiwn ynghylch ffermio organig yn gyntaf, ymrwymais i ddarparu potiau bach o gyllid ar gyfer ffermio organig. Pan fydd cyllideb ddrafft 2024 wedi'i gosod, byddaf yn gallu cyflwyno ffigurau bryd hynny.

Ar gynllun Cynefin Cymru, fe fyddwch wedi fy nghlywed yn dweud, yn fy ateb cynharach i'ch cyd-Aelod Natasha Asghar, fy mod yn falch iawn, yn gyntaf oll, ynghylch nifer y ceisiadau—rwy'n credu ei bod yn galonogol iawn ein bod wedi cael cynifer—ac rydym yn gwneud y gwiriadau gweinyddol, a bydd contractau'n cael eu dyfarnu yn y dyfodol agos iawn.

Thank you. Yes, 3,200 expressions of interest are just that—expressions of interest. That's no guarantee that 3,200 will actually accept the contracts that are put forward to them, especially if the budget for the Habitat Wales scheme is set incredibly low.

Minister, last week at the winter fair, I was struck by the concerns expressed by the farming unions and stakeholders about the current financial situation facing the Welsh agricultural sector. These concerns were further amplified in a joint letter published yesterday by farming and environmental organisations, urging the First Minister to protect the 2024-25 rural affairs budget. I mean, congratulations on bringing together both the farming and environmental lobbies in opposition of the Welsh Government once again.

The Welsh Government has the £337 million available to maintain next year's BPS—the 2024 basic payment scheme—at its current level. With this funding in place, you cannot point the finger of blame at Westminster, as it will be this Welsh Government's decision if that £337 million is cut. For every £1 invested in the BPS, there is a £9 return to the wider economy, demonstrating the significant value of this programme. However, the joint letter warns that further budget cuts would, I quote, 

'seriously threaten and undermine our rural communities and our ability to meet our shared aspiration to be global leaders in the production of climate and nature friendly food.'

Do you share these concerns, and can you commit to protecting the 2024 BPS budget?

Diolch. Mae 3,200 o ddatganiadau o ddiddordeb yn golygu yn union hynny—datganiadau o ddiddordeb. Nid yw hynny'n gwarantu y bydd 3,200 yn derbyn y contractau a gyflwynir iddynt, yn enwedig os yw'r gyllideb ar gyfer cynllun Cynefin Cymru wedi'i gosod yn eithriadol o isel.

Weinidog, yr wythnos diwethaf yn y ffair aeaf, cefais fy nharo gan y pryderon a fynegwyd gan yr undebau ffermio a rhanddeiliaid ynghylch y sefyllfa ariannol bresennol sy'n wynebu sector amaethyddol Cymru. Cafodd y pryderon hyn eu chwyddo ymhellach mewn llythyr ar y cyd a gyhoeddwyd ddoe gan sefydliadau ffermio a'r amgylchedd, yn annog y Prif Weinidog i ddiogelu cyllideb materion gwledig 2024-25. Llongyfarchiadau ar ddod â'r lobïau ffermio a'r amgylchedd at ei gilydd yn erbyn Llywodraeth Cymru unwaith eto.

Mae gan Lywodraeth Cymru y £337 miliwn ar gael i gadw cynllun y taliad sylfaenol y flwyddyn nesaf—cynllun y taliad sylfaenol 2024—ar ei lefel bresennol. Gyda'r cyllid hwn yn ei le, ni allwch bwyntio bys at San Steffan, ac os caiff y £337 miliwn ei dorri, penderfyniad Llywodraeth Cymru fydd hynny. Am bob £1 a fuddsoddir yng nghynllun y taliad sylfaenol, mae £9 yn dychwelyd i'r economi ehangach, gan ddangos gwerth sylweddol y rhaglen hon. Fodd bynnag, mae'r llythyr ar y cyd yn rhybuddio y byddai toriadau pellach yn y gyllideb 

'yn bygwth ac yn tanseilio'n ddifrifol ein cymunedau gwledig a'n gallu i gyflawni ein dyhead cyffredin i fod yn arweinwyr byd-eang ar gynhyrchu bwyd mewn modd sy'n ystyriol o ran yr hinsawdd a natur.'

A ydych chi'n rhannu'r pryderon hyn, ac a wnewch chi ymrwymo i ddiogelu cyllideb cynllun y taliad sylfaenol 2024?

14:25

Well, you will have heard the First Minister say that we are not able to protect any budget in the Welsh Government, and I absolutely understand it is a period of great uncertainty for the agricultural sector, just like any other sector. Everybody is facing significant inflationary challenges. We've all got stretched budgets, and I think we've been very clear as a Government just how challenging our financial situation is. That means we're having to make some very difficult decisions as we do finalise the draft budget ahead of it being laid on 19 December.

I would echo what the First Minister said: we're absolutely committed to supporting farmers and our rural communities in Wales. You will know I prioritised the BPS budget this year in a way that just did not happen in England. There's been cut after cut in England. So, every country in the UK is facing these significant challenges, but I would just like to remind you that Wales has lost at least £243 million of replacement EU funding because of decisions taken by the UK Government.

Wel, fe fyddwch wedi clywed y Prif Weinidog yn dweud na allwn ddiogelu unrhyw gyllideb yn Llywodraeth Cymru, ac rwy'n deall yn iawn ei fod yn gyfnod o ansicrwydd mawr i'r sector amaethyddol, yn union fel unrhyw sector arall. Mae pawb yn wynebu heriau chwyddiant sylweddol. Mae gan bob un ohonom gyllidebau o dan bwysau, ac rwy'n credu inni fod yn glir iawn fel Llywodraeth pa mor heriol yw ein sefyllfa ariannol. Mae hynny'n golygu ein bod yn gorfod gwneud penderfyniadau anodd iawn wrth inni gwblhau'r gyllideb ddrafft cyn ei gosod ar 19 Rhagfyr.

Carwn adleisio'r hyn a ddywedodd y Prif Weinidog: rydym wedi ymrwymo'n llwyr i gefnogi ffermwyr a'n cymunedau gwledig yng Nghymru. Fe fyddwch yn gwybod fy mod wedi blaenoriaethu cyllideb cynllun y taliad sylfaenol eleni mewn ffordd na ddigwyddodd yn Lloegr. Cafwyd toriad ar ôl toriad yn Lloegr. Felly, mae pob gwlad yn y DU yn wynebu'r heriau sylweddol hyn, ond hoffwn eich atgoffa bod Cymru wedi colli o leiaf £243 miliwn o gyllid yn lle cyllid yr UE oherwydd penderfyniadau a wnaed gan Lywodraeth y DU.

You reference cuts to BPS in England; that’s money that has not been lost, that’s money transferred across to other schemes that are already in operation in England, which aren’t yet in operation here in Wales. So, that’s not money lost—that’s money making its way to English farmers where money isn’t, potentially, making its way to Welsh farmers come next year.

But I’m an optimist. I look for the positives, and I’m sure you’ll be aware of the fantastic and eye-opening research findings from YouGov, commissioned by NFU Cymru, on how farming and farm funding is perceived by the Welsh public. One of the most significant and notable statistics found that 82 per cent of the Welsh public said they agree with Welsh Government providing financial support to Welsh farmers to produce food. Now, when the First Minister last year said that he needed to justify supporting farmers to Bangladeshi taxi drivers, I don’t think he quite understood the hurt that this comment caused Wales’s agricultural community, nor the fact that this independent research showed so conclusively that a majority of people fully agree with supporting our farmers to continue to produce high-quality environmentally friendly food.

But why is it that, here in Wales, our farming sector always has to fight for the scraps from the Welsh Government’s table? It’s only 2 per cent of the Welsh Government’s budget as it is. You can’t commit to protecting BPS for next year, yet Transport for Wales is happily bailed out to the tune of £125 million. There’s no budget announced for the Habitat Wales scheme, yet there is £33 million for new speed limits, and we know, thanks to the co-operation agreement, that any cuts to rural affairs in this budget will only pass thanks to Plaid Cymru, who prop this Labour Government up by abstaining on the budget. So, given these circumstances, Minister, do you genuinely believe that Welsh farmers and rural communities have confidence in this Welsh Government to fulfil its commitments to the agricultural sector?

Rydych yn cyfeirio at doriadau i gynllun y taliad sylfaenol yn Lloegr; mae hwnnw'n arian sydd heb ei golli, mae'n arian sy'n cael ei drosglwyddo i gynlluniau eraill sydd eisoes ar waith yn Lloegr, nad ydynt yn weithredol yma yng Nghymru eto. Felly, nid yw hwnnw'n arian a gollwyd—mae'n arian sy'n gwneud ei ffordd i ffermwyr Lloegr lle nad yw arian, o bosibl, yn gwneud ei ffordd i ffermwyr Cymru y flwyddyn nesaf.

Ond rwy'n optimistaidd. Rwy'n edrych am y pethau cadarnhaol, ac rwy'n siŵr y byddwch yn ymwybodol o ganfyddiadau ymchwil gwych ac arloesol YouGov, a gomisiynwyd gan NFU Cymru, ynglŷn â sut mae ffermwyr a chyllid ffermydd yn cael eu gweld gan y cyhoedd yng Nghymru. Canfu un o'r ystadegau mwyaf arwyddocaol a thrawiadol fod 82 y cant o'r cyhoedd yng Nghymru yn dweud eu bod yn cytuno â bod Llywodraeth Cymru yn darparu cymorth ariannol i ffermwyr Cymru i gynhyrchu bwyd. Nawr, pan ddywedodd y Prif Weinidog y llynedd fod angen iddo gyfiawnhau i yrwyr tacsi Bangladeshaidd pam ei fod yn cefnogi ffermwyr, nid wyf yn credu ei fod yn deall yn iawn y gofid a achosodd y sylw i gymuned amaethyddol Cymru, na'r ffaith bod y gwaith ymchwil annibynnol hwn yn dangos mor bendant fod mwyafrif y bobl yn cytuno'n llwyr â chefnogi ein ffermwyr i barhau i gynhyrchu bwyd ecogyfeillgar o ansawdd uchel.

Ond pam fod ein sector ffermio yma yng Nghymru bob amser yn gorfod brwydro am y briwsion o fwrdd Llywodraeth Cymru? Dim ond 2 y cant o gyllideb Llywodraeth Cymru ydyw fel y mae. Ni allwch ymrwymo i ddiogelu cynllun y taliad sylfaenol ar gyfer y flwyddyn nesaf, ond mae Trafnidiaeth Cymru wedi cael £125 miliwn. Nid oes unrhyw gyllideb wedi'i chyhoeddi ar gyfer cynllun Cynefin Cymru, ac eto mae £33 miliwn ar gyfer terfynau cyflymder newydd, ac rydym yn gwybod, diolch i'r cytundeb cydweithio, y bydd unrhyw doriadau i faterion gwledig yn y gyllideb hon yn pasio diolch i Blaid Cymru, sy'n cynnal y Llywodraeth Lafur hon drwy ymatal ar y gyllideb. Felly, o ystyried yr amgylchiadau hyn, Weinidog, a ydych chi wir yn credu bod gan ffermwyr a chymunedau gwledig Cymru hyder yn y Llywodraeth hon i gyflawni ei hymrwymiadau i'r sector amaethyddol?

Yes, I do. I've lost count of the number of farmers who tell me they're very pleased they're in Wales and not in England. The Member needs to be a little bit more patient, for another couple of weeks, before the draft budget is laid, to get the answers to many of his questions.

What I will say is I'm not surprised by the results of the NFU survey. I absolutely understand that people do support our farmers. We all need to eat, and we look to our farmers to supply that food. 

Ydw. Rwyf wedi colli cyfrif ar nifer y ffermwyr sy'n dweud wrthyf eu bod yn falch iawn eu bod yng Nghymru ac nid yn Lloegr. Mae angen i'r Aelod fod ychydig yn fwy amyneddgar, am wythnos neu ddwy eto, cyn i'r gyllideb ddrafft gael ei gosod, er mwyn cael yr atebion i lawer o'i gwestiynau.

Fe allaf ddweud nad wyf yn synnu at ganlyniadau arolwg yr NFU. Rwy'n deall yn iawn fod pobl yn cefnogi ein ffermwyr. Mae angen i bob un ohonom fwyta, ac rydym yn dibynnu ar ein ffermwyr i ddarparu'r bwyd hwnnw. 

Llefarydd Plaid Cymru, Llyr Gruffydd.

Plaid Cymru spokesperson, Llyr Gruffydd.

I, Minister, have lost count of the number of people who have thanked Plaid Cymru for at least trying to influence constructively Government policy where it's failing in terms of rural affairs, and not carping from the sidelines and just making up the numbers. 

Minister, the First Minister told the Senedd last week that there is no special case to be made for farming when it comes to the Welsh Government's budget. Do you agree?

Weinidog, rwyf wedi colli cyfrif ar nifer y bobl sydd wedi diolch i Blaid Cymru am o leiaf geisio dylanwadu'n gadarnhaol ar bolisi'r Llywodraeth lle mae'n methu o ran materion gwledig, a pheidio â chnewian ar y cyrion a chreu'r ffigurau o ddim byd. 

Weinidog, dywedodd y Prif Weinidog wrth y Senedd yr wythnos diwethaf nad oes achos arbennig i'w wneud dros ffermio mewn perthynas â chyllideb Llywodraeth Cymru. A ydych chi'n cytuno?

Well, unfortunately, because of the deep financial situation and very dire financial situation we are facing, we've all had to make decisions that none of us went into politics to do. You'll be aware that the Cabinet prioritise three areas: our public services, helping people with the cost-of-living crisis and the economy. So, you will have heard me say many times I am the voice that sits round the Cabinet table ensuring that we get our fair share, but these are deeply challenging times. As I say, I'll go back to what I said to Sam Kurtz: Members just need to be patient for another couple of weeks.

Wel, yn anffodus, oherwydd y sefyllfa ariannol ddifrifol a'r sefyllfa ariannol enbyd iawn a wynebwn, rydym i gyd wedi gorfod gwneud penderfyniadau nad aeth yr un ohonom i mewn i wleidyddiaeth i'w gwneud. Fe fyddwch yn ymwybodol fod y Cabinet yn blaenoriaethu tri maes: ein gwasanaethau cyhoeddus, helpu pobl gyda'r argyfwng costau byw a'r economi. Felly, fe fyddwch wedi fy nghlywed yn dweud sawl gwaith mai fi yw'r llais o amgylch bwrdd y Cabinet i sicrhau ein bod yn cael ein cyfran deg, ond mae'r rhain yn amseroedd heriol iawn. Fel y dywedais, rwy'n mynd yn ôl at yr hyn a ddywedais wrth Sam Kurtz: mae angen i'r Aelodau fod yn amyneddgar am wythnos neu ddwy eto.

The reality is, of course, that the Welsh Government is asking more of the sector than it ever has before in terms of maintaining food production, in terms of tackling climate change, in terms of getting to grips with the nature emergency and a whole host of other public goods that you expect the sector to deliver. But if the budget is reduced, of course, and you're still asking for more, then surely that's an unsustainable trajectory and something has to give. So, under those circumstances, if the budget is cut, would you scale back on your ambitions—would you expect fewer outcomes, for example, from the sustainable farming scheme relative to any cut in budget? What aspect of your budget are you particularly keen to protect?

Y gwir amdani, wrth gwrs, yw bod Llywodraeth Cymru yn gofyn mwy gan y sector nag erioed o'r blaen o ran cynnal cynhyrchiant bwyd, o ran mynd i'r afael â newid hinsawdd, o ran mynd i'r afael â'r argyfwng natur a llu o nwyddau cyhoeddus eraill y disgwyliwch i'r sector eu cyflawni. Ond os yw'r gyllideb yn cael ei lleihau wrth gwrs, a'ch bod yn dal i ofyn am fwy, mae hwnnw'n llwybr anghynaladwy ac mae'n rhaid i rywbeth roi. Felly, o dan yr amgylchiadau hynny, os yw'r gyllideb yn cael ei thorri, a fyddech chi'n gostwng eich uchelgais—a fyddech chi'n disgwyl llai o ganlyniadau, er enghraifft, o'r cynllun ffermio cynaliadwy i gyd-fynd ag unrhyw doriad yn y gyllideb? Pa agwedd ar eich cyllideb ydych chi'n arbennig o awyddus i'w gwarchod?

14:30

Well, again, you are speculating, and we all just need to be patient until the draft budget is laid. I do appreciate what you're saying about the climate and nature emergencies. We are all having to do more—every single one of us—in adapting to and mitigating both of those emergencies. But a lot of what we're asking farmers to do, they're already doing. So, we'll be going out to consultation on the sustainable farming scheme—you mentioned that one in particular. And the actions that will be part of a universal layer, many farmers will already be doing, and we are going to assist them to be able to demonstrate and explain how they are doing them. So, whilst I appreciate, of course, that we're all having to do more, I don't think it's a matter of asking individual farmers to do more, because they're probably doing it already.

