Y Cyfarfod Llawn

Plenary

09/11/2022

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i’r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol
1. Questions to the Minister for Social Justice

Iawn, dyma ni'n cychwyn y cyfarfod. Prynhawn da i bawb. Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni y prynhawn yma yw'r cwestiynau i'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Natasha Asghar.

Okay, we are ready to begin. Good afternoon to you all. The first item on our agenda this afternoon is questions to the Minister for Social Justice, and the first question is from Natasha Asghar.

Cynllun y Tocyn Croesawu
The Welcome Ticket Scheme

1. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda'r Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd ynglŷn â dyfodol y tocyn croesawu sy'n darparu teithiau bws a threnau am ddim i ffoaduriaid? OQ58649

1. What discussions has the Minister had with the Deputy Minister for Climate Change regarding the future of the welcome ticket that provides free bus and rail travel for refugees? OQ58649

Thank you very much for the question. The Deputy Minister for Climate Change has agreed the extension of the welcome ticket scheme for refugees until March 2023. A working group has been established to take forward a programme of work for the free transport scheme and work needed to be taken beyond April 2023.

Diolch yn fawr iawn am eich cwestiwn. Mae’r Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd wedi cytuno i ymestyn cynllun y tocyn croeso i ffoaduriaid tan fis Mawrth 2023. Mae gweithgor wedi’i sefydlu i fwrw ymlaen â rhaglen waith ar gyfer y cynllun trafnidiaeth am ddim a’r gwaith y bydd angen ei wneud y tu hwnt i fis Ebrill 2023.

Thank you so much, Minister. Minister, as far as I'm concerned, the welcome ticket is a fantastic initiative and has been very much welcomed by refugees all across Wales. However, it has been brought to my attention directly from asylum seekers and the Welsh Refugee Council that improvements are needed to make the scheme even better. I do apologise to everyone here if I do sound like I'm repeating myself, Minister, because I did recently raise it in a business statement, but I thought I'd take the opportunity to question you directly myself.

To get onto a bus or a train, refugees have to show either a biometric residence permit, a passport or a letter from the Home Office. I'm sure that you'll agree with me that it is a very important document that refugees are having to carry around with them every time that they want to access public transport here in Wales. And some refugees have been left incredibly embarrassed and stopped using the scheme altogether because some services do not actually recognise the welcome ticket. Apparently, there is a misunderstanding by drivers of the various types of status on biometric residence permits, so, sadly, Minister, many asylum seekers are not eligible for the welcome ticket as well. By extending the scheme to include asylum seekers, it would enable them to better integrate into life in Wales by allowing them to attend English lessons and have volunteering opportunities. So, Minister, will you commit to looking at rolling out a special card that will be universally recognised by drivers to avoid confusion and to stop refugees from having to carry important papers? And will you also look at extending the welcome ticket to include asylum seekers? Thank you so much, Minister.

Diolch yn fawr iawn, Weinidog. O’m rhan i, mae’r tocyn croeso'n fenter wych sydd wedi'i chroesawu’n fawr gan ffoaduriaid ledled Cymru. Fodd bynnag, dygwyd i’m sylw yn uniongyrchol gan geiswyr lloches a chan Gyngor Ffoaduriaid Cymru fod angen gwelliannau i wneud y cynllun hyd yn oed yn well. Ymddiheuraf i bawb yma os wyf yn swnio fel pe bawn yn ailadrodd fy hun, Weinidog, gan imi godi'r mater yn ddiweddar mewn datganiad busnes, ond roeddwn yn meddwl y byddwn yn achub ar y cyfle i'ch holi'n uniongyrchol fy hun.

I fynd ar fws neu drên, rhaid i ffoaduriaid ddangos naill ai cerdyn preswylio biometrig, pasbort neu lythyr gan y Swyddfa Gartref. Rwy’n siŵr y byddwch yn cytuno â mi ei bod yn ddogfen bwysig iawn y mae'n rhaid i ffoaduriaid fynd â hi gyda hwy bob tro y maent am gael mynediad at drafnidiaeth gyhoeddus yma yng Nghymru. Ac mae hyn wedi gwneud i rai ffoaduriaid deimlo embaras a rhoi'r gorau i ddefnyddio'r cynllun yn gyfan gwbl gan nad yw rhai gwasanaethau'n cydnabod y tocyn croeso. Yn ôl pob tebyg, ceir camddealltwriaeth ymhlith gyrwyr o’r gwahanol fathau o statws ar gardiau preswylio biometrig, felly yn anffodus, Weinidog, nid yw llawer o geiswyr lloches yn gymwys ar gyfer y tocyn croeso ychwaith. Drwy ymestyn y cynllun i gynnwys ceiswyr lloches, byddai’n eu galluogi i integreiddio’n well i fywyd yng Nghymru drwy ganiatáu iddynt fynychu gwersi Saesneg a chael cyfleoedd i wirfoddoli. Felly, Weinidog, a wnewch chi ymrwymo i edrych ar gyflwyno cerdyn arbennig y bydd pob gyrrwr yn ei gydnabod er mwyn osgoi dryswch ac i atal ffoaduriaid rhag gorfod cario dogfennau pwysig? Ac a wnewch chi hefyd edrych ar ymestyn y tocyn croeso i gynnwys ceiswyr lloches? Diolch yn fawr iawn, Weinidog.

Thank you very much, Natasha Asghar. It's really important that we look to this working group to resolve many of the issues that you've raised. You'll be aware, of course, that the Welsh Government—and it's only the Welsh Government; there is no other scheme of its kind in the UK—provided free transport for asylum seekers in a short pilot, which was managed by the Welsh Refugee Council from January to the end of March this year. So, of course, we're taking forward the outcomes of that pilot to consider free transport options for sanctuary seekers. 

It's very important that, in the working group, we've actually got representatives from the Welsh Refugee Council as well as from Transport for Wales and the Welsh Government. And what we're now looking to do is to develop a welcome ticket with a free travel smartcard based on the current concessionary card scheme so that you can then get that eligibility assessment prior to the issue of a free travel pass and eliminate some of the difficulties that have been experienced. It is a really important scheme. We want to look at the eligibility and, as I said, here in Wales, we're going much further, for example, than the UK Government in our offer in terms of travel to integrate into Welsh society.

Diolch yn fawr iawn, Natasha Asghar. Mae'n bwysig iawn inni geisio sicrhau bod y gweithgor hwn yn datrys llawer o'r problemau a nodwyd gennych. Fe fyddwch yn ymwybodol, wrth gwrs, fod Llywodraeth Cymru—a dim ond Llywodraeth Cymru; nid oes unrhyw gynllun arall o’i fath yn y DU—wedi darparu trafnidiaeth am ddim i geiswyr lloches mewn cynllun peilot byr, a reolwyd gan Gyngor Ffoaduriaid Cymru o fis Ionawr hyd at ddiwedd mis Mawrth eleni. Felly, wrth gwrs, rydym yn bwrw ymlaen â chanlyniadau'r cynllun peilot hwnnw i ystyried opsiynau trafnidiaeth am ddim i geiswyr lloches.

Mae'n bwysig iawn fod gennym, yn y gweithgor, gynrychiolwyr o Gyngor Ffoaduriaid Cymru yn ogystal ag o Trafnidiaeth Cymru a Llywodraeth Cymru. A’r hyn rydym yn bwriadu ei wneud nawr yw datblygu tocyn croeso gyda cherdyn teithio clyfar am ddim yn seiliedig ar y cynllun cerdyn teithio rhatach presennol fel y gallwch wedyn gael yr asesiad cymhwysedd hwnnw cyn rhoi cerdyn teithio am ddim a chael gwared ar rai o'r anawsterau a gafwyd. Mae’n gynllun gwirioneddol bwysig. Rydym am edrych ar y cymhwysedd, ac fel y dywedais, yma yng Nghymru, rydym yn mynd yn llawer pellach, er enghraifft, na Llywodraeth y DU yn ein cynnig teithio er mwyn galluogi pobl i integreiddio i gymdeithas Cymru.

Tlodi Tanwydd
Fuel Poverty

2. Pa gefnogaeth y mae Llywodraeth Cymru'n ei darparu ar gyfer cartrefi oddi ar y grid sydd mewn tlodi tanwydd? OQ58675

2. What support is the Welsh Government providing for off-grid homes that are in fuel poverty? OQ58675

Diolch yn fawr am eich cwestiwn.

Thank you for your question.

The Welsh Government provides support to those in fuel poverty in off-grid homes, including the Warm Homes Nest scheme, the discretionary assistance fund, the Welsh Government fuel support scheme and the Fuel Bank Foundation.

Mae Llywodraeth Cymru yn darparu cymorth i’r rheini sydd mewn tlodi tanwydd mewn cartrefi nad ydynt ar y grid, gan gynnwys cynllun Nyth Cartrefi Clyd, y gronfa cymorth dewisol, cynllun cymorth tanwydd Llywodraeth Cymru a’r Sefydliad Banc Tanwydd.

Byddwch chi'n ymwybodol, Weinidog, fod yna ganran uchel yng Nghymru o gartrefi sydd ddim yn gysylltiedig â'r grid cyflenwad nwy—hynny yw, bron un mas o bump o bob cartref. Ac mewn rhai mannau yn sir Gaerfyrddin, er enghraifft, mae e gymaint â 39 y cant. Dyw'r cartrefi yma, sydd yn ddibynol ar olew cartref neu danwyddau amgen eraill, wrth gwrs ddim yn elwa o'r cap ar brisiau ynni—dŷn nhw ddim yn cael y 4 y cant o ddisgownt; dim ond £100 maen nhw'n ei dderbyn trwy Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol. Mae hyd yn oed Ysgrifennydd Gwladol Cymru wedi derbyn nad yw hwnna'n ddigon. Ydych chi'n dwyn pwysau ar Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol i wneud mwy? Ac yn y cyfamser, pa gymorth ychwanegol, ar ben yr hyn rydych chi wedi sôn amdano'n barod, y gallwn ni ddarparu i'r cartrefi yma sydd yn mynd i wynebu cyfnod anodd iawn yn ystod y misoedd sy'n dod?

You will be aware, Minister, that a high percentage of homes in Wales are not connected to the gas grid—it's almost one in five homes. And in some areas in Carmarthenshire, for example, it's as much as 39 per cent. These homes, which are reliant on home-heating oil or other alternative fuels, don't benefit from the cap on fuel prices—they don't get that 4 per cent discount; they'll receive just £100 through the UK Government. Even the Secretary of State for Wales has accepted that that is insufficient. Are you putting pressure on the UK Government to do more? And in the meantime, what additional support, in addition to what you've already mentioned, can we provide to these homes that will face very difficult times in the coming months?

Diolch yn fawr, Adam Price. This is really important—that we're recognising that challenge in those households, and the high proportion not just in your constituency, but across Wales, who are not connected, or not on-grid. And just looking at the issues and the ways in which we've been supporting people in your constituency, in your area, at the end of March 2021, more than 5,000 lower income households in Carmarthenshire had benefited from home energy efficiency measures, because that's crucial, of course, in terms of reducing bills through the Warm Homes programme. But, you're right that the issues in relation to the setting of the price cap—. Of course, the energy regulator has no role in setting the price cap on heating oil and liquid gas, whilst the others are regulated, of course—those who are on the gas and electricity grids.

Now, this is where we have used our discretionary assistance fund, to help reach out to households—DAF support for off-grid households that are unable to afford their next delivery of oil or LPG. That's been extended to next March, and will help households with up to £250 for one-off oil payments or up to three payments of £70 for LPG. And also, I'm sure you're aware of the new Fuel Bank Foundation partnership that we've got with the Fuel Bank Foundation heat fund. But we do put pressure on the UK Government—we are calling on them to recognise the fact that people are losing out. Can I just also say that, in terms of the Government energy Bill support, which is £400 over this winter, it's not reaching many of the households that are off-grid and many on pre-payment meters as well, so we need to make sure that that is addressed. But still we call for a lower price cap for lower income households and a significant increase in the rebate paid through schemes such as the warm home discount from the UK Government.

Diolch yn fawr, Adam Price. Mae hyn yn bwysig iawn—ein bod yn cydnabod yr her yn yr aelwydydd hynny, a'r gyfran uchel, nid yn unig yn eich etholaeth chi, ond ledled Cymru, nad ydynt wedi'u cysylltu, neu nad ydynt ar y grid. Ac o edrych ar y problemau a’r ffyrdd rydym wedi bod yn cefnogi pobl yn eich etholaeth, yn eich ardal, hyd at ddiwedd mis Mawrth 2021, roedd mwy na 5,000 o gartrefi incwm isel yn sir Gaerfyrddin wedi elwa ar fesurau effeithlonrwydd ynni cartref, gan fod hynny’n hollbwysig, wrth gwrs, ar gyfer lleihau biliau drwy raglen Cartrefi Clyd. Ond rydych yn llygad eich lle fod y problemau sy'n gysylltiedig â gosod y cap ar brisiau—. Wrth gwrs, nid oes gan y rheoleiddiwr ynni unrhyw rôl yn y broses o bennu'r cap ar brisiau olew gwresogi a nwy hylifedig, er bod y lleill wedi'u rheoleiddio, wrth gwrs—y rheini sydd ar y gridiau nwy a thrydan.

Nawr, dyma ble rydym wedi defnyddio ein cronfa cymorth dewisol, i helpu i gynnig cymorth i aelwydydd—cymorth drwy'r gronfa cymorth dewisol i aelwydydd nad ydynt ar y grid ac nad ydynt yn gallu fforddio eu cyflenwad nesaf o olew neu LPG. Mae hynny wedi'i ymestyn hyd at fis Mawrth nesaf, a bydd yn helpu cartrefi gyda hyd at £250 mewn taliadau untro am olew neu hyd at dri thaliad o £70 am LPG. A hefyd, rwy'n siŵr eich bod yn ymwybodol o'r bartneriaeth newydd sydd gennym gyda'r Sefydliad Banc Tanwydd gyda chronfa wres y Sefydliad Banc Tanwydd. Ond rydym yn rhoi pwysau ar Lywodraeth y DU—rydym yn galw arnynt i gydnabod y ffaith bod pobl ar eu colled. A gaf fi ddweud hefyd, ar gymorth tuag at filiau ynni'r Llywodraeth, sef £400 dros y gaeaf hwn, nad yw'n cyrraedd llawer o'r aelwydydd nad ydynt ar y grid na llawer o'r rheini sydd ar fesuryddion rhagdalu chwaith, felly mae angen inni sicrhau yr eir i’r afael â hynny. Ond rydym yn dal i alw am gap is ar brisiau ynni ar gyfer aelwydydd incwm isel a chynnydd sylweddol yn yr ad-daliad a delir drwy gynlluniau fel y cynllun gostyngiad cartrefi cynnes gan Lywodraeth y DU.

13:35

I'm grateful to the Member for Carmarthen East and Dinefwr for submitting this question, because many of the circumstances that he described are applicable to my constituency of Carmarthen West and South Pembrokeshire as well. But it's also important to note that, for many rural households, their home also acts as a place of business, and this is incredibly important for those in the agricultural community, for example—and I declare an interest as a director of Wales young farmers club. On average, off-grid homes have experienced a 21 per cent price increase in the cost of fuel, and a nearly 60 per cent increase over pre-Ukrainian-war prices. However, this disproportionately impacts households that live and work in the same setting. So, given this, can I ask what discussions the Minister has had with her colleague the rural affairs Minister to help alleviate these disproportionate financial pressures on those in our agricultural community? Diolch.

Rwy’n ddiolchgar i’r Aelod dros Ddwyrain Caerfyrddin a Dinefwr am gyflwyno’r cwestiwn hwn, gan fod llawer o’r amgylchiadau a ddisgrifiodd hefyd yn berthnasol i fy etholaeth innau, Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro. Ond mae hefyd yn bwysig nodi, i lawer o aelwydydd gwledig, fod eu cartref hefyd yn gweithredu fel man busnes, ac mae hyn yn hynod o bwysig i’r rheini yn y gymuned amaethyddol, er enghraifft—ac rwy’n datgan buddiant fel cyfarwyddwr clwb ffermwyr ifanc Cymru. Ar gyfartaledd, mae cartrefi nad ydynt ar y grid wedi wynebu cynnydd o 21 y cant yng nghost tanwydd, a chynnydd o bron i 60 y cant o gymharu â'r prisiau cyn y rhyfel yn Wcráin. Fodd bynnag, mae hyn yn effeithio'n anghymesur ar aelwydydd sy'n byw ac yn gweithio yn yr un lleoliad. Felly, o ystyried hyn, a gaf fi ofyn pa drafodaethau y mae’r Gweinidog wedi’u cael gyda’i chyd-Weinidog, y Gweinidog materion gwledig, i helpu i liniaru’r pwysau ariannol anghymesur hwn ar y rhai yn ein cymuned amaethyddol? Diolch.

Well, clearly, the response to the cost-of-living crisis is a cross-Government issue, and the First Minister has set up a Cabinet sub-committee on the cost-of-living crisis. So, we're looking at the impact on households and businesses, and the rural communities and businesses that you've highlighted today, across the board. It is very important that people take up the benefits that they are entitled to—households, of course, that will benefit, in particular some of those farming businesses. So, I'm very pleased that, in terms of the £200 payment from the Welsh Government winter fuel support scheme—only announced at the end of September—already over 200,000 payments have been made. But I think it is important that also we look at the fact that, in rural areas, one in 10 households are reliant on heating oil or liquid gas, as has been said by the Member Adam Price, for their domestic space and water heating, and this increases to 28 per cent of households. And we do call on the UK Government to look at this, in terms of the impact it has. But can I just say, have you taken account—I'm sure you have—of oil-buying syndicates, such as Club Cosy and the Ceredigion fuel clubs that buy fuel together? We want to encourage that, because that can help residents and businesses.

Wel, yn amlwg, mae’r ymateb i’r argyfwng costau byw yn fater trawslywodraethol, ac mae’r Prif Weinidog wedi sefydlu is-bwyllgor y Cabinet ar yr argyfwng costau byw. Felly, rydym yn edrych ar yr effaith ar aelwydydd a busnesau, a'r cymunedau a'r busnesau gwledig rydych wedi tynnu sylw atynt heddiw, yn gyffredinol. Mae'n bwysig iawn fod pobl yn manteisio ar y budd-daliadau y mae ganddynt hawl iddynt—aelwydydd, wrth gwrs, a fydd yn elwa, yn enwedig rhai o'r busnesau ffermio hynny. Felly, rwy'n falch iawn, o ran y taliad o £200 drwy gynllun cymorth tanwydd y gaeaf Llywodraeth Cymru—a gyhoeddwyd ddiwedd mis Medi—fod dros 200,000 o daliadau wedi'u gwneud yn barod. Ond credaf ei bod yn bwysig ein bod hefyd yn edrych ar y ffaith bod un o bob 10 o aelwydydd mewn ardaloedd gwledig yn dibynnu ar olew gwresogi neu nwy hylifedig, fel y dywedodd yr Aelod Adam Price, i wresogi eu gofod domestig a'u dŵr, ac mae hyn yn codi i 28 y cant o aelwydydd. Ac rydym yn galw ar Lywodraeth y DU i edrych ar hyn, o ran yr effaith a gaiff. Ond a gaf fi ddweud, a ydych wedi ystyried—rwy'n siŵr eich bod—syndicetiau prynu olew, fel Clwb Clyd a chlybiau tanwydd Ceredigion sy'n prynu tanwydd gyda'i gilydd? Rydym yn awyddus i annog hynny, gan y gall hynny helpu trigolion a busnesau.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. A'r prynhawn yma, bydd y cwestiynau yma i gyd yn cael eu hateb gan y Dirprwy Weinidog Partneriaeth Gymdeithasol. Llefarydd y Ceidwadwyr yn gyntaf—Joel James.

Questions now from the party spokespeople. And this afternoon, these questions will all be answered by the Deputy Minister for Social Partnership. The Conservative spokesperson first of all—Joel James.

Thank you, Llywydd. Deputy Minister, I wanted to pick up, if I may, a few things today in relation to the Social Partnership and Public Procurement (Wales) Bill. According to the draft Bill, one of the overarching objectives is that, and I quote:

'A statutory duty will be placed on certain public bodies to seek consensus or compromise with their recognised trade unions (or where there is no recognised trade union) other representatives of their staff, when setting their well-being objectives'.

Now, as we all know, this works when consensus or compromise can be reached, and I am sure that in many cases it will. But there is no mention whatsoever in the Bill about what happens when consensus or compromise cannot be reached, and this will undoubtedly cause issues. With this in mind, Deputy Minister, I'm eager to know what will happen when consensus and compromise cannot be reached, and what mechanisms will be in place to allow public bodies to overcome trade union or worker representative sign-off when there is disagreement.

Diolch, Lywydd. Ddirprwy Weinidog, os caf, hoffwn drafod ychydig o bethau heddiw mewn perthynas â Bil Partneriaeth Gymdeithasol a Chaffael Cyhoeddus (Cymru). Yn ôl y Bil drafft, un o'r amcanion trosfwaol yw y bydd, a dyfynnaf:

'Dyletswydd statudol yn cael ei rhoi ar gyrff cyhoeddus penodol i geisio consensws neu gyfaddawd gyda'u hundebau llafur cydnabyddedig (neu os nad oes undeb llafur cydnabyddedig) cynrychiolwyr eraill eu staff, wrth bennu eu hamcanion llesiant.'

Nawr, fel y gŵyr pob un ohonom, mae hyn yn gweithio pan fydd modd cyrraedd consensws neu gyfaddawd, ac rwy’n siŵr y bydd hynny'n bosibl mewn llawer o achosion. Ond nid oes unrhyw sôn o gwbl yn y Bil am yr hyn sy’n digwydd pan na ellir dod i gonsensws neu gyfaddawd, a bydd hyn, heb os, yn peri problemau. Gyda hyn mewn golwg, Ddirprwy Weinidog, rwy’n awyddus i wybod beth fydd yn digwydd pan na ellir dod i gonsensws a chyfaddawd, a pha fecanweithiau a fydd ar waith i ganiatáu i gyrff cyhoeddus oresgyn cymeradwyaeth undebau llafur neu gynrychiolwyr gweithwyr pan fydd anghytundeb.

13:40

Can I thank the Member for his contribution and the work that he has been doing as a member of the Equality and Social Justice Committee in scrutinising this important piece of legislation as it makes its progress through the legislative system in the Senedd? The Member refers to the duty on certain public bodies to work in social partnership when setting their well-being objectives, and he very much picks up on the wording of it around 'consensus' and 'compromise'. We could have just had the phrase in there 'to consult' but, often, 'consult' can be interpreted in different ways—it could just be a tick-box exercise. So, the consensus and compromise is very, very important—that it's done in a meaningful way. And the Member actually said in his question the likelihood is that this will be reached in these circumstances anyway because most public bodies already work in that way. 

You'll be familiar that, as part of the legislation, there will also be the establishment of a social partnership council, and that council will be able to advise Welsh Government, advise bodies, if there are challenges in terms of that part of the legislation, on what could be done to move forward. 

I just want to pick up finally, if I may, on the point that the Member said regarding trade union sign-off. There is no sign-off from any of the partners as part of this process. It is about actually what it says on the tin—working together in social partnership. 

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei gyfraniad a’r gwaith y mae wedi bod yn ei wneud fel aelod o’r Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol yn craffu ar y ddeddfwriaeth bwysig hon wrth iddi wneud ei ffordd drwy’r system ddeddfwriaethol yn y Senedd? Cyfeiria'r Aelod at y ddyletswydd ar rai cyrff cyhoeddus i weithio mewn partneriaeth gymdeithasol wrth bennu eu hamcanion llesiant, ac mae’n rhoi llawer o sylw i'r geiriad mewn perthynas â 'chonsensws' a 'chyfaddawd'. Gallem fod wedi cynnwys yr ymadrodd 'i ymgynghori', ond yn aml, gellir dehongli 'ymgynghori' mewn gwahanol ffyrdd—gallai fod yn ymarfer ticio blychau yn unig. Felly, mae'r consensws a'r cyfaddawd yn bwysig iawn—fod hynny'n digwydd mewn ffordd ystyrlon. A dywedodd yr Aelod yn ei gwestiwn mai'r tebygolrwydd yw y bydd hynny'n digwydd o dan yr amgylchiadau hyn beth bynnag gan fod y rhan fwyaf o gyrff cyhoeddus eisoes yn gweithio yn y ffordd honno.

Fe fyddwch yn ymwybodol, fel rhan o'r ddeddfwriaeth, y bydd cyngor partneriaeth gymdeithasol hefyd yn cael ei sefydlu, ac y bydd y cyngor hwnnw'n gallu cynghori Llywodraeth Cymru, cynghori cyrff, os oes heriau gyda'r rhan honno o'r ddeddfwriaeth, ar yr hyn y gellid ei wneud wedyn i symud ymlaen.

Yn olaf, hoffwn drafod, os caf, y pwynt y soniodd yr Aelod amdano mewn perthynas â chymeradwyaeth undebau llafur. Ni cheir cymeradwyaeth gan unrhyw un o'r partneriaid fel rhan o'r broses hon. Mae'n ymwneud â'r hyn y mae'n ei ddweud ar y tun—cydweithio mewn partneriaeth gymdeithasol.

Thank you, Deputy Minister, for your answer, but I'm conscious of what I've said, that it's most likely that, in most cases, you are going to get that compromise, but I think, with all the will in the world, you will always still get disagreements that cannot be resolved, and, without a proper mechanism in place, I fear that this Bill could have the potential to grind procurement for public bodies to a halt, and even for them to be held to ransom if unrealistic demands are made. For example, the future generations commissioner has set a precedent for the encouragement of a four-day working week, which trade unions or other worker representatives could ask for, which is, as you no doubt agree, just not achievable for a public body. So, with this in mind, I would like to understand what the Welsh Government's plan is if a trade union has initiated strike action against a public body. If there is a dispute, in my mind, trade unions can quite willingly withhold or withdraw from sign-off unless their conditions were met, which would mean that public bodies would fail to meet their statutory duties. So, with this in mind, Deputy Minister, what is stopping trade unions from using the statutory powers within this Bill as leverage in trade union disputes?

Diolch am eich ateb, Ddirprwy Weinidog, ond rwy’n ymwybodol o’r hyn a ddywedais, sef eich bod, yn y rhan fwyaf o achosion, yn mynd i gael y cyfaddawd hwnnw, ond gyda phob ewyllys da, rwy'n credu y byddwch bob amser yn dal i gael anghytundeb na ellir ei ddatrys, a heb fecanwaith priodol ar waith, ofnaf y gallai fod perygl y bydd y Bil hwn yn atal caffael ar gyfer cyrff cyhoeddus, ac y gallent hyd yn oed gael eu dal yn wystlon pe gwneir gofynion afrealistig. Er enghraifft, mae comisiynydd cenedlaethau’r dyfodol wedi gosod cynsail ar gyfer annog wythnos waith pedwar diwrnod, y gallai undebau llafur neu gynrychiolwyr gweithwyr eraill ofyn amdani, ac nad yw'n bosibl i gorff cyhoeddus, fel y byddwch yn cytuno heb amheuaeth. Felly, gyda hyn mewn golwg, hoffwn ddeall beth yw cynllun Llywodraeth Cymru os yw undeb llafur wedi cychwyn gweithredu'n ddiwydiannol yn erbyn corff cyhoeddus. Os oes anghydfod, yn fy marn i, gallai undebau llafur fod yn ddigon parod i wrthod cymeradwyo neu dynnu cymeradwyaeth yn ôl oni bai bod eu hamodau’n cael eu bodloni, a fyddai’n golygu y byddai cyrff cyhoeddus yn methu cyflawni eu dyletswyddau statudol. Felly, gyda hyn mewn golwg, Ddirprwy Weinidog, beth sy'n atal undebau llafur rhag defnyddio'r pwerau statudol yn y Bil hwn i ddwyn pwysau mewn anghydfodau undebau llafur?

So, I think I should start by saying that the right to withdraw labour and the right to strike is a fundamental human right for workers around the world. But the Member—I don't know whether deliberately or just through misunderstanding—seeks to conflate some of the aspects of the legislation and elements more generally. So, I'll just try and pick that apart in the time that I have this afternoon. The Member talked about trade unions apparently holding public bodies to ransom on procurement. Well, the socially responsible procurement process is conducted by those public bodies. We then have a social partnership council, and a public procurement sub-group, which is made up of equal representation of Government, employers and trade unions to work through any challenges that come and to look to mediate. There is no sign-off or ransom, as the Member puts it. 

And the other element the Member conflates in his questioning is around working in social partnership and industrial relations and industrial disputes. Social partnership is a way of working—working collaboratively and working together. The legislation in Wales does not seek to legislate on any industrial relation matters, and that is distinctly separate from what the legislation sets out to do. 

Credaf y dylwn ddechrau drwy ddweud bod yr hawl i dynnu llafur yn ôl a’r hawl i streicio yn hawl ddynol sylfaenol i weithwyr ledled y byd. Ond mae'r Aelod—nid wyf yn gwybod ai'n fwriadol neu drwy gamddealltwriaeth—yn ceisio cyfuno rhai o'r agweddau ar y ddeddfwriaeth ac elfennau mwy cyffredinol. Felly, rwyf am geisio cywiro hynny yn yr amser sydd gennyf y prynhawn yma. Soniodd yr Aelod am undebau llafur, mae'n debyg, yn dal cyrff cyhoeddus yn wystlon mewn perthynas â chaffael. Wel, mae’r broses gaffael gymdeithasol gyfrifol yn cael ei dilyn gan y cyrff cyhoeddus hynny. Yna, mae gennym gyngor partneriaeth gymdeithasol, ac is-grŵp caffael cyhoeddus, sy’n cynnwys cynrychiolaeth gyfartal o’r Llywodraeth, cyflogwyr ac undebau llafur er mwyn gweithio drwy unrhyw heriau sy'n codi a cheisio cyfryngu. Nid oes unrhyw gymeradwyaeth na dal gwystlon, fel y dywed yr Aelod.

Ac mae’r elfen arall y mae’r Aelod yn ei chyfuno yn ei gwestiynau yn ymwneud â gweithio mewn partneriaeth gymdeithasol a chysylltiadau diwydiannol ac anghydfodau diwydiannol. Ffordd o weithio yw partneriaeth gymdeithasol—cydweithredu a chydweithio. Nid yw’r ddeddfwriaeth yng Nghymru yn ceisio deddfu ar unrhyw faterion sy’n ymwneud â chysylltiadau diwydiannol, ac mae hynny’n gwbl ar wahân i’r hyn y mae’r ddeddfwriaeth yn bwriadu ei wneud.

