Y Cyfarfod Llawn

Plenary

16/03/2022

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Dirprwy Lywydd (David Rees) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Deputy Presiding Officer (David Rees) in the Chair.

Datganiad gan y Dirprwy Lywydd
Statement by the Deputy Presiding Officer

Prynhawn da. Croeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Cyn i ni ddechrau, hoffwn nodi ychydig o bwyntiau. Cynhelir y cyfarfod hwn ar ffurf hybrid, gyda rhai Aelodau yn y Siambr ac eraill yn ymuno trwy gyswllt fideo. Bydd yr holl Aelodau sy'n cymryd rhan yn nhrafodion y Senedd, ble bynnag y bônt, yn cael eu trin yn gyfartal. Mae Cyfarfod Llawn a gynhelir drwy gynhadledd fideo, yn unol â Rheolau Sefydlog Senedd Cymru, yn gyfystyr â thrafodion y Senedd at ddibenion Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Bydd rhai o ddarpariaethau Rheol Sefydlog 34 yn gymwys ar gyfer Cyfarfod Llawn heddiw, ac mae'r rheini wedi eu nodi ar yr agenda.

Byddwn yn atgoffa'r holl Aelodau i sicrhau bod eu cwestiynau'n gryno ac o fewn amser, ac i Weinidogion hefyd roi atebion cryno. 

Good afternoon and welcome to this Plenary session. Before we begin, I want to set out a few points. This meeting will be held in hybrid format, with some Members in the Chamber and others joining by video-conference. All Members participating in proceedings of the Senedd, wherever they may be, will be treated equally. A Plenary meeting held using video-conference, in accordance with the Standing Orders of the Welsh Parliament, constitutes Senedd proceedings for the purposes of the Government of Wales Act 2006. Some of the provisions of Standing Order 34 will apply for today's Plenary meeting, and these are set out on your agenda.

I would remind all Members to ensure that their questions are succinct and within time, and for Ministers also to give succinct answers. 

1. Cwestiynau i’r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol
1. Questions to the Minister for Social Justice

Yn gyntaf y prynhawn yma mae cwestiynau i’r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, ac mae cwestiwn 1 gan Mark Isherwood.

First this afternoon we have questions to the Minister for Social Justice, and the first question is from Mark Isherwood.

Tlodi
Poverty

1. Sut mae Llywodraeth Cymru yn mynd i'r afael â thlodi yng Nghymru? OQ57781

1. How is the Welsh Government tackling poverty in Wales? OQ57781

Our programme for government sets out clear ambitions to deliver a more prosperous and a more equal Wales and to create better outcomes for people. I am working with Cabinet colleagues to ensure that its commitments are shaped and delivered with addressing poverty and inequality as a central driver.

Mae ein rhaglen lywodraethu'n nodi uchelgeisiau clir i sicrhau Cymru fwy llewyrchus a mwy cyfartal a chreu canlyniadau gwell i bobl. Rwy’n gweithio gyda chyd-Aelodau o'r Cabinet i sicrhau bod ymrwymiadau'r rhaglen yn cael eu llunio a’u cyflawni gyda threchu tlodi ac anghydraddoldeb yn nod canolog.

Diolch. As you will know, in December 2018, the Joseph Rowntree Foundation stated that, of the four countries of the UK, Wales has consistently had the highest poverty rate for the past 20 years. In November 2020, they said that even before coronavirus, almost a quarter of people in Wales were living in poverty. And last May, the UK End Child Poverty coalition stated that Wales had the worst child poverty rate of all UK nations. What consideration will you therefore give to last November's 'Poverty Trapped' report by John Penrose MP, which argues that Britain as a whole has failed to abolish poverty because of the focus on treating the symptoms rather than structural causes and that, quote:

'a better alternative is to improve opportunity for everyone, equipping them with the skills and attitudes to take the opportunities when they appear so you can have more control over your path in life.'

It is a report that has secured many heavyweight endorsements, including the professor of social mobility at Exeter University, who stated that,

'This is a serious report on a topic that should be a central motivation for anyone who goes into politics: how do we create a society in which all can pursue opportunity irrespective of their background?'