Wel, unwaith eto, rydych chi'n damcaniaethu, ac mae angen i bawb ohonom fod yn amyneddgar nes bod y gyllideb ddrafft yn cael ei chyhoeddi. Rwy'n derbyn yr hyn a ddywedwch am yr argyfyngau hinsawdd a natur. Rydym i gyd yn gorfod gwneud mwy—pob un ohonom—i addasu i'r ddau argyfwng hynny a'u lliniaru. Ond mae ffermwyr eisoes yn gwneud llawer o'r hyn y gofynnwn iddynt ei wneud. Felly, byddwn yn cynnal ymgynghoriad ar y cynllun ffermio cynaliadwy—fe wnaethoch chi sôn am hwnnw'n benodol. Ac ar y camau gweithredu a fydd yn rhan o haen gyffredinol, bydd llawer o ffermwyr eisoes yn eu cyflawni, a byddwn yn eu helpu i ddangos ac egluro sut maent yn eu gwneud. Felly, er fy mod yn derbyn ein bod ni i gyd yn gorfod gwneud mwy, nid wyf yn credu ei fod yn fater o ofyn i ffermwyr unigol wneud mwy, oherwydd mae'n debygol eu bod yn ei wneud eisoes.

Diweddariad i Ddeddf Cŵn Peryglus 1991
Update to the Dangerous Dogs Act 1991

3. Pa ystyriaeth y mae'r Gweinidog wedi'i rhoi i benderfyniad diweddar Llywodraeth y DU i ddiweddaru Deddf Cŵn Peryglus 1991? OQ60394

3. What consideration has the Minister given to the UK Government's recent decision to update the Dangerous Dogs Act 1991? OQ60394

Thank you. Whilst I welcome the UK Government's decision to act at last, we need to ensure any changes do not come at the detriment of the Welsh public or those providing support, particularly our rescue centres and local authority enforcement teams. My officials continue to work closely with their DEFRA counterparts.

Diolch. Er fy mod yn croesawu penderfyniad Llywodraeth y DU i weithredu o'r diwedd, mae angen inni sicrhau nad oes unrhyw newidiadau'n digwydd a fydd yn niweidiol i'r cyhoedd yng Nghymru a'r rhai sy'n darparu cymorth, yn enwedig ein canolfannau achub a thimau gorfodi awdurdodau lleol. Mae fy swyddogion yn parhau i weithio'n agos gyda'u swyddogion cyfatebol yn DEFRA.

The UK Government's decision to add the XL bully to the Dangerous Dogs Act has been broadly welcomed by families of two people in my constituency who were tragically killed in dog attacks in 2021 and 2022. However, in a news story earlier this week, the daughter of Shirley Patrick, who sadly died, said that she did not believe that this measure went far enough and that other potentially dangerous breeds should be added. There have also been concerns expressed by a senior vet that the ban could have the unintended consequence of making XL bullies more aggressive due to being kept inside with a lack of exercise and socialisation. Meanwhile, animal welfare charities have expressed concern that irresponsible breeders will still try and find ways around the incoming ban and perhaps move on to the breeding of a different type of aggressive status dog. So, with all this happening, what is the Welsh Government doing within its devolved powers to try and allay these concerns, for example, by updating breeding regulations for Wales and working with the grain of advice from the veterinary practices?

Mae penderfyniad Llywodraeth y DU i ychwanegu cŵn bully XL at y Ddeddf Cŵn Peryglus wedi cael ei groesawu'n eang gan deuluoedd dau unigolyn yn fy etholaeth a gafodd eu lladd mewn ymosodiadau gan gŵn yn 2021 a 2022. Fodd bynnag, mewn stori newyddion yn gynharach yr wythnos hon, dywedodd merch Shirley Patrick, a fu farw, nad oedd hi'n credu bod y mesur hwn yn mynd yn ddigon pell ac y dylid ychwanegu bridiau eraill a allai fod yn beryglus. Yn ogystal, mynegwyd pryderon gan uwch filfeddyg y gallai'r gwaharddiad achosi'r canlyniad anfwriadol o wneud cŵn bully XL yn fwy ymosodol gan y byddant yn cael cadw dan do heb ddigon o ymarfer corff a chymdeithasu. Yn y cyfamser, mae elusennau lles anifeiliaid wedi mynegi pryder y bydd bridwyr anghyfrifol yn dal i geisio dod o hyd i ffyrdd o amgylch y gwaharddiad sydd i ddod ac efallai'n symud ymlaen at fridio math gwahanol o gi sydd â statws ymosodol. Felly, gyda hyn i gyd yn digwydd, beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud o fewn ei phwerau datganoledig i geisio tawelu'r pryderon hyn, er enghraifft, drwy ddiweddaru rheoliadau bridio i Gymru a gweithio gyda'r cyngor a gawsom gan filfeddygon?

Thank you. Whilst, as I said, I welcomed that action was at last being taken by the UK Government, I have also made it very clear that we weren't part of those discussions just before the announcement by the Prime Minister. I met with the DEFRA Secretary of State the day before, when she, at the time, was unaware of it as well. And, to me, there was always a health warning, if you like, that we needed to be incredibly careful that there weren't unintended consequences. I hear what people say and, clearly, any breed of dog can be dangerous, and it is really important that we take that into account when we are dealing with dogs. The ban on XL bullies is because of the disproportionate number of attacks that we've had from that breed of dog. In response to your last question, around the powers that we have as a Welsh Government, because we clearly do have many levers, you'll be aware of the recent summit I held. And I think I've just put out a written statement today on responsible dog ownership, working with our partners, working with the police, with local authorities, with the third sector, to make sure that we do use every power that we have and to push really hard on responsible dog ownership. Again, at the end of this week, I think it is, I will be coming forward with the next consultation around legislation in this area.

Diolch. Er fy mod yn croesawu'r ffaith bod camau'n cael eu cymryd o'r diwedd gan Lywodraeth y DU, fel y dywedais, rwyf hefyd wedi dweud yn glir iawn nad oeddem yn rhan o'r trafodaethau hynny ychydig cyn cyhoeddiad y Prif Weinidog. Cyfarfûm ag Ysgrifennydd Gwladol DEFRA y diwrnod cynt, pan nad oedd hi, ar y pryd, yn ymwybodol ohono ychwaith. Ac i mi, roedd yna bob amser rybudd iechyd, os hoffech chi, fod angen inni fod yn hynod ofalus nad oedd canlyniadau anfwriadol. Rwy'n clywed yr hyn sydd gan bobl i'w ddweud, ac yn amlwg, gall unrhyw frîd o gi fod yn beryglus, ac mae'n bwysig iawn ein bod yn ystyried hynny pan fyddwn yn ymdrin â chŵn. Mae'r gwaharddiad ar gŵn bully XL wedi digwydd oherwydd y nifer anghymesur o ymosodiadau a welsom gyda'r brîd hwnnw o gi. Mewn ymateb i'ch cwestiwn olaf, ynghylch y pwerau sydd gennym fel Llywodraeth Cymru, oherwydd mae'n amlwg fod gennym lawer o ysgogiadau, fe fyddwch yn ymwybodol o'r uwchgynhadledd a gynhaliais yn ddiweddar. Ac rwyf newydd ddarparu datganiad ysgrifenedig heddiw ar berchnogaeth gyfrifol ar gŵn, gan weithio gyda'n partneriaid, gyda'r heddlu, gydag awdurdodau lleol, gyda'r trydydd sector, i sicrhau ein bod yn defnyddio pob pŵer sydd gennym ac i bwyso'n galed iawn am berchnogaeth gyfrifol ar gŵn. Unwaith eto, ar ddiwedd yr wythnos hon, rwy'n credu, byddaf yn cyflwyno'r ymgynghoriad nesaf ynghylch deddfwriaeth yn y maes hwn.

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.

Firstly, can I echo the comments made by the Member for Caerphilly and about the heartbreaking news about those two deaths in Caerphilly following incidents with XL bully dogs? Jack Lis and Shirley Patrick were both killed by XL bullies, and we've seen numerous attacks across the board—six to 10 dog attacks in the UK can be attributed to the XL breed. I recognise that more needs to be done, like you've just said, to combat irresponsible dog breeders, which I hope the UK Government legislation will play a role in. But, Minister what steps is the Welsh Government taking to work with the UK Government to ensure that this update to the Act is properly enforced to alleviate the clear dangers of both the XL bully breed and irresponsible breeders? And I recognise that you've just mentioned that you hosted a summit and workshop on responsible dog owners. Could you outline what recommendations from that have been adopted to help with people's concerns? Thanks.

Yn gyntaf, a gaf fi adleisio'r sylwadau a wnaed gan yr Aelod dros Gaerffili ac am y newyddion torcalonnus am y marwolaethau yng Nghaerffili yn dilyn digwyddiadau gyda chŵn bully XL? Cafodd Jack Lis a Shirley Patrick ill dau eu lladd gan gŵn bully XL, a gwelsom nifer o ymosodiadau ym mhob man—gellir priodoli chwech i 10 o ymosodiadau cŵn yn y DU i'r brîd bully XL. Rwy'n cydnabod bod angen gwneud mwy, fel rydych chi newydd ddweud, i wrthsefyll bridwyr cŵn anghyfrifol, ac rwy'n gobeithio y bydd deddfwriaeth Llywodraeth y DU yn chwarae rhan yn hynny. Ond, Weinidog, pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i weithio gyda Llywodraeth y DU i sicrhau bod y diweddariad hwn i'r Ddeddf yn cael ei orfodi'n briodol i liniaru peryglon amlwg y brîd bully XL a bridwyr anghyfrifol? Ac rwy'n cydnabod eich bod newydd sôn eich bod wedi cynnal uwchgynhadledd a gweithdy ar berchnogaeth gyfrifol ar gŵn. A allech chi amlinellu pa argymhellion o'r rheini a fabwysiadwyd i helpu gyda phryderon pobl? Diolch.

14:35

Thank you. So, I mentioned in my earlier answer that my officials are working very closely with DEFRA officials around the Dangerous Dogs Act being updated ahead of the ban coming through. So, that is one piece of work that's ongoing. I had hoped to have a conversation with the new Secretary of State in DEFRA last Monday, at our inter-ministerial group, but, unfortunately, he cancelled that meeting. Going back to the responsible dog ownership summit I held in October, I have just, I hope—in the last hour, I think—published a written statement. I wouldn't say any of the actions have been adopted; I think what we did was take a great number of recommendations and actions. We were very, very fortunate that Jack Lis's mother came and addressed us during that summit, which, as you can imagine, was incredibly powerful and gave us a lot of food for thought and what more we can do, working in partnership. We keep this absolutely under constant review. It's really important that we are able to prevent the dangers posed by irresponsible dog ownership, and that's why we always promote responsible dog ownership. DEFRA have also recently established a responsible dog ownership working group, to identify any additional measures that we have to be able to reduce dog attacks and promote responsible ownership. Again, my officials are linked into that.

Diolch. Felly, soniais yn fy ateb cynharach fod fy swyddogion yn gweithio'n agos iawn gyda swyddogion DEFRA ar ddiweddaru'r Ddeddf Cŵn Peryglus cyn i'r gwaharddiad ddod i rym. Felly, mae'r gwaith hwnnw'n mynd rhagddo. Roeddwn wedi gobeithio cael sgwrs gyda'r Ysgrifennydd Gwladol newydd yn DEFRA ddydd Llun diwethaf, yng nghyfarfod ein grŵp rhyngweinidogol, ond yn anffodus, fe ganslodd ef y cyfarfod hwnnw. Os caf droi'n ôl at yr uwchgynhadledd a gynhaliais ar berchenogaeth gyfrifol ym mis Hydref, rwyf newydd gyhoeddi datganiad ysgrifenedig, rwy'n gobeithio—yn yr awr ddiwethaf, rwy'n credu. Ni fuaswn yn dweud bod unrhyw un o'r camau gweithredu wedi cael eu mabwysiadu; rwy'n credu mai'r hyn a wnaethom oedd gwneud nifer fawr o argymhellion a chamau i'w gweithredu. Roeddem yn ffodus iawn fod mam Jack Lis wedi dod i'n hannerch yn ystod yr uwchgynhadledd, ac roedd hynny, fel y gallwch ddychmygu, yn hynod bwerus ac yn rhoi llawer o bethau i ni feddwl amdanynt ynglŷn â beth arall y gallwn ei wneud, gan weithio mewn partneriaeth. Rydym yn parhau i adolygu hyn yn gyson. Mae'n bwysig iawn ein bod yn gallu atal y peryglon a achosir gan berchenogaeth anghyfrifol ar gŵn, a dyna pam ein bod bob amser yn hyrwyddo perchnogaeth gyfrifol ar gŵn. Mae DEFRA hefyd wedi sefydlu gweithgor perchnogaeth gyfrifol ar gŵn yn ddiweddar, i nodi unrhyw fesurau ychwanegol sydd gennym i allu lleihau ymosodiadau gan gŵn a hyrwyddo perchnogaeth gyfrifol. Unwaith eto, mae fy swyddogion yn gysylltiedig â'r gwaith hwnnw.

Perchnogion Cŵn Cyfrifol
Responsible Dog Ownership

4. A wnaiff y Llywodraeth roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ei hymdrechion i annog perchnogion cŵn i fod yn gyfrifol? OQ60363

4. Will the Government provide an update on its efforts to promote responsible dog ownership? OQ60363

Thank you. In October, I held a summit on responsible dog ownership and action on dangerous dogs, bringing together a wide range of partners to discuss further work. I will be setting out key findings from the summit and our next steps in a written statement, which has been published today.

Diolch. Ym mis Hydref, cynhaliais uwchgynhadledd i hyrwyddo a gwella perchenogaeth gyfrifol ar gŵn a gweithredu ar gŵn peryglus, gan ddod ag ystod eang o bartneriaid at ei gilydd i drafod gwaith pellach. Byddaf yn nodi canfyddiadau allweddol o'r uwchgynhadledd a'n camau nesaf mewn datganiad ysgrifenedig, sydd wedi'i gyhoeddi heddiw.

Diolch. Thank you for the statement that came out just a little while ago now. I just would like to understand what the key actions are going to be from that—the actual 'so what'. It's great to have a summit, and it's good to note that you're going to be having another summit in the new year—it's what will constituents in the south-east region and beyond see as a palpable change in what's going on in our communities. I welcome the fact that the XL bully is going to be added to the list, and that's happening. I was just wondering if you've given any consideration to the unintended consequences of that. Are there going to be other breeds that are going to come to prominence because they are used as potential trophies and that sort of thing, and, also, the unintended consequences of some dogs arriving in shelters, and that sort of thing going on? So, maybe you could outline the main consequences of the summit and what we will be able to see, going forward. Diolch.

Diolch. Diolch am y datganiad a gafodd ei gyhoeddi yn gynharach. Hoffwn ddeall beth yn union fydd y camau allweddol a fydd yn deillio o hwnnw. Mae'n wych cael uwchgynhadledd, ac mae'n dda nodi y byddwch yn cael uwchgynhadledd arall yn y flwyddyn newydd—mae'n ymwneud â beth fydd etholwyr yn rhanbarth y de-ddwyrain a thu hwnt yn ei weld fel newid amlwg yn yr hyn sy'n digwydd yn ein cymunedau. Rwy'n croesawu'r ffaith y bydd cŵn bully XL yn cael eu hychwanegu at y rhestr, ac mae hynny'n digwydd. Roeddwn i'n meddwl tybed a ydych chi wedi rhoi unrhyw ystyriaeth i ganlyniadau anfwriadol gyda hynny. A fydd bridiau eraill yn dod yn fwy amlwg fel cŵn troffi o bosibl a'r math hwnnw o beth, a hefyd, canlyniadau anfwriadol o fod cŵn yn cyrraedd llochesi, a'r math hwnnw o beth? Felly, efallai y gallech amlinellu prif ganlyniadau'r uwchgynhadledd a'r hyn y byddwn yn gallu ei weld yn y dyfodol. Diolch.

Thank you. So, in relation to the summit, I'm sure you haven't had time to look at the written statement in detail, but there's a list of recommendations. So, one of the things that we discussed at the summit and has certainly come forward as a recommendation is how police forces prioritise and report dog-related incidents. So, again, today, I've written to all the chief constables. I'm also writing to local authorities because they have the enforcement powers, as well. I think, on the dog breeding regulations, there's more work that needs to be done in relation to the dog breeding regulations, and we'll be looking at how we can update those. I think we need to have some formal recording of dog attacks and livestock worrying. That's a significant concern, certainly amongst our agricultural sector. So, there are several recommendations that come out, and we'll be looking at what actions we can take in the near future. I'm not sure if I'm going to have a summit in the new year, but certainly we will get back together, because there was so much good information that came out of that summit, we need to really tap into that.

Around the unintended consequences, I think the point you make about other breeds is really important, and what my officials have done is work with DEFRA counterparts to see is this the first step, and will there be another step later on once, on XL bullies, the ban comes in in February. I think, also, you make a good point around abandoned dogs. We don't want to see dogs abandoned, we don't want to see—. Already, our third sector rescue centres, as you know, are incredibly under pressure. So, it is about working with DEFRA to see what assessment and monitoring they did. You'll be aware of the funding they're bringing forward, but they're not huge amounts of funding. So, those discussions are ongoing, as I say, between our officials. As I say, we didn't really have a heads-up, unfortunately, that the announcement was going to be made. I've written to many Ministers over many years to try and get some action taken, because it was the rural crime teams, particularly, and the wildlife and rural crime co-ordinator, who were saying that the legislation—the Dangerous Dogs Act—really is not fit for purpose, and I don't think just this one step will make it fit for purpose. I think we need to continually monitor and consider.