Finally, Deputy Minister, in terms of the social partnership council, as you mentioned in one of your earlier responses, there is concern that the council will not adequately represent the wide and diverse range of views present when providing evidence and advice to the Welsh Government. For example, social enterprises, non-unionised workers, ethnic minority communities, health and social care workers, to name but a few, will not be represented, and this risks undermining one of the fundamental aspects of the Bill because the very people that the Bill claims to help won't actually have a voice at the table. It's obvious that expanding the council to include such representatives would, indeed, make the council unworkable. But the alternative is that having, as pointed out by CollegesWales, representatives exclusively from the trade unions risks excluding a significant number of workers and could create a two-tier system of worker voice. It also has the potential to become a quagmire of opposing opinions, where the Welsh Government will be put in a position of alienating some groups over others because their opinions do not conform to Welsh Government thinking. Deputy Minister, how are you going to ensure that a greater section of worker voices is represented? How is the Welsh Government going to ensure a fair assessment of those opinions when taking advice from the council? And how are you going to stop the social partnership council from being reduced to an echo chamber of the Welsh Government and an instrument that only says what the Welsh Government wants to hear? Thank you. 

Yn olaf, Ddirprwy Weinidog, ar y cyngor partneriaeth gymdeithasol, fel y dywedoch chi yn un o’ch ymatebion cynharach, ceir pryder na fydd y cyngor, wrth ddarparu tystiolaeth a chyngor i Lywodraeth Cymru, yn cynrychioli'r ystod eang ac amrywiol o safbwyntiau sydd i'w cael yn ddigonol. Er enghraifft, ni fydd mentrau cymdeithasol, gweithwyr nad ydynt wedi'u hundeboli, cymunedau lleiafrifol ethnig, gweithwyr iechyd a gofal cymdeithasol, i enwi rhai yn unig, yn cael eu cynrychioli, ac mae perygl y bydd hyn yn tanseilio un o agweddau sylfaenol y Bil, gan na fydd llais wrth y bwrdd gan yr union bobl y mae'r Bill yn honni ei fod yn eu helpu. Mae'n amlwg y byddai ehangu'r cyngor i gynnwys cynrychiolwyr o'r fath yn gwneud y cyngor yn anymarferol yn wir. Ond y dewis arall yw y gallai cael cynrychiolwyr o'r undebau llafur yn unig, fel y nodwyd gan ColegauCymru, greu perygl o eithrio nifer sylweddol o weithwyr a chreu system ddwy haen o ran llais y gweithiwr. Mae perygl hefyd y gallai droi'n gors o safbwyntiau croes, lle bydd Llywodraeth Cymru yn cael ei gosod mewn sefyllfa lle bydd yn dieithrio rhai grwpiau dros eraill gan nad yw eu safbwyntiau'n cyd-fynd â syniadau Llywodraeth Cymru. Ddirprwy Weinidog, sut y gallwch sicrhau bod lleisiau mwy o weithwyr yn cael eu cynrychioli? Sut y bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau asesiad teg o’r safbwyntiau hynny wrth gael arweiniad gan y cyngor? A sut y byddwch yn atal y cyngor partneriaeth gymdeithasol rhag troi'n siambr atsain i Lywodraeth Cymru ac yn offeryn sydd ond yn dweud yr hyn y mae Llywodraeth Cymru am ei glywed? Diolch.

13:45

Can I thank the Member for his further questions? I just want to point to one element where people will be surprised that we may agree. It's around the need for diversity of representation as part of the social partnership council, through those bodies that are represented on the body as proposed. You are right that, actually, you can't extend it to everybody, because, as I've said in committee, you'd end up with a conference every time, rather than a council. But on the point of making sure that we have diversity of people, whether that's in terms of their background or protected characteristics, there is a piece of work ongoing now, through our social partnership forum we've established, to look at the operational nature of what the legislation would involve, to make sure that we are working with those bodies to ensure that there is a mechanism to ensure there is that diversity of representation on the council. Again, the Member just misunderstands what the whole point of the council is about, and social partnership. It is not for the Welsh Government to assert our authority over anything or to try and drive our agenda. It's actually recognising that we know, in Wales, that we are stronger by working together as part of a team, using those collective experiences and voices, to shape legislation for the better. I would say that this legislation is significant and landmark, but ultimately it's not about changing legislation; it's about changing lives, and that's what we want to do further along the line. 

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei gwestiynau pellach? Hoffwn dynnu sylw at un elfen y bydd pobl yn synnu ein bod efallai'n cytuno yn ei chylch. Mae'n ymwneud â'r angen am amrywiaeth o gynrychiolaeth fel rhan o'r cyngor partneriaeth gymdeithasol, drwy'r cyrff a gynrychiolir ar y corff fel y'i cynigir. Rydych yn iawn i ddweud na allwch ei ymestyn i bawb, oherwydd, fel y dywedais yn y pwyllgor, byddech yn cael cynhadledd bob tro, yn hytrach na chyngor. Ond o ran sicrhau bod gennym amrywiaeth o bobl, boed hynny mewn perthynas â'u cefndir neu eu nodweddion gwarchodedig, mae gwaith yn mynd rhagddo ar hyn o bryd, drwy'r fforwm partneriaeth gymdeithasol a sefydlwyd gennym, i edrych ar natur weithredol yr hyn y byddai’r ddeddfwriaeth yn ei olygu, i wneud yn siŵr ein bod yn gweithio gyda’r cyrff hynny i sicrhau bod mecanwaith ar gael i sicrhau amrywiaeth o gynrychiolaeth ar y cyngor. Unwaith eto, mae’r Aelod yn camddeall holl bwynt y cyngor, a phartneriaeth gymdeithasol. Nid lle Llywodraeth Cymru yw datgan ein hawdurdod dros unrhyw beth na cheisio llywio ein hagenda. Mae'n ymwneud â chydnabod ein bod yn gwybod, yng Nghymru, ein bod yn gryfach drwy weithio gyda'n gilydd fel rhan o dîm, gan ddefnyddio'r profiadau a'r lleisiau cyfunol hynny, i lunio deddfwriaeth er gwell. Byddwn yn dweud bod y ddeddfwriaeth hon yn arwyddocaol ac yn garreg filltir, ond yn y pen draw, nid oes a wnelo hyn â newid deddfwriaeth; mae a wnelo â newid bywydau, a dyna rydym am ei wneud maes o law.

Cwestiynau nawr gan lefarydd Plaid Cymru, Peredur Owen Griffiths. 

Questions now from the Plaid Cymru spokesperson, Peredur Owen Griffiths. 

Diolch, Llywydd. Pensioners in the UK are expected to be around £442 per year worse off from April following a reduced pension rate and a cut in help for energy bills. Given that in January this year over 75 per cent of over-65s surveyed by Age UK were worried by the rising cost-of-living crisis, and, since then, the inflation rate and the cost of energy bills have only continued to skyrocket, what is the Deputy Minister doing to further welfare reform by maximising the use of our devolved competencies to ensure that support is targeted towards older people who need help, especially those who will be facing higher than average energy and mobility costs? Could you also shed some light on whether over-60s are getting more help to access the discretionary assistance fund, bearing in mind answers I had to a written question I submitted earlier this year suggesting that less than 1 per cent of over-60s accessed the fund?   

Diolch, Lywydd. Mae disgwyl i bensiynwyr yn y DU fod oddeutu £442 y flwyddyn yn waeth eu byd o fis Ebrill ymlaen yn dilyn cyfradd bensiwn is a thoriad mewn cymorth ar gyfer biliau ynni. O ystyried bod dros 75 y cant o bobl dros 65 oed a arolygwyd gan Age UK ym mis Ionawr eleni yn poeni am yr argyfwng costau byw cynyddol, ac ers hynny, fod cyfradd chwyddiant a chost biliau ynni wedi parhau i gynyddu, beth mae’r Dirprwy Weinidog yn ei wneud i hybu diwygio lles drwy wneud y defnydd mwyaf posibl o’n cymwyseddau datganoledig i sicrhau bod cymorth yn cael ei dargedu at bobl hŷn sydd angen cymorth, yn enwedig y rheini a fydd yn wynebu costau ynni a symudedd uwch na’r cyfartaledd? A wnewch chi hefyd nodi i ba raddau y mae pobl dros 60 oed yn cael mwy o help i gael mynediad at y gronfa cymorth dewisol, gan gofio’r atebion a gefais i gwestiwn ysgrifenedig a gyflwynais yn gynharach eleni, a oedd yn awgrymu bod llai nag 1 y cant o bobl dros 60 oed wedi cael mynediad at y gronfa?

I thank the Member for his question and his interest in this area. Clearly, there are some challenges involved because of where the boundaries lie between what is devolved and what isn't, but clearly we are committed—myself and my colleague Jane Hutt, and colleagues right across Government—to using all the levers we have at our devolved disposal to make a difference. The Member is right to raise the particular impact of the cost-of-living crisis, which is hitting too many in communities right across the country, but the particular impact it has on perhaps pensioners who will have a fixed income. Through our 'Claim what's yours' campaign, we recognise what you're saying about online access; we want to ensure that we look at ways in which people can access that information and that it's readily available in the places that they may go to get support, and make sure they are accessing what they are entitled to and that the additional support is there. I'm not familiar with the written question you raised about access to the discretionary assistance fund, but my colleague Jane Hutt is sitting here nodding as I answer, and I'm sure that's something we'd be happy to take away and look at to see if there's anything else we can do to ensure that age group are aware that support is there, should they need it, in these very difficult circumstances. 

Diolch i’r Aelod am ei gwestiwn a’i ddiddordeb yn y maes. Yn amlwg, ceir rhai heriau oherwydd y ffiniau rhwng yr hyn sydd wedi'i ddatganoli a'r hyn nad yw wedi'i ddatganoli, ond yn amlwg, rydym wedi ymrwymo—fi a'm cyd-Aelod Jane Hutt, a chyd-Aelodau ar draws y Llywodraeth—i ddefnyddio'r holl ysgogiadau sydd wedi'u datganoli at ein defnydd i wneud gwahaniaeth. Mae’r Aelod yn iawn i nodi effaith benodol yr argyfwng costau byw, sy’n taro gormod o bobl mewn cymunedau ledled y wlad, yn ogystal â'r effaith arbennig y gallai ei chael ar bensiynwyr sydd ag incwm sefydlog. Drwy ein hymgyrch 'Hawliwch yr hyn sy’n ddyledus i chi', rydym yn cydnabod yr hyn a ddywedwch am fynediad ar-lein; rydym am sicrhau ein bod yn edrych ar ffyrdd y gall pobl gael gafael ar yr wybodaeth honno a’i bod ar gael yn rhwydd yn y mannau y gallant fynd iddynt am gymorth, a sicrhau eu bod yn cael mynediad at yr hyn y mae ganddynt hawl iddo a bod y cymorth ychwanegol ar gael. Nid wyf yn gyfarwydd â’r cwestiwn ysgrifenedig a nodwyd gennych ynglŷn â mynediad at y gronfa cymorth dewisol, ond mae fy nghyd-Aelod Jane Hutt yn eistedd yma'n nodio wrth imi ateb, ac rwy’n siŵr fod hynny’n rhywbeth y byddem yn fwy na pharod i edrych arno i weld a oes unrhyw beth arall y gallwn ei wneud i sicrhau bod y grŵp oedran hwnnw'n ymwybodol fod cymorth ar gael, os ydynt ei angen, yn yr amgylchiadau hynod o anodd hyn.

Diolch. Sorry if it is falling between two Ministers, as it were. Any information would be gratefully received. Thank you very much.

Last month marked Black History Month. A timely report by the Trades Union Congress released that month revealed that racism and discrimination towards black workers is still rife in the UK. The statistics in the report 'Still rigged: racism in the UK labour market' that account for racist incidents in the workplace are shocking. To make matters worse, when racist incidents were reported in the workplace, the TUC found that action taken to prevent harassment was taken in just 29 per cent of cases. It isn't surprising, then, that four in five respondents say they wouldn't or haven't reported racism in the workplace for fear of it not being taken seriously or having a negative impact on their work life. How does the anti-racist action plan that the Welsh Government published this year target this issue? Are the measures within the plan enough to reach the target of an anti-racist Wales by 2030 and truly make our economy an equal playing field?

Diolch. Mae'n ddrwg gennyf os yw'n disgyn rhwng dau Weinidog, fel petai. Byddwn yn ddiolchgar iawn am unrhyw wybodaeth. Diolch yn fawr iawn.

Y mis diwethaf, roedd hi'n Fis Hanes Pobl Ddu. Datgelodd adroddiad amserol gan Gyngres yr Undebau Llafur a gyhoeddwyd y mis hwnnw fod hiliaeth a gwahaniaethu tuag at weithwyr du yn dal i fod yn rhemp yn y DU. Mae'r ystadegau ar ddigwyddiadau hiliol yn y gweithle yn adroddiad 'Still rigged: racism in the UK labour market' yn frawychus. I wneud pethau’n waeth, lle cafwyd adroddiadau o ddigwyddiadau hiliol yn y gweithle, canfu’r TUC mai dim ond mewn 29 y cant o'r achosion y cymerwyd camau i atal aflonyddu. Nid yw'n syndod, felly, fod pedwar o bob pump o'r ymatebwyr yn dweud na fyddent neu nad ydynt wedi rhoi gwybod am hiliaeth yn y gweithle rhag ofn na fyddai'r cyhuddiad yn cael ei gymryd o ddifrif, neu y byddai'n cael effaith negyddol ar eu bywyd gwaith. Sut mae’r cynllun gweithredu Cymru wrth-hiliol a gyhoeddwyd gan Lywodraeth Cymru eleni yn targedu’r mater hwn? A yw’r mesurau yn y cynllun yn ddigonol i gyrraedd y targed o Gymru wrth-hiliol erbyn 2030 a gwneud ein heconomi'n wirioneddol gyfartal?

13:50

The Member refers to the anti-racist action plan, which was launched back in June by my colleague the Minister for Social Justice. I'm familiar with the event he refers to that Wales TUC held to mark Black History Month. Nobody should face discrimination or hate in any part of society or any walk of life. People should certainly be safe to be themselves and to not face discrimination within the workplace, particularly within those workplaces where we have more leverage in the public sector here in Wales. Inclusive workplaces and tackling racism in the workplace is a key component of the anti-racist action plan. We've worked very closely with employers and with trade unions as part of that, and we're also undergoing training around inclusive workplaces and what that means—to call it out and to support people. There's a lot more work to be done, but we recognise that working in partnership and using those resources that we know some of our trade union colleagues already have in place, and their support networks to enable people to have somebody to go to for advice and support within those workplaces, will make them more inclusive. It's very much something that we're committed to taking forward to ensure that nobody—nobody—faces discrimination whilst they are at work.

Cyfeiria'r Aelod at y cynllun gweithredu Cymru wrth-hiliol, a lansiwyd yn ôl ym mis Mehefin gan fy nghyd-Aelod, y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol. Rwy'n gyfarwydd â'r digwyddiad y cyfeiria ato a gynhaliwyd gan TUC Cymru i nodi Mis Hanes Pobl Ddu. Ni ddylai unrhyw un wynebu gwahaniaethu na chasineb mewn unrhyw ran o gymdeithas nac unrhyw agwedd ar fywyd. Yn sicr, dylai pobl fod yn ddiogel i fod yn hwy eu hunain ac i beidio â gorfod wynebu gwahaniaethu yn y gweithle, yn enwedig yn y gweithleoedd lle mae gennym fwy o ddylanwad yn y sector cyhoeddus yma yng Nghymru. Mae gweithleoedd cynhwysol a mynd i'r afael â hiliaeth yn y gweithle yn elfen allweddol o'r cynllun gweithredu Cymru wrth-hiliol. Rydym wedi gweithio'n agos iawn gyda chyflogwyr a chydag undebau llafur fel rhan o hynny, ac rydym hefyd yn cael hyfforddiant ar weithleoedd cynhwysol a beth mae hynny'n ei olygu—i dynnu sylw ato ac i gefnogi pobl. Mae llawer mwy o waith i’w wneud, ond rydym yn cydnabod y bydd gweithio mewn partneriaeth a defnyddio’r adnoddau y gwyddom fod rhai o’n cydweithwyr yn yr undebau llafur eisoes yn meddu arnynt, a’u rhwydweithiau cymorth er mwyn sicrhau bod gan bobl rywun i droi atynt am gyngor a chymorth yn y gweithleoedd hynny, yn eu gwneud yn fwy cynhwysol. Mae'n rhywbeth rydym wedi ymrwymo'n bendant i fwrw ymlaen ag ef i sicrhau nad oes unrhyw un—unrhyw un—yn wynebu gwahaniaethu pan fyddant yn y gwaith.

Addewid y Rhuban Gwyn
The White Ribbon Promise

3. Sut mae Llywodraeth Cymru yn annog dynion a bechgyn yng Nghymru i wneud addewid y Rhuban Gwyn? OQ58661

3. How is the Welsh Government encouraging men and boys in Wales to make the White Ribbon promise? OQ58661

Thank you very much, Jack Sargeant, for that question. The Welsh Government organises activities each year to promote the White Ribbon campaign and highlight the violence against women, domestic abuse and sexual violence agenda as part of the 16 days of activism. This year, our officials will host an internal event in the Welsh Government to raise awareness and encourage officials to become White Ribbon ambassadors.

Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn hwnnw, Jack Sargeant. Mae Llywodraeth Cymru yn trefnu gweithgareddau bob blwyddyn i hyrwyddo ymgyrch y Rhuban Gwyn a thynnu sylw at yr agenda trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol fel rhan o’r 16 diwrnod o weithredu. Eleni, bydd ein swyddogion yn cynnal digwyddiad mewnol yn Llywodraeth Cymru i godi ymwybyddiaeth ac annog swyddogion i ddod yn llysgenhadon y Rhuban Gwyn.

Can I thank the Minister for that answer? I will be delighted to join you at that event for Welsh Government officials to encourage officials to become White Ribbon ambassadors. I will declare at this point that I am, Llywydd, a White Ribbon ambassador, just as my dad was. But, I'm not the only campaigner for the White Ribbon cause here in the Senedd. My close friend and colleague Joyce Watson has dedicated years to promoting events and sign-up to the White Ribbon promise to get that real clear goal of ending domestic violence. Minister, do you agree with me that all men and boys in Wales should make the promise to never use, excuse or remain silent about male violence against women?

A gaf fi ddiolch i’r Gweinidog am yr ateb hwnnw? Byddaf yn falch iawn o ymuno â chi yn y digwyddiad hwnnw ar gyfer swyddogion Llywodraeth Cymru i annog swyddogion i ddod yn llysgenhadon y Rhuban Gwyn. Rwyf am ddatgan ar y pwynt hwn fy mod yn llysgennad y Rhuban Gwyn, yn union fel oedd fy nhad. Ond nid fi yw’r unig ymgyrchydd dros y Rhuban Gwyn yma yn y Senedd. Mae fy ffrind agos a’m cyd-Aelod Joyce Watson wedi treulio blynyddoedd yn hyrwyddo digwyddiadau ac ymrwymiad i addewid y Rhuban Gwyn i gyrraedd y nod gwirioneddol glir o ddod â thrais domestig i ben. Weinidog, a ydych yn cytuno â mi y dylai pob dyn a bachgen yng Nghymru wneud addewid i beidio byth â defnyddio, esgusodi neu aros yn dawel am drais gan ddynion yn erbyn menywod?

Thank you very much indeed, Jack Sargeant, and thank you for being the White Ribbon ambassador that you've been for so many years. And of course, we remember so well your father and the way that he championed the White Ribbon cause, and recognising that, of course, the White Ribbon cause is led by men to eliminate violence against women and girls. We will be coming together at the end of November; we have a 'light a candle' event at Llandaff cathedral, and that's a multi-faith event hosted by BAWSO to recognise that international day. It is absolutely crucial that we have your support. All the men here in the Chamber will be backing that, hopefully, and wearing their white ribbons as well. It's actually to ensure that men commit that they will not condone or remain silent about violence against women. I'm very pleased that I've committed to a new phase of 'Don't be a bystander' training. This is where you have to speak up. I've actually agreed three-year funding to develop pan-Wales bystander intervention training that will be delivered to all of the citizens of Wales. 

Diolch yn fawr iawn, Jack Sargeant, a diolch am fod yn llysgennad y Rhuban Gwyn ers cymaint o flynyddoedd. Ac wrth gwrs, rydym yn cofio eich tad a'r ffordd y bu'n hyrwyddo achos y Rhuban Gwyn, ac yn cydnabod, wrth gwrs, fod achos y Rhuban Gwyn yn cael ei arwain gan ddynion i gael gwared ar drais yn erbyn menywod a merched. Byddwn yn dod at ein gilydd ddiwedd mis Tachwedd; mae gennym ddigwyddiad ‘goleuo cannwyll’ yn eglwys gadeiriol Llandaf, sy'n ddigwyddiad aml-ffydd a gynhelir gan BAWSO i gydnabod y diwrnod rhyngwladol hwnnw. Mae’n gwbl hanfodol ein bod yn cael eich cefnogaeth. Bydd yr holl ddynion yma yn y Siambr yn cefnogi hynny, gobeithio, ac yn gwisgo eu rhubanau gwyn hefyd. Y nod mewn gwirionedd yw sicrhau bod dynion yn ymrwymo na fyddant yn goddef nac yn parhau i fod yn dawel ynghylch trais yn erbyn menywod. Rwy'n falch iawn fy mod wedi ymrwymo i gyfnod newydd o hyfforddiant 'Paid cadw’n dawel'. Dyma ble mae'n rhaid ichi godi eich llais. Rwyf wedi cytuno i gyllid tair blynedd i ddatblygu hyfforddiant ledled Cymru ar sut y gall gwylwyr ymyrryd, hyfforddiant a fydd yn cael ei ddarparu i holl ddinasyddion Cymru.

13:55

I'd like to thank Jack Sargeant for raising this vitally important question. As he did, I'd like to take this moment just to thank Joyce Watson for all her long-continued work in this area; she's an absolute champion for the White Ribbon campaign.

Peer-on-peer sexual harassment in our schools is totally unacceptable, and it's happening up and down Wales. This was found in the recent peer-on-peer sexual harassment inquiry done by the Children, Young People and Education Committee. These behaviours need to be stamped out, and White Ribbon Day is an excellent way to draw attention to this problem, spur on action and get our boys in schools to make the White Ribbon promise. I'd like to ask the Minister: what steps is the Welsh Government taking, specifically regarding schools, to end harassment and violence in those institutions, to ensure that we do not see that these young people manifest their problems into adulthood, which then causes more violence against women?

Hoffwn ddiolch i Jack Sargeant am godi’r cwestiwn hollbwysig hwn. Fel y gwnaeth yntau, hoffwn achub ar y cyfle i ddiolch i Joyce Watson am ei holl waith yn y maes hwn; mae'n hyrwyddwr gwych i ymgyrch y Rhuban Gwyn.

Mae aflonyddu rhywiol rhwng cyfoedion yn ein hysgolion yn gwbl annerbyniol, ac mae'n digwydd ledled Cymru. Canfuwyd hyn yn yr ymchwiliad diweddar i aflonyddu rhywiol rhwng cyfoedion a wnaed gan y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg. Mae angen cael gwared ar yr ymddygiadau hyn, ac mae Diwrnod y Rhuban Gwyn yn ffordd wych o dynnu sylw at y broblem hon, o ysgogi gweithredu ac o gael bechgyn yn ein hysgolion i ymrwymo i addewid y Rhuban Gwyn. Hoffwn ofyn i’r Gweinidog: pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd, yn benodol mewn perthynas ag ysgolion, i roi diwedd ar aflonyddu a thrais yn y sefydliadau hynny, i sicrhau nad ydym yn gweld pobl ifanc yn parhau i greu problemau pan fyddant yn oedolion, sydd wedyn yn achosi mwy o drais yn erbyn menywod?

Can I thank you for that question and, at this point, also acknowledge and endorse what has been said by the two Members about Joyce Watson and her leadership as far as the White Ribbon cause is concerned? It is important what you say in terms of how we can reach out to our children and young people, and school obviously is the place to do this, because violence against women, domestic abuse and sexual violence obviously can have a huge impact on children and young people. I do think that it's really important that we look at the way in which our relationships and sexuality education, now a statutory requirement in the Curriculum for Wales framework and mandatory for our learners, is actually going to focus on developing healthy relationships from the early years, furthering our aim to ensure all children and young people have the ability to enjoy healthy, happy, respectful relationships now and in the future. But also, we continue to fund Hafan Cymru's Spectrum project, which has been working in schools delivering training for staff, because that's crucial for our staff and governors in understanding the impact domestic abuse can have on children and young people.

A gaf fi ddiolch am eich cwestiwn, ac ar y pwynt hwn, a gaf fi hefyd gydnabod a chymeradwyo’r hyn a ddywedwyd gan y ddau Aelod am Joyce Watson a’i harweinyddiaeth mewn perthynas â'r Rhuban Gwyn? Mae’r hyn a ddywedwch yn bwysig o ran sut y gallwn estyn allan at ein plant a’n pobl ifanc, ac yn amlwg, yr ysgol yw’r lle i wneud hyn, oherwydd yn amlwg, gall trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol gael effaith enfawr ar blant a phobl ifanc. Credaf ei bod yn bwysig iawn ein bod yn edrych ar y ffordd y mae ein haddysg cydberthynas a rhywioldeb, sydd bellach yn ofyniad statudol yn fframwaith Cwricwlwm i Gymru ac yn orfodol i’n dysgwyr, yn mynd i ganolbwyntio ar ddatblygu perthnasoedd iach o’r blynyddoedd cynnar, gan hyrwyddo ein nod o sicrhau bod pob plentyn ac unigolyn ifanc yn gallu mwynhau perthnasoedd iach, hapus a pharchus nawr ac yn y dyfodol. Ond hefyd, rydym yn parhau i ariannu prosiect Sbectrwm Hafan Cymru, sydd wedi bod yn gweithio mewn ysgolion i ddarparu hyfforddiant i staff, gan fod hynny'n hanfodol er mwyn i'n staff a'n llywodraethwyr ddeall yr effaith y gall cam-drin domestig ei chael ar blant a phobl ifanc.

There is, as you say, Minister, some fantastic work that's going on in the schools around respectful and healthy relationships, and that's hugely important. But we need to spread the message wider than schools and take it outside the school gates to organisations like, for example, the Scouts and army cadets, football clubs, and other places where boys find themselves. So, are you able to tell me if there's any work that you're doing to influence those organisations in exploring ways that they can help those individuals become role models and amplify the White Ribbon message?

Fel y dywedwch, Weinidog, mae gwaith gwych yn mynd rhagddo yn yr ysgolion ar berthnasoedd parchus ac iach, ac mae hynny'n hynod o bwysig. Ond mae angen inni ledaenu’r neges yn ehangach nag ysgolion a mynd â hi y tu hwnt i giatiau’r ysgol i sefydliadau fel, er enghraifft, y Sgowtiaid a chadetiaid y fyddin, clybiau pêl-droed, a mannau eraill lle mae bechgyn yn dod at ei gilydd. Felly, a allwch ddweud wrthyf am unrhyw waith a wnewch i ddylanwadu ar y sefydliadau hyn i archwilio ffyrdd y gallant helpu'r unigolion hynny i ddod yn fodelau rôl a lledaenu neges y Rhuban Gwyn yn ehangach?

Thank you, Joyce Watson, because we do need to go outside. We've commented on the opportunities and the work that's been done in schools with children and young people, and the importance of the new curriculum in terms of that relationships and sexuality education framework, but we also need to reach out to all of those organisations where young people gather and engage. I think it is interesting, and many of you will know from your contact with Girl Guides and Scouts, how they are beginning to embrace these issues, recognising issues relating to equality and also addressing harassment and sexual abuse, and understanding what children and young people are experiencing, which, of course, has been an important point of the inquiry undertaken by the Children, Young People and Education Committee. But also football clubs, army cadets—this is where we can take the White Ribbon message, and I think that Jack Sargeant, and all of those who are engaging with the White Ribbon campaign, can get that message over and reach out to those organisations working with children and young people.

Diolch, Joyce Watson, oherwydd mae angen inni fynd y tu hwnt. Rydym wedi gwneud sylwadau ar y cyfleoedd a’r gwaith a wnaed mewn ysgolion gyda phlant a phobl ifanc, a phwysigrwydd y cwricwlwm newydd a'r fframwaith addysg cydberthynas a rhywioldeb, ond mae angen inni estyn allan hefyd at bob un o’r sefydliadau lle daw pobl ifanc at ei gilydd. Credaf ei bod yn ddiddorol, a bydd llawer ohonoch yn gwybod o’ch cyswllt â'r Geidiaid a'r Sgowtiaid, sut maent yn dechrau mynd i'r afael â'r materion hyn, gan gydnabod materion sy’n ymwneud â chydraddoldeb yn ogystal â mynd i’r afael ag aflonyddu a cham-drin rhywiol, a deall beth mae plant a phobl ifanc yn ei wynebu, sydd, wrth gwrs, wedi bod yn bwynt pwysig yn yr ymchwiliad a wnaed gan y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg. Ond hefyd, clybiau pêl-droed, cadetiaid y fyddin—dyma lle gallwn fynd â neges y Rhuban Gwyn, a chredaf y gall Jack Sargeant, a phawb sy'n gysylltiedig ag ymgyrch y Rhuban Gwyn, drosglwyddo'r neges honno ac estyn allan at y sefydliadau sy'n gweithio gyda phlant a phobl ifanc.

Y Gwasanaeth Tân
The Fire Service

4. Sut mae'r Gweinidog yn sicrhau bod y gwasanaeth tân o fudd i bobl Gorllewin De Cymru? OQ58647

4. How does the Minister ensure that the fire service benefits the people of South Wales West? OQ58647

I continue to work with the fire and rescue services across Wales to ensure that people, communities and the environment are kept as safe as possible from fires and other hazards. In the longer term, we remain committed to ensuring the sustainability and safety of the services and to broadening the role of firefighters.

Rwy’n parhau i weithio gyda’r gwasanaethau tân ac achub ledled Cymru i sicrhau bod pobl, cymunedau a’r amgylchedd yn cael eu cadw mor ddiogel â phosibl rhag tanau a pheryglon eraill. Yn y tymor hwy, rydym yn parhau i fod yn ymrwymedig i sicrhau cynaliadwyedd a diogelwch y gwasanaethau ac i ehangu rôl diffoddwyr tân.

I'm grateful to you for your answer. I wanted to draw your attention to the terrible fire at Windmill Farm, a much-loved rural hotel and wedding venue on the Gower peninsula, in the heart of my South Wales West region. The blaze spread rapidly across the property, and firefighting efforts were delayed by an insufficient water supply to operate the hoses and the time taken in transporting a bowser to the scene. Having met with the owners of the venue myself, I've seen first-hand the stress, heartbreak and financial cost that has been borne as a result of the fire. So, I think it's crucial that, regardless of administrative boundaries, all local fire authorities can come together to ensure that crucial equipment such as bowsers are located in areas that best serve the needs of local communities.