Diolch. Fel y gwyddoch, ym mis Rhagfyr 2018, nododd Sefydliad Joseph Rowntree mai Cymru, o bedair gwlad y DU, sydd wedi bod â'r gyfradd tlodi uchaf yn gyson dros yr 20 mlynedd diwethaf. Roeddent yn dweud ym mis Tachwedd 2020 fod bron i chwarter y bobl yng Nghymru yn byw mewn tlodi cyn y coronafeirws hyd yn oed. A fis Mai diwethaf, dywedodd cynghrair Dileu Tlodi Plant y DU mai Cymru sydd â’r gyfradd waethaf o dlodi plant o bob gwlad yn y DU. Pa ystyriaeth y byddwch yn ei rhoi, felly, i'r adroddiad 'Poverty Trapped' fis Tachwedd diwethaf gan John Penrose AS, sy’n dadlau bod Prydain gyfan wedi methu trechu tlodi oherwydd y ffocws ar drin y symptomau yn hytrach na'r achosion strwythurol ac mai

'ateb gwell fyddai gwella cyfleoedd i bawb, gan eu harfogi â'r sgiliau a'r agweddau i achub ar gyfleoedd pan fyddant yn codi fel y gallwch gael mwy o reolaeth dros eich llwybr mewn bywyd.'

Mae’n adroddiad sydd wedi cael cefnogaeth nifer o arbenigwyr, gan gynnwys yr athro symudedd cymdeithasol ym Mhrifysgol Caerwysg, a ddywedodd:

'Mae hwn yn adroddiad difrifol ar bwnc a ddylai fod yn gymhelliant canolog i unrhyw un sy'n ymhél â gwleidyddiaeth: sut y mae creu cymdeithas lle y gall pawb achub ar gyfleoedd, beth bynnag fo'u cefndir?'

Thank you, Mark Isherwood. Well, you know that the key levers for tackling poverty are powers over the tax and welfare system that sit with the UK Government, but we're doing everything we can to reduce the impact of poverty and support those living in poverty. And you will be well aware of our winter fuel support scheme for 2022, offering a £200 payment, which supported families to cover their energy costs and keep their homes warm, and also of the cost-of-living summit that I chaired on 17 February, with a range of stakeholders for us to not just address the short, immediate crisis as a result of, particularly, cuts to welfare and increases in tax, as a result of your Government's actions, but to look at the way forward in terms of medium and longer term needs and policies to tackle poverty, and clearly looking at the findings of our child poverty review in considering them alongside evidence about what works, in tackling poverty, for Wales.

Diolch, Mark Isherwood. Wel, fe wyddoch mai'r ysgogiadau allweddol ar gyfer trechu tlodi yw'r pwerau dros y system dreth a lles sydd gan Lywodraeth y DU, ond rydym yn gwneud popeth a allwn i leihau effeithiau tlodi a chefnogi'r rheini sy'n byw mewn tlodi. Ac fe fyddwch yn ymwybodol iawn o'n cynllun cymorth tanwydd y gaeaf ar gyfer 2022, gyda'r taliad o £200, a gynorthwyodd deuluoedd i dalu eu costau ynni a chadw eu cartrefi’n gynnes, yn ogystal â'r uwchgynhadledd costau byw a gadeiriais ar 17 Chwefror, gydag amryw o randdeiliaid, fel y gallem nid yn unig fynd i'r afael â'r argyfwng byrdymor, uniongyrchol yn sgil toriadau lles yn arbennig, a chodi trethi o ganlyniad i weithredoedd eich Llywodraeth, ond i edrych hefyd ar y ffordd ymlaen mewn perthynas ag anghenion a pholisïau tymor canolig a mwy hirdymor i drechu tlodi, ac edrych yn ofalus ar ganfyddiadau ein hadolygiad tlodi plant wrth eu hystyried ochr yn ochr â thystiolaeth ynglŷn â'r hyn sy’n gweithio i Gymru mewn perthynas â threchu tlodi.

The major cause of poverty is low pay and irregular hours. Does the Minister agree with me that we need the cruel cut to universal credit reversed and an end to exploitative contracts—fire and rehire—and for everyone to be paid at least the real living wage?

Prif achos tlodi yw cyflogau isel ac oriau afreolaidd. A yw’r Gweinidog yn cytuno â mi fod angen gwrthdroi’r toriad creulon i'r credyd cynhwysol a rhoi diwedd ar gontractau ecsbloetiol—diswyddo ac ailgyflogi—a bod pawb yn cael y cyflog byw gwirioneddol fan lleiaf?

Thank you very much, Mike Hedges. Last October, the UK Government's decision to end the £20 a week universal credit uplift payment condemned thousands of households across Wales to life on the poverty line. Also, with inflation forecast to hit 7 per cent, the motion to approve the uprating in welfare benefits payments from April by only 3.1 per cent was passed in the House of Commons, and, I have to say, with the full support of the Conservative MPs. But it is true what you say in terms of also ensuring that we work to improve levels of pay and deal with exploitative contracts. It is crucial that we are leading by example as a real-living-wage accredited employer, and also ensuring that, through our fair work and our social partnership, we're tackling those exploitative contracts as well.