Diolch. Mewn perthynas â'r uwchgynhadledd, rwy'n siŵr nad ydych wedi cael amser i edrych ar y datganiad ysgrifenedig yn fanwl, ond mae yna restr o argymhellion. Un o'r pethau a drafodwyd gennym yn yr uwchgynhadledd, ac sy'n sicr wedi cael ei gyflwyno fel argymhelliad, yw'r ffordd y mae heddluoedd yn blaenoriaethu ac yn adrodd am ddigwyddiadau sy'n gysylltiedig â chŵn. Felly, unwaith eto, heddiw, rwyf wedi ysgrifennu at yr holl brif gwnstabliaid. Rwyf hefyd yn ysgrifennu at awdurdodau lleol oherwydd mae ganddyn nhw bwerau gorfodi hefyd. Rwy'n credu bod angen gwneud mwy o waith mewn perthynas â'r rheoliadau bridio cŵn, a byddwn yn edrych ar sut y gallwn ddiweddaru'r rheini. Rwy'n credu ein bod angen rhyw fath o ddull ffurfiol o gofnodi ymosodiadau gan gŵn ac aflonyddu ar dda byw. Mae hwnnw'n bryder sylweddol, yn sicr ymhlith ein sector amaethyddol. Felly, mae sawl argymhelliad wedi'u cyflwyno, a byddwn yn edrych ar ba gamau y gallwn eu cymryd yn y dyfodol agos. Nid wyf yn siŵr a fyddaf yn cynnal uwchgynhadledd yn y flwyddyn newydd, ond yn sicr fe fyddwn yn ailymgynnull, oherwydd cafwyd cymaint o wybodaeth dda o'r uwchgynhadledd honno, ac mae angen inni fanteisio ar hynny.

Ynghylch y canlyniadau anfwriadol, credaf fod y pwynt a wnewch am fridiau eraill yn bwysig iawn, a'r hyn y mae fy swyddogion wedi'i wneud yw gweithio gyda'u swyddogion cyfatebol yn DEFRA i weld ai hwn yw'r cam cyntaf, ac a fydd cam arall yn ddiweddarach, ar gŵn bully XL, pan ddaw'r gwaharddiad i rym ym mis Chwefror. Rwy'n credu, hefyd, eich bod chi'n gwneud pwynt da ynghylch cŵn sydd wedi'u gadael. Nid ydym eisiau gweld cŵn yn cael eu gadael, nid ydym eisiau gweld—. Fel y gwyddoch, mae ein canolfannau achub trydydd sector eisoes dan bwysau aruthrol. Felly, mae'n ymwneud â gweithio gyda DEFRA i weld pa waith asesu a monitro a wnaethant. Fe fyddwch yn ymwybodol o'r cyllid y maent yn ei gyflwyno, ond nid ydynt yn symiau enfawr o arian. Felly, mae'r trafodaethau hynny'n parhau, fel y dywedaf, rhwng ein swyddogion. Fel y dywedaf, yn anffodus, ni chawsom rybudd fod y cyhoeddiad yn mynd i gael ei wneud. Rwyf wedi ysgrifennu at lawer o Weinidogion dros nifer o flynyddoedd i geisio cael rhywbeth wedi'i wneud, gan mai'r timau troseddau gwledig, yn enwedig, a'r cydgysylltydd troseddau cefn gwlad a bywyd gwyllt, oedd yn dweud nad yw'r ddeddfwriaeth—y Ddeddf Cŵn Peryglus—yn addas i'r diben, ac nid wyf yn credu y bydd yr un cam hwn yn unig yn ei gwneud yn addas i'r diben. Rwy'n credu bod angen inni fonitro a rhoi ystyriaeth barhaus i hyn.

14:40

In Ireland, if you own a dog, you must have a dog licence. Residents can purchase an annual €20 or lifetime €140 licence for their dog. In Northern Ireland, dog owners pay £12.50 for a licence through local authorities, and in Calgary in the Canadian province of Alberta, there is even an online registration system for dogs and cats. Just over 8,000 stray dogs were picked up in Wales last year. Dog licensing could help with that, and it could mean that stray dogs can be reunited more easily with their owners, and it would address, I believe, many of the issues we raise regularly here in this Chamber. Additionally, this would be a new revenue stream that could help overstretched enforcement teams in our local authorities. Now, you've mentioned recently that this is a matter for the UK Government, but, as a result of your response, somebody wrote to me and said, 'Have a look at the Ireland model, Janet.' So, what steps are you taking to look at replicating dog licensing requirements in other nations, such as those I have referenced, by using local authorities to facilitate this? Thank you.

Yn Iwerddon, er mwyn bod yn berchen ar gi, mae'n rhaid i chi gael trwydded ci. Gall preswylwyr brynu trwydded flynyddol am €20 neu drwydded oes am €140 ar gyfer eu ci. Yng Ngogledd Iwerddon, mae perchnogion cŵn yn talu £12.50 am drwydded drwy awdurdodau lleol, ac yn Calgary yn nhalaith Alberta yng Nghanada, mae yna system gofrestru ar-lein hyd yn oed ar gyfer cŵn a chathod. Cafodd ychydig dros 8,000 o gŵn strae eu casglu yng Nghymru y llynedd. Gallai trwyddedu cŵn helpu gyda hynny, a gallai olygu y gellir aduno cŵn strae â'u perchnogion yn haws, a byddai'n mynd i'r afael â llawer o'r problemau rydym yn eu codi'n rheolaidd yma yn y Siambr hon. Yn ogystal, byddai hon yn ffrwd refeniw newydd a allai helpu timau gorfodi sydd dan bwysau yn ein hawdurdodau lleol. Nawr, rydych chi wedi sôn yn ddiweddar mai mater i Lywodraeth y DU yw hwn, ond o ganlyniad i'ch ymateb, ysgrifennodd rhywun ataf a dweud, 'Edrychwch ar fodel Iwerddon, Janet.' Felly, pa gamau rydych chi'n eu cymryd i edrych ar efelychu gofynion trwyddedu cŵn mewn gwledydd eraill, fel y rhai y cyfeiriais atynt, drwy ddefnyddio awdurdodau lleol i hwyluso hyn? Diolch.

I'm not sure if I've misunderstood you, but I've never said that dog licensing is a matter for the UK Government; we have the powers in relation to dog licensing, and I have asked my officials to have a look at this. For me, if somebody is paying hundreds of pounds for a dog, they can pay for a dog licence. However, I go back to unintended consequences. So, if you have a pensioner, I could say, who has a dog—it's great companionship, it helps with isolation, et cetera—they may not be able to afford a dog licence, so I think we need to look at it in the round. But it's certainly something that I've asked my officials to look at, because I do think you need to get to the end—what are we trying to achieve here? And what we want is everybody to be responsible. Responsible dog ownership has to be promoted. Would a dog licence help towards that? I have a personal opinion, but I think we need to make sure that we look at the evidence to see if that would be a good outcome.

Nid wyf yn siŵr a wyf wedi eich camddeall, ond nid wyf erioed wedi dweud mai mater i Lywodraeth y DU yw trwyddedu cŵn; ni sydd â'r pwerau mewn perthynas â thrwyddedu cŵn, ac rwyf wedi gofyn i fy swyddogion edrych ar hyn. I mi, os yw rhywun yn talu cannoedd o bunnoedd am gi, gallant dalu am drwydded ci. Fodd bynnag, rwyf am droi'n ôl at ganlyniadau anfwriadol. Felly, os oes gennych bensiynwr, dyweder, sydd â chi— mae'n gwmnïaeth wych, mae'n helpu gydag unigedd, ac yn y blaen—efallai na fyddant yn gallu fforddio trwydded ci, felly rwy'n credu bod angen inni edrych arno'n drwyadl. Ond mae'n sicr yn rhywbeth rwyf wedi gofyn i fy swyddogion edrych arno, oherwydd rwy'n credu bod angen i chi gyrraedd y pen draw—beth ydym ni'n ceisio ei gyflawni fan hyn? A'r hyn rydym ei eisiau yw i bawb fod yn gyfrifol. Mae'n rhaid hyrwyddo perchnogaeth gyfrifol ar gŵn. A fyddai trwydded cŵn yn helpu i gyflawni hynny? Mae gennyf farn bersonol, ond rwy'n credu bod angen inni wneud yn siŵr ein bod yn edrych ar y dystiolaeth i weld a fyddai hynny'n ganlyniad da.

Gwella Ffyrdd yn Nwyfor Meirionnydd
Improving Roads in Dwyfor Meirionnydd

5. Pa ystyriaeth mae pwyllgor y Cabinet ar ogledd Cymru wedi ei rhoi i wella ffyrdd yn Nwyfor Meirionnydd? OQ60359

5. What consideration has the Cabinet committee on north Wales given to improving roads in Dwyfor Meirionnydd? OQ60359

At the Cabinet sub-committee for north Wales in October, Ministers had a presentation from the north Wales transport commission, ahead of the publication of their final report next week. The committee is keen to have further discussions with the commission when its final review is published.

Yng nghyfarfod is-bwyllgor Cabinet gogledd Cymru ym mis Hydref, cafodd Gweinidogion gyflwyniad gan gomisiwn trafnidiaeth gogledd Cymru, cyn iddynt gyhoeddi eu hadroddiad terfynol yr wythnos nesaf. Mae'r pwyllgor yn awyddus i gael trafodaethau pellach gyda'r comisiwn pan fydd ei adolygiad terfynol yn cael ei gyhoeddi.

Diolch i'r Gweinidog am yr ymateb. Mi fydd y Gweinidog yn ymwybodol bod y bont dros afon Dyfi ar fin agor. Ond, ym mis Ionawr, bydd yr A487 a'r A493 ger Pontarddyfi ar gau am bron i fis, o 15 Ionawr ymlaen, yn ôl beth dwi'n deall. Mae pobl yr ardal, yn arbennig ardal Pennal a Bro Dysynni, yn pryderu'n arw fod y ffyrdd yna yn mynd i fod ar gau am fis. Mi fydd yn effeithio'n andwyol ar eu gallu nhw i fynd i'r ysbyty yn Aberystwyth, er enghraifft, ar allu gweithwyr i fynd drosodd i Fachynlleth a gogledd Ceredigion, a'r rhai hynny sy'n ddisgyblion a myfyrwyr sydd eisiau teithio dros y bont hefyd. Ac maen nhw'n pryderu'n arw am y gallu i ambiwlansys ddod os oes yna achos hefyd yn ochrau Pennal. Felly, pa ystyriaeth ydych chi wedi ei roi, neu pa bwysau fedrwch chi fel Llywodraeth ei roi, er mwyn sicrhau nad yw'r ffordd ar gau yr holl amser yna? Tybed a yw hi'n bosib sicrhau bod y gweithlu sy'n gweithio ar y ffordd yn gweithio yn ystod y nos, er mwyn sicrhau bod y ffordd ar agor, neu ddod i ryw ddatrysiad arall fel nad oes rhaid cau'r ffordd yn llwyr dros gyfnod o fis o 15 Ionawr?

I thank the Minister for that response. The Minister will be aware that the bridge over the Dyfi river is about to open. But, in January, the A493 and the A487 near Pontarddyfi will be closed for almost a month, from 15 January onwards, as I understand it. Now, people in the area, particularly the Pennal and Bro Dysynni area, are extremely concerned that those roads are to be closed for a month. It will have a detrimental impact on their ability to travel to hospital in Aberystwyth, for example, and on the ability of workers to cross over to Machynlleth and north Ceredigion. Pupils and students who want to travel over the bridge will also face difficulties. And they are gravely concerned about the ability of ambulances to travel if there is an emergency in the Pennal area. So, what consideration have you given, or what pressure can you as a Government bring to bear, in order to ensure that the road isn't closed for all of that time? I wonder if it's possible to ensure that the workforce working on the road could work at night, to ensure that the road could be open, or to come to another solution so that the road doesn't have to be completely closed over a month from 15 January onwards?

Diolch. Well, we are aware of the concerns regarding the closure of the A493. The Welsh Government is working with the contractor, local authorities and stakeholders to ensure that all mitigation options are considered to minimise disruption. Specifically, I know the contractors' public liaison officer is currently consulting with emergency services, local schools, social services and health centres to gather their views. That work is ongoing, and feedback received will be used by officials and the project team to ensure that appropriate mitigation proposals are in place during the road closure. 

Diolch. Wel, rydym yn ymwybodol o'r pryderon ynghylch cau'r A493. Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda'r contractwr, awdurdodau lleol a rhanddeiliaid i sicrhau bod yr holl opsiynau lliniaru yn cael eu hystyried i leihau unrhyw darfu. Yn benodol, rwy'n gwybod bod swyddog cyswllt y cyhoedd y contractwyr wrthi'n ymgynghori â'r gwasanaethau brys, ysgolion, gwasanaethau cymdeithasol a chanolfannau iechyd lleol i gasglu eu safbwyntiau. Mae'r gwaith hwnnw'n mynd rhagddo, a bydd yr adborth a dderbynnir yn cael ei ddefnyddio gan swyddogion a thîm y prosiect i sicrhau bod cynigion lliniaru priodol ar waith pan fydd y ffordd ar gau. 

Minister, I'd be grateful if you could give me any indication as to what level the Cabinet committee on north Wales gives consideration to links to and from mid Wales. But also I support Mabon ap Gwynfor's question today. I fully endorse everything Mabon said, because I know myself, when the Dyfi bridge is closed due to weather issues over the winter period, that can lead to a huge diversion—a 30-mile diversion—which causes concerns for those working either side of the bridge and also the emergency services as well. I would be grateful if you could offer any further detail about when the new Dyfi bridge will open. From my understanding, from the last update I had from the Deputy Minister for Climate Change, it was the end of January, beginning of February, but anything more specific than that—. I think the point that Mabon ap Gwynfor was making is that there's obviously a road closure period, but often the whole period is not always necessary, for it to be closed for that period of time, and I think that residents on both sides of the border would appreciate a bit more detailed and pinpointed information about how long the road could be closed for. 

Weinidog, hoffwn pe gallech roi syniad i mi pa ystyriaeth y mae pwyllgor y Cabinet ar ogledd Cymru yn ei rhoi i gysylltiadau i ac o ganolbarth Cymru. Ond hefyd rwy'n cefnogi cwestiwn Mabon ap Gwynfor heddiw. Rwy'n llwyr gymeradwyo popeth a ddywedodd Mabon, oherwydd rwy'n gwybod fy hun, pan fydd Pont ar Ddyfi ar gau oherwydd problemau tywydd yn y gaeaf, gall hynny arwain at ddargyfeirio enfawr—dargyfeiriad o 30 milltir—sy'n achosi pryderon i'r rhai sy'n gweithio ar y naill ochr neu'r llall i'r bont a'r gwasanaethau brys hefyd. Hoffwn pe gallech roi unrhyw fanylion pellach ynglŷn â phryd fydd y bont newydd dros afon Dyfi yn agor. O'r hyn rwy'n ei ddeall, o'r diweddariad diwethaf a gefais gan y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd, fe fydd yn agor ddiwedd mis Ionawr, ddechrau mis Chwefror, ond mae unrhyw beth mwy penodol na hynny—. Rwy'n credu mai'r pwynt yr oedd Mabon ap Gwynfor yn ei wneud yw bod yna gyfnod lle bydd y ffordd ar gau, yn amlwg, ond yn aml nid oes angen iddi fod ar gau am y cyfnod llawn bob amser, ac rwy'n credu y byddai trigolion ar ddwy ochr y ffin yn gwerthfawrogi gwybodaeth ychydig yn fanylach ynglŷn â pha mor hir y gallai'r ffordd fod ar gau. 

14:45

The information I've received from the Minister for Climate Change, whose policy area it is, is the end of January, beginning of February. So, I'm afraid that I can't give you any further information.

Yr wybodaeth a gefais gan y Gweinidog Newid Hinsawdd, a'i maes polisi hi yw hwn, yw diwedd mis Ionawr, ddechrau mis Chwefror. Felly, mae arnaf ofn na allaf roi unrhyw wybodaeth bellach i chi.

Prosiect Gwaredu Scab
The Gwaredu Scab Project

6. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad ar gynnydd y prosiect Gwaredu Scab yng Nghymru? OQ60385

6. Will the Minister make a statement on the progress of the Gwaredu Scab project in Wales? OQ60385

The Gwaredu Scab project has made significant progress since its launch in May, with over 0.5 million sheep treated at farms across Wales. The success of the programme is attributed to the collaboration between Gwaredu Scab, vets, unions and the farming community. We will share the Gwaredu Scab annual report in the spring.

Mae prosiect Gwaredu Scab wedi gwneud cynnydd sylweddol ers ei lansio ym mis Mai, gyda dros 0.5 miliwn o ddefaid wedi cael eu trin mewn ffermydd ledled Cymru. Priodolir llwyddiant y rhaglen i'r cydweithrediad rhwng Gwaredu Scab, milfeddygon, undebau a'r gymuned ffermio. Byddwn yn rhannu adroddiad blynyddol Gwaredu Scab yn y gwanwyn.

Rwy'n ddiolchgar am yr ateb hynny, ac mae'n dda i glywed am y cynnydd sydd wedi bod. Ond mae rhai adroddiadau dwi wedi'u derbyn yn peri rhywfaint o bryder. Rwyf wedi clywed gan ffermwyr lleol, er enghraifft, fod y gwasanaeth yn anodd i gysylltu â fe, bod ffermwyr, ar brydiau, yn gorfod aros am wythnosau cyn cael galwad yn ôl, dim ond i glywed wedyn bod y cyllid wedi dod i ben. Ac rwyf wedi clywed am esiamplau eraill yn lleol o ffermwyr sydd wedi cael traean o'u defaid wedi cael eu dipio, ond wrth holi wedyn am weddill y praidd, maen nhw'n cael yr ateb bod yn rhaid aros tan fis Ebrill. A dyw hynny ddim yn ddelfrydol mewn cynllun sydd â'r nod, wrth gwrs, o waredu'r scab yn gyfan oll. Wedyn, rŷn ni'n clywed am ffermwyr newydd yn cael eu hychwanegu i'r rhaglen. A ydy'r Gweinidog yn gallu gwneud ymholiadau gyda'r holl bartnerniaid i wirio, hynny yw, ai diffyg adnoddau yw e, neu a ydy'r adnoddau yn cael eu defnyddio yn y ffordd fwyaf effeithiol er mwyn cwrdd â'r nod byddai pawb yn cytuno ag e?