In England, fire and rescue authorities must attempt to enter into reinforcement schemes or mutual aid agreements with other fire and rescue authorities for securing mutual assistance. They're also obliged to respond to incidents such as fire, road traffic collisions and other emergencies within their areas, in line with their mutual aid agreements too. Therefore, Minister, will you commit to working with the fire and rescue service and Welsh Water to ensure that vital firefighting equipment such as bowsers are installed in the right places to maximise geographic cover across Wales, regardless of which fire authority boundary someone lives in, to ensure that a tragedy like that won't be repeated?

Rwy’n ddiolchgar am eich ateb. Roeddwn am dynnu eich sylw at y tân ofnadwy yn Windmill Farm, gwesty gwledig a lleoliad priodasau poblogaidd ar benrhyn Gŵyr, yng nghanol fy rhanbarth i, Gorllewin De Cymru. Lledaenodd y tân drwy'r eiddo'n gyflym, a bu oedi yn yr ymdrechion i ddiffodd y tân oherwydd cyflenwad dŵr annigonol i weithredu'r pibau a'r amser a gymerwyd i fynd â thancer dŵr i'r lleoliad. Ar ôl cyfarfod â pherchnogion y lleoliad fy hun, rwyf wedi gweld â’m llygaid fy hun y straen, y gofid a’r gost ariannol a gafwyd o ganlyniad i’r tân. Felly, credaf ei bod yn hollbwysig, ni waeth beth fo’r ffiniau gweinyddol, fod pob awdurdod tân lleol yn gallu dod ynghyd i sicrhau bod offer hollbwysig fel tanciau dŵr wedi'u lleoli yn yr ardaloedd sy’n gwasanaethu anghenion cymunedau lleol orau.

Yn Lloegr, mae'n rhaid i awdurdodau tân ac achub geisio ymuno â chynlluniau atgyfnerthu neu gytundebau cydgymorth ag awdurdodau tân ac achub eraill er mwyn sicrhau y gallant roi cymorth i'w gilydd. Mae'n rhaid iddynt ymateb hefyd i ddigwyddiadau fel tanau, damweiniau traffig ffyrdd ac argyfyngau eraill yn eu hardaloedd, yn unol â'u cytundebau cydgymorth. Felly, Weinidog, a wnewch chi ymrwymo i weithio gyda’r gwasanaeth tân ac achub a Dŵr Cymru i sicrhau bod offer diffodd tân hanfodol megis tanciau dŵr yn cael eu gosod yn y mannau cywir i allu darparu gwasanaeth dros yr ardal ddaearyddol fwyaf sy'n bosibl ledled Cymru, ni waeth beth yw ffiniau'r awdurdod tân y mae rhywun yn byw ynddo, i sicrhau na fydd trychineb o'r fath yn digwydd eto?

14:00

I thank the Member for his supplementary question, and my heart goes out to the people whose premises were destroyed in this terrible, terrible fire. I'm aware of the incident that he refers to, of the operational challenges in terms of access to water for Dŵr Cymru and the Mid and West Wales Fire and Rescue Service. It's an operational matter for those services, but I'd be more than happy to follow up to see, actually, if more can be done in our regular meetings with the fire and rescue services to ensure that these things, if there are any concerns, are acted upon proactively rather than reactively in the future.

Diolch i'r Aelod am ei gwestiwn atodol, ac rwy'n cydymdeimlo â'r bobl y dinistriwyd eu cartrefi yn y tân ofnadwy hwn. Rwy'n ymwybodol o'r digwyddiad y mae'n cyfeirio ato, a'r heriau gweithredol o ran mynediad at ddŵr i Dŵr Cymru a Gwasanaeth Tân ac Achub Canolbarth a Gorllewin Cymru. Mae'n fater gweithredol i'r gwasanaethau hynny, ond rwy'n fwy na pharod i edrych i weld a ellir gwneud mwy yn ein cyfarfodydd rheolaidd gyda'r gwasanaethau tân ac achub i sicrhau ein bod, os oes unrhyw bryderon, yn mynd i'r afael â'r pethau hyn yn rhagweithiol yn hytrach nag yn adweithiol yn y dyfodol.

In South Wales West, we have different boundaries for the police service and the fire and rescue service, with the ambulance service on an all-Wales basis. Has the Minister considered consulting on reorganising the fire service so that its boundaries mirror the police boundaries?

Yng Ngorllewin De Cymru, mae gennym ffiniau gwahanol ar gyfer y gwasanaeth heddlu a'r gwasanaeth tân ac achub, gyda'r gwasanaeth ambiwlans ar sail Cymru gyfan. A yw'r Gweinidog wedi ystyried ymgynghori ar aildrefnu'r gwasanaeth tân fel bod ei ffiniau'n cyd-fynd â ffiniau'r heddlu?

I thank Mike Hedges for his question. I think what Mike means is not necessarily—. Some of the fire and rescue service boundaries are aligned with those of local health boards, but the footprints are not the same in terms of the area that they cover. I could say that there aren't any plans to align those boundaries, as I understand it. However, what we are focused on at the moment is actually where organisations can work together or co-locate; we know that that has a positive result, not just in terms of the services working together, but in terms of the relationships that have been able to be built up between them. Just a point of interest on that, in the Member's region, the mid and west fire and rescue service covers Swansea and Neath Port Talbot, which are both near South Wales Police, but the two organisations have a long-established relationship and share the same control room, and we've seen the co-location of services where we've got ambulance and fire and rescue, and that's something that we're keen to support as a Government. 

Diolch i Mike Hedges am ei gwestiwn. Nid wyf yn credu bod yr hyn y mae Mike yn ei olygu o reidrwydd—. Mae rhai o ffiniau'r gwasanaeth tân ac achub yn cyd-fynd a rhai'r byrddau iechyd lleol, ond nid yw'r olion traed yr un fath o ran yr ardal y maent yn ei gwasanaethu. Gallwn ddweud nad oes cynlluniau i gysoni'r ffiniau hynny, yn ôl yr hyn rwy'n ei ddeall. Fodd bynnag, rydym yn canolbwyntio ar hyn o bryd ar lle gall sefydliadau weithio gyda'i gilydd neu gyd-leoli; rydym yn gwybod bod hynny'n arwain at ganlyniadau cadarnhaol, nid yn unig o ran gwasanaethau'n gweithio gyda'i gilydd, ond o ran y berthynas y bu modd ei meithrin rhyngddynt. Dim ond un pwynt o ddiddordeb ar hynny, yn rhanbarth yr Aelod, mae gwasanaeth tân ac achub canolbarth a gorllewin Cymru yn cwmpasu Abertawe a Chastell-nedd Port Talbot, sydd ill dau'n agos at Heddlu De Cymru, ond mae gan y ddau sefydliad berthynas hirsefydlog ac maent yn rhannu'r un ystafell reoli, ac rydym wedi gweld gwasanaethau ambiwlans a gwasanaethau tân ac achub yn cael eu cyd-leoli, ac mae hynny'n rhywbeth rydym yn awyddus i'w gefnogi fel Llywodraeth. 

Mae cwestiwn 5 [OQ58641] wedi'i dynnu yn ôl. Cwestiwn 6, Peter Fox.

Question 5 [OQ58641] is withdrawn. Question 6, Peter Fox.

Dynion sy'n Profi Cam-drin Domestig
Men Experiencing Domestic Abuse

6. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i wella'r gefnogaeth i ddynion sy'n profi cam-drin domestig? OQ58650

6. What steps is the Welsh Government taking to improve support for men experiencing domestic abuse? OQ58650

Thank you for that question. We are continuing to improve our response to domestic abuse through our national strategy. We fund the Dyn project to support male victims of domestic abuse and continue to fund awareness training to recognise indicators displayed by men who may be experiencing domestic abuse.

Diolch am y cwestiwn hwnnw. Rydym yn parhau i wella ein hymateb i gam-drin domestig drwy ein strategaeth genedlaethol. Rydym yn ariannu prosiect Dyn i gefnogi dynion sy'n dioddef cam-drin domestig ac rydym yn parhau i ariannu hyfforddiant ymwybyddiaeth i gydnabod dangosyddion a ddangosir gan ddynion a allai fod yn profi cam-drin domestig.

Thank you, Minister, for that response. Presiding Officer, I ask this question whilst, of course, recognising that violence against women and girls in particular is far too prevalent in society, and, as men, we must challenge abuse and violence in all of its forms, and I agree with what's been said; I too was a White Ribbon ambassador for my previous organisation, and I'm happy to continue that in this one.

However, I want to use this question to raise an issue of men who are experiencing domestic abuse. Whilst it's not a topic that is often discussed, it too is an issue that occurs far too often in society. The Older People's Commissioner for Wales noted that around a quarter of people who experience abuse are male, and that male victims tend to be older, with the highest proportion of those affected aged 75 or over. Whilst organisations such as Both Parents Matter Cymru offer support, the report by the older people's commissioner found that men may be reluctant to seek help due to the stigma of being a male victim of abuse. The small number of domestic abuse services targeted specifically at men are under-resourced, meaning that the support that they're able to provide is often very limited. Minister, what action is the Welsh Government taking to raise wider awareness of abuse against men, and particularly older men? And how are you working with the commissioner and other public bodies to ensure that the adequate support services are available? And, finally, what consideration have you given to ensuring that a strategy to eradicate violence against men is put in place that can sit alongside the great work that is already happening to prevent violence against women and girls?

Diolch am yr ymateb hwnnw, Weinidog. Lywydd, rwy'n gofyn y cwestiwn hwn gan gydnabod, wrth gwrs, fod trais yn erbyn menywod a merched yn arbennig yn llawer rhy gyffredin mewn cymdeithas, ac mae'n rhaid i ni fel dynion herio camdriniaeth a thrais o bob math, ac rwy'n cytuno â'r hyn a ddywedwyd; roeddwn innau hefyd yn llysgennad Rhuban Gwyn ar gyfer fy sefydliad blaenorol, ac rwy'n hapus i barhau â hynny yn y sefydliad hwn.

Fodd bynnag, rwyf eisiau defnyddio'r cwestiwn hwn i godi mater dynion sy'n profi cam-drin domestig. Er nad yw'n bwnc sy'n cael ei drafod yn aml, mae hyn hefyd yn rhywbeth sy'n digwydd yn llawer rhy aml mewn cymdeithas. Nododd Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru fod tua chwarter y bobl sy'n profi camdriniaeth yn ddynion, a bod dioddefwyr gwrywaidd yn tueddu i fod yn hŷn, gyda'r gyfran uchaf o'r rhai yr effeithir arnynt yn 75 oed neu'n hŷn. Er bod sefydliadau fel Both Parents Matter Cymru yn cynnig cefnogaeth, yn ôl yr adroddiad gan y comisiynydd pobl hŷn, gallai dynion fod yn amharod i ofyn am gymorth oherwydd y stigma sydd ynghlwm wrth fod yn ddyn sy'n dioddef camdriniaeth. Mae'r nifer fechan o wasanaethau cam-drin domestig sy'n cael eu targedu'n benodol at ddynion yn brin o adnoddau, sy'n golygu bod y gefnogaeth y gallant ei darparu yn aml yn gyfyngedig iawn. Weinidog, pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i godi ymwybyddiaeth ehangach o gam-drin yn erbyn dynion, ac yn enwedig dynion hŷn? A sut rydych yn gweithio gyda'r comisiynydd a chyrff cyhoeddus eraill i sicrhau bod gwasanaethau cymorth digonol ar gael? Ac yn olaf, pa ystyriaeth a roddwyd gennych i sicrhau bod strategaeth i ddileu trais yn erbyn dynion yn cael ei rhoi ar waith a all sefyll ochr yn ochr â'r gwaith gwych sydd eisoes yn digwydd i atal trais yn erbyn menywod a merched?

14:05

Well, thank you very much, Peter Fox, for starting your supplementary with the recognition of our response to the earlier question, with your support and endorsement for the White Ribbon campaign, and recognising, in terms of the statistics, the impact of violence against women and girls and just looking at the fact that the percentage of domestic abuse-related offences recorded by the police identified that 73.1 per cent of offences affected female victims and 26.9 per cent male victims, ending March 2021.

But I think your point about domestic abuse affecting older people, and older men particularly in relation to your question, is key. Because I've recently met with the older people's commissioner myself and we discussed the findings of her report on improving support and services for older men experiencing domestic abuse. So, we now have our next phase of the strategy of the violence against women, domestic abuse and sexual violence, implementing the legislation, and we are looking at these issues. We're going to have an older person's working group within the blueprint, which is the approach we're taking now. I'm co-chairing a national implementation board with the police and crime commissioner for Dyfed Powys, and we're looking at this from the criminal justice as well as the social justice perspective, so I do believe that the older person's working group within the blueprint will look at these particular issues that you raise.

Wel, diolch yn fawr iawn, Peter Fox, am ddechrau eich cwestiwn atodol drwy gydnabod ein hymateb i'r cwestiwn cynharach, gyda'ch cefnogaeth a'ch cymeradwyaeth i ymgyrch y Rhuban Gwyn, a chydnabod, o ran yr ystadegau, effaith trais yn erbyn menywod a merched ac edrych ar y ffaith bod canran y troseddau cam-drin domestig a gofnodwyd gan yr heddlu hyd at fis Mawrth 2021 wedi nodi bod 73.1 y cant o droseddau yn effeithio ar ddioddefwyr benywaidd a 26.9 y cant yn effeithio ar ddioddefwyr gwrywaidd.

Ond rwy'n credu bod eich pwynt fod cam-drin domestig yn effeithio ar bobl hŷn, a dynion hŷn yn arbennig mewn perthynas â'ch cwestiwn, yn allweddol. Oherwydd cefais gyfarfod â'r comisiynydd pobl hŷn yn ddiweddar ac fe wnaethom drafod canfyddiadau ei hadroddiad ar wella cefnogaeth a gwasanaethau i ddynion hŷn sy'n profi cam-drin domestig. Felly, rydym bellach yn symud at gam nesaf y strategaeth genedlaethol trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol, a gweithredu'r ddeddfwriaeth, ac rydym yn edrych ar y materion hyn. Bydd gennym weithgor pobl hŷn o fewn y glasbrint, sef y dull rydym yn ei fabwysiadu nawr. Rwy'n cyd-gadeirio bwrdd gweithredu cenedlaethol gyda chomisiynydd heddlu a throseddu Dyfed Powys, ac rydym yn edrych ar hyn o safbwynt cyfiawnder troseddol yn ogystal ag o safbwynt cyfiawnder cymdeithasol, felly credaf y bydd y gweithgor pobl hŷn o fewn y glasbrint yn edrych ar y materion penodol rydych yn eu codi.

Gofal Plant Blynyddoedd Cynnar
Early Years Childcare

7. Sut mae'r asesiad effaith cydraddoldeb ar gyfer ehangu cam 2 y ddarpariaeth gofal plant blynyddoedd cynnar drwy'r rhaglen Dechrau'n Deg yn cymharu â'r asesiad a gwblhawyd ar gyfer cam 1? OQ58664

7. How does the equality impact assessment for the phase 2 expansion of early years childcare provision via the Flying Start programme compare to the assessment completed for phase 1? OQ58664

Thank you very much, Jenny Rathbone, for that question. As you well understand, of course, the focus of this question doesn't fall within my ministerial portfolio in terms of policy, but I'm very happy to respond in terms of the impact assessment issue. Phase 2 of the expansion of Flying Start builds on the approach taken in phase 1. That's reflected in the equality impact assessment. And, of course, high-quality early years provision does help ensure that every child has the best start in life and fulfils their potential. 

Diolch yn fawr am y cwestiwn hwnnw, Jenny Rathbone. Fel rydych yn ei ddeall, wrth gwrs, nid yw ffocws y cwestiwn hwn o fewn fy mhortffolio gweinidogol o ran polisi, ond rwy'n hapus iawn i ymateb ar y mater asesu effaith. Mae cam 2 o ehangu Dechrau'n Deg yn adeiladu ar y dull a fabwysiadwyd yng ngham 1. Mae hynny wedi'i adlewyrchu yn yr asesiad o'r effaith ar gydraddoldeb. Ac wrth gwrs, mae darpariaeth blynyddoedd cynnar o ansawdd da yn helpu i sicrhau bod pob plentyn yn cael y dechrau gorau mewn bywyd ac yn cyrraedd ei botensial. 

Okay. My understanding is that it is within your portfolio to look at the equality impact of all Government policies, and that, obviously, includes Flying Start, while I appreciate that you're not the Minister who actually carries responsibility for that programme.

So, I'm interested in looking at how the phase 1 expansion for £20 million, which increased the numbers of children benefiting from that additional support by a further 2,500, compared with phase 2, which is £26 million for 3,000 additional two-year-olds to get free Flying Start childcare from next April. But, as raised by Cardiff Council, the concerns they have about this phase 2 are that those additional children getting the additional childcare earlier on doesn't include them in the important increased support for health visitors, speech and language, and other parenting support. And I'm interested in exploring why we've done that, because it's all about the evaluation of how much impact the childcare has if it hasn't also been accompanied by that additional health visiting and other parenting support. 

Iawn. Rwy'n deall ei fod o fewn eich portffolio i edrych ar effaith holl bolisïau'r Llywodraeth ar gydraddoldeb, ac mae hynny, yn amlwg, yn cynnwys Dechrau'n Deg, er fy mod yn deall nad chi yw'r Gweinidog sy'n ysgwyddo cyfrifoldeb am y rhaglen honno mewn gwirionedd.

Felly, rwy'n awyddus iawn i edrych ar sut mae ehangu cam 1, am £20 miliwn, a oedd yn golygu bod 2,500 o blant ychwanegol wedi gallu elwa o'r gefnogaeth ychwanegol honno, yn cymharu â cham 2, sef £26 miliwn i alluogi 3,000 o blant dwy oed ychwanegol i gael gofal plant Dechrau'n Deg am ddim o fis Ebrill nesaf. Ond fel y nododd Cyngor Caerdydd, y pryderon sydd ganddynt ynglŷn â cham 2 yw nad yw'r plant ychwanegol sy'n cael y gofal plant ychwanegol yn gynharach yn eu cynnwys yn y cymorth ychwanegol pwysig mewn perthynas ag ymwelwyr iechyd, lleferydd ac iaith, a rhaglenni cefnogi rhianta eraill. Ac mae gennyf ddiddordeb mewn archwilio pam ein bod wedi gwneud hynny, oherwydd mae'n ymwneud â gwerthuso faint o effaith mae'r gofal plant yn ei chael os na cheir cymorth ymwelydd iechyd ychwanegol a rhaglenni cefnogi rhianta eraill. 

Thank you very much, Jenny, for that question. I fully recognise the importance of the equality impact assessment and how that guides us in terms of moving forward with this all-important Flying Start programme, which has such an impact on children's lives. Now, of course, as you are fully aware and you're so engaged with this, not every family receiving phase 2 provision would require further services, but the families who do need that additional support will continue to have the opportunity to access support through existing routes. So, I hope that gives you some reassurance about phase 2, learning from phase 1. If they need additional support, they will be able to access that, and if we can reassure the parents or Cardiff Council about the importance and the impact of the expansion that's going to take place.

Clearly, the Deputy Minister for Social Services is working very closely with local authorities in terms of monitoring whether phase 2 provision leads to increased referrals to other services, and we'll work very flexibly with local services to support them to meet additional needs. But I think what's really important is that Flying Start is able to provide and offer that high-quality childcare environment, coupled with high-quality staff, in supporting improved outcomes for children. I do think, in terms of the importance and the announcement that was made recently by the Deputy Minister for Social Services, as part of the Plaid Cymru partnership and the co-operation agreement, with Siân Gwenllian, it's so important that we've got this extension of the £26 million over the next two years to expand Flying Start to support long-term positive impacts on the lives of children and families across Wales.

And just finally, Llywydd, just to say that, obviously, I'm responsible for tackling poverty as well, and we know that the provision of childcare is crucial, and with the evidence and indeed the Wales Centre for Public Policy and the Bevan Foundation showing that investment in childcare, with an additional 3,000 two-year-olds accessing high-quality childcare, is a huge step forward in terms of tackling child poverty.

Diolch yn fawr am y cwestiwn hwnnw, Jenny. Rwy'n llwyr gydnabod pwysigrwydd yr asesiad o'r effaith ar gydraddoldeb a sut mae hynny'n ein harwain gyda rhaglen hynod bwysig Dechrau'n Deg, sy'n cael cymaint o effaith ar fywydau plant. Nawr, wrth gwrs, fel rydych yn gwybod ac rydych eisoes yn ymwneud â hyn, ni fyddai pob teulu sy'n derbyn darpariaeth cam 2 angen gwasanaethau pellach, ond bydd y teuluoedd sydd angen y cymorth ychwanegol hwnnw'n parhau i gael cyfle i gael cymorth drwy lwybrau sy'n bodoli eisoes. Felly, rwy'n gobeithio bod hynny'n rhoi rhywfaint o sicrwydd i chi ynglŷn â cham 2, gan ddysgu o gam 1. Os oes angen cymorth ychwanegol arnynt, byddant yn dal i allu cael hwnnw, ac rydym eisiau tawelu meddyliau'r rhieni a Chyngor Caerdydd ynghylch pwysigrwydd ac effaith yr ehangu sy'n mynd i ddigwydd.

Yn amlwg, mae'r Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol yn gweithio'n agos iawn gydag awdurdodau lleol i fonitro a yw darpariaeth cam 2 yn arwain at fwy o atgyfeiriadau at wasanaethau eraill, a byddwn yn gweithio'n hyblyg iawn gyda gwasanaethau lleol i'w cefnogi i ddiwallu anghenion ychwanegol. Ond rwy'n credu mai'r hyn sy'n bwysig iawn yw bod Dechrau'n Deg yn gallu darparu a chynnig amgylchedd gofal plant o ansawdd uchel, ynghyd â staff o ansawdd uchel, i gefnogi canlyniadau gwell i blant. O ran y pwysigrwydd a'r cyhoeddiad a wnaed yn ddiweddar gan y Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol, fel rhan o bartneriaeth Plaid Cymru a'r cytundeb cydweithio, gyda Siân Gwenllian, rwy'n credu ei bod hi'n hynod bwysig ein bod wedi cael yr estyniad o £26 miliwn dros y ddwy flynedd nesaf i ehangu Dechrau'n Deg i gefnogi effeithiau cadarnhaol hirdymor ar fywydau plant a theuluoedd ledled Cymru.

Ac yn olaf, Lywydd, wrth gwrs, rwy'n gyfrifol am drechu tlodi hefyd, ac rydym yn gwybod bod darparu gofal plant yn hanfodol, a chyda'r dystiolaeth ac yn wir gyda Chanolfan Polisi Cyhoeddus Cymru a Sefydliad Bevan yn dangos bod buddsoddiad mewn gofal plant, gyda 3,000 o blant dwy oed ychwanegol yn cael mynediad at ofal plant o ansawdd uchel, yn gam enfawr ymlaen o ran mynd i'r afael â thlodi plant.

14:10

I'm pleased that this question has been raised this afternoon over the Flying Start scheme, and it's not the first time I've raised this issue, but I get deeply concerned over the postcode lottery of the scheme, where funding is based on where somebody lives rather than on their financial situation, and essentially a scenario in which wealthy people can qualify and people who need it the most actually miss out, in some cases. So, what consideration does the Welsh Government give to this notion, and what steps do you intend to take to remove barriers to the scheme and provide equity in the system?

Rwy'n falch bod y cwestiwn hwn wedi'i godi y prynhawn yma mewn perthynas â chynllun Dechrau'n Deg, ac nid dyma'r tro cyntaf i mi godi'r mater hwn, ond rwy'n pryderu'n fawr ynghylch loteri cod post y cynllun, lle mae cyllid yn seiliedig ar lle mae rhywun yn byw yn hytrach nag ar eu sefyllfa ariannol, ac yn y bôn mae'n senario lle gall pobl gyfoethog fod yn gymwys a lle gall y bobl sydd ei angen fwyaf gael ei amddifadu ohono mewn rhai achosion. Felly, pa ystyriaeth mae Llywodraeth Cymru yn ei rhoi i hyn, a pha gamau y bwriadwch eu cymryd i ddileu rhwystrau i'r cynllun a sicrhau tegwch yn y system?

I'd just repeat what I said in answer to the earlier questions. Flying Start helps families with young children in the most disadvantaged areas of Wales. That's the crucial thing. We need to target that support. It includes free part-time quality childcare for children aged two and three living in those areas, and in April, we announced that up to 2,500 more children would be eligible for Flying Start, and that will include children that you represent across Wales. The first phase of the programme began at the start of September, and phase 2 will make more than 3,000 additional two-year-olds eligible.

Also, I think it's important to say that there's the £70 million for improvements to facilities and maintenance for registered childcare settings, and that those settings can apply for that funding through their local authorities.

Hoffwn ailadrodd yr hyn a ddywedais wrth ateb y cwestiynau cynharach. Mae Dechrau'n Deg yn helpu teuluoedd sydd â phlant ifanc yn ardaloedd mwyaf difreintiedig Cymru. Dyna'r peth hollbwysig. Mae angen inni dargedu'r cymorth hwnnw. Mae'n cynnwys gofal plant rhan-amser o ansawdd yn rhad ac am ddim i blant dwy a thair oed sy'n byw yn yr ardaloedd hynny, ac ym mis Ebrill, fe wnaethom gyhoeddi y byddai hyd at 2,500 yn rhagor o blant yn gymwys ar gyfer Dechrau'n Deg, a bydd hynny'n cynnwys plant rydych yn eu cynrychioli ledled Cymru. Dechreuodd cam cyntaf y rhaglen ddechrau mis Medi, a bydd cam 2 yn gwneud mwy na 3,000 o blant dwy oed ychwanegol yn gymwys.

Hefyd, rwy'n credu ei bod yn bwysig dweud bod £70 miliwn ar gyfer gwelliannau i gyfleusterau a gwaith cynnal a chadw ar leoliadau gofal plant cofrestredig, ac y gall y lleoliadau hynny wneud cais am y cyllid hwnnw drwy eu hawdurdodau lleol.

Caethwasiaeth Fodern
Modern Slavery

8. A wnaiff y Gweinidog roi diweddariad am drafodaethau diweddar efo Llywodraeth y DU am gaethwasiaeth fodern? OQ58666

8. Will the Minister provide an update on recent discussions with the UK Government about modern slavery? OQ58666

Mis Mai oedd y tro diwethaf i Weinidogion Cymru gwrdd â Gweinidog y Deyrnas Unedig a oedd ar y pryd yn gyfrifol am gaethwasiaeth fodern, ac mae ein swyddogion mewn cysylltiad rheolaidd â'r Swyddfa Gartref.

Welsh Ministers last met with the then UK Minister responsible for modern slavery in May and officials are in regular contact with the Home Office.

We continue to press the UK Government for a victim- and survivor-focused approach to modern slavery, in which safeguarding is of primary concern.

Rydym yn parhau i bwyso ar Lywodraeth y DU am ddull sy'n canolbwyntio ar ddioddefwyr a goroeswyr yng nghyd-destun caethwasiaeth fodern, lle mae diogelu yn fater o'r pwys mwyaf.

Diolch am yr ymateb. Mi fydd y Gweinidog yn ymwybodol, dwi'n siŵr, fod Llywodraeth y Deyrnas Unedig wedi symud caethwasiaeth fodern yn ddiweddar o fod yn fater i'r Gweinidog dros ddiogelu i fod yn fater ar waelod rhestr y Gweinidog am fewnfudo anghyfreithlon a lloches. Mae etholwraig wedi cysylltu efo fi i leisio pryderon am hyn. Mae hi'n poeni am y peryg mae o'n ei olygu i ddioddefwyr caethwasiaeth. Mae hi'n cwestiynu yn benodol sut bod posib cyfiawnhau gwneud hyn yn achos mewnfudo pan fo bron i draean o ddioddefwyr caethwasiaeth fodern yn ddinasyddion Prydeinig beth bynnag. Mi allai hyn olygu esgeuluso cyfran fawr ohonyn nhw.

Rŵan, beio'r dioddefwyr mae'r Ysgrifennydd Cartref wedi ei wneud yn ddiweddar, yn dweud bod pobl yn honni eu bod wedi cael eu 'traffic-o' er mwyn camddefnyddio a manteisio ar reolau mewnfudo—sylwadau gwarthus sydd yn gwbl ddi-hid o realiti'r dioddefaint mae cymaint yn ei wynebu, ond yn anffodus rydyn ni wedi dod i ddisgwyl dim llai gan Ysgrifenyddion Cartref Ceidwadol yn ddiweddar. Pa gamau a all y Gweinidog eu cymryd er mwyn ceisio sicrhau bod y gefnogaeth yn cael ei gynnal i ddioddefwyr caethwasiaeth fodern yng Nghymru er gwaethaf y penderfyniad yma gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig?

Thank you for that response. The Minister will know, I'm sure, that the UK Government has moved modern slavery recently from the Minister for safeguarding to an issue at the bottom of the list of the Minister for illegal immigration and asylum. A constituent has contacted me to voice concerns about this. She's concerned about the risk that it means for victims of slavery. She questions specifically how it's possible to justify doing this in the case of immigration when nearly a third of modern slavery victims are British citizens anyway. This could mean disregarding a great proportion of them.

Now, victim blaming, that's what the Home Secretary has done recently, saying that people are claiming to be trafficked in order to abuse or take advantage of the immigration rules—disgraceful comments that don't take any notice of the suffering that people face. But, unfortunately, we've come to expect no better from Conservative Home Secretaries. What steps can the Minister take in order to try and ensure that the support is maintained for victims of modern slavery in Wales, despite this decision by the UK Government?

14:15

I thank the Member for his supplementary question, as I absolutely agree with everything he said in terms of the disgusting way in which victims are potentially being scapegoated by the UK Government now, and I share his and his constituents' concerns about the fact that we did have a safeguarding Minister and now it sits under immigration. And conflating the two, I think, is a very dangerous and distressing route to go down. And alongside that, since July, we've seen a procession of different UK Ministers holding the modern slavery brief, and that chaotic churn of Ministers is leading to delays and uncertainty in the development of the new modern slavery strategy for England and Wales. We're concerned that the post of the independent anti-slavery commissioner has remained vacant since back in April. So, I and my colleague Jane Hutt are continuing to press UK Government on this matter, but also working through the Wales anti-slavery leadership group and doing what we can do with the levers we have in Wales to make sure we are supporting people and taking a very different approach. Some people can say it's just words, but we know words have impact, and it's very dangerous and damaging rhetoric, and we're working to do what we can do along with things like our code of ethical procurement and supply chains, working to review that and strengthen it as we move forward. 