Diolch yn fawr iawn, Mike Hedges. Fis Hydref diwethaf, gwnaeth penderfyniad Llywodraeth y DU i ddod â'r codiad o £20 yr wythnos i'r credyd cynhwysol i ben orfodi miloedd o aelwydydd ledled Cymru i fywyd mewn tlodi. Hefyd, gyda rhagolygon y bydd chwyddiant yn cyrraedd 7 y cant, cafodd y cynnig i gymeradwyo’r cynnydd o 3.1 y cant yn unig mewn taliadau budd-daliadau lles o fis Ebrill ymlaen ei basio yn Nhŷ’r Cyffredin, a chyda chefnogaeth lawn yr ASau Ceidwadol mae'n rhaid imi ddweud. Ond mae'r hyn a ddywedwch yn wir ynglŷn â sicrhau hefyd ein bod yn gweithio i wella lefelau cyflog ac yn mynd i'r afael â chontractau ecsbloetiol. Mae'n hanfodol ein bod yn arwain drwy esiampl fel cyflogwr cyflog byw gwirioneddol achrededig, ac yn sicrhau hefyd, drwy ein gwaith teg a'n partneriaeth gymdeithasol, ein bod yn mynd i'r afael â'r contractau ecsbloetiol hynny hefyd.

13:35
Costau Byw
The Cost of Living

2. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am fentrau Llywodraeth Cymru i gynorthwyo aelwydydd gyda'r cynnydd parhaus mewn costau byw? OQ57805

2. Will the Minister make a statement on Welsh Government initiatives to assist households with ongoing increases in the cost of living? OQ57805

On 16 November, I announced a £51 million package of support for low-income households. Additionally, on 14 February, we announced a package of support worth more than £330 million, to fund a range of initiatives that will help Welsh households manage the cost-of-living crisis.

Ar 16 Tachwedd, cyhoeddais becyn cymorth gwerth £51 miliwn ar gyfer aelwydydd incwm isel. Yn ogystal, ar 14 Chwefror, gwnaethom gyhoeddi pecyn cymorth gwerth mwy na £330 miliwn, i ariannu amrywiaeth o fentrau a fydd yn cynorthwyo aelwydydd Cymru i ymdopi â'r argyfwng costau byw.

I'm grateful to you, Minister. I asked you about the cost of living; of course, what I should have asked you about was the Tory cost-of-living crisis. This isn't an accident, it isn't an act of God; it's the consequence of a deliberate policy to create more poverty amongst the most vulnerable in this country. We've had a decade of austerity, which failed to meet every objective set for it, and we now have a cost-of-living crisis made in Downing Street. We know that there's going to be a crisis for the most vulnerable, we know there are going to be increases, not just in the heating costs we're seeing at the moment, and the fuel costs we're seeing at the moment, but we also know there are going to be real increases in terms of food as we go through into the spring and the summer. Minister, can you continue to do the work that the Welsh Government is leading to provide support for and protection for the most vulnerable people, to continue to work to reverse the cuts in universal credit, and to ensure that family budgets and the most hard-pressed families in this country have the support that they need to get through these times?

Diolch, Weinidog. Gofynnais i chi am y costau byw; wrth gwrs, yr hyn y dylwn fod wedi gofyn i chi yn ei gylch oedd yr argyfwng costau byw Torïaidd. Nid damwain yw hyn, nid gweithred gan Dduw, ond canlyniad polisi bwriadol i greu rhagor o dlodi ymhlith y rhai mwyaf agored i niwed yn y wlad hon. Cawsom ddegawd o gyni, a fethodd gyflawni pob amcan a osodwyd ar ei gyfer, ac mae gennym bellach argyfwng costau byw a grëwyd yn Stryd Downing. Gwyddom y bydd argyfwng i’r rhai mwyaf agored i niwed, gwyddom y bydd codiadau, nid yn unig yn y costau gwresogi a welwn ar hyn o bryd, a’r costau tanwydd a welwn ar hyn o bryd, ond gwyddom hefyd y bydd codiadau gwirioneddol yng nghost bwyd wrth inni fynd i mewn i’r gwanwyn a’r haf. Weinidog, a allwch barhau i wneud y gwaith y mae Llywodraeth Cymru yn ei arwain, i ddarparu cymorth a diogelwch i’r bobl fwyaf agored i niwed, i barhau i weithio i wrthdroi’r toriadau i'r credyd cynhwysol, ac i sicrhau bod cyllidebau teuluoedd a'r teuluoedd dan fwyaf o bwysau yn y wlad hon yn cael y cymorth sydd ei angen arnynt i'w cael drwy'r amseroedd hyn?