I'm grateful to the Minister for that response, and it's good to hear about the progress that's being made in this area. There are some reports that I've received that do cause some concern. I've heard from local farmers, for example, that the service is difficult to get in touch with, that farmers, at times, have to wait for weeks before getting a call back, just to be told that the funding has come to an end. I've heard of other examples locally of farmers who've had a third of their flock dipped, but then, in asking about the rest, they are told that they would have to wait until April, which, of course, isn't ideal in a scheme which has the aim of eradicating scab entirely. And then, we hear about new farmers being added to the programme too. So, can the Minister make some enquiries with all the partners just to check whether it's a lack of resources or whether the resources are being used in the most efficient way?  

Yes. Certainly. I know there was a very high uptake from our farmers and the team did have to pause new queries. We were dealing with cases that were already up and running, but we did have to have a small pause. But I know that work was resumed very quickly. I think it is a very popular scheme. I remember when I first came into portfolio—. You often hear me say that Government can't do things on their own, well, I think the sheep industry, that are responsible for getting rid of sheep scab, they couldn't do it on their own either. And I think it was really important that we were able to bring this scheme forward, and the Gwaredu Scab team are really successfully delivering. It is a three-year Welsh Government-funded programme to eradicate scab from Wales, and I think it is an excellent example of collaboration. But I will look specifically at the point you raise. 

Gallaf. Yn sicr. Rwy'n gwybod bod nifer fawr iawn o ffermwyr wedi manteisio ar y cynllun a bu'n rhaid i'r tîm gael saib rhag derbyn ymholiadau newydd. Roeddem yn ymdrin ag achosion a oedd eisoes ar y gweill, ond bu'n rhaid inni gael saib bach. Ond rwy'n gwybod bod y gwaith hwnnw wedi ailddechrau'n gyflym iawn. Rwy'n credu ei fod yn gynllun poblogaidd iawn. Rwy'n cofio pan gefais y portffolio am y tro cyntaf—. Rydych chi'n aml yn fy nghlywed i'n dweud na all Llywodraeth wneud pethau ar ei phen ei hun, wel, nid wyf yn credu y gallai'r diwydiant defaid, sy'n gyfrifol am gael gwared ar y clafr, ei wneud ar ei ben ei hun ychwaith. Ac rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn ein bod wedi gallu cyflwyno'r cynllun hwn, ac mae'r tîm Gwaredu Scab yn llwyddiannus iawn. Rhaglen dair blynedd yw hi a ariennir gan Lywodraeth Cymru i ddileu'r clafr o Gymru, ac rwy'n credu ei bod yn enghraifft wych o gydweithio. Ond rwyf am edrych yn benodol ar y pwynt a godwyd gennych. 

Minister, as you know, I've talked to you about this long before I ever came here, about how devastating sheep scab is for our farmers right across Wales. We've heard from you today how tight the Welsh Government's budgets are, but I know you're well aware of exactly how sheep scab, if it's eradicated, can improve animal welfare, can improve prices at the farm gate as well. So, it would be interesting to understand from you today whether projects like this are going to be prioritised in the next budget-setting process. Because if we do prioritise these budgets, it improves animal welfare and it also helps improve the outcomes for our farmers right across Wales as well. 

Weinidog, fel y gwyddoch, rwyf wedi siarad â chi am hyn ymhell cyn i mi ddod yma, ynglŷn â pha mor ddinistriol yw'r clafr i'n ffermwyr ledled Cymru. Rydym wedi clywed gennych heddiw pa mor dynn yw cyllidebau Llywodraeth Cymru, ond gwn eich bod yn ymwybodol iawn o sut yn union y gall y clafr, os caiff ei ddileu, wella lles anifeiliaid, a gwella prisiau wrth giât y fferm hefyd. Felly, byddai'n ddiddorol cael gwybod gennych chi heddiw a fydd prosiectau fel hyn yn cael eu blaenoriaethu wrth osod y gyllideb nesaf. Oherwydd os ydym yn blaenoriaethu'r cyllidebau hyn, mae'n gwella lles anifeiliaid ac mae hefyd yn helpu i wella'r canlyniadau i'n ffermwyr ledled Cymru. 

Thank you. Well, the project was started in May 2023. It is a three-year contract, and the funding is available for that. 

Diolch. Dechreuodd y prosiect ym mis Mai 2023. Mae'n gontract tair blynedd, ac mae'r cyllid ar gael ar ei gyfer. 

Troi Gwastraff Anifeiliaid yn Wrtaith
Converting Animal Waste to Fertiliser

7. Pa gymorth mae Llywodraeth Cymru yn ei roi i ffermwyr i droi gwastraff anifeiliaid yn wrtaith? OQ60379

7. What support does Welsh Government provide farmers to convert animal waste to fertiliser? OQ60379

Converting livestock manure into a product that can then be easily and economically transported is a significant challenge. The Welsh Government supports innovation to improve nutrient circularity and has, for example, provided significant financial support to Coleg Sir Gâr for the development of such technology through its ProsiectSlyri.

Mae troi tail da byw yn gynnyrch y gellir ei gludo'n hawdd ac yn economaidd yn her sylweddol. Mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi arloesedd i wella cylcholrwydd maethynnau, ac mae wedi darparu cymorth ariannol sylweddol i Goleg Sir Gâr, er enghraifft, ar gyfer datblygu technoleg o'r fath drwy ProsiectSlyri.

14:50

Thank you. That's really interesting, because we know that over 60 per cent of Dŵr Cymru's sewerage network is combined waste, so it includes rainwater, domestic sewage and industrial waste, including farm sewage. So, when all this raw sewage has to be discharged into the seas to avoid the flooding of people's homes, we know that it contains things that people don't want in their water. So, if there's any way in which we can divert sewage that we could be using for nourishing the land rather than chucking phosphorus on it, that is a win-win.

And I have had conversations with forward-looking farmers who are really considering this as a way of reducing their carbon emissions. And there's always money to be made from muck. And given that sheep and cattle only eat—they don't eat meat—so, you know, these are really good nutrients, if only we could understand how to use them efficiently. So, I'd be very keen to hear more about the work that Coleg Sir Gâr is doing, because it seems to me that this is information that should be shared with all farmers to ensure that they are maximising the benefit that they could be making out of the products of their animal waste. 

Diolch. Mae hynny'n ddiddorol iawn, oherwydd gwyddom fod dros 60 y cant o rwydwaith carthffosiaeth Dŵr Cymru yn wastraff cyfun, felly mae'n cynnwys dŵr glaw, carthion domestig a gwastraff diwydiannol, gan gynnwys carthion ffermydd. Felly, pan fydd yn rhaid rhyddhau'r holl garthion amrwd i'r moroedd er mwyn osgoi llifogydd yng nghartrefi pobl, fe wyddom ei fod yn cynnwys pethau nad yw pobl eu heisiau yn eu dŵr. Felly, os oes unrhyw ffordd y gallwn ddargyfeirio carthion i'w ddefnyddio i faethu'r tir yn hytrach na thaflu ffosfforws arno, mae honno'n sefyllfa lle mae pawb ar eu hennill.

Ac rwyf wedi cael sgyrsiau gyda ffermwyr blaengar sy'n ystyried hyn o ddifrif fel ffordd o leihau eu hallyriadau carbon. Ac mae yna arian i'w wneud o faw bob amser. Ac o ystyried nad yw defaid a gwartheg yn bwyta—nid ydynt yn bwyta cig—felly, wyddoch chi, mae'r rhain yn faetholion da iawn, pe baem ond yn gallu deall sut i'w defnyddio'n effeithlon. Felly, buaswn yn awyddus iawn i glywed mwy am y gwaith y mae Coleg Sir Gâr yn ei wneud, oherwydd mae'n ymddangos i mi y dylid rhannu'r wybodaeth hon gyda phob ffermwr i sicrhau eu bod yn gwneud y gorau o'r budd y gallent ei wneud o gynhyrchion eu gwastraff anifeiliaid. 

Absolutely. I would very much encourage you to visit Coleg Sir Gâr to see the work that they're doing. As you know, the control of agricultural pollution regulations is something that I'm working on with Plaid Cymru as part of the co-operation agreement, and Cefin Campbell and I had a really positive visit to the college, probably about 18 months ago now. And I hadn’t been for 18 months previous to that, and I was incredibly pleased to see the work, the progress that had been made, and I'm sure if I went again, there would be further progress done.

We have the Tywi Farm Nutrient Partnership. That's a smart expertise-funded collaboration between the college and various industry partners, and they're looking at ways of reducing pollution, nutrient loss and recirculation of nutrients on farm. And separate to that, the college applied to a building capacity for collaboration call. They were awarded £62,000 and they’ve purchased some gas analysis equipment to provide them with the ability to be able to monitor and quantify relevant baseline gas emissions from agricultural sources. So, there's a significant amount of work going on in relation to this.

Yn bendant. Rwy'n eich annog i ymweld â Choleg Sir Gâr i weld y gwaith y maent yn ei wneud. Fel y gwyddoch, mae'r rheoliadau rheoli llygredd amaethyddol yn rhywbeth rwy'n gweithio arno gyda Phlaid Cymru fel rhan o'r cytundeb cydweithio, a chafodd Cefin Campbell a minnau ymweliad cadarnhaol iawn â'r coleg, tua 18 mis yn ôl erbyn hyn, mae'n debyg. Ac nid oeddwn wedi bod ers 18 mis cyn hynny, ac roeddwn yn hynod falch o weld y gwaith, y cynnydd a wnaed, ac rwy'n siŵr, pe bawn i'n mynd eto, y byddai cynnydd pellach wedi'i wneud.

Mae gennym Bartneriaeth Maetholion Fferm Tywi. Mae hwnnw'n waith clyfar arbenigol ar y cyd rhwng y coleg a phartneriaid amrywiol y diwydiant, ac maent yn edrych ar ffyrdd o leihau llygredd, colli maetholion ac ailgylchrediad maetholion ar y fferm. Ac ar wahân i hynny, ymgeisiodd y coleg am arian cynyddu gwaith ymchwil. Dyfarnwyd £62,000 iddynt ac maent wedi prynu offer dadansoddi nwy i'w galluogi i fonitro a mesur allyriadau nwy sylfaenol perthnasol o ffynonellau amaethyddol. Felly, mae cryn dipyn o waith yn digwydd mewn perthynas â hyn.

Gwahardd Rasio Milgwn
A Greyhound Racing Ban

8. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y camau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wahardd rasio milgwn yng Nghymru? OQ60384

8. Will the Minister provide an update on the steps the Welsh Government is taking to ban greyhound racing in Wales? OQ60384

I am committed to ensuring the welfare of racing greyhounds in Wales is not compromised. At the end of this week, I will launch our consultation on the regulation of animal welfare. This will gather evidence on the benefits and impacts of both legislating and banning greyhound racing in Wales.

Rwyf wedi ymrwymo i sicrhau nad yw lles milgwn rasio yng Nghymru yn cael ei beryglu. Ddiwedd yr wythnos hon, byddaf yn lansio ein hymgynghoriad ar reoleiddio lles anifeiliaid. Bydd hwn yn casglu tystiolaeth ar fanteision ac effeithiau deddfu a gwahardd rasio milgwn yng Nghymru.

Thank you, Minister. Those of us committed to seeing a greyhound racing ban in Wales want the consultation conducted and concluded as soon as possible. Sadly, with the licensing of Valley Greyhound Stadium, the suffering of racing dogs has been allowed to continue. Dogs frequently get into trouble at Valley and collisions are frequent. Indeed, in some races, as many as five out of the six dogs are recorded in the Greyhound Board of Great Britain's own results as having run into each other. According to GBGB’s most recent statistics, more than 5,000 greyhounds exit the licensed industry each year, many of whom will inevitably suffer from long-term physical and/or mental trauma. This leaves charities and the rescue sector to pick up the pieces, with more than two thirds of retired racing greyhounds currently handed over to such organisations at the end of their career, according to GBGB. Minister, with the majority of animal centres in Wales currently full, who will pick up the pieces from allowing this cruel sport to continue to operate in Wales?

Diolch yn fawr, Weinidog. Mae'r rhai ohonom sydd wedi ymrwymo i wahardd rasio milgwn yng Nghymru eisiau i'r ymgynghoriad gael ei gynnal a'i gwblhau cyn gynted â phosibl. Yn anffodus, gyda thrwyddedu stadiwm milgwn Valley, caniatawyd i ddioddefaint cŵn rasio barhau. Mae cŵn yn aml yn mynd i drafferthion yn Valley ac mae gwrthdrawiadau'n digwydd yn aml. Yn wir, mewn rhai rasys, yng nghanlyniadau Bwrdd Milgwn Prydain ei hun, cofnodir bod cynifer â phump o'r chwe chi wedi mynd benben â'i gilydd. Yn ôl ystadegau diweddaraf Bwrdd Milgwn Prydain, mae mwy na 5,000 o filgwn yn gadael y diwydiant trwyddedig bob blwyddyn, a bydd llawer ohonynt, yn anochel, yn dioddef o drawma corfforol a/neu feddyliol hirdymor. Elusennau a'r sector achub sy'n cael eu gadael i ymdrin â'r broblem, gyda mwy na dwy ran o dair o filgwn y rhoddwyd y gorau i'w rasio yn cael eu trosglwyddo i sefydliadau o'r fath ar ddiwedd eu gyrfa ar hyn o bryd, yn ôl Bwrdd Milgwn Prydain. Weinidog, gyda'r mwyafrif o ganolfannau anifeiliaid yng Nghymru yn llawn ar hyn o bryd, pwy fydd yn gorfod ymdrin â'r problemau sy'n deillio o ganiatáu i'r gamp greulon hon barhau yng Nghymru?

Well, the Member doesn't have to wait much longer for the consultation. I will be launching it on Friday, and the regulation of animal welfare is absolutely a key commitment of our animal welfare plan. And our upcoming consultation, I think, is a really positive step towards licensing reform for establishments, exhibits, activities including animals and involving animals, and that includes racing greyhounds. I'm very pleased to be able to publicise the consultation here, and I would like all Members to do so. It will be a 12-week consultation, and what that will do is gather evidence on a wide range of issues. But one thing that I'm really keen to look at is the life of a greyhound—so, from birth, if it races, to retirement. It's really important that we have all the evidence.

So, the consultation will be launching on Friday, and I recognise that it is a very complex and emotive issue. Tighter licensing may see welfare improvements, but it wouldn't stop the racing of dogs, so there is a wide range of questions. Conversely, a phased ban may stop regulated racing, and that then could lead to an increase in unlawful events. So, it's really important that people put forward their views to the consultation so that we can have that evidence.

Wel, nid oes rhaid i'r Aelod aros llawer mwy am yr ymgynghoriad. Byddaf yn ei lansio ddydd Gwener, ac mae rheoleiddio lles anifeiliaid yn ymrwymiad cwbl allweddol yn ein cynllun lles anifeiliaid. Ac rwy'n credu bod yr ymgynghoriad sydd gennym ar y gweill yn gam cadarnhaol iawn tuag at ddiwygio trwyddedu ar gyfer sefydliadau, arddangosfeydd, gweithgareddau sy'n cynnwys anifeiliaid, ac mae hynny'n cynnwys milgwn rasio. Rwy'n falch iawn o allu rhoi cyhoeddusrwydd i'r ymgynghoriad yma, a hoffwn i'r holl Aelodau wneud hynny. Bydd yr ymgynghoriad yn para 12 wythnos, a bydd yn casglu tystiolaeth ar ystod eang o faterion. Ond un peth rwy'n awyddus iawn i edrych arno yw bywyd milgi—felly, o'i enedigaeth, os yw'n rasio, hyd nes y rhoddir gorau i'w rasio. Mae'n bwysig iawn fod gennym yr holl dystiolaeth.

Felly, bydd yr ymgynghoriad yn lansio ddydd Gwener, ac rwy'n cydnabod ei fod yn fater cymhleth ac emosiynol iawn. Efallai y bydd trwyddedu tynnach yn arwain at welliannau lles, ond ni fyddai'n atal rasio cŵn, felly ceir ystod eang o gwestiynau. Ar y llaw arall, gall gwaharddiad graddol atal rasio rheoledig, a gallai hynny wedyn arwain at gynnydd mewn digwyddiadau anghyfreithlon. Felly, mae'n bwysig iawn fod pobl yn cyflwyno eu safbwyntiau i'r ymgynghoriad fel y gallwn gasglu'r dystiolaeth honno.

14:55
Cynllun Lles Anifeiliaid
The Animal Welfare Plan

9. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y gwaith i gyflawni'r cynllun lles anifeiliaid i Gymru? OQ60368

9. Will the Minister provide an update on the delivery of the animal welfare plan for Wales? OQ60368

Thank you. We are making good progress to deliver our priorities for animal welfare, with our licensing and enforcement projects driving significant change. As I've just said, at the end of the week, I will launch our consultation on the regulation of animal welfare. Our commitment on requiring closed-circuit television in slaughterhouses will come into force next year.