Diolch i'r Aelod am ei gwestiwn atodol, oherwydd rwy'n cytuno'n llwyr â phopeth a ddywedodd mewn perthynas â'r ffordd ffiaidd y gallai dioddefwyr gael eu gwneud yn fychod dihangol gan Lywodraeth y DU nawr, ac rwy'n rhannu ei bryderon ef a pryderon ei etholwyr ynglŷn â'r ffaith ein bod wedi cael Gweinidog diogelu ond bod diogelu bellach yn rhan o fewnfudo. Ac mae cyfuno'r ddau'n beryglus a gofidus iawn yn fy marn i. Ac ochr yn ochr â hynny, ers mis Gorffennaf, rydym wedi gweld llu o wahanol Weinidogion y DU yng ngofal y briff caethwasiaeth fodern, ac mae'r llif anhrefnus hwnnw o Weinidogion yn arwain at oedi ac ansicrwydd yn y gwaith o ddatblygu'r strategaeth gaethwasiaeth fodern newydd ar gyfer Cymru a Lloegr. Rydym yn pryderu bod swydd comisiynydd atal caethwasiaeth annibynnol wedi parhau'n wag ers mis Ebrill. Felly, rwyf fi a'm cyd-Aelod Jane Hutt yn parhau i bwyso ar Lywodraeth y DU mewn perthynas â'r mater hwn, ond rydym hefyd yn gweithio gyda grŵp arweinyddiaeth atal caethwasiaeth Cymru ac yn gwneud yr hyn a allwn â'r ysgogiadau sydd gennym yng Nghymru i sicrhau ein bod yn cefnogi pobl ac yn mabwysiadu ymagwedd wahanol iawn. Mae rhai pobl yn dweud mai dim ond geiriau ydynt, ond rydym yn gwybod bod geiriau'n cael effaith, ac mae'n rhethreg beryglus a niweidiol iawn, ac rydym yn gweithio i wneud yr hyn y gallwn ei wneud ynghyd â phethau fel ein cod caffael a chadwyni cyflenwi moesegol, gan weithio i adolygu hynny a'i gryfhau wrth inni symud ymlaen. 

Yn olaf, cwestiwn 9, Carolyn Thomas. 

Finally, question 9, Carolyn Thomas. 

Gweithwyr y Post Brenhinol
Royal Mail Workers

9. Pa drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael ynglŷn â chyflogau ac amodau gweithwyr y Post Brenhinol yng Nghymru? OQ58677

9. What discussions has the Welsh Government had regarding the pay and conditions of Royal Mail workers in Wales? OQ58677

Whilst oversight of postal services remains reserved to the UK Government, I met separately with Royal Mail and the Communication Workers Union back in July regarding the situation. I have since written to both parties—just last month—to request an update on the situation and urge a resolution that works for the workforce and postal services.

Er mai Llywodraeth y DU sy'n parhau i fod yn gyfrifol am oruchwylio gwasanaethau post, fe gyfarfûm â'r Post Brenhinol ac Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu ar wahân yn ôl ym mis Gorffennaf i drafod y sefyllfa. Ers hynny, rwyf wedi ysgrifennu at y ddwy ochr—fis diwethaf—i ofyn am ddiweddariad ar y sefyllfa ac i annog datrysiad sy'n gweithio i'r gweithlu a'r gwasanaethau post.

Thank you for that, Minister. Before being elected as a Member of the Senedd, I was a postal worker for Royal Mail, and I know how hard deliverers work day in, day out. I walked an average of 12 miles a day for five or six hours, in all weather—extreme heat, storms, snow—and my ex-colleagues have embraced change already to increase productivity and efficiency, being more flexible regarding hours, fleet of foot, coping with increased rounds, lapsing of rounds, using postal digital assistants and van shares, to name a few. We owe them a debt of gratitude for their dedication during the pandemic and to their customers. I understand that CWU are now in intensive negotiations with Royal Mail about pay and conditions, showing how important it is to be part of a trade union. Minister, will you join me in encouraging the Royal Mail to engage fully with the union to achieve a positive outcome for these negotiations for the benefit of workers, as well as the general public who rely on their service? Diolch.  

Diolch am hynny, Weinidog. Cyn cael fy ethol yn Aelod o'r Senedd, roeddwn yn weithiwr post i'r Post Brenhinol, ac rwy'n gwybod pa mor galed mae dosbarthwyr yn gweithio o ddydd i ddydd. Roeddwn yn cerdded 12 milltir y dydd ar gyfartaledd, am bump neu chwe awr, ym mhob tywydd—gwres eithafol, stormydd, eira—ac mae fy nghyn-gydweithwyr eisoes wedi croesawu newidiadau eisoes i gynyddu cynhyrchiant ac effeithlonrwydd, i fod yn fwy hyblyg ynghylch oriau, i wneud rowndiau'n gynt, i ymdopi â rowndiau cynyddol, diddymu rowndiau, defnyddio dyfeisiau cymorth digidol a rhannu faniau, i enwi ond ychydig. Rydym yn ddiolchgar iawn iddynt hwy, a'u cwsmeriaid, am eu hymroddiad yn ystod y pandemig. Rwy'n deall bod Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu bellach mewn trafodaethau dwys gyda'r Post Brenhinol ynglŷn â chyflogau ac amodau, sy'n dangos pa mor bwysig yw bod yn rhan o undeb llafur. Weinidog, a wnewch chi ymuno â mi i annog y Post Brenhinol i ymgysylltu'n llawn â'r undeb er mwyn sicrhau canlyniad cadarnhaol i'r negodiadau hyn er budd gweithwyr, yn ogystal â'r cyhoedd sy'n dibynnu ar eu gwasanaeth? Diolch.  

May I join Carolyn Thomas in urging Royal Mail and the CWU to continue that work, in partnership with the Advisory, Conciliation and Arbitration Service, on a resolution to this dispute? I also agree that any such resolution needs to work for postal services, postal workers and the people of Wales, and I want to join her in paying tribute to the role that our posties play in communities right across the country, whether that be rural or urban. They're not just doing a job; they provide a vital community service. And I actually remember seeing the Member, because her postal round wasn't far from where I live, and I can confirm I did see her out in all weather making sure that people in the communities across my constituency received their post. 

A gaf fi ymuno â Carolyn Thomas i annog y Post Brenhinol ac Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu i barhau â'r gwaith hwnnw, mewn partneriaeth â'r Gwasanaeth Cynghori, Cymodi a Chyflafareddu, i ddod o hyd i ddatrysiad i'r anghydfod hwn? Rwyf innau hefyd yn cytuno bod angen i unrhyw ddatrysiad o'r fath weithio i wasanaethau post, gweithwyr post a phobl Cymru, ac rwyf am ymuno â hi i dalu teyrnged i'r rôl y mae ein postmyn yn ei chwarae mewn cymunedau ledled y wlad, boed hynny mewn ardaloedd gwledig neu drefol. Nid cyflawni swydd yn unig y maent; maent yn darparu gwasanaeth cymunedol hanfodol. Ac rwy'n cofio gweld yr Aelod mewn gwirionedd, oherwydd nid oedd ei rownd bost yn bell o lle rwy'n byw, a gallaf gadarnhau fy mod wedi ei gweld hi allan ym mhob tywydd yn gwneud yn siŵr fod pobl yn y cymunedau ar draws fy etholaeth yn cael eu post. 

Diolch i'r Dirprwy Weinidog a'r Gweinidog. 

I thank the Deputy Minister and the Minister. 

2. Cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad
2. Questions to the Counsel General and Minister for the Constitution

Ac felly dyma ni'n symud ymlaen i'r cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Huw Irranca-Davies. 

We move now to questions to the Counsel General and Minister for the Constitution, and the first question is from Huw Irranca-Davies. 

Setliad Datganoli
The Devolution Settlement

1. Pa drafodaethau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael ynglŷn ag effaith y newidiadau diweddar yn Llywodraeth y DU ar y setliad datganoli? OQ58678

1. What discussions has the Counsel General had regarding the impact of the recent changes in the UK Government on the devolution settlement? OQ58678

I can emphasise the importance of strong inter-governmental relations and that open engagement between the Governments at every opportunity is taken. The instability of the UK Government and frequent UK ministerial changes have clearly made it difficult to form long-lasting, productive links, which are vital in underpinning sound inter-governmental relations.

Gallaf bwysleisio pwysigrwydd cysylltiadau rhynglywodraethol cryf ac ymgysylltiad agored rhwng y Llywodraethau ar bob cyfle. Mae ansefydlogrwydd Llywodraeth y DU a newid Gweinidogion yn fynych wedi ei gwneud yn anodd ffurfio cysylltiadau hirhoedlog, cynhyrchiol, sy'n hanfodol ar gyfer creu sylfaen i gysylltiadau rhynglywodraethol cadarn.

Counsel General, Luke Fletcher MS and I have just returned from attending the second meeting of the UK-EU Parliamentary Partnership Assembly in London. It was good to attend that; Alun Davies and colleagues—Sam—have attended before, and it's an emerging feast of a body, and it's growing more muscular as well. But one of the themes within that is the need for this—regardless of the systems in place—regular engagement, routine engagement, between Ministers at a UK level and at an EU level, particularly in this post-Brexit scenario. We've got the Northern Ireland Protocol Bill—we don't know what's happening quite with that at the moment. We've got the EU retained law—we're not quite sure what's happening with that. We've got the Bill of Rights Bill and the impact on citizens' rights, let alone the wider panoply of legislation coming down the line. In a different context, the First Minister once used that phrase, 'the regular, reliable rhythm of meetings', how important that is. So, does he share my hopes that, with the new Government and the new Prime Minister, but all those new Ministers, that this will now become the norm that there are regular, routine, reliable meetings between Ministers, so that we can deal with some of these pressing issues?

Mae'r Cwnsler Cyffredinol, Luke Fletcher AS a minnau newydd ddychwelyd o fynychu ail gyfarfod Cynulliad Partneriaeth Seneddol y DU-UE yn Llundain. Da o beth oedd mynychu hwnnw; mae Alun Davies a chyd-Aelodau—Sam—wedi mynychu o'r blaen, ac mae'n gorff sy'n tyfu, ac mae'n tyfu'n fwy cyhyrog hefyd. Ond un o'r themâu o fewn hynny yw'r angen am ymgysylltiad rheolaidd—beth bynnag yw'r systemau sydd ar waith—rhwng Gweinidogion ar lefel y DU ac ar lefel yr UE, yn enwedig yn y senario ôl-Brexit sydd ohoni. Mae gennym Fil Protocol Gogledd Iwerddon—nid ydym yn gwybod beth sy'n digwydd gyda hynny ar hyn o bryd. Mae gennym gyfreithiau'r UE a ddargedwir—nid ydym yn hollol siŵr beth sy'n digwydd gyda hynny. Mae gennym y Bil Hawliau a'r effaith ar hawliau dinasyddion, heb sôn am yr ystod ehangach o ddeddfwriaeth sydd ar y ffordd. Mewn cyd-destun gwahanol, defnyddiodd y Prif Weinidog yr ymadrodd 'rhythm rheolaidd a dibynadwy o gyfarfodydd' unwaith a pha mor bwysig yw hynny. Felly, a yw'n rhannu fy ngobeithion, gyda'r Llywodraeth newydd a'r Prif Weinidog newydd, ond yr holl Weinidogion newydd hynny, y bydd cyfarfodydd rheolaidd, arferol, dibynadwy rhwng Gweinidogion yn dod yn norm, fel y gallwn ymdrin â rhai o'r materion pwysig hyn?

14:20

Thank you for that supplementary question, and I do totally agree: there is a need for regular engagement, for consistent engagement, and properly planned engagement as well, and that engagement should be taking place in respect of all aspects of the UK Government's legislative programme that engages with us, that triggers our particular obligations, but also all the areas of interdependency that arise as well.

I think it was really most disappointing that there was a long delay—. Well, in fact, it's taken so long to get now to a situation where the current Prime Minister is now talking to the First Ministers of Scotland and Wales, and I give credit to the new Prime Minister that that was one of the first things that he did do, and it's a very important statement. There was a comment that was made that the previous Prime Minister was very busy, and really that is not a satisfactory answer when that situation arises, because you can never be too busy to say that you are concerned about the importance of your relationship with the four nations of the UK.

On a personal basis, I've already had introductory meetings with the Attorney General Victoria Prentis. I did meet with her predecessor; there was a very quick change then. I've met also with Lord Bellamy, who will be visiting the Senedd, and there'll be an opportunity for meetings with myself and with the Minister for Social Justice.

But I do agree. We need early and open engagement between the Governments on all policy areas. We need a period of stability and co-operation to support closer working relationships between the Governments in all our mutual interests.

Diolch i chi am y cwestiwn atodol hwnnw, ac rwy'n cytuno'n llwyr: mae angen ymgysylltiad rheolaidd, ymgysylltiad cyson, ac ymgysylltiad wedi'i gynllunio'n briodol hefyd, a dylai'r ymgysylltiad hwnnw fod yn digwydd mewn perthynas â phob agwedd ar raglen ddeddfwriaethol Llywodraeth y DU sy'n ymwneud â ni, sy'n sbarduno ein rhwymedigaethau penodol, ond hefyd yr holl feysydd o gyd-ddibyniaeth sy'n codi hefyd.

Rwy'n credu mai'r peth mwyaf siomedig oedd bod oedi hir—. Wel, mewn gwirionedd, mae wedi cymryd cyhyd i gyrraedd sefyllfa lle mae'r Prif Weinidog presennol bellach yn siarad â Phrif Weinidogion Cymru a'r Alban, ac rwy'n rhoi clod i'r Prif Weinidog newydd mai dyna oedd un o'r pethau cyntaf iddo ei wneud, ac mae'n ddatganiad pwysig iawn. Gwnaed sylw bod y Prif Weinidog blaenorol yn brysur iawn, ac nid yw hwnnw'n ateb boddhaol pan fo'r sefyllfa honno'n codi, oherwydd ni allwch byth fod yn rhy brysur i ddweud eich bod yn poeni ynghylch pwysigrwydd eich perthynas â phedair gwlad y DU.

Ar sail bersonol, rwyf eisoes wedi cael cyfarfodydd rhagarweiniol gyda'r Twrnai Cyffredinol Victoria Prentis. Fe wnes i gyfarfod â'i rhagflaenydd; roedd yna newid sydyn iawn wedyn. Hefyd, rwyf wedi cyfarfod â'r Arglwydd Bellamy, a fydd yn ymweld â'r Senedd, a bydd cyfle i gael cyfarfodydd gyda mi a chyda'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol.

Ond rwy'n cytuno. Mae angen ymgysylltiad cynnar ac agored rhwng y Llywodraethau ar bob maes polisi. Rydym angen cyfnod o sefydlogrwydd a chydweithrediad i gefnogi perthynas waith agosach rhwng y Llywodraethau er ein lles ni oll.

Mae cwestiwn 2 [OQ58643] wedi ei dynnu'n ôl. Felly, cwestiwn 3—Carolyn Thomas.

Question 2 [OQ58643] is withdrawn. Question 3—Carolyn Thomas.

Bil Cyfraith yr UE a Ddargedwir (Dirymu a Diwygio)
Retained EU Law (Revocation and Reform) Bill

3. Pa drafodaethau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael gyda swyddogion eraill y gyfraith ynglŷn â'r amserlen ar gyfer Bil Cyfraith yr UE a Ddargedwir (Dirymu a Diwygio)? OQ58676

3. What discussions has the Counsel General had with other law officers about the timetable for the Retained EU Law (Revocation and Reform) Bill? OQ58676

Thank you for the question. We are monitoring the Bill’s progress through Parliament whilst continuing our engagement with the UK Government on the proposed timeline for its coming into force and the implementation of provisions and what this will entail in terms of implications for Wales.

Diolch am y cwestiwn. Rydym yn monitro cynnydd y Bil drwy'r Senedd gan barhau â'n hymgysylltiad â Llywodraeth y DU ar yr amserlen arfaethedig iddo ddod i rym a gweithrediad darpariaethau a beth fydd hyn yn ei olygu o ran y goblygiadau i Gymru.

Thank you for the answer, Counsel General. I know you agree that this bonfire of the EU retained law started by Rees-Mogg is an extremely dangerous one. Not only does it put at risk important protections, including workers' rights and climate measures, it's also a blatant attempt to undermine devolution, Welsh Government and this Senedd. Given that this Bill will have serious implications for the devolved nations, I find it totally unacceptable that they have not been properly consulted. Counsel General, what representations have you made to the UK Government about this matter, and what discussions have you had with  other law officers about protecting the competencies—sorry, I can't say it very well—of this Senedd? Thank you.

Diolch am yr ateb, Gwnsler Cyffredinol. Rwy'n gwybod eich bod yn cytuno bod y goelcerth hon o gyfraith yr UE a ddargedwir a ddechreuwyd gan Rees-Mogg yn un hynod o beryglus. Nid yn unig y mae'n peryglu amddiffyniadau pwysig, gan gynnwys hawliau gweithwyr a mesurau newid hinsawdd, mae hefyd yn ymgais amlwg i danseilio datganoli, Llywodraeth Cymru a'r Senedd hon. O ystyried y bydd gan y Bil hwn oblygiadau difrifol i'r gwledydd datganoledig, rwy'n ei chael yn gwbl annerbyniol nad ymgynghorwyd yn briodol â hwy. Gwnsler Cyffredinol, pa sylwadau rydych chi wedi'u cyflwyno i Lywodraeth y DU ar y mater hwn, a pha drafodaethau a gawsoch gyda swyddogion eraill y gyfraith ynglŷn â diogelu cymwyseddau'r Senedd hon? Diolch.

Thank you. The Bill is obviously something that is very significant; it transfers enormous powers to UK Government Ministers, who would have the option of not instating, or not retaining, certain legislation in UK Government, almost at their discretion. The example that I know has been publicised very well is the one, for example, of statutory holiday pay, which derives from the EU retained law. Were that not to be retained and reinstated into UK law, it would at a stroke actually be eliminated, so we would lose that, and there are many other examples where individual rights that individuals have could disappear at a stroke with virtually no scrutiny from UK Government. Our concern as a Welsh Government is, of course, that the Bill contains issues in respect of concurrent powers for UK Government Ministers in the retained EU law Bill that can be exercised in devolved areas. It has a sunsetting clause that was set for 31 December 2023. This relates to something like 2,400 pieces of legislation. I think I've already commented, as, indeed, have other nations of the UK commented, that, basically, this would almost completely overwhelm not only the UK Government's legislative programme, but ours as well, if we were to try and address this. So, we are looking at very careful options on that.

I suppose there is some hope in terms of some comments that maybe there will be a review of it. My view is that this piece of legislation is wholly unnecessary. It doesn't actually achieve anything or do anything of any significance when you consider all the particular challenges that exist. I'm very moved by the comment from the former environment Secretary Theresa Villiers. She was a Brexiteer, so she has a vested interest in Brexit and these issues, but she said that the proposals would take up vast amounts of civil service time and would involve undoing legislation that, in many cases, was broadly popular and good for the country. Others have expressed a view that this Bill is potentially an ideological millstone. So, we're monitoring it very, very closely. I had two meetings with the previous Minister, Rees-Mogg. That, of course, has changed, but there will be opportunities for further discussions, and this is very much on the Welsh Government's and on my radar.

Diolch. Mae'r Bil yn amlwg yn rhywbeth sy'n arwyddocaol iawn; mae'n trosglwyddo pwerau enfawr i Weinidogion Llywodraeth y DU, a fyddai â'r opsiwn o beidio â sefydlu, neu beidio â chadw, deddfwriaeth benodol yn Llywodraeth y DU, yn ôl eu disgresiwn eu hunain bron. Gwn fod yr enghraifft o dâl gwyliau statudol, sy'n deillio o gyfraith yr UE a ddargedwir, wedi cael cyhoeddusrwydd da iawn. Pe na bai'n cael ei chadw a'i hadfer i gyfraith y DU, byddai'n cael ei dileu ar unwaith mewn gwirionedd, felly byddem yn ei cholli, ac mae llawer o enghreifftiau eraill lle gallai hawliau unigol unigolion ddiflannu dros nos bron heb unrhyw graffu gan Lywodraeth y DU. Ein pryder ni fel Llywodraeth Cymru, wrth gwrs, yw bod y Bil yn cynnwys materion sy'n ymwneud â phwerau cydamserol i Weinidogion Llywodraeth y DU yn y Bil cyfraith yr UE a ddargedwir y gellir eu harfer mewn meysydd datganoledig. Mae ganddo gymal machlud a osodwyd ar gyfer 31 Rhagfyr 2023. Mae hyn yn ymwneud ag oddeutu 2,400 darn o ddeddfwriaeth. Rwy'n credu fy mod eisoes wedi dweud, fel y mae gwledydd eraill y DU wedi dweud, yn y bôn, y gallai hyn lethu rhaglen ddeddfwriaethol Llywodraeth y DU yn llwyr, yn ogystal â'n hun ninnau hefyd, pe baem yn ceisio mynd i'r afael â hyn. Felly, rydym yn edrych ar opsiynau gofalus iawn ar hynny.

Mae'n debyg fod rhywfaint o obaith ynghlwm wrth rai sylwadau y gallai fod yna adolygiad ohono. Yn fy marn i, mae'r ddeddfwriaeth hon yn gwbl ddiangen. Nid yw'n cyflawni unrhyw beth mewn gwirionedd nac yn gwneud unrhyw beth o unrhyw arwyddocâd wrth ystyried yr holl heriau penodol sy'n bodoli. Fe wnaeth y sylw gan gyn-Ysgrifennydd yr amgylchedd, Theresa Villiers, gryn argraff arnaf. Roedd hi o blaid Brexit, felly mae'n fwy awyddus byth i weld Brexit a'r materion hyn yn llwyddo, ond dywedodd y byddai'r cynigion yn cymryd llawer iawn o amser y gwasanaeth sifil ac y byddai'n galw am ddadwneud deddfwriaeth a oedd, mewn llawer o achosion, yn boblogaidd at ei gilydd ac yn dda i'r wlad. Mae eraill wedi mynegi barn y gallai'r Bil hwn fod yn faen melin ideolegol. Felly, rydym yn ei fonitro'n agos iawn. Cefais ddau gyfarfod gyda'r Gweinidog blaenorol, Rees-Mogg. Mae hynny, wrth gwrs, wedi newid, ond fe fydd cyfleoedd i drafod ymhellach, ac mae hyn yn amlwg iawn ar radar Llywodraeth Cymru ac ar fy radar i.

14:25
Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr yn gyntaf. Mark Isherwood.

Questions now from the party spokespeople. The Conservative spokesperson, first of all. Mark Isherwood.

Diolch, Llywydd. Responding to your statement here in May on justice in Wales, I stated,

'given that senior police officers told me during my visit to the north-west regional organised crime unit that: all north Wales emergency planning is done with north-west England; 95 per cent or more of crime in north Wales is local or operates on a cross-border east-west basis; North Wales Police have no significant operations working on an all-Wales basis; and that evidence given to the Thomas commission'

regarding this

'was largely ignored in the commission's report',

I asked,

'why do you think that the Thomas commission on justice report only includes a single reference to any cross-border criminality in the context of county lines, and that the solution it proposes is joint working across the four Welsh forces in collaboration with other agencies, but no reference to partners across the border, with whom most of the work is actually being done?'

You accused me of 'a head-in-the-sand response', when, instead, ignoring these key issues would represent a dangerous head-buried-in-sand approach—

Diolch, Lywydd. Wrth ymateb i'ch datganiad yma ym mis Mai ar gyfiawnder yng Nghymru, dywedais,

'o gofio i uwch swyddogion yr heddlu ddweud wrthyf yn ystod fy ymweliad ag uned troseddau cyfundrefnol rhanbarthol gogledd-orllewin Lloegr a gogledd Cymru: mae'r holl gynllunio am argyfyngau yng ngogledd Cymru yn cael ei wneud gyda gogledd-orllewin Lloegr; mae 95 y cant neu fwy o droseddau yng ngogledd Cymru yn lleol neu'n gweithredu ar sail drawsffiniol o'r dwyrain i'r gorllewin; nid oes gan Heddlu Gogledd Cymru unrhyw weithrediadau sylweddol sy'n gweithio ar sail Cymru gyfan; a bod tystiolaeth a roddwyd i gomisiwn Thomas'

ar hyn wedi

'cael ei hanwybyddu i raddau helaeth yn adroddiad y comisiwn',

gofynnais,

'pam ydych chi'n credu mai dim ond un cyfeiriad at unrhyw droseddu trawsffiniol yng nghyd-destun llinellau cyffuriau y mae adroddiad comisiwn Thomas ar gyfiawnder yn ei gynnwys, ac mai'r ateb y mae'n ei gynnig yw cydweithio ar draws y pedwar heddlu yng Nghymru mewn cydweithrediad ag asiantaethau eraill, ond dim cyfeiriad at bartneriaid dros y ffin, gyda phwy y mae'r rhan fwyaf o'r gwaith yn cael ei wneud mewn gwirionedd?'

Fe wnaethoch chi fy nghyhuddo o roi 'ymateb pen-yn-y-tywod', ond mewn gwirionedd anwybyddu'r materion allweddol hyn yw'r ymateb pen-yn-y-tywod peryglus—

Mark Isherwood, I am sorry to cut across, but we were all there when you asked these questions and had this response. If you can ask your question of today, please—and you're out of time now, but I'll allow you to ask it.

Mark Isherwood, mae'n ddrwg gennyf dorri ar draws, ond roeddem i gyd yno pan wnaethoch chi ofyn y cwestiynau hyn a chael yr ymateb hwn. Os gallwch ofyn eich cwestiwn ar gyfer heddiw, os gwelwch yn dda—ac mae eich amser wedi dod i ben nawr, ond rwy'n caniatáu ichi ei ofyn.

What, if any, action have you therefore since taken to investigate the serious omissions I identified and gather the necessary missing evidence?

Pa gamau, os o gwbl, rydych chi wedi eu cymryd i ymchwilio i'r hepgoriadau difrifol a nodais ac i gasglu'r dystiolaeth angenrheidiol sydd ar goll?

My role isn't to answer for the Thomas commission, or to take up specific issues that are in or not within the Thomas commission. What my role has been—Welsh Government's role—is to consider the totality of the recommendations made by the Thomas commission, to evaluate them and see how those might be pursued.

The issue of the devolution of policing is obviously one that has been taken up, and it is one that's resulted in quite a range of meetings between myself, the Minister for Social Justice, as well, at the police partnership board that has been set up, and a very close collaboration as well with the police and crime commissioners. In doing so, what we seek to do is to have a proper partnership in terms of those areas that are devolved that clearly do relate to policing, which is why we, obviously, want the devolution of policing, the partnership between the four police areas, but, of course, any other areas that overlap in terms of engagement there are equally valid. Now, those organisational matters are obviously matters for the chief constable, but they do get discussed, so I don't think there are grounds there for criticism, because what we are looking at is how the partnership between our responsibilities and policing can actually work collaboratively together. I don't think the points you make on whether they're sustainable or not sustainable really have any real bearing on the importance of actually having that partnership, having that engagement or actually undermining the view that we've taken, but also that the police and crime commissioners hold—all four of them, who have been democratically elected—that there is merit in the development of the devolution of policing.

Nid fy rôl i yw ateb dros gomisiwn Thomas, na mynd i'r afael â materion penodol sydd o fewn comisiwn Thomas neu beidio. Fy rôl i—rôl Llywodraeth Cymru—yw ystyried cyfanswm yr argymhellion a wnaed gan gomisiwn Thomas, eu gwerthuso ac ystyried sut gellid mynd ar drywydd y rheini.

Mae'n amlwg fod mater datganoli plismona yn un sydd wedi ei godi, ac mae'n un sydd wedi arwain at amrywiaeth o gyfarfodydd rhyngof fi, y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, yn ogystal, yn y bwrdd partneriaeth plismona sydd wedi'i sefydlu, a chydweithio'n agos iawn â'r comisiynwyr heddlu a throseddu hefyd. Wrth wneud hynny, yr hyn y ceisiwn ei wneud yw cael partneriaeth briodol yn y meysydd sydd wedi'u datganoli sy'n ymwneud yn amlwg â phlismona, a dyna pam ein bod ni, yn amlwg, eisiau datganoli plismona, y bartneriaeth rhwng y pedair ardal heddlu, ond wrth gwrs, mae unrhyw feysydd eraill sy'n gorgyffwrdd o ran ymgysylltiad yr un mor ddilys. Nawr, mae'r materion sefydliadol hynny yn amlwg yn faterion i'r prif gwnstabl, ond maent yn cael eu trafod, felly nid wyf yn credu bod sail i feirniadaeth yn hynny o beth, oherwydd rydym yn edrych i weld sut y gall y bartneriaeth rhwng ein cyfrifoldebau a'n plismona weithio ar y cyd gyda'i gilydd mewn gwirionedd. Nid wyf yn credu bod y pwyntiau a wnewch ynglŷn ag a ydynt yn gynaliadwy neu beidio yn dylanwadu'n fawr ar bwysigrwydd cael y bartneriaeth honno, cael yr ymgysylltiad hwnnw neu danseilio'r safbwynt rydym wedi'i fabwysiadu, ond hefyd fod y comisiynwyr heddlu a throseddu o'r farn—y pedwar ohonynt, sydd wedi'u hethol yn ddemocrataidd—fod yna werth i ddatblygu datganoli plismona.

14:30

Without this gaping hole being filled, there's clearly no real basis to go forward on the basis of an only partial report.

But responding to you in May, I detailed evidence showing that the UK Government is actually more aligned with the Welsh Government approach to justice than otherwise and has stated repeatedly that it favours policy based on prevention through tackling social challenges and rehabilitation, quoting, for example, the UK Ministry of Justice's 'Prisons Strategy White Paper' to rehabilitate offenders and cut crime; the female offender strategy to divert vulnerable female offenders away from short prison sentences; and the UK Government's turnaround scheme to catch and prevent youth offending earlier than ever to help stop these children and young people from moving on to further, more serious offending.

I also quoted, as you did, the former UK justice Minister, Lord Wolfson, at the October 2021 Legal Wales conference, where he said that being part of an England and Wales justice system made Wales a more attractive place to do business and that,

'We are continuing to work closely with the Welsh Government to deliver justice in Wales, including the joint work on supporting women and young people, and taking forward some of the recommendations of the Thomas Commission'.

What progress has, therefore, been achieved with this in the 13 months since—I appreciate you might be tempted to respond by just commenting on the last couple of months—as we go forward?

Heb i'r bwlch hwn gael ei lenwi, mae'n amlwg nad oes sail wirioneddol dros fwrw ymlaen ar sail adroddiad rhannol yn unig.