Diolch. Rydym yn gwneud cynnydd da i gyflawni ein blaenoriaethau ar gyfer lles anifeiliaid, gyda'n prosiectau trwyddedu a gorfodi yn sbarduno newid sylweddol. Fel rwyf newydd ei ddweud, ddiwedd yr wythnos, byddaf yn lansio ein hymgynghoriad ar reoleiddio lles anifeiliaid. Bydd ein hymrwymiad i fynnu teledu cylch cyfyng mewn lladd-dai yn dod i rym y flwyddyn nesaf.

Thank you, Minister. I'd like to start by offering a few words of thanks to all those Members who came along to the well-attended event that I sponsored for the League Against Cruel Sports the other week. The drop-in highlighted the awful suffering inflicted on pheasants and red-legged partridges when they are bred for slaughter in the game bird shooting industry. The animal welfare plan contains a very welcome commitment to restrict the use of cages, including for game birds. So, could you please give us an update on this work? 

Diolch yn fawr, Weinidog. Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i'r holl Aelodau a ddaeth i'r digwyddiad poblogaidd a noddais ar gyfer y Gynghrair yn erbyn Chwaraeon Creulon yr wythnos o'r blaen. Mae nifer y bobl a fynychodd yn amlygu pa mor ofnadwy yw dioddefaint ffesantod a phetris coesgoch pan fyddant yn cael eu bridio i'w lladd yn y diwydiant saethu adar hela. Mae'r cynllun lles anifeiliaid yn cynnwys ymrwymiad i'w groesawu i gyfyngu ar y defnydd o gewyll, gan gynnwys ar gyfer adar hela. Felly, a allech chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni am y gwaith hwn? 

Thank you. The Welfare of Farmed Animals (Wales) Regulations 2007 set down very detailed conditions under which farmed animals must be kept. There will not be any changes to the welfare legislation or our code of practice for the welfare of game birds reared for sporting purposes without consultation with our stakeholders. At the moment, it's not possible to provide a timeline for that consultation on any changes that could be brought forward. The use of management devices or practices that do not allow birds to fully express their range of normal behaviours should not be considered as routine, and keepers should work towards management systems not requiring such devices.

Diolch. Mae Rheoliadau Lles Anifeiliaid a Ffermir (Cymru) 2007 yn nodi amodau manwl iawn ar gyfer cadw anifeiliaid sy'n cael eu ffermio. Ni fydd unrhyw newidiadau i'r ddeddfwriaeth lles na'n cod ymarfer ar gyfer lles adar hela a fegir at ddibenion chwaraeon heb ymgynghori â'n rhanddeiliaid. Ar hyn o bryd, nid yw'n bosibl darparu amserlen ar gyfer yr ymgynghoriad hwnnw nac unrhyw newidiadau y gellid eu cyflwyno. Ni ddylid ystyried bod defnyddio arferion neu ddyfeisiau rheoli nad ydynt yn caniatáu i adar fynegi eu hystod o ymddygiadau normal yn llawn yn rhai arferol, a dylai ceidwaid weithio tuag at systemau rheoli nad ydynt yn galw am ddyfeisiau o'r fath.

Cyllid ar gyfer Amaethyddiaeth
Agriculture Funding

10. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o ddigonolrwydd cyllid Llywodraeth y DU ar gyfer amaethyddiaeth yng Nghymru o'i gymharu â chyllid blaenorol yr UE? OQ60380

10. What assessment has the Minister made of the adequacy of UK Government funding for agriculture in Wales compared to previous EU funding? OQ60380

Through the rural development programme, we received a seven-year funding settlement, allowing long-term planning and support for a range of priorities in our rural communities. The UK Government left us £243 million worse off than if we had remained in the European Union, with no long-term budget certainty.

Drwy'r rhaglen datblygu gwledig, cawsom setliad ariannu saith mlynedd, gan ganiatáu cymorth a chynlluniau hirdymor ar gyfer ystod o flaenoriaethau yn ein cymunedau gwledig. Cawsom ein gadael £243 miliwn yn waeth ein byd gan Lywodraeth y DU na phe byddem wedi aros yn yr Undeb Ewropeaidd, heb sicrwydd cyllideb hirdymor.

Diolch, Gweinidog. As you have just mentioned, last month, the Minister for Economy spoke on the inadequacy of the replacement funding for the European Union funding. If I remember correctly, the whole point of Brexit was that it would liberate us from Brussels's bureaucracy. Our economy would grow and, therefore, our budget would be larger. However, as the economy Minister said, the shared prosperity fund is anything but liberating. It is small; it is rigid; and it is very narrow in scope. 

As mentioned already, very little has been released about the Habitat Wales scheme, set to commence next year—not even a budget—leaving over 3,000 farms that have already applied for the scheme in the dark. When will the Minister announce how much has been allocated to the scheme?

Diolch, Weinidog. Fel rydych newydd ei grybwyll, fis diwethaf, siaradodd Gweinidog yr Economi am annigonolrwydd y cyllid newydd yn lle cyllid yr Undeb Ewropeaidd. Os cofiaf yn iawn, holl bwynt Brexit oedd y byddai'n ein rhyddhau o fiwrocratiaeth Brwsel. Byddai ein heconomi'n tyfu ac felly byddai ein cyllideb yn fwy. Fodd bynnag, fel y dywedodd Gweinidog yr Economi, nid yw'r gronfa ffyniant gyffredin yn rhyddhaol o gwbl. Mae'n fach; mae'n anhyblyg; ac mae'n gul iawn ei chwmpas. 

Fel y soniwyd eisoes, ychydig iawn sydd wedi'i ryddhau am gynllun Cynefin Cymru, sydd i gychwyn y flwyddyn nesaf—dim cyllideb hyd yn oed—gan adael dros 3,000 o ffermydd sydd eisoes wedi gwneud cais am y cynllun yn y tywyllwch. Pryd fydd y Gweinidog yn cyhoeddi faint sydd wedi'i ddyrannu i'r cynllun?

[Inaudible.]—budget is laid.

[Anghlywadwy.]—gyllideb wedi'i gosod.

Ac yn olaf, cwestiwn 11, Llyr Gruffydd.

Finally, question 11, Llyr Gruffydd.

Lleihau Llygredd Amaethyddol mewn Dyfrffyrdd
Reducing Agricultural Pollution in Waterways

11. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi ffermwyr i leihau llygredd amaethyddol mewn dyfrffyrdd? OQ60364

11. How is the Welsh Government supporting farmers to reduce agricultural pollution in waterways? OQ60364

Supporting farmers to reduce pollution is a key theme running through all of our agricultural support programmes. This includes knowledge transfer provided through Farming Connect, bespoke grant schemes, the Habitat Wales scheme, as we transition to the future sustainable farming scheme, and cross-compliance rules that underpin the basic themes.

Mae cefnogi ffermwyr i leihau llygredd yn thema allweddol sy'n rhedeg drwy ein holl raglenni cymorth amaethyddol. Mae hyn yn cynnwys trosglwyddo gwybodaeth drwy Cyswllt Ffermio, cynlluniau grant pwrpasol a chynllun Cynefin Cymru, wrth inni drosglwyddo i'r cynllun ffermio cynaliadwy yn y dyfodol, a rheolau trawsgydymffurfio sy'n sail i'r themâu sylfaenol.

Roeddwn i eisiau codi cwestiwn ar hyd yr un llinellau â'r Aelod sydd bellach wedi gadael y Siambr ar ôl gofyn ei gwestiwn. Y cwestiwn roeddwn i eisiau ei holi oedd ynglŷn â'r £20 miliwn yma sydd wedi'i glustnodi i gynorthwyo ffermwyr i ddarparu seilwaith ar gyfer cwrdd â'r rheoliadau yma. Mi wnaethoch chi fethu gynnau â rhoi sicrwydd eich bod chi'n hyderus y bydd yr £20 miliwn yna wedi'i wario o fewn yr amser cyn i unrhyw reoliadau ddod i rym, a fydd yn golygu, wrth gwrs, na fyddech chi, am wn i, yn cynnig pres ar gyfer cwrdd â'r rheoliadau sy'n bodoli. A allwch chi gadarnhau, felly, eich bod chi'n hyderus y bydd yr £20 miliwn yna wedi cael ei wario cyn dechrau mis Awst?

I wanted to raise a question along the same lines as the Member who has now left the Chamber, having asked his question earlier. The question I wanted to ask was on the £20 million that has been earmarked to assist farmers to provide infrastructure for meeting the regulations. Now, earlier, you failed to provide an assurance that you are confident that that £20 million will have been spent within the timetable before any regulations come into force, which would mean that you wouldn't then, as I understand it, be providing funding to meet the requirements of the regulations. Can you confirm, therefore, that you're confident that that £20 million will be spent before the beginning of August?

15:00

I think you'll find that my phrase was 'up to £20 million' and I am confident that up to £20 million will be.

Rwy'n credu y gwelwch mai 'hyd at £20 miliwn' a ddywedais ac rwy'n hyderus y bydd hyd at £20 miliwn wedi'i wario.

I am generous today, Trefnydd. The last question I will call—Paul Davies.

Rwy'n hael heddiw, Drefnydd. Y cwestiwn olaf y byddaf yn ei alw—Paul Davies.

Cefnogi'r Diwydiant Amaethyddol yn Sir Benfro
Supporting the Agricultural Industry in Pembrokeshire

12. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi'r diwydiant amaethyddol yn Sir Benfro dros y deuddeg mis nesaf? OQ60360

12. What is the Welsh Government doing to support the agricultural industry in Pembrokeshire over the next twelve months? OQ60360

Since 12 October we've made basic payment scheme 2023 advance payments worth over £12 million to farmers in Pembrokeshire. This is over 98 per cent of claimants. Full and balance payments will commence from 15 December. In addition, our Farming Connect service provides crucial support and advice to agricultural businesses in Pembrokeshire.

Ers 12 Hydref, rydym wedi gwneud gwerth £12 miliwn o ragdaliadau cynllun y taliad sylfaenol 2023 i ffermwyr yn sir Benfro. Mae hynny'n golygu dros 98 y cant o'r hawlwyr. Bydd taliadau llawn a thaliadau olaf yn dechrau o 15 Rhagfyr. Yn ogystal, mae ein gwasanaeth Cyswllt Ffermio yn darparu cymorth a chyngor hanfodol i fusnesau amaethyddol yn sir Benfro.

Minister, thank you for that response. Now, one way to support the agricultural industry is, of course, to invest in future generations. Now, I'm sure you'll join me in congratulating Fishguard young farmers club, which has been recognised for its work supporting the local rural community at the National Federation of Young Farmers' Clubs achiever awards recently. The judges praised Fishguard YFC's recycle and reuse sport shoes appeal, which was developed in response to high child poverty rates in Pembrokeshire. They donated 43 pairs of trainers to local primary schools and their rugby club, allowing families to participate in local sports. So, will you join with me, Minister, in congratulating Fishguard YFC on their award, and tell us what the Welsh Government is doing to support young farmers clubs in Pembrokeshire so that they can continue to play an important role in our communities, going forward?

Weinidog, diolch am yr ateb hwnnw. Nawr, un ffordd o gefnogi'r diwydiant amaethyddol, wrth gwrs, yw buddsoddi yng nghenedlaethau'r dyfodol. Nawr, rwy'n siŵr y byddwch yn ymuno â mi i longyfarch clwb ffermwyr ifanc Abergwaun, sydd wedi cael ei gydnabod am ei waith yn cefnogi'r gymuned wledig leol yng ngwobrau cyflawnwyr Ffederasiwn Cenedlaethol Clybiau Ffermwyr Ifanc yn ddiweddar. Canmolodd y beirniaid apêl ailgylchu ac ailddefnyddio esgidiau chwaraeon CFfI Abergwaun, a ddatblygwyd mewn ymateb i gyfraddau tlodi plant uchel yn sir Benfro. Rhoddasant 43 pâr o esgidiau i ysgolion cynradd lleol a'u clwb rygbi, gan ganiatáu i deuluoedd gymryd rhan mewn chwaraeon lleol. Felly, a wnewch chi ymuno â mi, Weinidog, i longyfarch CFfI Abergwaun ar eu gwobr, a dweud wrthym beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi clybiau ffermwyr ifanc yn sir Benfro fel y gallant barhau i chwarae rhan bwysig yn ein cymunedau yn y dyfodol?

Absolutely. I send my congratulations to Fishguard young farmers club. I never ever fail to be impressed by the fantastic work that young farmers clubs right across Wales do in their local communities. I hadn't heard about this particular one, but perhaps if the Member could write to me, I'd like to write to them to hear a little more about it. Diolch.

Yn sicr. Rwy'n anfon fy llongyfarchiadau i glwb ffermwyr ifanc Abergwaun. Rwyf bob amser wedi cael fy mhlesio'n fawr gan y gwaith gwych y mae clybiau ffermwyr ifanc ledled Cymru yn ei wneud yn eu cymunedau lleol. Nid oeddwn wedi clywed am y gwaith hwn, ond os gallai'r Aelod ysgrifennu ataf, hoffwn ysgrifennu atynt i glywed ychydig yn rhagor amdano. Diolch.

3. Cwestiynau Amserol
3. Topical Questions

Eitem 3 yw'r cwesitynau amserol. Bydd y cwestiwn amserol yn cael ei ofyn gan Gareth Davies.

Item 3 is topical questions. This week's topical question will be asked by Gareth Davies.

Cau Pontins ym Mhrestatyn
The Closure of Pontins in Prestatyn

1. Beth yw asesiad Llywodraeth Cymru o effaith cau Pontins ym Mhrestatyn ar yr economi leol a thwristiaeth yn Sir Ddinbych? TQ930

1. What is the Welsh Government’s assessment of the impact of the closure of Pontins in Prestatyn on the local economy and tourism in Denbighshire? TQ930

Thank you for the question. We know that this will be disappointing news for the staff and management in Prestatyn and surrounding communities. We stand ready to support any workers affected by the job losses and we'll work with Denbighshire County Council and other key partners to do just that.

Diolch am y cwestiwn. Gwyddom y bydd hyn yn newyddion siomedig i'r staff a'r rheolwyr ym Mhrestatyn a'r cymunedau cyfagos. Rydym yn barod i gefnogi unrhyw weithwyr sydd wedi'u heffeithio gan golli swydd a byddwn yn gweithio gyda Chyngor Sir Ddinbych a phartneriaid allweddol eraill i wneud hynny.

Thank you very much for your response this afternoon, Minister. We were shocked and saddened to hear of the closure of Pontins in Prestatyn just last Thursday. Of course, it was home to the bluecoats, the Holiday on the Buses film in 1973 and the UK snooker championships in years gone by, along with a myriad of other events. It was, in fact, the only Pontins outside of England and the only one in Wales, so you can sense the sadness that's being felt in the local community in the Vale of Clwyd. But admittedly, it had fallen into a state of decline in recent years, with the Britannia Hotels company running it into the ground, effectively, since acquiring the site back in 2011. They ignore myself, the local MP, Dr James Davies, and local councillors in letters and correspondence in providing details of the closure and future plans for the site, to the point where some staff found out on social media that they were losing their jobs, which I think is disgraceful—absolutely disgraceful.

Britannia have had a bad reputation for many years across their portfolio, and you only have to look on Tripadvisor and Google any of their parks or hotels to see for yourself that they're an apology for a holiday company. They have compounded my constituents and tourists to north Wales to perennial misery with the loss of up to 200 jobs and put a dent in the tourism fabric of the Vale of Clwyd in attracting the good people from England and other parts of the UK to enjoy the best of what Prestatyn has to offer. I'm sure that Fred Pontin and Billy Butlin would be turning in their graves if they could see the state of the place now, God bless them. So, can the Minister outline his comprehensive assessment of and reaction to this dire situation that the people of Prestatyn find themselves in currently, and what steps and action the Welsh Government is taking to maintain north Denbighshire as an attractive holiday destination and prevent the hollowing out of our local coastline in north Wales? Thank you.

Diolch yn fawr iawn am eich ymateb y prynhawn yma, Weinidog. Cawsom ein syfrdanu a'n tristáu o glywed ddydd Iau diwethaf am gau Pontins ym Mhrestatyn. Wrth gwrs, roedd yn gartref i'r 'bluecoats', y ffilm Holiday on the Buses ym 1973 a phencampwriaethau snwcer y DU yn y blynyddoedd a fu, ynghyd â llawer o ddigwyddiadau eraill. Mewn gwirionedd, dyma'r unig Pontins y tu allan i Loegr a'r unig un yng Nghymru, felly, gallwch synhwyro'r tristwch sy'n cael ei deimlo yn y gymuned leol yn Nyffryn Clwyd. Ond rhaid cyfaddef, roedd wedi dirywio yn ystod y blynyddoedd diwethaf, gyda chwmni Britannia Hotels yn ei gamreoli, i bob pwrpas, ers caffael y safle yn ôl yn 2011. Maent yn fy anwybyddu i, yr AS lleol, Dr James Davies, a chynghorwyr lleol mewn llythyrau a gohebiaeth yn gofyn iddynt ddarparu manylion am gau'r safle a'r cynlluniau ar gyfer dyfodol y safle, i'r pwynt lle daeth rhai staff i wybod ar y cyfryngau cymdeithasol eu bod yn colli eu swyddi, sy'n warthus yn fy marn i—yn hollol warthus.

Mae gan Britannia enw drwg ers blynyddoedd lawer ar draws eu portffolio, a dim ond edrych ar Tripadvisor a Google am unrhyw un o'u parciau neu westai sy'n rhaid i chi ei wneud i weld drosoch eich hun nad ydynt fawr o gwmni gwyliau. Maent wedi achosi dioddefaint tragwyddol i fy etholwyr ac i dwristiaid yng ngogledd Cymru wrth i hyd at 200 o swyddi gael eu colli a rhoi tolc yng ngwead twristiaeth Dyffryn Clwyd o ran denu pobl o Loegr a rhannau eraill o'r DU i fwynhau'r gorau o'r hyn sydd gan Brestatyn i'w gynnig. Rwy'n siŵr y byddai Fred Pontin a Billy Butlin yn troi yn eu beddau pe baent yn gallu gweld cyflwr y lle nawr. Felly, a wnaiff y Gweinidog amlinellu ei asesiad cynhwysfawr o'r sefyllfa enbyd hon y mae pobl Prestatyn ynddi ar hyn o bryd, a'i ymateb iddi, a pha gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gynnal gogledd sir Ddinbych fel cyrchfan gwyliau deniadol ac atal y dirywiad sy'n digwydd ar ein harfordir lleol yng ngogledd Cymru? Diolch.

Thank you. I do share the Member's extreme disappointment at the conduct of the company and the way they made the announcement. It is not what should happen. We know that there's a significant amount of employment, as well as additional seasonal employment from the site. We're looking to see if there is a recognised trade union on the site. It almost always makes it easier to deal with both the company and the trade union sides, and there are issues about protective awards that people need to get advice on. We'll carry on engaging, as we have done in previous unemployment events, and indeed there are Members of the Member's own party who have engaged with me in that way, openly and constructively, about what the Welsh Government can do to directly support staff, together with the Department for Work and Pensions. Jobcentre Plus and their local management are often good at responding to events and working directly with the Welsh Government on trying to provide the best kind of support available. I've had the same message of utter dismay from the leader of Denbighshire council, Jason McLellan. I'm looking to reach out to have a conversation with him to understand what we might be able to do together in a tripartite way with the council, DWP and, indeed, the Welsh Government arm as well. I'll make sure the Member is directly informed, if there is to be any meeting, in exactly the same way I've worked before I'll work with Members in different parties to see what we can do.

But we will, on your broader question, continue to invest in the north Wales coast. We've already provided £1.75 million in property development to support the redevelopment of the former Kwik Save site in Prestatyn. We've got further schemes across the coast in Rhyl as well, and the work we're doing alongside the council in that respect. So, we see a positive future for north Wales tourism, including in the Member's constituency, that we will continue to want to invest in and to work alongside reliable partners that are here for the long run in investing in our communities and what north Wales has to offer.

Diolch. Rwy'n rhannu siom enbyd yr Aelod am ymddygiad y cwmni a'r ffordd y gwnaethant y cyhoeddiad. Nid dyna beth ddylai ddigwydd. Gwyddom fod cryn dipyn o gyflogaeth, yn ogystal â chyflogaeth dymhorol ychwanegol ar y safle. Rydym yn edrych i weld a oes undeb llafur cydnabyddedig ar y safle. Mae hynny bron bob amser yn ei gwneud hi'n haws ymdrin ag ochr y cwmni ac ochr yr undebau llafur, ac mae materion yn codi yn ymwneud â dyfarniadau diogelu y mae angen i bobl gael cyngor arnynt. Byddwn yn parhau i ymgysylltu, fel y gwnaethom mewn achosion blaenorol o ddiweithdra, ac yn wir, mae yna Aelodau o blaid yr Aelod ei hun sydd wedi ymgysylltu â mi yn y ffordd honno, yn agored ac yn adeiladol, am yr hyn y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i gefnogi staff yn uniongyrchol, ynghyd â'r Adran Gwaith a Phensiynau. Mae'r Ganolfan Byd Gwaith a'u rheolwyr lleol yn aml yn dda am ymateb i ddigwyddiadau a gweithio'n uniongyrchol gyda Llywodraeth Cymru ar geisio darparu'r math gorau o gymorth sydd ar gael. Rwyf wedi cael yr un neges o siom llwyr gan arweinydd Cyngor Sir Ddinbych, Jason McLellan. Rwy'n gobeithio ceisio cael sgwrs gydag ef i ddeall yr hyn y gallem ei wneud gyda'n gilydd mewn ffordd deirochrog gyda'r cyngor, yr Adran Gwaith a Phensiynau ac yn wir, braich Llywodraeth Cymru hefyd. Byddaf yn sicrhau bod yr Aelod yn cael ei hysbysu'n uniongyrchol, os oes unrhyw gyfarfod, yn yr un ffordd yn union ag y gweithiais o'r blaen, fe weithiaf gydag Aelodau mewn gwahanol bleidiau i weld beth y gallwn ei wneud.

Ond ynglŷn â'ch cwestiwn ehangach, byddwn yn parhau i fuddsoddi yn arfordir gogledd Cymru. Rydym eisoes wedi darparu £1.75 miliwn ar gyfer datblygu eiddo i gefnogi ailddatblygu hen safle Kwik Save ym Mhrestatyn. Mae gennym gynlluniau pellach ar hyd yr arfordir yn y Rhyl hefyd, a'r gwaith a wnawn ochr yn ochr â'r cyngor ar hynny. Felly, rydym yn gweld dyfodol cadarnhaol i dwristiaeth gogledd Cymru, gan gynnwys yn etholaeth yr Aelod, ac rydym am barhau i fuddsoddi ynddi ac i weithio ochr yn ochr â phartneriaid dibynadwy sydd yma ar gyfer y tymor hir i fuddsoddi yn ein cymunedau a'r hyn sydd gan ogledd Cymru i'w gynnig.

15:05

Of course, our immediate thoughts are with those members of staff who have been let go without any warning and are now facing a highly uncertain Christmas period. With that, I think this case clearly underlines the importance of strengthening legal protections for workers and promoting unionisation within the workforce. I'd be interested to hear from the Minister whether he thinks that, actually, Pontins have breached their statutory responsibilities with respect to redundancies by announcing the closure of the Prestatyn site without proper notice and prior consultation with the employees.

But Britannia Hotels, of course, is a company that made £33 million of profit last year, and the litmus test for me now is whether they're willing to give something back to the community that has served them so well for many, many years. I'm wondering whether the Government is aware as to whether the company is happy to contribute financially towards the work of finding alternative uses for the site. Clearly, we need an all-year-round employment offer for people in the Prestatyn area, but if we find that that isn't possible, it's a large footprint. So, I'm just wondering whether the Government would consider allocating that land, or looking at options in terms of building social housing. We have 1,788 people in Denbighshire on the waiting list for a house. So, I'm just wondering whether we could be a bit creative in the way that we look at it. Yes, we need to look at employment and try and replicate opportunities for local people there, but there are other demands that this substantial footprint could actually meet, potentially.

Wrth gwrs, mae ein meddyliau yn syth gyda'r aelodau o staff sydd wedi cael eu diswyddo heb unrhyw rybudd ac sydd bellach yn wynebu cyfnod hynod ansicr dros y Nadolig. Gyda hynny, credaf fod yr achos hwn yn pwysleisio'n glir pa mor bwysig yw cryfhau amddiffyniadau cyfreithiol i weithwyr a hyrwyddo undeboli o fewn y gweithlu. Byddai gennyf ddiddordeb mewn clywed gan y Gweinidog a yw'n credu bod Pontins wedi torri eu cyfrifoldebau statudol mewn perthynas â diswyddiadau drwy gyhoeddi cau safle Prestatyn heb rybudd priodol a heb ymgynghori ymlaen llaw gyda'r gweithwyr.

Ond mae Britannia Hotels, wrth gwrs, yn gwmni a wnaeth £33 miliwn o elw y llynedd, a'r prawf litmws i mi nawr yw a ydynt yn barod i roi rhywbeth yn ôl i'r gymuned sydd wedi eu gwasanaethu mor dda ers blynyddoedd lawer. Rwy'n meddwl tybed a yw'r Llywodraeth yn ymwybodol a yw'r cwmni'n hapus i gyfrannu'n ariannol tuag at y gwaith o ddod o hyd i ddefnydd amgen ar gyfer y safle. Yn amlwg, mae angen cynnig cyflogaeth drwy gydol y flwyddyn i bobl yn ardal Prestatyn, ond os gwelwn nad yw hynny'n bosibl, mae'n ôl troed mawr. Felly, rwy'n meddwl tybed a fyddai'r Llywodraeth yn ystyried dyrannu'r tir hwnnw, neu edrych ar opsiynau ar gyfer adeiladu tai cymdeithasol. Mae gennym 1,788 o bobl yn sir Ddinbych ar y rhestr aros am dŷ. Felly, rwy'n meddwl tybed a allem fod ychydig yn greadigol yn y ffordd yr edrychwn arno. Oes, mae angen inni edrych ar gyflogaeth a cheisio efelychu cyfleoedd i bobl leol yno, ond mae'n bosibl fod yna ofynion eraill y gallai'r ôl troed sylweddol hwn eu diwallu.

I'll try and deal with the points as they came. In terms of legal duties, there are legal duties around consultation ahead of redundancy, and there are specific circumstances where there is not a duty to consult. You point out the strength of the company in terms of the operating profit it's made over the last year. The bar is normally quite a significant one to get over that this was a surprise event and could not be anticipated, and obviates the clear legal duty to consult in advance.

There's a challenge there, if there isn't a recognised union on the site, about who represents and organises those people who might otherwise be entitled to a protective award. That is a practical thing that we'll need to discuss with the council and local advice services as well. It's a challenge about the way that employment law has changed, that you now need to pay to make claims, and that will put lots of people off doing so.

But turning to your point around the potential changes in the law, well, that is a matter that is reserved. In the 2019 Conservative manifesto, they claimed that they would actually change the law in a positive way. We're expecting an employment Bill that has not materialised. I'm confident that, at the next UK general election, there will be a manifesto pledge from my own political party to make changes in the world of work. We look forward to seeing if other people are prepared to recommit to what they said they'd do in the past, or not. But that won't help people in Pontins now, and we have a period of time before any such change can be made.

On your point around whether Britannia would contribute, my officials, as you would expect, have been in contact with Britannia, and I look forward to a response of some kind to understand their approach. I would not wish to give false hope that Britannia will put a significant amount in, but we are certainly looking to ask questions about what they are prepared to do. They don't appear to have a legal duty to do so.

And on your point about land use: the Government isn't in control of the land, and in terms of allocating that land, that's a matter for the local authority, and it also reinforces the point across north Wales and beyond of actually having an up-to-date local development plan to give you some kind of idea about how land use can be managed. For those authorities that don't have an LDP, there is the risk that, actually, you can find land you want to see used for economic benefit used for entirely different purposes. There is a conversation that we have with the council, of course, about whether they do want to see this try to be maintained as a potential tourism asset, or they want to see it for alternate use, but that is part of the conversation we would want to have with the local authority.

Fe geisiaf ymdrin â'r pwyntiau fel y daethant. Ar ddyletswyddau cyfreithiol, mae yna ddyletswyddau cyfreithiol yn gysylltiedig ag ymgynghori cyn diswyddo, ac mae yna amgylchiadau penodol lle nad oes dyletswydd i ymgynghori. Rydych yn tynnu sylw at gryfder y cwmni o ran yr elw gweithredu a wnaeth dros y flwyddyn ddiwethaf. Mae'r bar fel arfer yn un eithaf sylweddol i ddod drosto o ran bod hwn yn ddigwyddiad annisgwyl ac na ellid ei ragweld, ac mae'n osgoi'r ddyletswydd gyfreithiol glir i ymgynghori ymlaen llaw.

Mae yna her yno, os nad oes undeb cydnabyddedig ar y safle, ynglŷn â phwy sy'n cynrychioli ac yn trefnu'r bobl a allai fod â hawl fel arall i ddyfarniad diogelu. Mae hynny'n beth ymarferol y bydd angen inni ei drafod gyda'r cyngor a'r gwasanaethau cynghori lleol hefyd. Mae'n her ynglŷn â'r ffordd y mae cyfraith cyflogaeth wedi newid, fod angen i chi dalu nawr i wneud hawliadau, a bydd hynny'n atal llawer o bobl rhag gwneud hynny.

Ond i droi at eich pwynt ynghylch y newidiadau posibl yn y gyfraith, wel, mae hwnnw'n fater a gedwir yn ôl. Ym maniffesto'r Ceidwadwyr yn 2019, roeddent yn honni y byddent yn newid y gyfraith mewn ffordd gadarnhaol. Rydym yn disgwyl Bil cyflogaeth nad yw wedi ei wireddu. Rwy'n hyderus, yn etholiad cyffredinol nesaf y DU, y bydd addewid maniffesto gan fy mhlaid wleidyddol fy hun i wneud newidiadau yn y byd gwaith. Rydym yn edrych ymlaen at weld a fydd pobl eraill yn barod i ailymrwymo i'r hyn y dywedasant y byddent yn ei wneud yn y gorffennol, ai peidio. Ond ni fydd hynny'n helpu'r bobl yn Pontins nawr, ac mae gennym gyfnod o amser cyn y gellir gwneud unrhyw newid o'r fath.

Ar eich pwynt ynglŷn ag a fyddai Britannia yn cyfrannu, mae fy swyddogion, fel y byddech yn ei ddisgwyl, wedi bod mewn cysylltiad â Britannia, ac rwy'n edrych ymlaen at gael ymateb o ryw fath i ddeall eu hagwedd. Ni fyddwn yn dymuno rhoi gobaith ffug y bydd Britannia yn cyfrannu'n sylweddol, ond rydym yn sicr yn ceisio gofyn cwestiynau am yr hyn y maent yn barod i'w wneud. Nid yw'n ymddangos bod dyletswydd gyfreithiol arnynt i wneud hynny.

Ac ar eich pwynt ynglŷn â defnydd tir: nid y Llywodraeth sy'n rheoli'r tir, ac o ran dyrannu'r tir hwnnw, mater i'r awdurdod lleol yw hynny, ac mae hefyd yn atgyfnerthu'r pwynt ledled gogledd Cymru a thu hwnt o gael cynllun datblygu lleol cyfredol i roi rhyw fath o syniad i chi sut y gellir rheoli defnydd tir. I awdurdodau nad oes ganddynt gynllun datblygu lleol, mae perygl y gallwch weld bod tir yr hoffech ei weld yn cael ei ddefnyddio ar gyfer budd economaidd yn cael ei ddefnyddio at ddibenion cwbl wahanol. Rydym yn cynnal sgwrs gyda'r cyngor, wrth gwrs, ynglŷn ag a ydynt am weld y safle hwn yn cael ei gynnal fel ased twristiaeth posibl, neu a ydynt am ei weld yn cael ei ddefnyddio mewn ffordd arall, ond mae hynny'n rhan o'r sgwrs y byddem am ei chael gyda'r awdurdod lleol.

15:10
4. Datganiadau 90 Eiliad
4. 90-second Statements

Eitem 4 y prynhawn yma yw'r datganiadau 90 eiliad, ac yn gyntaf, Eluned Morgan.

Item 4 this afternoon is the 90-second statements, and first of all, Eluned Morgan.

Glenys Kinnock, who died on Sunday, was a respected Welsh Labour politician whose life was marked by a commitment to social justice, a belief in the power of education to transform children’s lives and a determination to speak up for the poorest.

Born Glenys Parry in 1944, she never forgot the values that shaped her upbringing as the daughter of a railway signalman in Holyhead. Glenys emerged from the shadow of her adored husband, Neil, to become a heavy political hitter in her own right. Her tenure as a Member of the European Parliament representing Wales from 1994 to 2009 showcased her commitment to developing nations, when she became president of the Africa, Caribbean, Pacific committee. Later, as Minister for Europe in the House of Lords, Glenys continued to play a key role in fostering international relations.

She was a role model for women: clever, forthright, stylish and really funny. She told me of the time when she was coming back on a plane from Brussels when the air hostess told her how proud they were that there was an all-women crew, including the pilot. ‘Oh, that’s marvellous', she said. ‘Can I come into the cockpit to say “hello”?’ 'Oh, Mrs Kinnock', she answered, 'we don’t call it the cockpit any more.' [Laughter.]

She was a pillar of strength for Neil, and he was a rock for her during her battle with Alzheimer’s, which she faced with the same grace, courage and dignity that defined her entire life. Family was front and centre in their lives, and she loved to be known as ‘Naini’ by her grandchildren. From Anglesey to Islwyn, from Brussels to Africa, she will be missed dearly.

Roedd Glenys Kinnock, a fu farw ddydd Sul, yn wleidydd Llafur Cymru uchel ei pharch y cafodd ei bywyd ei nodweddu gan ymrwymiad i gyfiawnder cymdeithasol, cred yng ngrym addysg i drawsnewid bywydau plant a phenderfyniad i godi llais dros y tlotaf.

Ganwyd Glenys Parry ym 1944, ac ni anghofiodd y gwerthoedd a ffurfiodd ei magwraeth fel merch i signalwr rheilffordd yng Nghaergybi. Daeth Glenys allan o gysgod ei gŵr annwyl, Neil, i ddod yn ymladdwr gwleidyddol cryf yn ei hawl ei hun. Roedd ei chyfnod fel Aelod o Senedd Ewrop yn cynrychioli Cymru rhwng 1994 a 2009 yn dangos ei hymrwymiad i wledydd sy'n datblygu, pan ddaeth yn llywydd pwyllgor Affrica, y Caribï, a'r Môr Tawel. Yn ddiweddarach, fel y Gweinidog dros Ewrop yn Nhŷ'r Arglwyddi, parhaodd Glenys i chwarae rhan allweddol yn meithrin cysylltiadau rhyngwladol.