Ond wrth ymateb i chi ym mis Mai, nodais dystiolaeth yn dangos bod Llywodraeth y DU mewn gwirionedd yn mabwysiadu ymagwedd fwy tebyg i un Llywodraeth Cymru tuag at ymdrin â chyfiawnder ac mae wedi datgan dro ar ôl tro ei bod yn ffafrio polisi'n seiliedig ar atal drwy fynd i'r afael â heriau cymdeithasol ac adsefydlu, gan ddyfynnu, er enghraifft, 'Papur Gwyn Strategaeth Carchardai' Gweinyddiaeth Cyfiawnder y DU i adsefydlu troseddwyr a thorri troseddu; y strategaeth troseddwyr benywaidd i ddargyfeirio troseddwyr benywaidd bregus oddi ar lwybr o ddedfrydau byr o garchar; a chynllun datrys problemau Llywodraeth y DU i ddal ac atal troseddu ieuenctid yn gynt nag erioed er mwyn helpu i atal y plant a'r bobl ifanc hyn rhag symud ymlaen at droseddu pellach, mwy difrifol.

Fe chithau, dyfynnais gyn-Weinidog cyfiawnder y DU, yr Arglwydd Wolfson, yng nghynhadledd Cymru'r Gyfraith ym mis Hydref 2021, lle nododd fod bod yn rhan o system gyfiawnder Cymru a Lloegr yn gwneud Cymru'n lle mwy deniadol i wneud busnes ac

'Rydym yn parhau i weithio'n agos gyda Llywodraeth Cymru i sicrhau cyfiawnder yng Nghymru, gan gynnwys y gwaith ar y cyd ar gefnogi menywod a phobl ifanc, ac yn bwrw ymlaen â rhai o argymhellion Comisiwn Thomas'.

Pa gynnydd a wnaed ar hyn felly yn y 13 mis ers hynny—rwy'n derbyn y gallech gael eich temtio i ymateb drwy wneud sylwadau ar y mis neu ddau diwethaf yn unig—wrth i ni symud ymlaen?

Thanks for the question. The discussions that take place and the work that goes on isn’t something that just happened in the last couple of months—it is work of a long, continuous process. One of the reasons it’s part of that long process is because there is a real dysfunction in the England and Wales jurisdiction. I have to say that my view is that the England and Wales jurisdiction is dysfunctional and is not working. That is one of the reasons why we’ve published a paper, 'Delivering Justice for Wales', in order to put those across, not in terms of the issue of who controls justice or whatever, but, basically, how can it be delivered better? And you’d be perfectly valid in asking for details as to how we think that can be delivered better.

Of the work that is going on, much of it is actually borne by my colleague the Minister for Social Justice in terms of women’s issues; in terms of a women’s blueprint; in terms of the youth justice work that is going on; in terms of the issues over the women’s residence and the prison issues that arise. Those are things that have been going on for many, many months and have also been ones that have engaged partnership between the Ministry of Justice and the Welsh Government and between all the other agencies and bodies that have a direct interest within that. And I think those have been very effective and very successful, but they are only part of the picture.

There was a very interesting publication that’s just come from Cardiff University on criminal justice—The Welsh Criminal Justice System: On the Jagged Edge—which really begins to highlight the dysfunction in our justice system: the fact that we have no proper alignment between all the devolved functions and a very centralised Ministry of Justice, where Wales only plays a very peripheral part.

You raised issues also with regard to policing. I mean, let’s be honest about it in terms of the issues around crime and police operations: when the Conservative Government came into power in 2010, you cut 22,000 police officers and you’re now talking about appointing 15,000, to some extent rectifying that disastrous damage that was actually done to policing and community safety.

So, we work as a partnership; we work across board; we seek whatever opportunities there are for joint working and there are a number of blueprints and projects that are jointly under way. But they are really on the surface of what is happening. There is a need for a far deeper consideration of justice and I do not accept your view, and I don’t think any logical, evidential analysis of the England and Wales jurisdiction can say that it is serving Wales well. That was a view that was found by the Thomas commission as well, but I think it’s been justified in significant other evidence since then.

Diolch am y cwestiwn. Nid yw'r trafodaethau sy'n digwydd a'r gwaith sy'n mynd rhagddo yn rhywbeth a ddigwyddodd yn ystod y misoedd diwethaf yn unig—mae'n broses hir, barhaus. Un o'r rhesymau ei fod yn rhan o'r broses hir honno yw oherwydd bod yna gamweithredu gwirioneddol yn awdurdodaeth Cymru a Lloegr. Mae'n rhaid imi ddweud mai fy marn i yw bod awdurdodaeth Cymru a Lloegr yn gamweithredol ac nad yw'n gweithio. Dyna un o'r rhesymau pam ein bod wedi cyhoeddi papur, 'Sicrhau Cyfiawnder i Gymru', er mwyn cyfleu'r syniadau hynny, nid mewn perthynas â phwy sy'n rheoli cyfiawnder neu beth bynnag, ond sut y gellir ei ddarparu'n well yn y bôn? A byddech yn berffaith iawn i ofyn am fanylion ynglŷn â sut y credwn y gellir darparu hynny'n well.

O'r gwaith sy'n digwydd, mae llawer ohono'n cael ei wneud gan fy nghyd-Aelod y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol mewn perthynas â materion menywod; y glasbrint i fenywod; y gwaith cyfiawnder ieuenctid sy'n mynd rhagddo; y materion sy'n ymwneud â chadw a charcharu menywod. Mae'r rheini'n bethau sydd wedi bod ar y gweill ers llawer iawn o fisoedd a hefyd wedi galw am bartneriaeth rhwng y Weinyddiaeth Gyfiawnder a Llywodraeth Cymru a rhwng yr holl asiantaethau a chyrff eraill sydd â diddordeb uniongyrchol yn hynny. A chredaf fod y rheini wedi bod yn effeithiol iawn ac yn llwyddiannus iawn, ond dim ond rhan o'r darlun ydynt.

Cafwyd cyhoeddiad diddorol iawn gan Brifysgol Caerdydd ar gyfiawnder troseddol—System Cyfiawnder Troseddol Cymru: Ar y Rhwyg—sy'n dechrau tynnu sylw o ddifrif at y camweithredu yn ein system gyfiawnder: y ffaith nad oes cysondeb priodol rhwng yr holl swyddogaethau datganoledig a Gweinyddiaeth Gyfiawnder sy'n ganolog iawn, lle nad yw Cymru ond yn chwarae rhan ymylol iawn.

Fe wnaethoch grybwyll materion yn ymwneud â phlismona hefyd. Hynny yw, gadewch inni fod yn onest am y materion sy'n ymwneud â throseddu a gweithrediadau'r heddlu: pan ddaeth y Llywodraeth Geidwadol i rym yn 2010, fe wnaethoch chi dorri 22,000 o swyddogion heddlu ac rydych chi nawr yn siarad am benodi 15,000, i ryw raddau er mwyn unioni'r niwed trychinebus hwnnw a wnaed i blismona a diogelwch cymunedol.

Felly, rydym yn gweithio fel partneriaeth; rydym yn gweithio ar draws y bwrdd; rydym yn mynd ar drywydd pa gyfleoedd bynnag sydd yna i gydweithio ac mae nifer o lasbrintiau a phrosiectau'n mynd rhagddynt ar y cyd. Ond ar wyneb yr hyn sy'n digwydd y maent mewn gwirionedd. Mae angen ystyriaeth lawer dyfnach o gyfiawnder ac nid wyf yn derbyn eich safbwynt, ac nid wyf yn credu y gall unrhyw ddadansoddiad rhesymegol, yn seiliedig ar dystiolaeth o awdurdodaeth Cymru a Lloegr ddweud ei bod yn gwasanaethu Cymru'n dda. Dyna farn y daeth comisiwn Thomas iddi hefyd, ond rwy'n credu ei bod wedi'i chyfiawnhau mewn tystiolaeth sylweddol arall ers hynny.

Without the evidence I referred to, we can't tell whether it is working any better or any worse than it would if devolved. The suggestions might be to the contrary in the absence of such evidence. And of course, those police officers, the cuts were reversed, and we're now well on the road to deliver on 20,000 new police officers within the three-year target.

But responding to you in May, I noted, for example, that Wales has the highest proportion of children in the UK in care, and one of the highest proportions of children looked after by any state in the world, and asked,

'Is it therefore not the case that such a difference in delivery within what is a shared criminal justice system shows why the calls for devolution of criminal justice should not be answered?'

I also noted that, in consequence of the UK Government's female offenders strategy, the Minister for Social Justice here had written to Members, stating that she'd been working closely with the UK Ministry of Justice, and announcing that one of these centres would be near, and asked,

'How will this help vulnerable women offenders in north, mid and west Wales to access the services they need closer to home?'

Rather than answer this, you instead stated that it was thanks to the Minister for Social Justice that

'we actually have the women's residential centre...coming to fruition.'

Plans for this centre were subsequently turned down by Swansea Council. So, what is the current state of play, where women prisoners from England can now be released from Welsh prisons for rehabilitation in centres in England, but women prisoners in Wales cannot be released to equivalent centres in Wales?

Heb y dystiolaeth y cyfeiriais ati, ni allwn ddweud a yw'n gweithio'n well neu'n waeth nag y byddai pe bai wedi'i ddatganoli. Gallai awgrymu'r gwrthwyneb yn absenoldeb tystiolaeth o'r fath. Ac wrth gwrs, cafodd y swyddogion heddlu hynny, y toriadau, eu gwrthdroi, ac rydym bellach ar y ffordd i ddarparu 20,000 o swyddogion heddlu newydd o fewn y targed tair blynedd.

Ond wrth ymateb i chi ym mis Mai, nodais, er enghraifft, mai Cymru sydd â'r gyfran uchaf o blant mewn gofal yn y DU, ac un o'r cyfrannau uchaf o blant sy'n derbyn gofal mewn unrhyw wladwriaeth yn y byd, a gofynnais,

'Onid yw'n wir felly bod cymaint o wahaniaeth yn y ddarpariaeth o fewn system cyfiawnder troseddol ar y cyd yn dangos pam na ddylid ateb y galwadau am ddatganoli cyfiawnder troseddol?'

Hefyd, yn sgil strategaeth troseddwyr benywaidd Llywodraeth y DU, nodais fod y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol yma wedi ysgrifennu at yr Aelodau i ddweud ei bod wedi bod yn gweithio'n agos gyda Gweinyddiaeth Gyfiawnder y DU, ac i gyhoeddi y byddai un o'r canolfannau hyn yn agos, a gofynnais,

'Sut y bydd hyn yn helpu troseddwyr benywaidd sy'n agored i niwed yn y gogledd, y canolbarth a'r gorllewin i gael mynediad at y gwasanaethau sydd eu hangen arnyn nhw yn nes at eu cartrefi?'

Yn hytrach nag ateb, fe ddywedoch chi, fod y

'ganolfan breswyl i fenywod...yn dwyn ffrwyth'

diolch i'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol. Wedi hynny, cafodd cynlluniau ar gyfer y ganolfan hon eu gwrthod gan Gyngor Abertawe. Felly, beth yw'r sefyllfa ar hyn o bryd, lle gall carcharorion benywaidd o Loegr gael eu rhyddhau o garchardai Cymru bellach i gael eu hadsefydlu mewn canolfannau yn Lloegr, ond ni all carcharorion benywaidd yng Nghymru gael eu rhyddhau i ganolfannau cyfatebol yng Nghymru?

14:35

Well, I think you've just put a very good case for the devolution of justice, because that's exactly one of the reasons why we have been doing that, why we work in partnership where we can, but you need a proper, consistent and organised devolution of responsibilities to enable us to get rid of that jagged edge within the criminal justice system. You talk about the numbers of people that are in care, and you talk about the numbers in prison, and so on. What is very clear from the data is that Wales has one of the highest numbers of women that are actually in prison. We also have almost the highest level of, I think, people from ethnic backgrounds actually in prison—some of the highest figures in Europe. They are all part of the non-devolved justice system, and they're all part of the evidential base as to why the devolution of justice actually is necessary.

You referred again to the policing figure, et cetera. Well, you've been in power since 2010; it's taken you 12 years to begin to repair the damage that has been done in terms of the massive cuts to policing that actually occurred.

With regard to the turning down of the planning application in respect of the women's centre in Swansea, of course, that is a matter for the Ministry of Justice to now consider how it intends to respond to that. But that, again, is a responsibility of the Ministry of Justice.

Wel, rwy'n credu eich bod chi newydd roi rheswm da iawn dros ddatganoli cyfiawnder, oherwydd dyna'n union yw un o'r rhesymau pam y buom yn gwneud hynny, pam ein bod yn gweithio mewn partneriaeth lle gallwn, ond mae angen datganoli cyfrifoldebau'n briodol, yn gyson ac yn drefnus i'n galluogi i gael gwared ar y rhwyg o fewn y system cyfiawnder troseddol. Rydych yn sôn am y niferoedd o bobl sydd mewn gofal, ac rydych yn sôn am y niferoedd sydd yn y carchar, ac yn y blaen. Yr hyn sy'n glir iawn o'r data yw bod Cymru ymhlith un o'r mannau gyda'r niferoedd uchaf o fenywod yn y carchar. Rwy'n credu mai gennym ni hefyd y mae'r lefel uchaf bron o bobl o gefndiroedd ethnig yn y carchar—rhai o'r ffigyrau uchaf yn Ewrop. Maent i gyd yn rhan o'r system gyfiawnder sydd heb ei datganoli, ac maent i gyd yn rhan o'r sylfaen dystiolaeth ynglŷn â pham fod angen datganoli cyfiawnder mewn gwirionedd.

Fe gyfeirioch chi eto at y ffigur plismona, ac yn y blaen. Wel, rydych chi wedi bod mewn grym ers 2010; mae wedi cymryd 12 mlynedd ichi ddechrau unioni'r niwed a wnaed yn sgil y toriadau enfawr i blismona a ddigwyddodd.

Ar wrthod y cais cynllunio i'r ganolfan i fenywod yn Abertawe, mater i'r Weinyddiaeth Gyfiawnder wrth gwrs yw ystyried nawr sut mae'n bwriadu ymateb i hynny. Ond unwaith eto, cyfrifoldeb i'r Weinyddiaeth Gyfiawnder yw hynny.

Llefarydd Plaid Cymru nawr, Llyr Gruffydd.

The Plaid Cymru spokesperson now, Llyr Gruffydd.

Diolch yn fawr, Llywydd. I'm glad, Counsel General, that you've referred to the recent publication, The Welsh Criminal Justice System: On the Jagged Edge, by Dr Rob Jones and Professor Richard Wyn Jones, and I would heartily recommend it as a good read to the Conservative spokesperson—it might even help open his eyes somewhat to the reality of the situation. Because you're absolutely right in saying that—. It really outlines how the Welsh criminal justice system is unique, and, while our nation has its own devolved Government and Parliament, of course, there is no Welsh equivalent of the Scottish or Northern Irish justice systems. Rather, the writ of England and Wales criminal justice institutions continues to run. Yet the extensive responsibilities of Wales's devolved institutions ensure that they necessarily play a significant role in criminal justice, and, as a result, the Welsh criminal justice system operates across this jagged edge of devolved and reserved powers of responsibilities.

So, what discussions, then, have you had to ensure that we create a Welsh justice system, to improve what are some of the worst criminal justice outcomes in the whole of western Europe? And also, will you discuss with your Labour colleagues in London to ensure that any potential future UK Labour Government will actually devolve justice, the police and prisons to Wales?

Diolch yn fawr, Lywydd. Rwy'n falch, Gwnsler Cyffredinol, eich bod wedi cyfeirio at y cyhoeddiad diweddar, System Cyfiawnder Troseddol Cymru: Ar y Rhwyg, gan Dr Rob Jones a'r Athro Richard Wyn Jones, a byddwn yn ei argymell yn fawr i lefarydd y Ceidwadwyr fel deunydd darllen—efallai y byddai hyd yn oed yn helpu i agor ei lygaid rywfaint i realiti'r sefyllfa. Oherwydd rydych yn hollol iawn i ddweud—. Mae'n amlinellu'n fanwl sut mae system cyfiawnder troseddol Cymru yn unigryw, ac er bod gan ein cenedl ei Llywodraeth a'i Senedd ddatganoledig ei hun wrth gwrs, nid oes system gyfiawnder Gymreig yn bodoli sy'n cyfateb i systemau cyfiawnder yr Alban a Gogledd Iwerddon. Yn hytrach, mae gwrit sefydliadau cyfiawnder troseddol Cymru a Lloegr yn parhau. Eto i gyd, mae cyfrifoldebau helaeth sefydliadau datganoledig Cymru yn sicrhau eu bod o reidrwydd yn chwarae rhan sylweddol mewn cyfiawnder troseddol, ac o ganlyniad, mae system cyfiawnder troseddol Cymru yn gweithredu ar draws y rhwyg rhwng pwerau cyfrifoldeb datganoledig a heb eu datganoli.

Felly, pa drafodaethau a gawsoch i sicrhau ein bod yn creu system gyfiawnder Gymreig er mwyn gwella rhai o'r canlyniadau cyfiawnder troseddol gwaethaf yng ngorllewin Ewrop gyfan? A hefyd, a wnewch chi drafod â'ch cymheiriaid Llafur yn Llundain i sicrhau y bydd unrhyw ddarpar Lywodraeth Lafur yn y DU yn datganoli cyfiawnder, yr heddlu a charchardai i Gymru?

Thank you for the question and thank you for the comments. I certainly agree with you that the content of the publication from Cardiff University contains some really significant information within it. And of course, it raises that point: one of our main concerns—I meant to mention this with the last question—is the disaggregation of data. We do need that evidence base, we do need that data. Unless we actually have that data disaggregated so we know how it applies to Wales, it becomes very difficult to actually determine policy, to evaluate precisely what is happening, why it is happening, and how we actually change it. That is why we published in May 'Delivering Justice for Wales', and we've referred to that, and it's been mentioned consistently.

I've been raising these issues now in all the discussions that I've had with counterparts at UK Government level, and we've done it in a number of ways. Firstly, we will continue working, we will continue co-operating in all areas where we can work collectively to improve the justice system. There are a number of projects like that that are under way. Secondly, we'll identify additional projects that we can work with. There are some very interesting ones that are under way in terms of the establishment of a domestic abuse law centre up in north Wales; we're awaiting a decision on funding and we're hopeful that will happen. We might look at that in terms of a model as part of a broader policy in respect of developing law centres and access to justice.

But also, what we'll also do is actually start preparing for the delivery of justice, particularly in those areas where the connectivity between devolved responsibilities is so blatant. I would say there is no rational argument for not devolving justice in the area of probation and in the area of youth justice. Even if we were to start there. And, of course, the debate over justice policy and these issues is partly about getting it out of a mindset that this is somehow about who controls something, as opposed to how you can actually deliver justice better. And my view, and the reason I work so closely with the Minister for Social Justice, and vice versa, on these, is that a key part of the justice system is social justice, and the combining of those two makes it absolutely essential that, certainly in those areas, there is devolution of justice, and in the longer term, there's an end to the dysfunction of the very centralised judicial system for England and Wales, which also has significant adverse impacts in the way it is delivered in England as well. 

Diolch am y cwestiwn a diolch am y sylwadau. Rwy'n sicr yn cytuno â chi fod y cyhoeddiad gan Brifysgol Caerdydd yn cynnwys gwybodaeth wirioneddol arwyddocaol. Ac wrth gwrs, mae'n codi'r pwynt: un o'n prif bryderon—roeddwn yn bwriadu sôn am hyn gyda'r cwestiwn olaf—yw dadgyfuno data. Mae angen y sylfaen dystiolaeth honno arnom, mae angen y data hwnnw arnom. Oni bai bod y data hwnnw wedi'i ddadgyfuno er mwyn inni wybod sut mae'n berthnasol i Gymru, mae'n anodd iawn pennu polisi mewn gwirionedd, i werthuso'n union beth sy'n digwydd, pam mae'n digwydd, a sut mae ei newid. Dyna pam y gwnaethom gyhoeddi 'Sicrhau Cyfiawnder i Gymru' ym mis Mai, ac rydym wedi cyfeirio at hwnnw, ac mae wedi cael ei grybwyll yn gyson.

Rwyf wedi bod yn codi'r materion hyn yn yr holl drafodaethau a gefais gyda chymheiriaid ar lefel Llywodraeth y DU, ac rydym wedi ei wneud mewn sawl ffordd. Yn gyntaf, byddwn yn parhau i weithio, byddwn yn parhau i gydweithio ym mhob maes lle gallwn weithio ar y cyd i wella'r system gyfiawnder. Mae nifer o brosiectau felly ar y gweill. Yn ail, byddwn yn nodi prosiectau ychwanegol y gallwn weithio gyda hwy. Mae rhai diddorol iawn ar y gweill gyda sefydlu canolfan y gyfraith ar gyfer cam-drin domestig i fyny yng ngogledd Cymru; rydym yn aros am benderfyniad ar ariannu ac rydym yn obeithiol y bydd hynny'n digwydd. Efallai y byddwn yn edrych ar honno fel model yn rhan o bolisi ehangach ar gyfer datblygu canolfannau'r gyfraith a mynediad at gyfiawnder.

Ond hefyd, byddwn yn dechrau paratoi ar gyfer darparu cyfiawnder, yn enwedig mewn meysydd lle mae'r cysylltedd rhwng cyfrifoldebau datganoledig mor amlwg. Byddwn yn dweud nad oes dadl resymegol dros beidio â datganoli cyfiawnder ym maes y gwasanaeth prawf ac ym maes cyfiawnder ieuenctid. Hyd yn oed pe baem yn dechrau gyda hynny. Ac wrth gwrs, mae'r ddadl dros bolisi cyfiawnder a'r materion hyn yn ymwneud yn rhannol â chael gwared ar y meddylfryd fod hyn rywsut yn ymwneud â phwy sy'n rheoli rhywbeth, yn hytrach na sut i ddarparu cyfiawnder yn well. Ac yn fy marn i, a'r rheswm rwy'n gweithio mor agos gyda'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, a hithau gyda minnau, ar y rhain, yw bod rhan allweddol o'r system gyfiawnder yn gyfiawnder cymdeithasol, ac mae cyfuno'r ddau'n ei gwneud hi'n gwbl hanfodol, yn sicr yn y meysydd hynny, fod cyfiawnder yn cael ei ddatganoli, ac yn y tymor hwy, fod diwedd ar gamweithrediad system farnwrol ganolog iawn ar gyfer Cymru a Lloegr, sydd hefyd yn cael effeithiau andwyol sylweddol yn y ffordd y caiff ei darparu yn Lloegr hefyd. 

14:40

Thank you for that. You've listed engagement with the UK Government. I'm still waiting for something in relation to your own UK Labour Party; maybe you could expand a little bit in a moment.

I wanted to ask you about something else as well, because the UK Government has announced that its Bill of Rights Bill is to return to the Westminster Parliament in the coming weeks. And we know that that will dismantle the Human Rights Act 1998 that made human rights part of domestic law available to everyone in the UK. So, would the Counsel General agree that human rights are actually one of the cornerstones of devolution, and that the Welsh Government has to act to protect human rights in Wales by ensuring, for example, that we get a human rights Bill for Wales?

Diolch am hynny. Rydych wedi rhestru ymgysylltiad â Llywodraeth y DU. Rwy'n dal i aros am rywbeth mewn perthynas â'ch Plaid Lafur eich hun yn y DU; efallai y gallech ehangu ychydig bach mewn eiliad.

Roeddwn yn awyddus i'ch holi chi ynglŷn â rhywbeth arall hefyd, oherwydd mae Llywodraeth y DU wedi cyhoeddi bod ei Bil Hawliau i ddychwelyd i Senedd San Steffan yn ystod yr wythnosau nesaf. Ac rydym yn gwybod y bydd hynny'n datgymalu Deddf Hawliau Dynol 1998 a wnaeth hawliau dynol yn rhan o gyfraith ddomestig ac ar gael i bawb yn y DU. Felly, a fyddai'r Cwnsler Cyffredinol yn cytuno bod hawliau dynol mewn gwirionedd yn un o gonglfeini datganoli, a bod rhaid i Lywodraeth Cymru weithredu i ddiogelu hawliau dynol yng Nghymru drwy sicrhau, er enghraifft, ein bod yn cael Bil hawliau dynol ar gyfer Cymru?

Well, firstly, you are absolutely right in terms of the bill of rights, and, of course, 10 December is Human Rights Day, and I hope there will be a substantial debate in this Chamber. At one stage, it looked as though there might be a debate on Human Rights Day that didn't need to have reference to the bill of rights. We were told it was shelved. Unfortunately, one of the main instigators of it has returned, and it appears it is back on the agenda again. 

It is within the portfolio of Lord Bellamy, who I will be meeting with in Cardiff in December. So, there'll be an opportunity to discuss there. What we don't know is precisely what the format of this Bill might be, whether it's going to be a complete return of the existing Bill. Now, that seems to me to be something that's very difficult, since once it was shelved, there were so many UK Government Ministers and Members of Parliament who basically were saying, 'Well, it's been shelved, the thing is an absolute mess, so it can't go on as it is; that's why we've shelved it.' Well, it's now coming back and they've obviously got to do something to resolve the fact that it is, in its current form, an absolute mess.

But it is something that is essentially an undermining of human rights. It actually takes away the rights from individuals. So much for the Brexit argument of taking back control; it actually disempowers individual citizens within the UK. 

In terms of a Welsh Bill, and what we can do within Wales, that is something that we're looking at very, very closely. What the options might be as to how we might further strengthen the commitment to human rights that we have, either within our legislation, within our policy, and whether that means by means of a legislative format or whatever, I don't know. But it is a matter that's being discussed at the human rights advisory group that has been set up, in conjunction with the Minister for Social Justice, which I chaired the other day. So, this is very much on the radar and I hope this debate continues and we keep monitoring what is happening. 

Wel, yn gyntaf, rydych chi'n hollol gywir ynglŷn â'r Bil hawliau, ac wrth gwrs, 10 Rhagfyr yw Diwrnod Hawliau Dynol, a gobeithio y bydd dadl sylweddol yn y Siambr hon. Ar un adeg, roedd yn edrych fel pe gallem fod wedi dadl ar Ddiwrnod Hawliau Dynol heb fod angen cyfeirio at y Bil hawliau. Dywedwyd wrthym ei fod wedi'i roi o'r neilltu. Yn anffodus, mae un o brif symbylwyr y peth wedi dychwelyd, ac mae'n ymddangos ei fod yn ôl ar yr agenda eto. 

Mae o fewn portffolio yr Arglwydd Bellamy, y byddaf yn ei gyfarfod yng Nghaerdydd ym mis Rhagfyr. Felly, bydd cyfle i drafod yno. Nid ydym yn gwybod beth yn union fydd ffurf y Bil hwn, a yw'n mynd i olygu bod y Bil yn dychwelyd i'w ffurf bresennol yn llwyr. Nawr, mae hynny'n ymddangos i mi fel rhywbeth sy'n mynd i fod yn anodd iawn, oherwydd pan gafodd ei roi o'r neilltu, roedd cymaint o Weinidogion Llywodraeth y DU ac Aelodau Seneddol yn dweud yn y bôn, 'Wel, mae wedi cael ei roi o'r neilltu, mae'r peth yn llanast llwyr, felly ni all fynd rhagddo fel mae; dyna pam ein bod wedi ei roi o'r neilltu.' Wel, mae'n dod yn ôl bellach ac yn amlwg mae'n rhaid iddynt wneud rhywbeth i ddatrys y ffaith ei fod, ar ei ffurf bresennol, yn llanast llwyr.

Ond mae'n rhywbeth sydd yn ei hanfod yn tanseilio hawliau dynol. Mewn gwirionedd, mae'n amddifadu unigolion o hawliau. Ni waeth am ddadl Brexit ynglŷn ag adfer rheolaeth; mae'n amddifadu dinasyddion unigol yn y DU o bŵer. 

Ar Fil i Gymru, a'r hyn y gallwn ni ei wneud yng Nghymru, mae hynny'n rhywbeth rydym yn edrych arno'n agos iawn. Beth yw'r opsiynau ar gyfer cryfhau'r ymrwymiad sydd gennym i hawliau dynol ymhellach, naill ai yn ein deddfwriaeth, yn ein polisïau, ac a yw hynny'n golygu drwy gyfrwng fformat deddfwriaethol neu beth bynnag, nid wyf yn gwybod. Ond mae'n fater sy'n cael ei drafod yn y grŵp cynghori ar hawliau dynol sydd wedi'i sefydlu, ar y cyd â'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, grŵp a gadeiriais y diwrnod o'r blaen. Felly, mae hyn ar y radar yn amlwg iawn ac rwy'n gobeithio y bydd y ddadl hon yn parhau a'n bod yn parhau i fonitro'r hyn sy'n digwydd. 

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.

Trychineb Hillsborough
The Hillsborough Disaster

4. Pa drafodaethau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael gyda swyddogion eraill y gyfraith ynglŷn â sicrhau cyfiawnder i'r 97 o ddioddefwyr trychineb Hillsborough? OQ58662

4. What discussions has the Counsel General had with other law officers regarding ensuring justice for the 97 victims of the Hillsborough disaster? OQ58662

14:45

Thank you for the question. I wrote to the Parliamentary Under-Secretary of State for Justice about the considerable demand for a Hillsborough law in August of this year, and have previously raised the matter in meetings and correspondence with UK Government Ministers. 

Diolch am y cwestiwn. Ysgrifennais at Is-ysgrifennydd Gwladol y Senedd dros Gyfiawnder am y galw sylweddol am gyfraith Hillsborough ym mis Awst eleni, ac rwyf wedi codi'r mater yn y gorffennol mewn cyfarfodydd a gohebiaeth â Gweinidogion Llywodraeth y DU. 

I thank the Counsel General for that answer. And can I thank him for his continued work with me about promoting the need for a Hillsborough law? Counsel General, you will be aware that the next Prime Minister, Sir Keir Starmer, used the opening of his conference speech in Liverpool to commit his future Labour Government to implementing a Hillsborough law. This is not only a bold move, but it is the right move. It is too hard for people in this country without significant means to access the justice they deserve. Will you commit this Welsh Labour Government to supporting Sir Keir in his plans for a Hillsborough law, and his calls also for a general election to make that happen? 

Diolch i'r Cwnsler Cyffredinol am yr ateb hwnnw. Ac a gaf fi ddiolch iddo am ei waith parhaus gyda mi ar hyrwyddo'r angen am ddeddf Hillsborough? Gwnsler Cyffredinol, fe fyddwch yn ymwybodol fod y Prif Weinidog nesaf, Syr Keir Starmer, wedi defnyddio agoriad ei araith gynhadledd yn Lerpwl i ymrwymo ei Lywodraeth Lafur yn y dyfodol i weithredu deddf Hillsborough. Mae hwn nid yn unig yn gam beiddgar, ond dyma'r cam cywir i'w gymryd. Mae'n rhy anodd i bobl yn y wlad hon sydd heb lawer o fodd gael mynediad at y cyfiawnder maent yn ei haeddu. A wnewch chi ymrwymo'r Llywodraeth Lafur hon i gefnogi Syr Keir yn ei gynlluniau ar gyfer deddf Hillsborough, a'i alwadau hefyd am etholiad cyffredinol i wireddu hynny? 

Thank you for the supplementary question. And I congratulate you for the way in which you have continued to pursue this and to pursue some of the other significant miscarriage of justice issues. I think it's very important that we debate them and we consider them on this floor. I think, first of all, the thing to say is that I think there have been a number of missed opportunities to actually discuss on an inter-ministerial level, inter-governmental level, the issue of Hillsborough and other similar issues. The inter-ministerial group on justice has not yet been established, but I am hopeful that it will be very, very soon. In terms of Welsh Government, I can confirm, and say again for the record, that we support the calls for the introduction of a Hillsborough law, which would not only place a duty of candour on public servants, but also put bereaved families on a more equal footing to public bodies by ensuring publicly funded legal representation is available. I'm disappointed also that the Public Advocate (No. 2) Bill is unlikely to progress. So, we are maintaining pressure on the UK Government over this issue and about some of the other miscarriages of justice that have occurred and that you have raised in the past: the Post Office Horizon scandal and, indeed, the issue of a pardon for wrongly convicted miners during the 1984-85 strike.

But, on the summary points you raise, I completely agree with you about the statement from Keir Starmer. I was pleased to see the announcement at the Labour Party conference in Liverpool that a future UK Labour Government, which hopefully won't be too far away, will introduce a Hillsborough law. I also agree with the Member that we should have a UK general election as soon as possible so the public have an opportunity to elect that Labour Government. 

Diolch am y cwestiwn atodol. Ac rwy'n eich llongyfarch am y ffordd y gwnaethoch barhau i fynd ar drywydd hyn a rhai o'r achosion arwyddocaol eraill o gamweinyddu cyfiawnder. Rwy'n meddwl ei bod hi'n bwysig iawn ein bod yn eu trafod ac yn eu hystyried ar lawr y Senedd. Rwy'n credu, yn gyntaf oll, mai'r peth i'w ddweud yw fy mod yn credu bod nifer o gyfleoedd wedi'u colli i drafod mater Hillsborough a materion eraill tebyg ar lefel ryngweinidogol, lefel rynglywodraethol. Nid yw'r grŵp rhyngweinidogol ar gyfiawnder wedi'i sefydlu eto, ond rwy'n obeithiol y bydd hynny'n digwydd yn fuan iawn. O safbwynt Llywodraeth Cymru, gallaf gadarnhau, a chofnodi eto, ein bod yn cefnogi'r galwadau am gyflwyno deddf Hillsborough, a fyddai nid yn unig yn gosod dyletswydd gonestrwydd ar weision cyhoeddus, ond hefyd yn rhoi teuluoedd sydd wedi cael profedigaeth ar sail fwy cyfartal i gyrff cyhoeddus drwy sicrhau bod cynrychiolaeth gyfreithiol wedi'i hariannu'n gyhoeddus ar gael. Rwy'n siomedig hefyd nad yw'r Bil Eiriolwr Cyhoeddus (Rhif 2) yn debygol o fynd rhagddo. Felly, rydym yn dal ati i bwyso ar Lywodraeth y DU ynghylch y mater hwn a rhai o'r achosion eraill o gamweinyddu cyfiawnder sydd wedi digwydd ac a godwyd gennych yn y gorffennol: sgandal Horizon Swyddfa'r Post ac yn wir, mater pardwn i lowyr a gafwyd yn euog ar gam yn ystod streic 1984-85.

Ond ar y pwyntiau cryno a godwyd gennych, rwy'n cytuno'n llwyr â chi am y datganiad gan Keir Starmer. Roeddwn yn falch o weld y cyhoeddiad yng nghynhadledd y Blaid Lafur yn Lerpwl y bydd Llywodraeth Lafur y DU yn y dyfodol, rhywbeth nad yw'n rhy bell i ffwrdd gobeithio, yn cyflwyno deddf Hillsborough. Rwy'n cytuno â'r Aelod hefyd y dylem gael etholiad cyffredinol yn y DU cyn gynted â phosibl er mwyn i'r cyhoedd gael cyfle i ethol y Llywodraeth Lafur honno. 

Bil Streiciau Trafnidiaeth (Lefelau Gwasanaeth Lleiaf)
The Transport Strikes (Minimum Service Levels) Bill

5. Pa drafodaethau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael gyda swyddogion eraill y gyfraith ynglŷn ag effaith y Bil Streiciau Trafnidiaeth (Lefelau Gwasanaeth Lleiaf) ar y setliad datganoli? OQ58668

5. What discussions has the Counsel General had with other law officers regarding the impact of the Transport Strikes (Minimum Service Levels) Bill on the devolution settlement? OQ58668

Thank you for the question. The Bill and its impacts in Wales are being urgently assessed by my officials. I am extremely concerned, again, by the lack of engagement on this Bill before introduction, and the limited information available on its content.

Diolch am y cwestiwn. Mae'r Bil a'i effeithiau yng Nghymru yn cael eu hasesu ar frys gan fy swyddogion. Rwy'n hynod bryderus, unwaith eto, ynglŷn â'r diffyg ymgysylltu a fu ar y Bil hwn cyn ei gyflwyno, a'r wybodaeth gyfyngedig sydd ar gael am ei gynnwys.

I'm grateful to the Counsel General for that response. It is, of course, a forced labour Bill. It takes away freedoms and it takes away rights from people, and acts in a way that is incompatible, I would argue, with our expectations and our values in a free and open and democratic society. It is also at odds with the values that we, on this side of the Chamber, have certainly held dear throughout the period of devolved Government. The Welsh Government's social partnership Bill, which is being delivered by our colleague the Deputy Minister is something that paints a very different vision of the future for industrial relations, and for enhancing people's rights and underpinning people's freedoms. But it is, of course, a matter of great concern that the Welsh Government has again been unsighted on another piece of UK legislation. It may be useful, Counsel General, if you could publish a list of all the engagements between the United Kingdom Government and the Welsh Government, at ministerial and official level, for us to understand exactly what engagement has taken place in the development of this piece of pernicious legislation. 

Rwy'n ddiolchgar i'r Cwnsler Cyffredinol am yr ymateb hwnnw. Bil llafur gorfodol ydyw, wrth gwrs. Mae'n amddifadu pobl o ryddid ac yn gwadu eu hawliau, a byddwn yn dadlau ei fod yn gweithredu mewn ffordd sy'n anghydnaws â'n disgwyliadau a'n gwerthoedd mewn cymdeithas rydd ac agored a democrataidd. Mae hefyd yn groes i'r gwerthoedd rydym ni, ar yr ochr hon i'r Siambr yn sicr, wedi eu hystyried yn werthfawr drwy gydol cyfnod y Llywodraeth ddatganoledig. Mae Bil partneriaeth gymdeithasol Llywodraeth Cymru, sy'n cael ei gyflwyno gan ein cyd-Aelod y Dirprwy Weinidog yn rhywbeth sy'n rhoi gweledigaeth wahanol iawn o'r dyfodol ar gyfer cysylltiadau diwydiannol, ac ar gyfer gwella hawliau pobl a rhoi sylfaen i ryddid pobl. Ond wrth gwrs, mae'n destun pryder mawr fod Llywodraeth Cymru unwaith eto heb gael gweld darn arall o ddeddfwriaeth y DU. Gwnsler Cyffredinol, efallai y byddai'n ddefnyddiol pe gallech gyhoeddi rhestr o'r holl ymgysylltiad a fu rhwng Llywodraeth y Deyrnas Unedig a Llywodraeth Cymru, ar lefel weinidogol a swyddogol, er mwyn inni ddeall yn union pa ymgysylltiad a gafwyd wrth ddatblygu'r ddeddfwriaeth bwysig hon. 

Thank you for the supplementary question. Of course, we will be monitoring very carefully what happens. I understand the Second Reading has been delayed. I had been reading through the Bill. I actually have a copy of it here. It is quite difficult to see how exactly it might work. Maybe that's why it is slowing down in the process. Another ill-thought-out, ideologically driven piece of legislation. It has, as I said, got very little information on it. It does, of course, then create a base for further and a lot of powers being transferred into the secondary legislation process. That further limits our ability to assess and scrutinise the Bill's rights.

As a matter of principle, we just do not think the Government should work to—. Well, our approach is one of social partnership—one of positive and progressive engagement. We believe that governments should work to resolve industrial disputes collaboratively, rather than seeking to impose their will through the reduction of workers' rights. As a former trade union lawyer for 30 years of my life, imposing tighter restrictions on trade unions is highly regressive, and the Bill is just another unwarranted attack on the rights of workers to take legitimate industrial action. I think you have to see this legislation within other regressive legislation that seeks to restrict civil liberties and freedoms that we've come to enjoy.

So, we will be making it very clear to the UK Government that we oppose the Bill in the strongest of terms and that officials are working to find out more about the substance and timings of the Bill, and we will be expressing our full range of concerns to the Department for Transport.

Diolch am y cwestiwn atodol. Wrth gwrs, byddwn yn monitro beth sy'n digwydd yn ofalus iawn. Rwy'n deall bod yr Ail Ddarlleniad wedi'i ohirio. Rwyf wedi bod yn darllen drwy'r Bil. Mae gennyf gopi ohono yma mewn gwirionedd. Mae'n eithaf anodd gweld sut yn union y gallai weithio. Efallai mai dyna pam ei fod yn arafu yn y broses. Deddfwriaeth arall heb ei hystyried yn llawn ac wedi'i gyrru gan ystyriaethau ideolegol. Fel y dywedais, nid yw'n cynnwys fawr iawn o wybodaeth. Wrth gwrs, o'r herwydd mae'n creu sylfaen ar gyfer trosglwyddo pwerau niferus ymhellach i'r broses is-ddeddfwriaethol. Mae hynny'n cyfyngu ymhellach ar ein gallu i asesu a chraffu ar hawliau'r Bil.

Fel mater o egwyddor, nid ydym yn meddwl y dylai'r Llywodraeth weithio i—. Wel, partneriaeth gymdeithasol yw ein dull ni o weithredu—dull o ymgysylltu'n gadarnhaol a blaengar. Credwn y dylai llywodraethau weithio i ddatrys anghydfodau diwydiannol ar y cyd yn hytrach na cheisio gorfodi eu hewyllys drwy leihau hawliau gweithwyr. Fel cyn-gyfreithiwr undeb llafur am 30 mlynedd o fy mywyd, mae gosod cyfyngiadau llymach ar undebau llafur yn anflaengar iawn, ac mae'r Bil yn ymosodiad direswm arall ar hawliau gweithwyr i roi camau diwydiannol cyfreithlon ar waith. Rwy'n credu bod rhaid ichi weld y ddeddfwriaeth hon o fewn deddfwriaeth anflaengar arall sy'n ceisio cyfyngu ar hawliau sifil a'r rhyddid rydym wedi dod i'w fwynhau.

Felly, byddwn ei gwneud yn glir iawn i Lywodraeth y DU ein bod yn gwrthwynebu'r Bil yn y modd cryfaf a bod swyddogion yn gweithio i ddarganfod mwy am sylwedd ac amseriadau'r Bil, a byddwn yn mynegi ein hystod lawn o bryderon i'r Adran Drafnidiaeth.

14:50
Cwota Rhyw ar gyfer Etholiad Senedd Cymru yn 2026
A Gender Quota for the 2026 Welsh Parliament Election

6. A wnaiff y Cwnsler Cyffredinol egluro pa gyngor cyfreithiol y mae Llywodraeth Cymru wedi'i geisio mewn perthynas â chyflwyno cwota rhyw ar gyfer etholiad Senedd Cymru yn 2026? OQ58657

6. Will the Counsel General clarify what legal advice the Welsh Government has sought in relation to introducing a gender quota for the 2026 Welsh Parliament election? OQ58657

Thank you for the question. The special purpose committee reported on 30 May and made 31 recommendations, including one relating to the introduction of gender quotas. At present, officials are developing policy for legislation in relation to those recommendations.

Diolch am y cwestiwn. Cyflwynodd y pwyllgor diben arbennig ei adroddiad ar 30 Mai a gwnaeth 31 o argymhellion, gan gynnwys un yn ymwneud â chyflwyno cwotâu rhyw. Ar hyn o bryd, mae swyddogion yn datblygu polisi ar gyfer deddfwriaeth mewn perthynas â'r argymhellion hynny.

Thank you. There are clearly serious legal and constitutional questions as to whether the Welsh Government indeed has any such power to introduce radical changes to our electoral laws. Attempting to enforce these quotas at a national level on all parties is completely without precedent in our democracy. It also raises the question of those who do not identify as either male or female and thus would not place themselves in either category. This actually demonstrates the issue with trying to select elected members on the basis of arbitrary—I can never say this word—arbitrary characteristics, where particular groups or cross-sections of society will always feel excluded in some way. That is why, in this country, we have always thrived on the uniting principle of meritocracy—basically meaning the best person gets the job. I find personally, as a woman of 28 years—

Diolch. Mae'n amlwg fod cwestiynau cyfreithiol a chyfansoddiadol difrifol ynglŷn ag a oes gan Lywodraeth Cymru unrhyw bŵer o'r fath yn wir i gyflwyno newidiadau radical i'n ddeddfau etholiadol. Mae ceisio gorfodi'r cwotâu hyn ar bob plaid ar lefel genedlaethol yn rhywbeth sy'n gwbl ddigynsail yn ein democratiaeth. Mae hefyd yn codi cwestiwn ynghylch y rhai nad ydynt yn galw eu hunain yn wrywaidd neu'n fenywaidd ac felly na fyddent yn gosod eu hunain yn y naill gategori na'r llall. Mae hyn mewn gwirionedd yn dangos y broblem gyda cheisio dewis aelodau etholedig ar sail nodweddion mympwyol, lle bydd grwpiau penodol neu drawsdoriadau o gymdeithas bob amser yn teimlo eu bod wedi'u heithrio mewn rhyw ffordd. Dyna pam ein bod ni, yn y wlad hon, bob amser wedi ffynnu ar yr egwyddor meritocratiaeth sy'n ein huno—sy'n golygu yn y bôn mai'r person gorau sy'n cael y swydd. Yn bersonol, fel menyw sydd ers 28 mlynedd—

Can you ask the question, please, Janet?

A wnewch chi ofyn y cwestiwn, os gwelwch yn dda, Janet?

I am doing. As a woman in politics for over the last 28 years elected, I find this insulting, what you propose going forward. Will the Counsel General make public any legal advice concerning the power of the Welsh Government to make this unprecedented intervention in the way in which politicians in Wales are elected? Diolch.

Rwy'n gwneud hynny. Fel menyw sydd wedi bod yn y byd gwleidyddol ers dros 28 mlynedd pan gefais fy ethol, rwy'n gweld yr hyn rydych yn ei argymell ar gyfer y dyfodol yn sarhad. A wnaiff y Cwnsler Cyffredinol gyhoeddi unrhyw gyngor cyfreithiol sy'n ymwneud â phŵer Llywodraeth Cymru i wneud yr ymyrraeth ddigynsail hon i'r modd y caiff gwleidyddion eu hethol yng Nghymru? Diolch.

Thank you for the supplementary question. Perhaps I'll deal with the point you raised when you said the best prson gets the job. You might want to explain to me why it is then that only 18 per cent of the Tory membership in this Senedd is female. I'm not sure what conclusions we should draw from that. I'll leave that there, because the special purposes committee recommendation 11 was that the Senedd should be elected—

Diolch am y cwestiwn atodol. Efallai y gwnaf ymdrin â'r pwynt a godwyd gennych pan ddywedoch chi mai'r unigolyn gorau sy'n cael y swydd. Efallai yr hoffech egluro pam mai dim ond 18 y cant o aelodaeth y Torïaid yn y Senedd hon sy'n fenywod. Nid wyf yn siŵr pa gasgliadau y dylem ddod iddynt o hynny. Fe adawaf hynny yno, oherwydd argymhelliad 11 y pwyllgor diben arbennig oedd y dylid ethol y Senedd—

Can the backbenchers please stop to talking with one another so I can hear the answers from the Counsel General?

A wnaiff aelodau'r meinciau cefn roi'r gorau i siarad â'i gilydd er mwyn imi allu clywed yr atebion gan y Cwnsler Cyffredinol?

Recommendation 11 was that the Senedd should be elected with statutory gender quotas. Recommendation 17 of the report was that the Welsh Government take appropriate steps to ensure that our recommendations on Senedd reform for 2026 are not put at undue risk of a Supreme Court referral. So, effectively, officials have been undertaking work to develop a detailed policy aimed at giving effect to recommendation 11, whilst also being mindful of recommendation 17. Now, the purpose of the recommendations that were made by the special purpose committee, and the overarching aim in introducing gender quotas is to make provision, the aim of which is to ensure that elected Members of the Senedd broadly mirror the gender diversity of the Welsh population. In my position as law officer and as Counsel General, I'll be mindful of the need to ensure that the Senedd reform legislation as a whole is going to be clear, is going to be robust and that it will be within competence.

Argymhelliad 11 oedd y dylai'r Senedd gael ei hethol gyda chwotâu rhywedd statudol. Argymhelliad 17 o'r adroddiad oedd y dylai Llywodraeth Cymru gymryd camau priodol i sicrhau nad yw ein hargymhellion ar ddiwygio'r Senedd ar gyfer 2026 yn cael eu rhoi mewn perygl gormodol o gael eu cyfeirio at y Goruchaf Lys. Felly, i bob pwrpas, mae swyddogion wedi bod yn gwneud gwaith ar ddatblygu polisi manwl gyda'r nod o roi argymhelliad 11 mewn grym, gan gadw argymhelliad 17 mewn cof ar yr un pryd. Nawr, pwrpas yr argymhellion a wnaed gan y pwyllgor diben arbennig, a'r bwriad cyffredinol wrth gyflwyno cwotâu rhyw yw gwneud darpariaeth gyda'r nod o sicrhau bod Aelodau etholedig y Senedd yn adlewyrchiad bras o amrywiaeth rhywedd poblogaeth Cymru. Yn fy swydd fel swyddog y gyfraith ac fel Cwnsler Cyffredinol, byddaf yn cadw mewn cof yr angen i sicrhau y bydd deddfwriaeth diwygio'r Senedd yn ei chyfanrwydd yn glir, yn gadarn ac o fewn y cymhwysedd.

14:55

Mae cwestiwn 7 [OQ58644] wedi'i dynnu'n ôl. Felly, cwestiwn 8, Alun Davies.

Question 7 [OQ58644] is withdrawn. Question 8, Alun Davies.

Bil Protocol Gogledd Iwerddon
The Northern Ireland Protocol Bill

8. Pa drafodaethau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael gyda swyddogion eraill y gyfraith yn y DU am effaith Bil Protocol Gogledd Iwerddon ar gyfansoddiad y DU? OQ58670

8. What discussions has the Counsel General had with other law officers in the UK about the impact of the Northern Ireland Protocol Bill on the UK constitution? OQ58670

Thank you. We've had no engagement from the UK Government before the Bill was introduced. We have some serious concerns about it, including the very broad powers it gives to Ministers of the Crown and its potential implications for the devolution settlement. We are recommending that the Senedd withhold consent for the Bill.

Diolch. Ni chawsom unrhyw ymgysylltiad â Llywodraeth y DU cyn i'r Bil gael ei gyflwyno. Mae gennym bryderon difrifol yn ei gylch, gan gynnwys y pwerau eang iawn y mae'n eu rhoi i Weinidogion y Goron a'i oblygiadau posibl i'r setliad datganoli. Rydym yn argymell y dylai'r Senedd wrthod rhoi cydsyniad i'r Bil.

I'm grateful to the Counsel General for that. I'm grateful to hear his final point there. This is a rotten and grubby piece of legislation that has, by its introduction, tarnished the reputation of the United Kingdom in councils across the world. It has damaged our relationship with the EU and has demonstrated that the UK Government itself is prepared to break international law and agreements freely entered into having deceived the unionist population of Northern Ireland. It really is a squalid piece of legislation and one of the most dishonourable pieces of legislation that I've seen in front of any legislature at any time. It is important, Counsel General, that, as a legislature and as a Welsh Government, this place stands up for good governance, stands up for international law and stands up for the values of democracy where freely entered-into agreements are delivered by all parties. Can the Welsh Government reassure this Chamber this afternoon that it will continue to argue that this piece of legislation not only damages the UK externally and internationally, but undermines the basis of the UK constitution internally as well?

Rwy'n ddiolchgar i'r Cwnsler Cyffredinol am hynny. Rwy'n falch o glywed ei bwynt olaf. Dyma ddeddfwriaeth bwdr a di-fudd sydd, drwy ei chyflwyno, wedi deifio enw da'r Deyrnas Unedig mewn cynghorau ar draws y byd. Mae wedi niweidio ein perthynas â'r UE ac wedi dangos bod Llywodraeth y DU ei hun yn barod i dorri cyfraith a chytundebau rhyngwladol yr ymrwymodd iddynt o'i gwirfodd ar ôl twyllo poblogaeth unoliaethol Gogledd Iwerddon. Mae'n ddeddfwriaeth aflan ac ymhlith y mwyaf anonest a welais gerbron unrhyw ddeddfwrfa erioed. Gwnsler Cyffredinol, mae'n bwysig fod y lle hwn, fel deddfwrfa ac fel Llywodraeth Cymru, yn sefyll dros lywodraethu da, yn sefyll dros gyfraith ryngwladol ac yn sefyll dros werthoedd democratiaeth lle caiff cytundebau yr ymrwymir iddynt yn wirfoddol eu cynnal gan bob parti. A wnaiff Llywodraeth Cymru dawelu meddyliau'r Siambr y prynhawn yma y bydd yn parhau i ddadlau bod y ddeddfwriaeth hon nid yn unig yn niweidio'r DU yn allanol ac yn rhyngwladol, ond yn tanseilio sail cyfansoddiad y DU yn fewnol hefyd?

Thank you for that supplementary. I think I agree with all the points that you've made. In the summer, I attended a British-Irish Association conference, and, at that, I made the point that I just think it is fundamentally wrong to try and tackle what is a significant political problem by means of legislation. You cannot legislative to solve those types of problems. The Bill is ill-judged and it's damaging to the UK's international reputation. It is the UK Government going back on an international obligation that it designed and signed early in 2020 as part of the withdrawal agreement. And, if it's enacted and implemented, it will result in a significant breach, in my view, a likely breach, of international law, which does still further damage.

There are a number of reasons why legislative consent cannot be given. There will, of course, be a full debate in this Senedd on the legislative consent motion. But one of the key things for me is this: I cannot see how, with our intrinsic commitment to international law, and to human rights and so on, in all that we do, that we could recommend legislative support for legislation that so blatantly potentially drives a coach and horses through the very concept of the rule of law and international law. On top of that, of course, it gives enormous Henry VIII powers to the Government. So, the Welsh Government's position is not to give consent. Obviously, it is a matter for this Senedd to determine that issue of consent; it is not a matter for the Government, but, during that process, Welsh Government will make its position very, very clear.

Diolch am y cwestiwn atodol. Rwy'n credu fy mod yn cytuno â'r holl bwyntiau a wnaethoch. Yn yr haf, mynychais gynhadledd Cymdeithas Prydain ac Iwerddon, ac yno, fe wneuthum y pwynt fy mod yn meddwl ei bod hi'n sylfaenol anghywir i geisio mynd i'r afael â phroblem wleidyddol sylweddol drwy gyfrwng deddfwriaeth. Ni allwch ddeddfu i ddatrys y mathau hynny o broblemau. Mae'r Bil yn un annoeth ac mae'n niweidiol i enw da'r DU yn rhyngwladol. Mae'n dangos bod Llywodraeth y DU yn tynnu'n ôl o rwymedigaeth ryngwladol a luniodd ac a gefnogwyd ganddi yn gynnar yn 2020 fel rhan o'r cytundeb ymadael. Ac os caiff ei ddeddfu a'i weithredu, bydd yn arwain at dramgwyddo cyfraith ryngwladol yn sylweddol yn ôl pob tebyg, gan wneud niwed pellach.

Ceir nifer o resymau pam na ellir rhoi cydsyniad deddfwriaethol. Wrth gwrs, bydd dadl lawn yn y Senedd hon ynghylch y cynnig cydsyniad deddfwriaethol. Ond un o'r pethau allweddol i mi yw hyn: gyda'n hymrwymiad cynhenid i gyfraith ryngwladol ac i hawliau dynol ac yn y blaen ym mhob dim a wnawn, ni allaf weld sut y gallem argymell cefnogaeth ddeddfwriaethol i ddeddfwriaeth sydd mor amlwg yn peryglu'r cysyniad o reolaeth y gyfraith a chyfraith ryngwladol. Ar ben hynny, wrth gwrs, mae'n rhoi pwerau Harri'r VIII enfawr i'r Llywodraeth. Felly, peidio â rhoi cydsyniad yw safbwynt Llywodraeth Cymru. Yn amlwg, mater i'r Senedd hon yw penderfynu ar fater cydsyniad; nid mater i'r Llywodraeth ydyw, ond yn ystod y broses honno, bydd Llywodraeth Cymru yn gwneud ei safbwynt yn glir iawn.

Bil Cyfraith Statud (Diddymiadau) (Cymru) Arfaethedig
The Proposed Statute Law (Repeals) (Wales) Bill

9. A wnaiff y Cwnsler Cyffredinol amlinellu sut y bydd y Bil cyfraith statud (diddymiadau) (Cymru) arfaethedig yn helpu i wella hygyrchedd cyfraith Cymru? OQ58656

9. Will the Counsel General outline how the proposed statute law (repeals) (Wales) Bill will help improve the accessibility of Welsh law? OQ58656

Thank you. The Bill will declutter the statute book by removing provisions that are obsolete, spent, no longer of practical utility or effect or have no realistic chance of ever being commenced. This will make it easier and quicker for legal practitioners and others to find the information that they seek.

Diolch. Bydd y Bil yn tacluso'r llyfr statud drwy gael gwared ar ddarpariaethau sy'n anarferedig, wedi darfod, heb fod o ddefnydd ymarferol neu heb effaith ymarferol mwyach neu heb unrhyw obaith realistig o gael eu cychwyn. Bydd hyn yn ei gwneud yn haws ac yn gyflymach i gyfreithwyr ac eraill ddod o hyd i'r wybodaeth y maent yn chwilio amdani.

15:00

Thank you. Announcing the consultation on the statue law (repeals) (Wales) Bill, you did advise that the measure would tackle the

'disorganised state of our vast and sprawling statute book.'

I acknowledge that provisions can fall out of use or are never commenced. However, I am concerned that this work is going to contribute to the delay we are experiencing in the implementation of new Welsh law. The clean air Act is late; the Minister for Climate Change is refusing to legislate to replicate sections 116 to 125 of the UK Building Safety Act 2022; we've still not established an environmental governance body; and the Bill comes at a time when the focus of the Welsh Government should be on matters of greater importance, such as the cost-of-living crisis facing people across Wales.

Whilst I appreciate that you are only now consulting on the Bill, do you agree with me that the priority should now be on focusing Welsh resources on the creation of new Welsh laws that our society and our country desperately need?

Diolch. Wrth gyhoeddi'r ymgynghoriad ar y Bil cyfraith statud (diddymiadau) (Cymru), fe wnaethoch gynghori y byddai'r mesur yn mynd i'r afael â

'chyflwr anhrefnus ein llyfr statud anferth a gwasgarog.'

Rwy'n cydnabod y gall darpariaethau fynd allan o ddefnydd neu beidio â chael eu cychwyn. Fodd bynnag, mae'n destun pryder imi fod y gwaith hwn yn mynd i gyfrannu at yr oedi a wynebwn cyn gweithredu cyfraith newydd yng Nghymru. Mae'r Ddeddf aer glân yn hwyr; mae'r Gweinidog Newid Hinsawdd yn gwrthod deddfu i efelychu adrannau 116 i 125 o Ddeddf Diogelwch Adeiladau y DU 2022; rydym eto i sefydlu corff llywodraethu amgylcheddol; a daw'r Bil ar adeg pan ddylai ffocws Llywodraeth Cymru fod ar faterion pwysicach, fel yr argyfwng costau byw sy'n wynebu pobl ledled Cymru.

Er fy mod yn derbyn mai dim ond nawr rydych yn ymgynghori ar y Bil, a ydych yn cytuno â mi y dylai'r flaenoriaeth nawr fod ar ganolbwyntio adnoddau Cymru ar greu cyfreithiau Cymreig newydd sydd eu hangen yn ddybryd ar ein cymdeithas a'n gwlad?

I thank you for some of those comments, and I certainly agree with you about the importance of focusing on the cost-of-living crisis; of course, that is the very reason why we actually think that the retained EU law Bill should, actually, be shelved or completely disregarded. But, in terms of the responsibilities we have as a Senedd and as a Welsh Government, the purpose of the consultation is, really, to fulfil our ongoing obligation to maintain a Wales statute book. This is, essentially, a housekeeping exercise to remove unnecessary provisions. I don't believe that this will impact on all of the other important legislation that is there, and I think it's a mistake to confuse it within that, because it is not reforming law or changing law. What it is actually doing is a tidying-up exercise of the statute book.

It covers a number of areas, from rural development boards, enterprise zones, recorded public rights of way, Welsh Development Agency and so on and so forth. All Parliaments have a responsibility to do this; all Parliaments, by and large, do do it, to one degree or another. I think we're at a stage where the issue of access to law is really important to us. As we develop Welsh law, it's very important that our law is put into good shape and we exercise best practice. One of the reasons we are introducing, for example, the consolidation Bill on the historic environment, and we'll be doing one in planning, is because there are long-term benefits to us doing so; there are long-term benefits to citizens, practitioners, civic organisations and other bodies to actually having the law in a state that is fit for purpose. So, we will continue with this at an appropriate stage; legislation will be tabled.

If I can just make the point, because I know your comments were well intentioned, that it is equally important, as a Parliament, in terms of our legislative programme, that we also are monitoring the overall quality and state of our legislation, and that where opportunities arise to tidy that up to make it more effective and efficient, then we have an obligation to do so. This is one of my specific responsibilities that I'm carrying through and that I report on each year to the Senedd.