Roedd hi'n fodel rôl i fenywod: yn glyfar, yn ddi-lol, yn steilus ac yn wirioneddol ddoniol. Dywedodd wrthyf am yr amser pan oedd yn dychwelyd ar awyren o Frwsel pan ddywedodd y stiwardes awyr wrthi pa mor falch oeddent fod y criw oll yn fenywod, yn cynnwys y peilot. 'O, mae hynny'n rhyfeddol', meddai. 'A gaf i ddod i mewn i'r "cocpit" i ddweud "helo"?' 'O, Mrs Kinnock', atebodd, 'nid ydym yn ei alw'n "cocpit" mwyach.' [Chwerthin.]

Roedd yn biler o gryfder i Neil, ac roedd yntau'n graig iddi hi yn ystod ei brwydr gyda chlefyd Alzheimer, a wynebodd gyda'r un gras, dewrder ac urddas a ddiffiniai ei holl fywyd. Roedd teulu'n flaenllaw ac yn ganolog yn eu bywydau, ac roedd wrth ei bodd yn cael ei hadnabod fel 'Naini' gan ei hwyrion. O Fôn i Islwyn, o Frwsel i Affrica, bydd colled fawr ar ei hôl.

Cwsg mewn hedd, fy ffrind annwyl.

Rest in peace, my dear friend.

The two hundred and twenty-fifth anniversary of the Swansea canal: on Friday I attended a book launch commemorating the two hundred and twenty-fifth anniversary. Currently, only 5 miles of the Swansea canal is navigable, from Clydach to Pontardawe, and from Pontardawe to Ynysmeudwy. The Swansea Canal Society is working hard to restore the canal, supported by many volunteers. Alongside many Senedd colleagues, I attended the reopening of part of the Clydach section recently. The canal is now a popular trail and the towpath is part of the national cycle network.

The canal will never be reopened fully. The part that ran behind my grandparents’ house in Plasmarl is now the A4067. This industrial canal was built to serve collieries, ironworks and copper works in the Tawe valley, and the first section of the canal from Swansea to Godre’r Graig was opened in 1796, and the whole length of 16.5 miles was completed by October 1798. Civil engineering works included 36 locks and five aqueducts to carry the canal across major tributaries of the Tawe. When it was built, Lord North was British Prime Minister and John Adams Sr was United States President.

Finally, I’m pleased to see the restoration work being done, and I thank the many volunteers involved, and some of these people have been volunteering for decades and have worked really hard to try and bring this canal back into partial use. We must never lose our industrial heritage and we owe a debt to those who are working so hard to make it reusable.

Mae'n 225 o flynyddoedd ers agor camlas Abertawe: ddydd Gwener, mynychais lansiad llyfr i goffáu'r pen-blwydd yn 225 oed. Ar hyn o bryd, nid yw ond yn bosibl teithio ar 5 milltir yn unig o gamlas Abertawe, o Glydach i Bontardawe, ac o Bontardawe i Ynysmeudwy. Mae Cymdeithas Camlas Abertawe yn gweithio'n galed i adfer y gamlas, gyda chymorth llawer o wirfoddolwyr. Gyda sawl un o gyd-Aelodau yn y Senedd, mynychais ailagoriad rhan o ddarn Clydach yn ddiweddar. Mae'r gamlas bellach yn llwybr poblogaidd ac mae'r llwybr halio yn rhan o'r rhwydwaith beicio cenedlaethol.

Ni fydd y gamlas byth yn cael ei hailagor yn llawn. Mae'r rhan a redai y tu ôl i dŷ fy nhad-cu a fy mam-gu ym Mhlas-marl yn rhan o'r A4067 erbyn hyn. Adeiladwyd y gamlas ddiwydiannol hon i wasanaethu glofeydd, gweithfeydd haearn a gweithfeydd copr yng nghwm Tawe, ac agorwyd rhan gyntaf y gamlas o Abertawe i Odre'r-graig ym 1796, a chwblhawyd hyd y gamlas gyfan o 16.5 milltir erbyn mis Hydref 1798. Roedd y gwaith peirianneg sifil yn cynnwys 36 loc a phum dyfrbont i gario'r gamlas ar draws llednentydd mawr afon Tawe. Pan gafodd ei hadeiladu, yr Arglwydd North oedd Prif Weinidog Prydain a John Adams yr hynaf oedd Arlywydd yr Unol Daleithiau.

Yn olaf, rwy'n falch o weld y gwaith adfer yn cael ei wneud, a diolch i'r nifer fawr o wirfoddolwyr sydd wedi cymryd rhan, ac mae rhai o'r bobl hyn wedi bod yn gwirfoddoli ers degawdau ac wedi gweithio'n galed iawn i geisio adfer y gamlas hon yn rhannol. Rhaid inni beidio â cholli ein treftadaeth ddiwydiannol ac mae arnom ddyled i'r rhai sy'n gweithio mor galed i sicrhau bod modd ei hailddefnyddio.

Later this month we will be celebrating the hundred and twentieth anniversary of the birth of Jethro Gough. Born in Woodland Street, Mountain Ash, Jethro studied at the Welsh National School of Medicine. He was a first-rate student, achieving distinctions in numerous clinical fields, winning several prestigious prizes. He then embarked on an academic career largely spent in Cardiff, becoming professor of pathology after the second world war. From the late 1930s, Jethro became increasingly interested in the study of pulmonary illness, and coal workers' pneumoconiosis in particular. Up to this point, it was generally accepted that silica, found underground, was the cause of this cruel disease amongst workers in the coal industry. Gough studied the working conditions of coal trimmers in the south Wales docks, who never went underground. This led him to conclude that it was coal dust that caused pneumoconiosis, a groundbreaking discovery that gained Gough an international reputation. Importantly, this work was the basis of workmen's compensation legislation here in Britain and around the world.

Jethro was a founding member of the Royal College of Pathologists, and he was active in planning for the new University Hospital of Wales. He retired in 1969 and died 10 years later. The final word on Jethro should go to the National Union of Mineworkers, who recognised and praised his contribution to the well-being of miners around the world.

Yn ddiweddarach y mis hwn, byddwn yn dathlu 120 o flynyddoedd ers geni Jethro Gough. Ganed Jethro yn Woodland Street, Aberpennar, ac astudiodd yn Ysgol Feddygaeth Genedlaethol Cymru. Roedd yn fyfyriwr o'r radd flaenaf, gan ragori mewn nifer o feysydd clinigol, ac ennill sawl gwobr o fri. Yna, dechreuodd ar yrfa academaidd a dreuliwyd i raddau helaeth yng Nghaerdydd, gan ddod yn athro patholeg ar ôl yr ail ryfel byd. O ddiwedd y 1930au, dechreuodd Jethro ymddiddori fwyfwy mewn astudio salwch yr ysgyfaint, a niwmoconiosis glowyr yn enwedig. Tan hynny, derbynnid yn gyffredinol mai silica, y ceid hyd iddo o dan y ddaear, oedd achos y clefyd creulon hwn ymhlith gweithwyr yn y diwydiant glo. Astudiodd Gough amodau gwaith naddwyr glo yn nociau de Cymru, nad oeddent byth yn mynd o dan y ddaear. O hynny, daeth i'r casgliad mai llwch glo oedd yn achosi niwmoconiosis, darganfyddiad arloesol a enillodd enw da yn rhyngwladol i Gough. Yn bwysig, y gwaith hwn oedd sail deddfwriaeth iawndal gweithwyr yma ym Mhrydain ac o gwmpas y byd.

Roedd Jethro yn un o sylfaenwyr Coleg Brenhinol y Patholegwyr, ac roedd yn weithgar yn y gwaith o gynllunio ar gyfer ysbyty newydd Ysbyty Athrofaol Cymru. Ymddeolodd ym 1969 a bu farw 10 mlynedd yn ddiweddarach. Dylai'r gair olaf ynglŷn â Jethro ddod gan Undeb Cenedlaethol y Glowyr, a gydnabu ac a ganmolodd ei gyfraniad i les glowyr ledled y byd.

15:15

Diolch, Dirprwy Lywydd. Ar 10 Rhagfyr, byddem yn cofio’r diwrnod pan fabwysiadwyd datganiad y Cenhedloedd Unedig ar hawliau dynol 75 mlynedd yn ddiweddarach. Erys hawliau dynol ar gyfer pob person yn ein byd yr un mor bwysig heddiw ag yr oedden nhw bryd hwnnw. Dinasyddion yr un byd ydyn ni oll, wedi’r cyfan. Ers arwyddo’r datganiad hwnnw degawdau yn ôl, cyflwynwyd cyfreithiau yn y meysydd hawliau gweithwyr, yr amgylchedd, mynegiant gwleidyddol a hawliau lleiafrifoedd. Seren arweiniol—lodestar—ydy’r datganiad hwnnw, sydd wedi paratoi’r ffordd am hawliau dros gartrefi, cyflog teg, iechyd, dim ots pa ryw ydych chi, pa liw yw eich croen, pa grefydd sydd gennych chi, pwy rydych chi’n ei garu neu ei charu.

Dydd Iau hwn, bydd y Ganolfan Gymraeg dros Faterion Rhyngwladol yn cynnal digwyddiad yn y Deml Heddwch i nodi ac i ddathlu’r penblwydd arbennig hwn. Bydd siaradwyr, perfformiadau a thrafodaethau am bwysigrwydd hawliau dynol yng Nghymru heddiw ac yfory. Rwy’n siŵr bydd pawb yn y Senedd eisiau ymuno gyda mi i ddymuno pob lwc iddyn nhw yn eu gwaith a’u dathliadau.

Thank you, Deputy Presiding Officer. On 10 December, we will mark the date that the universal declaration of human rights was adopted 75 years ago. Human rights for everyone remain as important today as they were at that time. We are all citizens of one world, after all. Since the declaration was signed decades ago, legislation has been introduced on matters such as workers’ rights, the environment, political expression and minority rights. The declaration is a lodestar, which has laid the foundations for rights to a home, fair pay and health, regardless of your gender, your skin colour, your creed and whom you love. 

This Thursday, the Welsh Centre for International Affairs will be holding an event at the Temple of Peace to celebrate and mark this very special anniversary. Speeches, performances and discussions will focus on the importance of human rights in Wales today and tomorrow. I’m sure that everyone in the Senedd would join me in wishing them all the very best with their work and their celebrations.

5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Canser y pancreas
5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Pancreatic cancer

Eitem 5 yw dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv), canser y pancreas. Galwaf ar Mark Isherwood i wneud y cynnig. 

Item 5 is a Member debate under Standing Order 11.21(iv), pancreatic cancer. I call on Mark Isherwood to move the motion. 

Cynnig NDM8385 Mark Isherwood, Mike Hedges, Jenny Rathbone, James Evans, Jane Dodds

Cefnogwyd gan Delyth Jewell, Joel James

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn nodi:

a) bod mis Tachwedd yn Fis Ymwybyddiaeth Canser y Pancreas, ac mai 16 Tachwedd 2023 yw Diwrnod Byd-eang Canser y Pancreas;

b) bod y cyfraddau goroesi yng Nghymru a'r DU yn dal i fod ar ei hôl hi o gymharu â llawer o Ewrop a'r byd;

c) bod canser y pancreas yn anodd ei ganfod a bod diagnosis yn cymryd gormod o amser gyda phrosesau araf a phrofion niferus yn gadael pobl yn y tywyllwch;

d) ar ôl canfod y canser, mae pobl yn wynebu rhwystrau enfawr o ran cael y wybodaeth a'r gofal sydd eu hangen arnynt i fod yn ddigon da i gael triniaeth, gyda llawer o bobl yn teimlo eu bod yn cael eu gadael heb unrhyw gynllun cymorth ar waith, a heb help i reoli symptomau; ac

e) ar ôl cael diagnosis, dim ond 3 o bob 10 o bobl sy'n cael unrhyw driniaeth, y gyfran isaf o bob math o ganser, a bod hanner y bobl yn marw o fewn mis i'r diagnosis.

2. Yn deall bod angen i bobl sydd â chanser y pancreas gael llwybr cyflymach a thecach a ariennir drwy gydol eu diagnosis, triniaeth a gofal, a hynny ar frys.

3. Yn cefnogi ymdrechion Pancreatic Cancer UK i sicrhau bod llwybr o'r fath yn cael ei weithredu.

4. Yn canmol yr holl elusennau a sefydliadau ymgyrchu a'u cefnogwyr ymroddedig am eu hymdrechion diflino i godi ymwybyddiaeth o ganser y pancreas, ac yn dymuno pob llwyddiant i bawb sy'n ymwneud â Mis Ymwybyddiaeth Canser y Pancreas yn eu hymdrechion.

Motion NDM8385 Mark Isherwood, Mike Hedges, Jenny Rathbone, James Evans, Jane Dodds

Supported by Delyth Jewell, Joel James

To propose that the Senedd:

1. Notes:

a) that November is Pancreatic Cancer Awareness Month, and that 16 November 2023 is World Pancreatic Cancer Day;

b) that the survival rates in Wales and the UK still lag behind much of the rest of Europe and the world;

c) pancreatic cancer is tough to detect and that diagnosis takes too long with slow processes and multiple tests leaving people in the dark;

d) once spotted, people face huge obstacles getting the information and care they need to be well enough to have treatment with many people feeling written off with no support plan in place, and no help to manage symptoms; and

e) once diagnosed, only 3 out of 10 people get any treatment, the lowest proportion of all cancer types, and that half of people die within a month of diagnosis.

2. Understands that people with pancreatic cancer urgently need a faster, fairer, funded pathway throughout their diagnosis, treatment and care.

3. Supports Pancreatic Cancer UK’s efforts to ensure implementation of such a pathway.

4. Commends all of the charities and activist organisations and their dedicated supporters for their tireless efforts to raise awareness of pancreatic cancer, and wishes everyone involved with Pancreatic Cancer Awareness Month every success in their endeavours.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch. Well, I'm pleased to bring forward this debate today, which was drafted alongside the charity Pancreatic Cancer UK. The motion, which I'm pleased to say has cross-party supporters here, proposes that the Senedd notes that November was Pancreatic Cancer Awareness Month and that 16 November 2023 was World Pancreatic Cancer Day, that the survival rates in Wales and the UK still lag behind much of the rest of Europe and the world, that pancreatic cancer is tough to detect and that diagnosis takes too long, with slow processes and multiple tests, leaving people in the dark, that, once spotted, people huge face obstacles getting the information and care they need to be well enough to have treatment, with many people feeling written off, with no support plan in place and no help to manage symptoms, and that, once diagnosed, only three out of 10 people get any treatment, the lowest proportion of all cancer types and that half of people die within a month of diagnosis. The motion also proposes that the Senedd understands that people with pancreatic cancer urgently need a faster, fairer funded pathway throughout their diagnosis, treatment and care. 

Pancreatic cancer is the deadliest common cancer, affecting 500 people a year in Wales and 10,000 people a year across the UK. Three in five of those are diagnosed at a late stage. Sadly, over half will die within three months of diagnosis, and only 6 per cent in Wales will survive for more than five years. By comparison, the likelihood of surviving other cancers beyond five years in Wales is 50 per cent. These statistics are shocking and shameful and have barely changed in 50 years. However, with a fast and fair treatment and care journey and the smart investment to make it happen, more people would have a chance to survive.

Wales has lagged behind and now ranks thirty-first out of 33 countries with comparable data on five-year survival for people with pancreatic cancer. Whilst outcomes for other cancers have improved, things have stayed the same for people with pancreatic cancer. The survival gap between pancreatic and other cancers has doubled in the last 50 years. Seven in 10 people diagnosed in the UK with pancreatic cancer are receiving no treatment, either because their cancer is detected too late or because their referrals take too long for treatment to be effective.

Diolch. Wel, rwy'n falch o gyflwyno'r ddadl hon heddiw, a ddrafftiwyd gydag elusen Pancreatic Cancer UK. Mae'n bleser gennyf ddweud bod cefnogaeth drawsbleidiol i'r cynnig yma, ac mae'n cynnig bod y Senedd yn nodi bod mis Tachwedd yn Fis Ymwybyddiaeth Canser y Pancreas ac mai 16 Tachwedd 2023 yw Diwrnod Byd-eang Canser y Pancreas, fod y cyfraddau goroesi yng Nghymru a'r DU yn dal i fod ar ei hôl hi o'i gymharu â llawer o weddill Ewrop a'r byd, fod canser y pancreas yn anodd ei ganfod a bod diagnosis yn cymryd gormod o amser, gyda phrosesau araf a phrofion niferus yn gadael pobl yn y tywyllwch, fod pobl, ar ôl canfod y canser, yn wynebu rhwystrau enfawr o ran cael yr wybodaeth a'r gofal sydd eu hangen arnynt i fod yn ddigon da i gael triniaeth, gyda llawer o bobl yn teimlo eu bod yn cael eu gadael heb unrhyw gynllun cymorth ar waith a heb help i reoli symptomau, ac ar ôl cael diagnosis, dim ond tri o bob 10 o bobl sy'n cael unrhyw driniaeth, y gyfran isaf o bob math o ganser a bod hanner y bobl yn marw o fewn mis i'r diagnosis. Mae'r cynnig hefyd yn awgrymu bod y Senedd yn deall bod angen i bobl sydd â chanser y pancreas gael llwybr cyflymach a thecach a ariennir drwy gydol eu diagnosis, triniaeth a gofal, a hynny ar frys. 