Diolch ichi am rai o'r sylwadau hynny, ac rwy'n sicr yn cytuno â chi am bwysigrwydd canolbwyntio ar yr argyfwng costau byw; wrth gwrs, dyna'r union reswm pam ein bod yn credu y dylai Bil cyfraith yr UE a ddargedwir gael ei roi o'r neilltu neu ei ddiystyru'n llwyr. Ond o ran y cyfrifoldebau sydd gennym fel Senedd ac fel Llywodraeth Cymru, pwrpas yr ymgynghoriad yw cyflawni ein rhwymedigaeth barhaus i gynnal llyfr statud i Gymru. Yn y bôn, ymarfer cymhennu i gael gwared ar ddarpariaethau diangen yw hwn. Nid wyf yn credu y bydd yn effeithio ar yr holl ddeddfwriaeth bwysig arall sydd yno, ac rwy'n credu mai camgymeriad yw ei gamgymryd o fewn hynny, gan nad yw'n gyfraith sy'n diwygio nac yn newid. Yr hyn ydyw yw ymarfer cymhennu'r llyfr statud.

Mae'n cwmpasu nifer o feysydd, o fyrddau datblygu gwledig, ardaloedd menter, hawliau tramwy cyhoeddus a gofnodwyd, Awdurdod Datblygu Cymru ac yn y blaen. Mae gan bob Senedd gyfrifoldeb i wneud hyn; mae pob Senedd, ar y cyfan, yn ei wneud, i ryw raddau. Rwy'n credu ein bod mewn cyfnod lle mae'r mater mynediad at y gyfraith yn bwysig iawn inni. Wrth inni ddatblygu cyfraith Cymru, mae'n bwysig iawn fod ein cyfraith yn cael ei chadw mewn siâp da, a'n bod yn defnyddio'r arferion gorau. Un o'r rhesymau pam ein bod yn cyflwyno, er enghraifft, y Bil cydgrynhoi ar yr amgylchedd hanesyddol, a byddwn yn gwneud un wrth gynllunio, yw oherwydd bod manteision hirdymor i ni o wneud hynny; mae manteision hirdymor i ddinasyddion, ymarferwyr, sefydliadau dinesig a chyrff eraill i gael y gyfraith mewn cyflwr sy'n addas i'r diben. Felly, byddwn yn parhau gyda hyn ar gam priodol; bydd deddfwriaeth yn cael ei chyflwyno.

Os caf wneud y pwynt, oherwydd rwy'n gwybod bod eich sylwadau wedi'u bwriadu'n dda, o ran ein rhaglen ddeddfwriaethol, mae'r un mor bwysig fel Senedd ein bod hefyd yn monitro ansawdd a chyflwr cyffredinol ein deddfwriaeth, a lle mae cyfleoedd yn codi i gymhennu hynny i'w wneud yn fwy effeithiol ac effeithlon, mae'n ddyletswydd arnom i wneud hynny. Dyma un o'r cyfrifoldebau penodol sydd gennyf ac rwy'n adrodd arno bob blwyddyn i'r Senedd.

Bil Diogelu Data a Gwybodaeth Ddigidol
The Data Protection and Digital Information Bill

10. Pa asesiad y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i wneud o'r goblygiadau cyfreithiol i Gymru o Fil Diogelu Data a Gwybodaeth Ddigidol Llywodraeth y DU? OQ58655

10. What assessment has the Counsel General made of the legal implications for Wales of the UK Government's Data Protection and Digital Information Bill? OQ58655

Thank you. Before the Bill was withdrawn from the Second Reading in the House of Commons, my officials assessed its impact on Wales and identified provisions requiring the Senedd’s consent. Any forthcoming data protection reforms by the UK Government will be similarly assessed.

Diolch. Cyn i'r Bil gael ei dynnu'n ôl o'r Ail Ddarlleniad yn Nhŷ'r Cyffredin, fe wnaeth fy swyddogion asesu ei effaith ar Gymru gan nodi darpariaethau sydd angen cydsyniad y Senedd. Bydd unrhyw ddiwygiadau diogelu data sydd ar y ffordd gan Lywodraeth y DU yn cael eu hasesu yn yr un modd.

Diolch, Counsel General; thank you for your response on that and for that reassurance. As we now know, the UK Government has said that they are pausing their data reform Bill, but they are continuing to express their plans to scrap the general data protection regulation. Under GDPR, there is a legal requirement for consent to collect and share data; there is also an obligation for companies to delete any personal data when requested.

In the last few weeks the UK Government has gone further than that and released a statement to say that they are working on a new data adequacy agreement with the US that would allow our personal data to be transferred freely, removing the protections currently in place to secure our data from being used by private companies without our knowledge or consent. This means that they could sell our NHS data. This means that it will impact our Agriculture (Wales) Bill that's coming up, because Welsh Government will be collecting that data, and we won't be able to protect it because it will be under UK legislation that impacts us. It means that the biometric data that is being collected on children in schools will be able to be sold. And I have to say, this is all about trade agreements—this is all about trade agreements. So the recent right-wing experiments of the UK Tory Government do not leave me with hope that they will protect citizen data. What can we do? What talks are you having with them? Thank you, Counsel General. 

Diolch, Gwnsler Cyffredinol; diolch am eich ymateb ar hynny ac am y sicrwydd hwnnw. Fel y gwyddom nawr, mae Llywodraeth y DU wedi dweud eu bod yn oedi eu Bil diwygio data, ond maent yn parhau i fynegi eu cynlluniau i gael gwared ar y rheoliad cyffredinol ar ddiogelu data (GDPR). O dan GDPR, mae gofyniad cyfreithiol am gydsyniad i gasglu a rhannu data; ceir rhwymedigaeth hefyd ar gwmnïau i ddileu unrhyw ddata personol pan ofynnir iddynt wneud hynny.

Yn ystod yr wythnosau diwethaf, mae Llywodraeth y DU wedi mynd ymhellach na hynny a rhyddhau datganiad i ddweud eu bod yn gweithio ar gytundeb digonolrwydd data newydd gyda'r Unol Daleithiau a fyddai'n caniatáu i'n data personol gael ei drosglwyddo'n rhydd, gan gael gwared ar yr amddiffyniadau sydd ar waith ar hyn o bryd i sicrhau nad yw ein data'n cael ei ddefnyddio gan gwmnïau preifat heb inni wybod neu heb inni roi caniatâd. Mae hyn yn golygu y gallant werthu ein data GIG. Mae hyn yn golygu y bydd yn effeithio ar ein Bil Amaethyddiaeth (Cymru) sydd ar y ffordd, oherwydd bydd Llywodraeth Cymru yn casglu'r data hwnnw, ac ni fyddwn yn gallu ei ddiogelu oherwydd fe fydd o dan ddeddfwriaeth y DU sy'n effeithio arnom. Mae'n golygu y bydd modd gwerthu'r data biometrig sy'n cael ei gasglu ar blant mewn ysgolion. Ac mae'n rhaid imi ddweud, mae hyn i gyd yn ymwneud â chytundebau masnach—mae hyn i gyd yn ymwneud â chytundebau masnach. Felly nid yw arbrofion asgell dde diweddar Llywodraeth Dorïaidd y DU yn fy llenwi â gobaith y byddant yn diogelu data dinasyddion. Beth y gallwn ei wneud? Pa sgyrsiau rydych chi'n eu cael gyda hwy? Diolch. 

15:05

Thank you for raising what is a really important issue that is not often commented on. I think this is the first specific question I've had on this, and it's very important that it has been raised. What I can say generally is that when issues in terms of data collation have arisen, I know that the Welsh Government Ministers have always raised the issue in terms of the protection of that and avoiding the misuse of that. I know that has happened within the health sector, and I see my colleague Eluned Morgan here, who I know took major steps ensuring that NHS data could only be used for specific objectives of medical benefit et cetera, for NHS purposes, and not be used in other ways where it can be sold and disseminated and used for any other corporate or commercial activities. That applies in terms of other legislation that may arise. 

So, we will continue to seek to work with UK Government departments to gain information and consider the potential issues arising from any proposals to reform data protection law. We will strongly oppose any reforms that undermine an individual's right to protection of their personal data and their privacy. We do recognise also that the potential loss of EU adequacy is a major threat to Welsh exporting businesses, whose main overseas market continues to be the European Union. So, we will oppose any reform that marks a significant departure from the principles of the EU GDPR on the basis that this is likely to jeopardise the UK's chances in terms of having its EU adequacy status withdrawn. 

Diolch am godi mater pwysig iawn nad yw'n cael sylw'n aml. Rwy'n meddwl mai hwn yw'r cwestiwn penodol cyntaf a gefais ar hyn, ac mae'n bwysig iawn ei fod wedi cael ei godi. Yr hyn y gallaf ei ddweud yn gyffredinol yw pan fydd materion yn ymwneud â chasglu data wedi codi, rwy'n gwybod bod Gweinidogion Llywodraeth Cymru bob amser wedi codi'r mater mewn perthynas â diogelu hynny ac osgoi camddefnyddio hynny. Rwy'n gwybod bod hynny wedi digwydd o fewn y sector iechyd, ac rwy'n gweld fy nghyd-Aelod Eluned Morgan yma, a gwn ei bod hi wedi rhoi camau mawr ar waith i sicrhau mai dim ond ar gyfer amcanion penodol o fudd meddygol ac ati, at ddibenion y GIG, y gellid defnyddio data'r GIG, ac nad yw i'w ddefnyddio mewn ffyrdd eraill lle gellir ei werthu a'i ledaenu a'i ddefnyddio ar gyfer unrhyw weithgareddau corfforaethol neu fasnachol eraill. Mae hynny'n berthnasol i ddeddfwriaeth arall a all godi. 

Felly, byddwn yn parhau i geisio gweithio gydag adrannau Llywodraeth y DU i gael gwybodaeth ac ystyried y problemau posibl sy'n deillio o unrhyw gynigion i ddiwygio'r gyfraith diogelu data. Byddwn yn gwrthwynebu'n gryf unrhyw ddiwygiadau sy'n tanseilio hawl unigolyn i ddiogelu eu data personol a'u preifatrwydd. Rydym yn cydnabod hefyd fod y posibilrwydd o golli digonolrwydd yr UE yn fygythiad mawr i fusnesau allforio Cymru, a'u prif farchnad dramor yw'r Undeb Ewropeaidd o hyd. Felly, byddwn yn gwrthwynebu unrhyw ddiwygio sy'n gwyro'n sylweddol rhag egwyddorion GDPR yr UE ar y sail fod hynny'n debygol o beryglu'r posibilrwydd y gwêl y DU ei statws digonolrwydd yr UE yn cael ei dynnu'n ôl. 

Ac yn olaf, cwestiwn 11, Joyce Watson. 

And finally, question 11, Joyce Watson. 

Cyfleoedd Cyfartal
Equal Opportunities

11. Sut mae'r Cwnsler Cyffredinol yn sicrhau bod unigolion yn cael cyfleoedd cyfartal o fewn y system gyfiawnder yng Nghymru? OQ58639

11. How does the Counsel General ensure that individuals have equal opportunities within the justice system in Wales? OQ58639

Thank you for the question. We use every lever possible to tackle inequality in the justice system, even though it is not devolved. For example, we worked with partner organisations on the anti-racism action plan for the criminal justice system in Wales that was launched this September and that complements our own anti-racist Wales action plan.

Diolch am y cwestiwn. Rydym yn defnyddio pob ysgogiad posibl i fynd i'r afael ag anghydraddoldeb yn y system gyfiawnder, er nad yw wedi'i ddatganoli. Er enghraifft, buom yn gweithio gyda sefydliadau partner ar y cynllun gweithredu gwrth-hiliaeth ar gyfer y system cyfiawnder troseddol yng Nghymru a lansiwyd ym mis Medi ac sy'n ategu ein cynllun gweithredu Cymru wrth-hiliol ein hunain.

Thank you for that answer, Counsel General. I don't know whether you've had time or opportunity to read and reflect on the new report by Manchester university on racial bias in the judiciary. It found discrimination to be directed particularly towards black court users, from lawyers to witnesses to dependents, and backs up the finding of the 2017 Lammy report. Institutional racism is a very serious charge, but it does seem to fit the bill here. So, can you tell us what Wales is doing and what more we must do to overturn this endemic judicial prejudice?

Diolch am yr ateb hwnnw, Gwnsler Cyffredinol. Nid wyf yn gwybod a ydych wedi cael amser neu gyfle i ddarllen ac ystyried yr adroddiad newydd gan brifysgol Manceinion ar ragfarn hiliol yn y farnwriaeth. Canfu fod gwahaniaethu'n digwydd yn arbennig tuag at ddefnyddwyr du'r llys, o gyfreithwyr i dystion i ddibynyddion, ac mae'n cefnogi canfyddiad adroddiad Lammy yn 2017. Mae hiliaeth sefydliadol yn gyhuddiad difrifol iawn, ond mae'n ymddangos ei fod yn briodol yma. Felly, a wnewch chi ddweud wrthym beth mae Cymru'n ei wneud a beth arall sy'n rhaid inni ei wneud i wrthdroi'r rhagfarn farnwrol endemig hon?

Thank you for that very important question. Yes, I'm aware of the Manchester report. I've started reading through it and it makes very, very grim reading indeed. It is something that I know the members of the judiciary are very concerned about, and I know that it is something where there are efforts to seek how to address it.

It is not an easy issue to address within a justice system that works in this particular structure and the way in which it operates in conjunction with the legal profession. It's certainly the case that everyone in contact with the justice system deserves an equal opportunity to access the support and the help they need when they are engaged with the justice system. I mentioned earlier, when we were talking about the Cardiff University publication on the criminal justice system, the high rates, almost one of the highest rates in Europe, of imprisonment of those from ethnic backgrounds as opposed to white backgrounds. When you see that data in conjunction with the Manchester report, et cetera, you cannot help but say that there is an institutionalised racism within our justice system.

One of the ways we seek to address this is by working with the criminal justice board for Wales partners, His Majesty's Prison Service, the courts service and policing in Wales to develop the criminal justice in Wales anti-racism action plan, which was published in September, and which the Minister for Social Justice has played such a major role in. This sets out our plan to tackle racism proactively, with a particular focus on staff diversity and training. But there is a long way to go. This also features as part of the evidential base, I believe, in terms of the need for the devolution of justice as well. That is something that is being monitored very closely and that we are raising in opportunities that we have with other law officers and with the Ministry of Justice. 

Diolch am y cwestiwn pwysig hwnnw. Ydw, rwy'n ymwybodol o adroddiad Manceinion. Rwyf wedi dechrau darllen drwyddo ac mae'r cynnwys yn llwm iawn. Mae'n rhywbeth y gwn fod aelodau'r farnwriaeth yn bryderus iawn yn ei gylch, ac rwy'n gwybod ei fod yn rhywbeth lle ceir ymdrechion i weld sut i fynd i'r afael ag ef.

Nid yw'n fater hawdd i fynd i'r afael ag ef o fewn system gyfiawnder sy'n gweithio yn y strwythur penodol hwn a'r ffordd y mae'n gweithredu ar y cyd â'r proffesiwn cyfreithiol. Yn sicr, mae'n wir fod pawb sydd mewn cysylltiad â'r system gyfiawnder yn haeddu cyfle cyfartal i gael mynediad at y cymorth a'r help sydd ei angen arnynt pan fyddant yn ymwneud â'r system gyfiawnder. Soniais yn gynharach, pan oeddem yn sôn am gyhoeddiad Prifysgol Caerdydd ar y system cyfiawnder troseddol, am y cyfraddau uchel, un o'r cyfraddau uchaf yn Ewrop bron, o garcharu'r rheini o gefndiroedd ethnig o gymharu â chefndiroedd gwyn. Pan welwch y data hwnnw ar y cyd ag adroddiad Manceinion ac ati, ni allwch ymatal rhag dweud bod hiliaeth sefydliadol o fewn ein system gyfiawnder.

Un o'r ffyrdd y ceisiwn fynd i'r afael â hyn yw drwy weithio gyda phartneriaid y bwrdd cyfiawnder troseddol yng Nghymru, Gwasanaeth Carchardai Ei Fawrhydi, y gwasanaeth llysoedd a phlismona yng Nghymru i ddatblygu'r cynllun gweithredu gwrth-hiliaeth ar gyfer cyfiawnder troseddol yng Nghymru, a gyhoeddwyd ym mis Medi, ac y mae'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol wedi chwarae rhan mor bwysig ynddo. Mae'n nodi ein cynllun i fynd i'r afael â hiliaeth yn rhagweithiol, gan ganolbwyntio'n benodol ar amrywiaeth staff a hyfforddiant. Ond mae ffordd bell i fynd. Rwy'n credu bod hyn hefyd yn rhan o'r sylfaen dystiolaeth ar yr angen i ddatganoli cyfiawnder. Mae hynny'n rhywbeth sy'n cael ei fonitro'n agos iawn ac sy'n cael ei godi mewn cyfleoedd a gawn gyda swyddogion y gyfraith eraill a chyda'r Weinyddiaeth Gyfiawnder. 

15:10
3. Cwestiynau i Gomisiwn y Senedd
3. Questions to the Senedd Commission

Eitem 3 sydd nesaf, cwestiynau i Gomisiwn y Senedd. Yn gyntaf, Jack Sargeant. 

Item 3 is next, questions to the Senedd Commission. First is Jack Sargeant. 

Addewid y Rhuban Gwyn
The White Ribbon Promise

1. Sut mae'r Comisiwn yn annog staff i wneud addewid y Rhuban Gwyn? OQ58663

1. How does the Commission encourage staff to make the White Ribbon promise? OQ58663

In the past, the Commission has supported the White Ribbon campaign by holding an annual event in the Senedd and by raising money through the sale of White Ribbons in the Tŷ Hywel and Senedd shops, which you yourself, Jack, of course, requested. Since the pandemic, the Commission has been mindful of the increased risk of incidents of domestic abuse, as home working has been the norm, and has implemented and communicated increased measures to support those home workers. Ahead of White Ribbon Day in 2022, the Commission will highlight the resources available and encourage staff to make the White Ribbon promise through the Commission's health and well-being strategy pages. I, along with Jack and many other Members, do actively champion the White Ribbon campaign. I know that you took the mantle up from your father, and I was proud to work alongside him, too.   

Yn y gorffennol, mae'r Comisiwn wedi cefnogi ymgyrch y Rhuban Gwyn trwy gynnal digwyddiad blynyddol yn y Senedd a thrwy godi arian drwy werthu Rhubanau Gwyn yn siopau Tŷ Hywel a'r Senedd, fel y gwnaethoch chi eich hun, Jack, ofyn amdano wrth gwrs. Ers y pandemig, mae'r Comisiwn wedi bod yn ymwybodol o'r risg uwch o achosion o gam-drin domestig, pan oedd gweithio gartref yn norm, ac mae wedi gweithredu a chyfathrebu mwy o fesurau i gefnogi'r gweithwyr cartref hynny. Cyn y Diwrnod Rhuban Gwyn yn 2022, bydd y Comisiwn yn tynnu sylw at yr adnoddau sydd ar gael ac yn annog staff i wneud addewid y Rhuban Gwyn drwy dudalennau strategaeth iechyd a lles y Comisiwn. Rwyf fi, ynghyd â Jack a llawer o Aelodau eraill, yn hyrwyddo ymgyrch y Rhuban Gwyn yn weithredol. Rwy'n gwybod eich bod chi wedi bwrw iddi i barhau'r gwaith a wnaeth eich tad, ac roeddwn yn falch o weithio ochr yn ochr ag ef hefyd.   

Can I thank Joyce Watson for that answer and all the work she does as a Commissioner, but also in a personal capacity as well? I know you are just as passionate as I am about the White Ribbon campaign. It is my role as an ambassador of the campaign to promote to never use, excuse or remain silent about male violence against women. We've heard already from Joyce Watson exactly what the Senedd staff will do to encourage all staff members, particularly men, to make the promise. So, will you join me today in putting that plea out to all staff across the Senedd that, when they do make the promise, they mean it?  

A gaf fi ddiolch i Joyce Watson am yr ateb hwnnw a'r holl waith y mae hi'n ei wneud fel Comisiynydd, ond ar lefel bersonol hefyd? Rwy'n gwybod eich bod chi yr un mor angerddol a minnau ynghylch ymgyrch y Rhuban Gwyn. Fy rôl i fel llysgennad yr ymgyrch yw hyrwyddo i beidio byth â defnyddio, esgusodi neu aros yn dawel ynghylch trais dynion yn erbyn menywod. Rydym wedi clywed eisoes gan Joyce Watson beth yn union fydd staff y Senedd yn ei wneud i annog pob aelod o staff, yn enwedig dynion, i wneud yr addewid. Felly, a wnewch chi ymuno â mi heddiw i wneud yr apêl honno i'r holl staff ar draws y Senedd, pan fyddant yn gwneud yr addewid, eu bod yn ei olygu?  

I think that last point you made is a hugely important one. It's one thing making a pledge, it's another thing meaning it. But there are two sides, of course, to the White Ribbon, and one is all the work that is done around the White Ribbon, but the White Ribbon is about attempts to diminish the prevalence of violence against women and children. So, on the one side, we will raise awareness; on the other side, we have to protect people.

Within the home working support pages, the Commission have supplemented existing policies with further guidance for those who experience abuse within that home environment, and the Commission has provided a risk-assessed safe place to work away from home for Commission staff, if they should require it. The domestic abuse policy has been revised and places greater responsibility on all staff to report concerns for a colleague. It also reflects the current change of legislation that finally recognises that children are victims of domestic abuse and experience significant harm. That links to the Commission's newly revised safeguarding children policy. The Commission's support also includes provision of a new domestic abuse loan, because very often it is the case that people leave with absolutely nothing. Commission officials have recently—this October—discussed activities to support victims of domestic abuse with colleague public sector organisations—Welsh Government sponsored bodies that collaborate together.

Rwy'n credu bod y pwynt diwethaf a wnaethoch yn un hynod bwysig. Un peth yw gwneud addewid, peth arall yw ei olygu. Ond mae dwy ochr, wrth gwrs, i'r Rhuban Gwyn, ac un yw'r holl waith sy'n cael ei wneud o gwmpas y Rhuban Gwyn, ond mae'r Rhuban Gwyn yn ymwneud ag ymdrechion i leihau nifer yr achosion o drais yn erbyn menywod a phlant. Felly, ar un ochr, byddwn yn codi ymwybyddiaeth; ar yr ochr arall, rhaid inni ddiogelu pobl.

Yn y tudalennau cymorth ar gyfer gweithio gartref, mae'r Comisiwn wedi ychwanegu canllawiau pellach at y polisïau presennol ar gyfer rhai sy'n profi camdriniaeth o fewn amgylchedd y cartref, ac mae'r Comisiwn wedi darparu lle diogel y gwnaethpwyd asesiad risg ohono i staff y Comisiwn allu gweithio oddi cartref os ydynt ei angen. Mae'r polisi cam-drin domestig wedi cael ei ddiwygio ac mae'n rhoi mwy o gyfrifoldeb i'r holl staff adrodd am bryderon ynghylch cydweithiwr. Mae hefyd yn arddangos y newid deddfwriaethol presennol sy'n cydnabod o'r diwedd fod plant yn ddioddefwyr cam-drin domestig ac yn profi niwed sylweddol. Mae hynny'n cysylltu â pholisi diogelu plant y Comisiwn sydd newydd gael ei ddiwygio. Mae cymorth y Comisiwn hefyd yn cynnwys darparu benthyciad cam-drin domestig newydd, oherwydd yn aml iawn, mae pobl yn gadael heb ddim byd o gwbl. Yn ddiweddar—y mis Hydref hwn—mae swyddogion y Comisiwn wedi trafod gweithgareddau i gefnogi dioddefwyr cam-drin domestig gyda sefydliadau cydweithredol yn y sector cyhoeddus—cyrff a noddir gan Lywodraeth Cymru sy'n cydweithio â'i gilydd.

15:15
Ffreutur y Senedd
The Senedd Canteen

2. Pa feini prawf hanfodol ar wahân i'r gost a ddefnyddiodd y Comisiwn i ddewis y contractwr newydd ar gyfer ffreutur y Senedd? OQ58658

2. What essential criteria other than cost did the Commission use to select the new Senedd canteen contractor? OQ58658

Roedd y meini prawf gwerthuso ansoddol a ddefnyddiwd er mwyn aildendro’r gwasanaethau arlwyo yn cynnwys amrywiaeth o feysydd i gyflawni amcanion y Senedd ar gyfer y gwasanaeth. Cafodd cost a gwerthuso ansawdd eu rhannu 30:70—30 y cant ar gyfer cost a 70 y cant ar gyfer ansawdd. 

Roedd enghreifftiau o'r prif feini prawf gwerthuso ansawdd yn cynnwys, er enghraifft, sut y byddai'r gwasanaeth yn cefnogi ein hamcanion cymdeithasol ac amgylcheddol, ac amcanion o ran cynaliadwyedd, dulliau arloesol ar gyfer y gwasanaeth, a recriwtio a datblygu staff. Cafodd y ddarpariaeth o ran bwydlenni a ryseitiau hefyd eu hystyried ar gyfer y gwasanaeth, gan gynnwys gwasanaethau lletygarwch, a hyn i gyd wedi'i werthuso o fewn y 70 y cant ar gyfer ansawdd.

The qualitative evaluation criteria used for the retender of the catering services included a range of areas to meet the objectives and performance requirements of the Senedd for the service. Cost and quality evaluation was split 30:70—30 per cent for cost and 70 per cent for quality evaluation.

Examples of the key qualitative evaluation criteria included, for example, how the service would support our social and environmental and sustainability objectives, innovations for the service, and staff development and recruitment. The provision of menus and recipes for the service, including hospitality services, was also evaluated within the 70 per cent for quality.

Thank you very much for that answer. I'm glad to hear that only 30 per cent of the criteria was cost. But I think one of the issues—I mean, there are several issues. One is, of course, that the cost of food has increased, and therefore it's very difficult to be comparing the previous contractor with the current contractor in the rapidly rising inflation of food. But the previous canteen contractor, Chartwells, had a Food for Life accreditation from the Soil Association, and this ensured that the food was quality assured i.e. what it said on the tin was actually what was being delivered. Does the new contractor have this, and if not, how can we know that what we're eating is what it claims to be? In light of the greenwash actions of many commercial operators, do you agree with me that, potentially, this risks the reputation of the Senedd and accusations of, 'Do what we say, not what we do'?

Diolch yn fawr iawn am yr ateb hwnnw. Rwy'n falch o glywed mai dim ond 30 y cant o'r meini prawf oedd cost. Ond rwy'n meddwl mai un o'r materion sy'n codi—hynny yw, mae yna sawl mater. Un, wrth gwrs, yw bod cost bwyd wedi codi, ac felly, mae'n anodd iawn cymharu'r contractwr blaenorol â'r contractwr presennol wrth i chwyddiant bwyd godi'n gyflym. Ond roedd gan gontractwr blaenorol y ffreutur, Chartwells, achrediad Bwyd am Oes gan Gymdeithas y Pridd, a sicrhaodd hyn fod sicrwydd ansawdd wedi'i roi i'r bwyd, hynny yw, yr hyn a gâi ei ddarparu oedd yr hyn y dywedid ei fod yn cael ei ddarparu. A oes sicrwydd ansawdd gan y contractwr newydd, ac os nad oes, sut y gallwn wybod mai'r hyn y mae'n honni bod yw'r hyn rydym yn ei fwyta? Yn sgil gweithredoedd gwyrddgalchu llawer o weithredwyr masnachol, a ydych yn cytuno â mi y gallai hyn beryglu enw da'r Senedd a chyhuddiadau o, 'Gwnewch yr hyn a ddywedwn, nid yr hyn a wnawn'?

I can't answer the specific in that case; I don't have the information to hand in terms of that particular accreditation, but I'm more than willing to look at it. It's an important accreditation by the Soil Association. I'm willing to find out whether that is the case with the new contractor, and I'll write to you with that confirmation or otherwise. And if it is 'otherwise', then I will look into why it was the case that this current contractor was chosen in light of that and whether there are any other aspects of the current contractor's criteria that meet what was undertaken by the previous contractor, or even exceeding that. So, I'll do some digging, if you don't mind—no pun intended—on Soil Association accreditation there with that. I'll do some digging on this and I'll make sure that the Senedd is informed on the actual specific accreditation that you've raised, and it's an important area for me to investigate.

Ni allaf ateb yn benodol yn yr achos hwnnw; nid oes gennyf yr wybodaeth wrth law ynglŷn â'r achrediad penodol hwnnw, ond rwy'n fwy na pharod i edrych arno. Mae'n achrediad pwysig gan Gymdeithas y Pridd. Rwy'n fodlon darganfod a yw hynny'n wir am y contractwr newydd, a byddaf yn ysgrifennu atoch gyda'r cadarnhad hwnnw, neu fel arall. Ac os mai 'fel arall' ydyw, byddaf yn edrych i weld pam fod y contractwr presennol wedi cael ei ddewis yng ngoleuni hynny ac a oes unrhyw agweddau eraill ar feini prawf y contractwr presennol sy'n cyflawni'r hyn a wnaed gan y contractwr blaenorol, neu hyd yn oed yn rhagori ar hynny. Felly, fe wnaf rywfaint o gloddio, os nad oes ots gennych—heb chwarae ar eiriau'n fwriadol—ar achrediad Cymdeithas y Pridd. Fe wnaf rywfaint o gloddio ar hyn ac fe wnaf sicrhau bod y Senedd yn cael gwybod am yr achrediad penodol a godwyd gennych, ac mae'n faes pwysig imi ei archwilio.

I actually believe in the direct provision of services and I'm opposed to the contracting out of public service to private contractors. Did the Commission consider bringing the contract in-house, and if they did, why did they reject doing so?

Rwy'n credu mewn darparu gwasanaethau'n uniongyrchol ac rwy'n gwrthwynebu contractio allan o wasanaeth cyhoeddus i gontractwyr preifat. A wnaeth y Comisiwn ystyried dod â'r contract yn fewnol, ac os gwnaethant, pam y gwrthodwyd hynny?

Yes, we've investigated a number of times over the number of contractors that we do contract out, whether in-house direct provision is preferable, both in terms of quality and cost. To date, it hasn't proved to be so; I can write to the Member with any specific analysis that was done on this particular contract. He'll have to excuse me that I can't recall it at this point, but I'm happy to provide that evidence. But I can give you the confirmation that we regularly review the issue of direct provision. Like you, instinctively I support direct provision of services. We've seen it actually work to our benefit, of course, when we took in-house, as a Commission, the ICT services, and we saw that especially during the pandemic, how that worked in our favour. But I will confirm some of these points to you when that was last reviewed.

Rydym wedi ymchwilio nifer o weithiau i nifer y contractwyr rydym yn eu contractio'n allanol, ac a yw darpariaeth fewnol uniongyrchol yn well, o ran ansawdd a chost. Hyd yn hyn, ni phrofwyd ei bod; gallaf ysgrifennu at yr Aelod gydag unrhyw ddadansoddiad penodol a wnaed ar y contract penodol hwn. Bydd yn rhaid iddo fy esgusodi na allaf ei gofio ar hyn o bryd, ond rwy'n hapus i ddarparu'r dystiolaeth honno. Ond gallaf roi cadarnhad i chi ein bod yn adolygu mater darpariaeth uniongyrchol yn rheolaidd. Fel chi, yn reddfol, rwy'n cefnogi darparu gwasanaethau'n uniongyrchol. Rydym wedi ei weld yn gweithio er ein budd fel Comisiwn, wrth gwrs, pan ddaethom â gwasanaethau TGCh yn fewnol, a gwelsom sut y gweithiodd hyn o'n plaid yn enwedig yn ystod y pandemig. Ond fe wnaf gadarnhau rhai o'r pwyntiau hyn i chi o ran pryd y cafodd hynny ei adolygu ddiwethaf.

Darparu TGCh ar Gyfer Aelodau yn y Siambr
Provision of ICT for Members in the Chamber

3. A wnaiff y Comisiwn roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ddarparu TGCh ar gyfer Aelodau yn y Siambr? OQ58669

3. Will the Commission provide an update on the provision of ICT for Members in the Chamber? OQ58669

Mae defnydd technoleg gwybodaeth gan Aelodau wedi trawsnewid ers dechrau'r pandemig. Mae'r Comisiwn wedi parhau i ysgogi'r gwelliannau sydd eu hangen i ddarparu ar gyfer gwahanol arferion gwaith. Mae cyflwyno Zoom ac ap pleidleisio ar y we, ochr yn ochr â gwella technolegau clywedol, darlledu a chyfieithu ar y pryd, yn caniatáu i Aelodau gymryd rhan yn effeithiol yn y Cyfarfod Llawn, p'un ai ydyn nhw'n bresennol fan hyn yn y Siambr neu yn rhan o'r cyfarfod o bell.

The use of IT by Members has transformed since the beginning of the pandemic. The Commission has continued to drive the improvements needed to accommodate different working practices. The introduction of Zoom and a web-based voting app, alongside improvements to audiovisual broadcasting and interpretation technologies, allow Members to effectively participate in Plenary, irrespective of whether they are physically present in the Chamber or choose to attend remotely.

15:20

I'm grateful to the Presiding Officer for that. Presiding Officer, I want you to rip out these grotesque computers that we have placed in front of us. They are completely inappropriate for a debating Chamber; they were designed at a time before we had iPads and before we had the ability to communicate in the way that we can. It's a twentieth-century response to a need that doesn't exist in the twenty-first century. This should be a debating Chamber where we discuss what matters to the people of Wales, and where we listen to each other, no matter what's being said, and not simply carry on answering e-mails, which we could do in any other way, at any other time. This place has to be the cockpit of the nation, the fulcrum of our public debate, and not a call centre.

Rwy'n ddiolchgar i'r Llywydd am hynny. Lywydd, rwyf am i chi dynnu'r cyfrifiaduron gwrthun hyn sydd wedi'u gosod o'n blaenau. Maent yn gwbl amhriodol ar gyfer Siambr drafod; fe'u cynlluniwyd ar adeg cyn bod gennym iPads a chyn inni fod â gallu i gyfathrebu yn y ffordd y gallwn. Mae'n ymateb ugeinfed ganrif i angen nad yw'n bodoli yn yr unfed ganrif ar hugain. Dylai hon fod yn Siambr drafod lle rydym yn trafod beth sy'n bwysig i bobl Cymru, a lle rydym yn gwrando ar ein gilydd, ni waeth beth sy'n cael ei ddweud, ac nid yn parhau i ateb negeseuon e-bost, y gallwn ei wneud mewn unrhyw ffordd arall, ar unrhyw adeg arall. Mae'n rhaid i'r lle hwn fod yn dalwrn i'r genedl, yn ganolbwynt i'n dadl gyhoeddus, ac nid yn ganolfan alwadau.

Wel, dwi ddim yn cydweld, efallai, gyda'r iaith flodeuog yr oedd yr Aelod yn ei defnyddio yn llwyr, ond dwi yn gallu gweld fod yna amser yn mynd i gyrraedd pan nad yw'r union gyfrifiaduron statig yma o'n blaenau ni ddim bellach yn ddefnyddiol. Dwi wedi bod yn edrych o'm cwmpas i wrth i chi ofyn y cwestiwn. O'r tri Aelod sydd agosaf i fi fan hyn, dwi'n gallu gweld bod un yn edrych ar y papur sydd o'i flaen ef, un yn edrych ar y cyfrifiadur sydd o'i blaen hi, ac un arall yn edrych ar y ffôn sydd o'i flaen ef. A dwi hefyd yn ddefnyddiwr ffôn o fewn y Siambr yma. Felly, mae Aelodau'n defnyddio amrywiol ffyrdd o edrych ar y gwaith o'u blaenau nhw, o gysylltu gydag etholwyr, hyd yn oed pan fyddan nhw yma, neu o gymryd rhan yn y drafodaeth. Fy marn i, ar y cyfan, yw dyw e ddim ots pa gyfrifiadur sydd o'ch blaen chi neu beidio ar y pwynt yma; mae'r drafodaeth yn ddiddorol ac yn fywiog pan fo Aelodau yn cyfrannu hynny mewn ffordd ddiddorol a bywiog, ac mae hynny'n tynnu diddordeb cyd-Aelodau, jest fel mae'ch cwestiwn chi newydd hala bob un, bron, o'r bobl sydd o'n cwmpas ni, i edrych lan o'u cyfrifiaduron yn sydyn iawn, achos roedd Alun Davies yn dweud rhywbeth diddorol mewn ffordd ymfflamychol. Felly, buaswn i'n dweud taw nid bai'r offer, y cyfrifiaduron, yw e; gadewch i'r Aelodau wneud y drafodaeth o fewn y Siambr yma'n ddiddorol ac yn heriol, ac fe fydd yr offer yn dilyn ac fe fyddan nhw yma yn yr unfed ganrif ar hugain, fel mae'n ffôn i o'm mlaen i ar y pwynt yma.

Well, I don't agree with the florid language used by the Member, but I can see that a time will come when these exact static computers that we currently have in front of us will no longer be useful. I've been looking around me as you were asking your question. Of the three Members closest to me, I can see that one is looking at the papers in front of him, one is looking at the computer screen in front of her, and another is looking at the phone that he has. I'm also a mobile phone user within this Chamber. So, Members make use of various media in looking at the work in front of them, contacting constituents even when they're here, or participating in proceedings. My view is that it doesn't matter what computer you have in front of you, or if you don't have a computer at all; the debate is interesting and lively when Members contribute in a lively and interesting way, and that draws the attention of fellow Members, just like your question has just sent virtually everyone around us to look up from their computer screens very quickly, because Alun Davies was saying something interesting in a contentious way. So, I would say that it's not the fault of the computers; let the Members make the discussion within this Chamber interesting and challenging, and the equipment will follow that, and they will be here in the twenty-first century, just as my phone is in front of me now. 

Yr Argyfwng Costau Byw
The Cost-of-living Crisis

4. Pa gamau y mae'r Comisiwn yn eu cymryd i gefnogi aelodau staff yn ystod yr argyfwng costau byw presennol? OQ58645

4. What steps is the Commission taking to support staff members during the current cost-of-living crisis? OQ58645

Mae'r Comisiwn wedi ymrwymo i lesiant ei staff, ac rydym yn ymwybodol iawn y bydd yr argyfwng costau byw presennol yn bryder gwirioneddol i lawer. Rydym hefyd yn ymwybodol y bydd yn fater personol iawn i rai, efallai na fyddant yn teimlo'n gyfforddus yn ei rannu gyda'u cyflogwr. Am y rhesymau hynny, rydym wedi tynnu ynghyd cyfres o adnoddau ariannol ac ymarferol y gellir cael gafael arnynt yn hawdd ac yn gyfrinachol drwy dudalennau pwrpasol ar ein mewnrwyd. Mae'r rhain yn amrywio o gyfres o gynlluniau aberthu cyflog i linellau cymorth ac arwyddbyst cyfrinachol ar gyfer llesiant meddyliol ac ariannol, awgrymiadau ymarferol hefyd ar gyfer lleihau costau, ac, i'r rhai sydd eu hangen, taliadau cyflog cynnar di-log. Cyhoeddir y deunyddiau cyfathrebu am y rhain yn rheolaidd gyda'n staff.

The Commission is committed to the well-being of its staff, and we are acutely aware that the current cost-of-living crisis will be a very real concern for many. We are also aware that it will be a deeply personal matter for some, and that they may not feel comfortable sharing that with their employer. For those reasons, we have pulled together a series of financial and practical resources that can be accessed easily and confidentially through our dedicated intranet pages. These range from a series of salary sacrifice schemes to confidential helplines and signposts for financial and mental well-being, practical suggestions also for reducing costs, and, for those who need it, salary advances that are interest-free. Communications about these are regularly published with our staff.

Thank you, Llywydd, for that response. It's very helpful. As we know, the cost-of-living crisis is affecting many people and families across Wales, and people are finding it tough. Whilst those from more disadvantaged backgrounds are being disproportionately affected, people who are generally seen as 'just about managing' in more normal circumstances are finding themselves in real difficulties. In asking the question, I realise that many employed by the Senedd or those who work as support staff are comparatively better paid than in other sectors, but that doesn't mean that they're not finding things really difficult, as you've acknowledged. It's important, then, that, as a responsible employer, the Senedd does everything it can do to support its employees and their families, and the support on offer needs to be equitable—that is, available and accessible to both Commission staff and Member support staff.

Llywydd, what discussions are you having with colleagues about the ways in which the Senedd can provide support and advice to staff members who may be facing difficulties? I know that you've already alluded to some of that. Perhaps we could use the intranet pages to provide more of a one-stop-shop facility. And I just wondered if there had been any working with the remuneration board to see what further things could be done to help staff members in these difficult times.

Diolch am yr ateb hwnnw, Lywydd. Mae'n ddefnyddiol iawn. Fel y gwyddom, mae'r argyfwng costau byw yn effeithio ar nifer o bobl a theuluoedd ledled Cymru, ac mae pobl yn ei chael hi'n anodd. Er bod y rhai o gefndiroedd mwy difreintiedig yn cael eu heffeithio'n anghymesur, mae pobl sydd ar y cyfan yn cael eu gweld fel rhai sy'n llwyddo i ddal eu pennau uwchben y dŵr mewn amgylchiadau mwy arferol yn wynebu anawsterau gwirioneddol. Wrth ofyn y cwestiwn, rwy'n sylweddoli fod sawl un sy'n cael eu cyflogi gan y Senedd neu'r rhai sy'n gweithio fel staff cymorth yn cael eu talu'n well o'i gymharu â sectorau eraill, ond nid yw hynny'n golygu nad ydynt yn ei chael yn anodd iawn, fel rydych chi wedi cydnabod. Mae'n bwysig, felly, fod y Senedd, fel cyflogwr cyfrifol, yn gwneud popeth y mae'n gallu ei wneud i gynorthwyo ei gweithwyr a'u teuluoedd, ac mae angen i'r cymorth sydd ar gael fod yn deg—hynny yw, ar gael ac yn hygyrch i staff y Comisiwn a staff cymorth Aelodau.

Lywydd, pa drafodaethau rydych yn eu cael gyda chydweithwyr ynglŷn â'r ffyrdd y gall y Senedd roi cymorth a chyngor i aelodau staff a allai fod yn wynebu anawsterau? Gwn eich bod eisoes wedi cyfeirio at rywfaint o hynny. Efallai y gallem ddefnyddio'r tudalennau mewnrwyd i ddarparu mwy o gyfleuster siop-un-stop. Ac roeddwn yn meddwl tybed a wnaed unrhyw waith gyda'r bwrdd taliadau i weld pa bethau pellach y gellid eu gwneud i helpu aelodau staff yn y cyfnod anodd hwn.

15:25

Well, yes, as you've outlined in your supplementary as well as the answer I gave, these are real and pressing issues for members of staff, people who work on our estate during these months, and there is worry, of course, as to what the future will hold for some. As I hope I emphasised in my answer, we are aware of this; we have discussed it as a Commission in our most recent meeting on Monday, and we are aware of the need to ensure that all staff, on an equitable basis, are able to access information and support and use our intranet pages in particular to look at that, and I'd urge all staff to make sure that they make themselves regularly aware of any support that is available.

I know that the remuneration board as well are aware of the implications of the cost-of-living crisis for support staff of Members and have provided some support already in terms of allowance for members of staff who may be working at home and who have increased costs due to that, and I'm sure that the remuneration board are actively seeking any further information that they can glean as to where the pressures exactly exist and will respond and consider those requests accordingly.

Wel, ie, fel rydych wedi amlinellu yn eich cwestiwn atodol yn ogystal â'r ateb a roddais, mae'r rhain yn broblemau real a dybryd i aelodau staff, pobl sy'n gweithio ar ein hystad yn ystod y misoedd hyn, ac mae pryder, wrth gwrs, ynglŷn â beth fydd gan y dyfodol i'w gynnig i rai. Fel y pwysleisiais yn fy ateb, gobeithio, rydym yn ymwybodol o hyn; rydym wedi ei drafod fel Comisiwn yn ein cyfarfod diweddaraf ddydd Llun, ac rydym yn ymwybodol o'r angen i sicrhau bod yr holl staff, ar sail deg, yn gallu cael gwybodaeth a chymorth a defnyddio ein tudalennau mewnrwyd yn enwedig i edrych ar hynny, a byddwn yn annog yr holl staff i wneud yn siŵr eu bod yn gwneud eu hunain yn ymwybodol yn rheolaidd o unrhyw gymorth sydd ar gael.

Rwy'n gwybod bod y bwrdd taliadau hefyd yn ymwybodol o oblygiadau'r argyfwng costau byw i staff cymorth Aelodau ac wedi darparu rhywfaint o gymorth eisoes ar ffurf lwfans i aelodau staff a allai fod yn gweithio gartref ac sydd â chostau cynyddol oherwydd hynny, ac rwy'n siŵr fod y bwrdd taliadau yn mynd ati i chwilio am unrhyw wybodaeth bellach y gallant ei chael ynglŷn â lle'n union mae'r pwysau a bydd yn ymateb i'r ceisiadau ac yn eu hystyried yn unol â hynny.

4. Cwestiynau Amserol
4. Topical Questions

Eitem 4 y prynhawn yma yw cwestiynau amserol, ac mae un cwestiwn wedi'i dderbyn, a galwaf ar Russell George i ofyn y cwestiwn hwnnw.

Item 4 this afternoon is topical questions. We have one topical question, and I call on Russell George to ask that question.

Streic Posib gan Nyrsys
A Potential Strike by Nurses

1. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am streic posib gan nyrsys? TQ674

1. Will the Minister make a statement on a potential strike by nurses? TQ674

I've just heard that the required turnout threshold has been reached for the Royal College of Nursing members balloted in all NHS employer organisations in Wales, with the exception of Aneurin Bevan health board, and in each of these, a simple majority mandate for strike action has been achieved. So, just to be clear, in Wales, RCN member nurses have voted for strike action everywhere with the exception of the Aneurin Bevan health board.

As a Welsh Government, we recognise why so many nurses have voted the way that they have, due, in no doubt, to the Tory-inflicted cost-of-living crisis, and also, the increased work pressures that many nurses are facing. And can I be clear that we agree that nurses should be fairly rewarded for their important work, but there are limits as to how far we can go to address these concerns in Wales without additional funding from the Conservative Government at the UK level?

Rwyf newydd glywed bod y trothwy gofynnol o ran y ganran a bleidleisiodd wedi'i gyrraedd ar gyfer aelodau'r Coleg Nyrsio Brenhinol ym mhob un o sefydliadau cyflogwyr y GIG yng Nghymru, ac eithrio bwrdd iechyd Aneurin Bevan, ac ym mhob un o'r rhain, llwyddwyd i gael mandad mwyafrif syml ar gyfer streicio. Felly, i fod yn glir, yng Nghymru, mae nyrsys sy'n aelodau o'r Coleg Nyrsio Brenhinol wedi pleidleisio dros streicio ym mhobman ac eithrio bwrdd iechyd Aneurin Bevan.

Fel Llywodraeth Cymru, rydym yn cydnabod pam fod cymaint o nyrsys wedi pleidleisio yn y modd y gwnaethant, oherwydd yr argyfwng costau byw a achoswyd gan y Torïaid, yn ddi-os, a hefyd, y pwysau gwaith cynyddol y mae llawer o nyrsys yn ei wynebu. Ac a gaf fi fod yn glir ein bod yn cytuno y dylai nyrsys gael eu gwobrwyo'n deg am eu gwaith pwysig, ond mae cyfyngiadau ar ba mor bell y gallwn ni fynd i fynd i'r afael â'r pryderon hyn yng Nghymru heb arian ychwanegol gan y Llywodraeth Geidwadol ar lefel y DU?

Thank you, Minister, for your response. We know that, in the last half an hour, as you've said, six health boards across Wales out of the seven have responded to the result of the RCN strike ballot, and strikes will take place in those health board areas.

I have to say, Minister, I'm disappointed by your response, trying to deflect away from your responsibility. This is a Labour-run NHS in Wales, this is your responsibility, and it's for you to solve this problem. And I'm disappointed by your answer this afternoon. We know that, in Wales, a fifth of the population are waiting on an NHS waiting list, 60,000 of those waiting for over two years, the longest ambulance red-calls responses on record, and the worst accident and emergency waiting times in Britain. So, the last thing that we need in Wales, and the people of Wales need, is for nurses to be striking. Now, I appreciate that solving this problem is difficult. I appreciate that—it is not easy. But it is your dispute to solve, Minister. It is the responsibility of this Labour Government here. I hope that every opportunity has been taken, every opportunity possible has been taken, to avoid getting to this point and stopping strike action. So, can I therefore ask you, Minister: can you tell me how many times you have met with the Royal College of Nursing to negotiate the proposed pay rise; what approach are you going to adopt to bring any strike action to a close; what effect do you believe that the strike action will have on those long waiting times for emergency and elective treatment, which I've just outlined; and, finally, what will the cost be, if any, in agency nurses to cover any striking action?

Diolch am eich ymateb, Weinidog. Rydym yn gwybod, yn yr hanner awr ddiwethaf, fel rydych wedi dweud, fod chwe o'r saith bwrdd iechyd ledled Cymru wedi ymateb i ganlyniad pleidlais streic y Coleg Nyrsio Brenhinol, ac y bydd streiciau'n digwydd yn ardaloedd y byrddau iechyd hynny.

Rhaid imi ddweud, Weinidog, mae eich ymateb yn fy siomi, wrth ichi geisio gwrthod eich cyfrifoldeb. GIG sy'n cael ei redeg gan Lafur yw hwn yng Nghymru, eich cyfrifoldeb chi ydyw, a phroblem i chi ei datrys yw hi. Ac mae eich ateb y prynhawn yma yn fy siomi. Yng Nghymru, gwyddom fod un rhan o bump o'r boblogaeth ar restr aros y GIG, gyda 60,000 o'r rheini yn aros ers dros ddwy flynedd, yr ymatebion hiraf i alwadau coch am ambiwlans a gofnodwyd erioed, a'r amseroedd aros gwaethaf ym Mhrydain mewn adrannau damweiniau ac achosion brys. Felly, y peth olaf sydd ei angen arnom yng Nghymru, ac sydd ei angen ar bobl Cymru, yw i nyrsys fod ar streic. Nawr, rwy'n deall bod datrys y broblem hon yn anodd. Rwy'n deall hynny—nid yw'n hawdd. Ond eich anghydfod chi yw hwn i'w ddatrys, Weinidog. Mae'n gyfrifoldeb i'r Llywodraeth Lafur yma. Rwy'n gobeithio bod pob cyfle wedi'i gymryd, pob cyfle posibl wedi'i gymryd, i osgoi cyrraedd y pwynt hwn ac atal streicio. Felly, a gaf fi ofyn ichi, Weinidog: a wnewch chi ddweud wrthyf sawl gwaith rydych chi wedi cyfarfod â'r Coleg Nyrsio Brenhinol i negodi'r codiad cyflog arfaethedig; pa ddull y bwriadwch ei fabwysiadu i ddod ag unrhyw streic i ben; pa effaith y credwch y bydd y streic yn ei chael ar yr amseroedd aros hir hynny ar gyfer triniaeth frys a dewisol rwyf newydd eu nodi; ac yn olaf, beth fydd y gost, os o gwbl, o gael nyrsys asiantaeth i lenwi yn ystod unrhyw streic?

15:30

Thanks very much. Can I just be absolutely clear that, without additional funding from the UK Tory Government, it will be impossible, within the current health and social care budget, to provide the kind of inflation pay rise for the NHS without facing—

Diolch yn fawr iawn. A gaf fi ddweud yn gwbl glir, heb gyllid ychwanegol gan Lywodraeth Dorïaidd y DU, y bydd yn amhosibl, o fewn y gyllideb iechyd a gofal cymdeithasol bresennol, i ddarparu’r math o godiad cyflog yn unol â chwyddiant i’r GIG heb wynebu—

Please allow the Minister to answer so we can all hear.

Gadewch i’r Gweinidog ateb fel y gall pawb ohonom glywed.

—some extremely difficult cuts that would have to be made elsewhere in the health budget. And that is an extremely difficult—. If he wants to give me some ideas of exactly where he thinks we should cut to pay for this, I'm all ears.

Now, I want to make clear that, in Wales, we work in social partnership. I meet very regularly with the RCN. We have a conversation, which is ongoing. We of course will continue, now we know the results of the ballot, to discuss what contingency planning we will need to put in place. We will not be using agency nursing to cover any shortfalls, because we respect the right to strike in Wales, and we understand that the nurses have not taken this action lightly and we appreciate the strength of feeling amongst members. I think this is the first statutory ballot on industrial action across the UK in the 106-year history of the Royal College of Nursing. Can I make it clear also that we would expect and we will continue to have conversations with the Royal College of Nursing in terms of the derogations that would happen at the time of the strike? In other words, we would expect emergency and cancer care to continue, for example, and we will be having those conversations in the forthcoming weeks.

—toriadau anodd iawn y byddai’n rhaid eu gwneud mewn mannau eraill yn y gyllideb iechyd. Ac mae hynny'n hynod o anodd—. Os hoffai roi rhai syniadau i mi o ble yn union y mae'n credu y dylem wneud toriadau i dalu am hyn, rwy'n glustiau i gyd.

Nawr, hoffwn ddweud yn glir ein bod, yng Nghymru, yn gweithio mewn partneriaeth gymdeithasol. Rwy'n cyfarfod yn rheolaidd iawn â'r Coleg Nyrsio Brenhinol. Rydym mewn trafodaeth, sy’n drafodaeth barhaus. Wrth gwrs, byddwn yn parhau, nawr ein bod yn gwybod canlyniadau’r bleidlais, i drafod pa gynlluniau wrth gefn y bydd angen inni eu rhoi ar waith. Ni fyddwn yn defnyddio nyrsys asiantaeth i lenwi unrhyw fylchau, gan ein bod yn parchu’r hawl i streicio yng Nghymru, ac rydym yn deall nad yw’r nyrsys wedi gwneud hyn ar chwarae bach, ac rydym yn deall cryfder teimladau’r aelodau. Credaf mai dyma’r bleidlais statudol gyntaf ar weithredu diwydiannol ledled y DU yn hanes 106 mlynedd y Coleg Nyrsio Brenhinol. A gaf fi ddweud yn glir hefyd y byddem yn disgwyl ac y byddwn yn parhau i gael sgyrsiau gyda’r Coleg Nyrsio Brenhinol am y rhanddirymiadau a fyddai’n digwydd ar adeg y streic? Mewn geiriau eraill, byddem yn disgwyl i ofal brys a gofal canser barhau, er enghraifft, a byddwn yn cael y sgyrsiau hynny yn yr wythnosau nesaf.

Can I first of all register my support for all RCN members and the way they voted? Nobody wants to see industrial action taking place, and that includes, more than everyone, the nurses themselves. But the fact that this ballot took place in the first place tells us all we need to know about how nurses feel. Now, in driving a decade and more of public service cuts and real-time cuts to nurses' pay, the UK Government created a crisis. We can recruit into nursing, because, thankfully, we have enough people who care, but we can't hold on to nurses, because they feel undervalued. And whilst that's not all about financial rewards—we're still waiting for the extension of section 25B of the safe staffing levels legislation, for example—we simply have to show, through nurses' pay packets, that they really are valued. So, the UK Conservative Government should not have created this crisis; they should have undone the damage they themselves caused. And the Labour Welsh Government should have taken the opportunity, if not when the sun was shining—because it hasn't shone for some time—but at least before it disappeared behind the darkest of dark economic clouds we now face, to address the cuts in pay that have built up over time, and those other elements that have contributed to the unsustainability of nursing in Wales.

Now, pay, as I say, is just the tip of the iceberg—there are so many issues that need to be addressed—but nurses have taken a pay cut for the last 10 years. I understand that the Minister is still refusing to meet and negotiate pay with the RCN, but, I'm sorry, the need to negotiate has to be non-negotiable. Now, if Scotland can take the first step to prioritising their nurses by increasing their pay there by 7 per cent, why can't we? I agree entirely with the Minister that the Conservatives in UK Government have to take the blame for driving those cuts in public services, but there are actions that Labour can take here in Wales. When are we going to take the action that the Scottish Government have taken in Scotland?

Yn gyntaf, a gaf fi nodi fy nghefnogaeth i holl aelodau’r Coleg Nyrsio Brenhinol a’r ffordd y gwnaethant bleidleisio? Nid oes unrhyw un yn dymuno gweld gweithredu diwydiannol yn digwydd, ac mae hynny’n cynnwys, yn fwy na phawb, y nyrsys eu hunain. Ond mae'r ffaith bod y bleidlais hon wedi'i chynnal yn y lle cyntaf yn dweud popeth y mae angen inni ei wybod ynglŷn â sut mae nyrsys yn teimlo. Nawr, drwy ddegawd a mwy o doriadau i wasanaethau cyhoeddus a thoriadau amser real i gyflog nyrsys, mae Llywodraeth y DU wedi creu argyfwng. Gallwn recriwtio nyrsys, oherwydd, diolch byth, mae gennym ddigon o bobl sy’n awyddus i ofalu, ond ni allwn ddal gafael ar nyrsys, am eu bod yn teimlo nad ydynt yn cael eu gwerthfawrogi'n ddigonol. Ac er nad yw hynny'n ymwneud yn gyfan gwbl â gwobrwyon ariannol—rydym yn dal i aros am estyniad i adran 25B o'r ddeddfwriaeth lefelau staffio diogel, er enghraifft—mae'n rhaid inni ddangos, drwy becynnau cyflog nyrsys, eu bod yn cael eu gwerthfawrogi'n fawr. Felly, ni ddylai Llywodraeth Geidwadol y DU fod wedi creu’r argyfwng hwn; dylent fod wedi dadwneud y difrod a achoswyd ganddynt hwy eu hunain. A dylai Llywodraeth Lafur Cymru fod wedi achub ar y cyfle, os nad pan oedd yr haul yn tywynnu—gan nad yw wedi tywynnu ers peth amser—ond o leiaf cyn iddo ddiflannu y tu ôl i'r cymylau economaidd tywyll iawn rydym yn eu hwynebu bellach, i fynd i'r afael â'r toriadau i gyflogau sydd wedi cronni dros amser, a’r elfennau eraill hynny sydd wedi cyfrannu at anghynaliadwyedd nyrsio yng Nghymru.

Nawr, dim ond crib y rhewfryn yw cyflogau, fel y dywedaf—mae cymaint o faterion y mae angen mynd i'r afael â hwy—ond mae nyrsys wedi cymryd toriad cyflog am y 10 mlynedd diwethaf. Rwy'n deall bod y Gweinidog yn dal i wrthod cyfarfod a thrafod cyflogau gyda’r Coleg Nyrsio Brenhinol, ond mae’n ddrwg gennyf, mae’n rhaid i’r angen i negodi beidio â bod yn agored i drafodaeth. Nawr, os gall yr Alban gymryd y cam cyntaf i flaenoriaethu eu nyrsys drwy gynyddu eu cyflog yno 7 y cant, pam na allwn ninnau wneud hynny? Rwy'n cytuno'n llwyr â’r Gweinidog fod yn rhaid i’r Ceidwadwyr yn Llywodraeth y DU ysgwyddo'r bai am wneud y toriadau i wasanaethau cyhoeddus, ond mae camau y gall Llafur eu cymryd yma yng Nghymru. Pryd y byddwn yn cymryd y camau y mae Llywodraeth yr Alban wedi’u cymryd yn yr Alban?

Thanks very much. Can I be clear that we have been recruiting to the workforce in Wales, in terms of nurses, for several years? We've seen a 69 per cent increase in the number of nurse training places in Wales since 2016. The challenge, as you mentioned, is retention, and we understand that. These nurses have been under incredible pressure, in particular during COVID. We understand that that pressure has been unrelenting, and we also understand that they're heading into a very difficult winter. Those conversations will continue.

We have conversations regularly with the Royal College of Nursing, but I've got to be absolutely clear that there is no money left in the NHS budget. So, if we're going to find this money, we would have to cut it from the services that we give to the public in Wales, and, as you've all pointed out, there are many people waiting for operations in Wales as we speak. So, we're going to have to make some pretty tough choices here.

I know that Plaid Cymru, for example, are very keen for us to honour the commitment to pay the real living wage to care workers. Again, we'll have to find that money from somewhere else. So, let's be absolutely clear that taking political decisions is about determining what your political priorities are. It's very, very difficult when you have a limited funding pot that has been brought about and is going to get substantially worse because of the chaos the Tory Government has inflicted on us in recent weeks.

Diolch yn fawr iawn. A gaf fi ddweud yn glir ein bod wedi bod yn recriwtio i’r gweithlu yng Nghymru, o ran nyrsys, ers sawl blwyddyn? Rydym wedi gweld cynnydd o 69 y cant yn nifer y lleoedd hyfforddi nyrsys yng Nghymru ers 2016. Yr her, fel y dywedoch chi, yw eu cadw, ac rydym yn deall hynny. Mae'r nyrsys hyn wedi bod dan bwysau aruthrol, yn enwedig yn ystod COVID. Rydym yn deall bod y pwysau hwnnw wedi bod yn ddi-ildio, a deallwn hefyd eu bod yn wynebu gaeaf anodd iawn. Bydd y sgyrsiau hynny'n parhau.

Rydym yn cael sgyrsiau rheolaidd â’r Coleg