Canser y pancreas yw'r canser cyffredin mwyaf marwol, sy'n effeithio ar 500 o bobl y flwyddyn yng Nghymru a 10,000 o bobl y flwyddyn ledled y DU. Mae tri o bob pump o'r rhain yn cael diagnosis ar gam hwyr. Yn anffodus, bydd dros eu hanner yn marw o fewn tri mis i gael diagnosis, a dim ond 6 y cant yng Nghymru fydd yn goroesi am fwy na phum mlynedd. Mewn cymhariaeth, mae'r tebygolrwydd o oroesi canserau eraill y tu hwnt i bum mlynedd yng Nghymru yn 50 y cant. Mae'r ystadegau hyn yn frawychus ac yn gywilyddus a phrin eu bod wedi newid mewn 50 mlynedd. Fodd bynnag, gyda thriniaeth a gofal cyflym a theg, a buddsoddiad clyfar i wneud iddo ddigwydd, byddai gan fwy o bobl obaith o oroesi.

Mae Cymru wedi bod yn llusgo ar ei hôl hi ac erbyn hyn, mae'n 31ain allan o 33 o wledydd gyda data cymharol ar y gyfradd o bobl sy'n goroesi canser y pancreas am bum mlynedd. Er bod canlyniadau ar gyfer canserau eraill wedi gwella, mae pethau wedi aros yr un fath i bobl â chanser y pancreas. Mae'r bwlch goroesi rhwng canser y pancreas a chanserau eraill wedi dyblu yn ystod y 50 mlynedd diwethaf. Nid yw saith o bob 10 o bobl sy'n cael diagnosis o ganser y pancreas yn y DU yn cael unrhyw driniaeth, naill ai oherwydd bod eu canser yn cael ei ganfod yn rhy hwyr neu oherwydd bod eu hatgyfeiriadau'n cymryd gormod o amser i driniaeth fod yn effeithiol.

Pancreatic Cancer UK themselves are a UK-wide charity providing support services, funding research and campaigning for better treatment, care and support for people with pancreatic cancer. They've recently launched their 'Don't Write Me Off' campaign, calling for a faster, fairer, fully funded treatment and care pathway for people with pancreatic cancer. Developed alongside a group of experts, healthcare professionals and people with lived experience, this pathway would improve treatment and survival rates and bring about better outcomes for people affected by pancreatic cancer. They state that more than 250 people across Wales could live longer and better lives over the next five years if this pathway was implemented now. Earlier and faster diagnosis is needed; people with pancreatic cancer have no time to wait. With no specific screening or tests and vague symptoms, which are often mistaken for less serious conditions, diagnosis for pancreatic cancer comes far too late for far too many. That was a quote from them.

The NHS Wales collaborative has developed a national optimal pathway for pancreatic cancer—no doubt the Minister will refer to this—but we're still waiting for the Welsh Government to fully fund and implement this. Pancreatic Cancer UK therefore calls on the Welsh Government to implement the Welsh national optimal pathway for suspected and confirmed pancreatic cancer, which ensures a 21-day treatment standard from diagnosis of pancreatic cancer to first treatment, and to provide long-term funding to health boards so they can implement and sustain the pathway for pancreatic cancer to help ensure earlier and faster diagnosis for patients. As they state, too many people with pancreatic cancer aren't getting the support and care they desperately need—they're left fighting the system and the care they get depends too much on where they live and where they get their treatment.

One example is prescriptions for pancreatic enzyme replacement therapy, PERT, which is a simple tablet rapidly available from pharmacies that replaces enzymes, so, even when the pancreas stops working, food can still be digested. It reduces debilitating symptoms and helps build strength for treatment, but more than a third of patients in Wales don't receive it, yet the guidance is for all patients to be prescribed this to improve their quality of life. We need to know what assessment the Minister has made of the merits of implementing the national optimal pathway for pancreatic cancer, what assessment she's made of pancreatic cancer survival rates in Wales in relation to both other nations in the UK and other comparable nations, and what steps she's taken to improve them, what assessment she's made of the merits of undertaking an audit of the pancreatic cancer workforce in Wales, and whether the Welsh Government will commit to funding specialist pancreatic cancer roles in every health board now or in the future. The Welsh Government should commit to funding specialist pancreatic cancer roles in every health board so that everyone can receive advice, care and support from a dedicated expert professional from the point of diagnosis.

Planning and funding an effective workforce is essential because people with pancreatic cancer need fast, high-quality wraparound support and treatment from the moment they contact their GP onwards. We know that there are shortages across almost every role connected to cancer, from the bedside to the lab, and that the UK will be short of 4,000 cancer nurses by the year 2030. It's now two years since Macmillan Cancer Support warned that Wales is facing a cancer nursing crisis that could leave soaring numbers of patients without the right medical care and support, with the number of specialist cancer nurses in Wales needing to increase by 80 per cent to support the 230,000 people predicted to be living with cancer in Wales by the end of this decade. There is concern, however, that there remains a lack of understanding in Government of where these workforce gaps currently are and how they directly impact people with the deadliest common cancer. The Welsh Government must take this opportunity to carry out a comprehensive audit of the pancreatic cancer workforce, identify gaps and act urgently to fill them. They must then utilise learnings from the audit to allocate sustainable funding to ensure the optimal care pathway can be implemented and save lives.

Investing in world-class research funding into pancreatic cancer research has also been too little for too long across the UK. Even 10 years ago, only £5 million was going into research for pancreatic cancer every year, compared to over £30 million for leukaemia. An investment of £35 million every year across the whole UK, including Wales, is needed to deliver vital improvements to transform survival for pancreatic cancer. We know this approach works, because funding for research into leukaemia, which has a very similar incidence rate to pancreatic cancer, has almost doubled since the year 2000, and with this has come a 16 per cent fall in mortality. Pancreatic cancer could be the next disease to benefit from improved survival rates through increased research funding.

Pancreatic Cancer UK have so far themselves invested over £12 million into pancreatic cancer research, and, going forward, have committed to funding even more pancreatic cancer research every year. Wales is already home to exciting and groundbreaking research for pancreatic cancer. In Cardiff, for example, they've funded over £0.25 million of research by Dr Beatriz Salvador Barbero, who is investigating the biological changes that take place in early pancreatic cancer development. Understanding what causes pancreatic cancer to initiate and progress could help us improve the early detection of the disease and open up new avenues of treatment to block these processes, increasing chances of survival.

The data available on cancer care in Wales is considerably more limited than that of other UK nations. For example, the only data available on social deprivation is in relation to mortality rates. Much of the data gap relates to looking at outcomes and treatment and care pathways in relation not only to deprivation but ethnicity, disability and LGBTQI+ identity. Without this data, it's difficult to identify the impacts of health inequalities and see clearly where people are having different experiences of care in relation to their background. Pancreatic Cancer UK calls for the Welsh Government to publish data at the same level as England, where anonymisation can be retained. They also encourage the Welsh Government to go even further, providing data on ethnicity, disability and LGBTQI+ identity, in order to understand the impacts of these characteristics on the experience of cancer care in Wales. Setting a higher bar for data around cancer care experiences could not only make Wales a leader in the UK for understanding and acting upon health inequalities in cancer care, but also recognise that people with pancreatic cancer urgently need a faster, fairer, funded pathway throughout their diagnosis, treatment and care. Diolch yn fawr.

Mae Pancreatic Cancer UK ei hun yn elusen ledled y DU sy'n darparu gwasanaethau cymorth, yn ariannu ymchwil ac yn ymgyrchu am well triniaeth, gofal a chymorth i bobl â chanser y pancreas. Yn ddiweddar, maent wedi lansio eu hymgyrch 'Don't Write Me Off', gan alw am lwybr triniaeth a gofal cyflymach a thecach wedi'i ariannu'n llawn i bobl â chanser y pancreas. Wedi'i ddatblygu ochr yn ochr â grŵp o arbenigwyr, gweithwyr gofal iechyd proffesiynol a phobl â phrofiad o'r clefyd, byddai'r llwybr hwn yn gwella triniaeth a chyfraddau goroesi ac yn arwain at ganlyniadau gwell i bobl yr effeithir arnynt gan ganser y pancreas. Maent yn dweud y gallai mwy na 250 o bobl ledled Cymru fyw bywydau hirach a gwell dros y pum mlynedd nesaf pe bai'r llwybr hwn yn cael ei weithredu nawr. Mae angen diagnosis cynharach a chyflymach; nid oes gan bobl sydd â chanser y pancreas amser i aros. Heb unrhyw sgrinio na phrofion penodol, a symptomau annelwig a gaiff eu camgymryd am gyflyrau llai difrifol yn aml, daw diagnosis o ganser y pancreas yn rhy hwyr o lawer i ormod o bobl. Dyfyniad ganddyn nhw oedd hwnnw.

Mae cydweithrediaeth GIG Cymru wedi datblygu llwybr delfrydol cenedlaethol ar gyfer canser y pancreas—mae'n siŵr y bydd y Gweinidog yn cyfeirio at hyn—ond rydym yn dal i aros i Lywodraeth Cymru ariannu a gweithredu hyn yn llawn. Felly, mae Pancreatic Cancer UK yn galw ar Lywodraeth Cymru i weithredu llwybr delfrydol cenedlaethol Cymru ar gyfer achosion lle'r amheuir canser y pancreas neu lle cafodd canser y pancreas ei gadarnhau, sy'n sicrhau safon triniaeth 21 diwrnod o'r diagnosis o ganser y pancreas i'r driniaeth gyntaf, ac i ddarparu cyllid hirdymor i fyrddau iechyd fel y gallant weithredu a chynnal y llwybr ar gyfer canser y pancreas i helpu i sicrhau diagnosis cynharach a chyflymach i gleifion. Fel y maent yn dweud, mae gormod o bobl â chanser y pancreas nad ydynt yn cael y cymorth a'r gofal sydd ei angen arnynt mor daer—cânt eu gadael i ymladd y system ac mae'r gofal a gânt yn dibynnu gormod ar ble maent yn byw a ble maent yn cael eu triniaeth.

Un enghraifft yw presgripsiynau ar gyfer therapi amnewid ensymau pancreatig, PERT, sef tabledi syml sydd ar gael yn gyflym o fferyllfeydd sy'n amnewid ensymau, felly, hyd yn oed pan fydd y pancreas yn stopio gweithio, gellir treulio bwyd o hyd. Mae'n lleihau symptomau gwanychol ac yn helpu i adeiladu cryfder ar gyfer triniaeth, ond nid yw mwy na thraean o gleifion yng Nghymru yn eu cael, ac eto y canllawiau yw y dylent gael eu presgripsiynu i bob claf er mwyn gwella ansawdd eu bywyd. Mae angen inni wybod pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o'r rhinweddau o weithredu'r llwybr delfrydol cenedlaethol ar gyfer canser y pancreas, pa asesiad a wnaeth o gyfraddau goroesi canser y pancreas yng Nghymru mewn perthynas â gwledydd eraill yn y DU a gwledydd eraill tebyg, a pha gamau y mae wedi'u cymryd i'w gwella, pa asesiad y mae wedi'i wneud o rinweddau cynnal archwiliad o'r gweithlu canser y pancreas yng Nghymru, ac a fydd Llywodraeth Cymru yn ymrwymo i ariannu swyddi canser y pancreas arbenigol ym mhob bwrdd iechyd nawr neu yn y dyfodol. Dylai Llywodraeth Cymru ymrwymo i ariannu swyddi canser y pancreas arbenigol ym mhob bwrdd iechyd fel y gall pawb dderbyn cyngor, gofal a chymorth gan arbenigwr proffesiynol dynodedig o'r pwynt y ceir diagnosis.

Mae cynllunio ac ariannu gweithlu effeithiol yn hanfodol oherwydd bod angen cymorth cofleidiol a thriniaeth gyflym o ansawdd uchel ar bobl â chanser y pancreas o'r eiliad y maent yn cysylltu â'u meddyg teulu ymlaen. Gwyddom fod prinder ar draws bron bob rôl sy'n gysylltiedig â chanser, o ochr y gwely i'r labordy, ac y bydd y DU yn brin o 4,000 o nyrsys canser erbyn y flwyddyn 2030. Mae hi bellach yn ddwy flynedd ers i Cymorth Canser Macmillan rybuddio bod Cymru yn wynebu argyfwng nyrsio canser a allai adael niferoedd cynyddol o gleifion heb y gofal a'r cymorth meddygol cywir, ac mae angen i nifer y nyrsys canser arbenigol yng Nghymru gynyddu 80 y cant i gefnogi'r 230,000 o bobl y rhagwelir y byddant yn byw gyda chanser yng Nghymru erbyn diwedd y degawd hwn. Fodd bynnag, ceir pryder fod diffyg dealltwriaeth o hyd yn y Llywodraeth o ble mae'r bylchau hyn yn y gweithlu ar hyn o bryd a sut maent yn effeithio'n uniongyrchol ar bobl â'r canser cyffredin mwyaf marwol. Rhaid i Lywodraeth Cymru fanteisio ar y cyfle hwn i gynnal archwiliad cynhwysfawr o'r gweithlu canser y pancreas, nodi bylchau a gweithredu ar frys i'w llenwi. Yna, rhaid iddynt ddefnyddio gwersi o'r archwiliad i ddyrannu cyllid cynaliadwy i sicrhau y gellir gweithredu'r llwybr gofal delfrydol ac achub bywydau.

Mae buddsoddiad mewn cyllid ymchwil o'r radd flaenaf ar gyfer canser y pancreas hefyd wedi bod yn rhy isel ers gormod o amser ledled y DU. Hyd yn oed 10 mlynedd yn ôl, dim ond £5 miliwn oedd yn mynd tuag at ymchwil ar gyfer canser y pancreas bob blwyddyn, o'i gymharu â dros £30 miliwn ar gyfer lewcemia. Mae angen buddsoddiad o £35 miliwn bob blwyddyn ar draws y DU gyfan, gan gynnwys Cymru, i gyflawni gwelliannau hanfodol i drawsnewid cyfraddau goroesi canser y pancreas. Rydym yn gwybod bod y dull hwn o weithredu'n gweithio, oherwydd mae cyllid ar gyfer ymchwil i lewcemia, sydd â chyfradd achosion debyg iawn i ganser y pancreas, wedi dyblu, bron iawn, ers y flwyddyn 2000, a chyda hynny, cafwyd gostyngiad o 16 y cant yn nifer y marwolaethau. Efallai mai canser y pancreas fydd y clefyd nesaf i elwa o gyfraddau goroesi gwell drwy gynyddu cyllid ymchwil.

Hyd yn hyn, mae Pancreatic Cancer UK wedi buddsoddi dros £12 miliwn mewn ymchwil i ganser y pancreas, ac wrth symud ymlaen, maent wedi ymrwymo i ariannu mwy fyth o ymchwil i ganser y pancreas bob blwyddyn. Mae Cymru eisoes yn gartref i waith ymchwil cyffrous ac arloesol ar gyfer canser y pancreas. Yng Nghaerdydd, er enghraifft, maent wedi ariannu gwerth dros £0.25 miliwn o ymchwil gan Dr Beatriz Salvador Barbero, sy'n ymchwilio i'r newidiadau biolegol sy'n digwydd yn natblygiad cynnar canser y pancreas. Gallai deall beth sy'n achosi i ganser y pancreas ddechrau a datblygu ein helpu i wella'r broses o ganfod y clefyd yn gynnar ac agor llwybrau triniaeth newydd i rwystro'r prosesau hyn, gan gynyddu'r gobaith o oroesi.

Mae'r data sydd ar gael ar ofal canser yng Nghymru yn llawer mwy cyfyngedig na data gwledydd eraill y DU. Er enghraifft, mae'r unig ddata sydd ar gael ar amddifadedd cymdeithasol yn ymwneud â chyfraddau marwolaeth. Mae llawer o'r bwlch data'n ymwneud ag edrych ar ganlyniadau a llwybrau triniaeth a gofal, nid yn unig o ran amddifadedd, ond o ran ethnigrwydd, anabledd a hunaniaeth LHDTCRh+ hefyd. Heb y data hwn, mae'n anodd nodi effeithiau anghydraddoldebau iechyd a gweld yn glir lle mae pobl yn cael profiadau gwahanol o ofal mewn perthynas â'u cefndir. Mae Pancreatic Cancer UK yn galw ar Lywodraeth Cymru i gyhoeddi data ar yr un lefel â Lloegr, lle gellir cynnal anonymeiddio. Maent hefyd yn annog Llywodraeth Cymru i fynd hyd yn oed ymhellach, gan ddarparu data ar ethnigrwydd, anabledd a hunaniaeth LHDTCRh+, er mwyn deall effeithiau'r nodweddion hyn ar brofiadau o ofal canser yng Nghymru. Gallai gosod bar uwch ar gyfer data ynghylch profiadau o ofal canser nid yn unig wneud Cymru'n arweinydd yn y DU ar gyfer deall a gweithredu ar anghydraddoldebau iechyd mewn gofal canser, a chydnabod hefyd fod angen i bobl sydd â chanser y pancreas gael llwybr cyflymach a thecach a ariennir drwy gydol eu diagnosis, triniaeth a gofal, a hynny ar frys. Diolch yn fawr.

15:25