Thank you very much, Alun Davies. And it is, indeed, as a result of a decade of austerity, made in Downing Street, that people, households are facing this cost-of-living crisis. It is a Tory cost-of-living crisis, and it's being fuelled by rising energy prices, but also, pressures on household budgets, changes to universal credit, mean that three-quarters of households on universal credit will be worse off in April than they were a year ago. People have lost more than £1,000 as a result, and, also, recipients who do not work at all will lose the entire COVID uplift, amounting to over £1,000 a year. So, it is important that we have our £330 million package of support to help households. But it isn't just in terms of tackling fuel poverty. I mentioned our winter fuel support, but we've got £1.1 million going to support and bolster food banks, community food partnerships, community hubs; £60,000 to continue to raise awareness of affordable credit, with our credit unions; £250,000 to pilot a public transport assistance scheme for asylum seekers; and £1.3 million—relevant to you, of course, Alun Davies—to make it easier for people in Valleys communities, and those without access to digital technology, to benefit from new and improved public transport. So, these are all ways in which the Welsh Government is responding to this Tory cost-of-living crisis.

Diolch yn fawr iawn, Alun Davies. Ac yn wir, canlyniad degawd o gyni a grëwyd yn Stryd Downing, yw bod pobl, aelwydydd yn wynebu'r argyfwng costau byw hwn. Mae’n argyfwng costau byw Torïaidd, ac mae’n cael ei achosi gan brisiau ynni cynyddol, ond hefyd, mae pwysau ar gyllidebau aelwydydd, newidiadau i'r credyd cynhwysol, yn golygu y bydd tri chwarter yr aelwydydd ar gredyd cynhwysol yn waeth eu byd ym mis Ebrill nag a oeddent flwyddyn yn ôl. Mae pobl wedi colli mwy na £1,000 o ganlyniad, a hefyd, bydd derbynwyr nad ydynt yn gweithio o gwbl yn colli’r codiad COVID cyfan, sy'n cyfateb i dros £1,000 y flwyddyn. Felly, mae'n bwysig fod gennym ein pecyn cymorth gwerth £330 miliwn i gynorthwyo aelwydydd. Ond nid oes a wnelo hyn â threchu tlodi tanwydd yn unig. Soniais am ein cymorth tanwydd y gaeaf, ond mae gennym £1.1 miliwn yn mynd i gefnogi a hybu banciau bwyd, partneriaethau bwyd cymunedol, hybiau cymunedol; £60,000 i barhau i godi ymwybyddiaeth o gredyd fforddiadwy, gyda'n hundebau credyd; £250,000 i dreialu cynllun cymorth trafnidiaeth gyhoeddus ar gyfer ceiswyr lloches; a hefyd, £1.3 miliwn—sy'n berthnasol i chi, wrth gwrs, Alun Davies—i'w gwneud yn haws i bobl yng nghymunedau'r Cymoedd, a'r rheini nad oes ganddynt fynediad at dechnoleg ddigidol, fanteisio ar drafnidiaeth gyhoeddus newydd a gwell. Felly, mae’r rhain oll yn ffyrdd y mae Llywodraeth Cymru yn ymateb i’r argyfwng costau byw Torïaidd hwn.

The Older People's Commissioner for Wales, the chief executive of Age Cymru, the director of the Bevan Foundation, the director of Citizens Advice Cymru, the chief executive of Care and Repair Cymru, the head of National Energy Action Cymru, and the head of Oxfam Cymru have issued themselves a joint statement, highlighting that the eligibility for the winter fuel support scheme should be expanded to include older people claiming pension credit. Now, the Welsh Government's 2022-23 budget notes that the criteria will be widened to pensioners eligible for pension credit. Whilst I would be grateful if you could confirm that individuals claiming pension credit will become eligible from the start of the next financial year, Minister, would you please explain the rationale behind excluding them in this financial year and if any retrospective support can be provided to assist with their fuel poverty? It is not fair to lay this blame for the cost-of-living crisis at the door of the Conservatives in the UK Government. There are things that you can do in the Welsh Government, so why is that support not there for them for this year? Diolch.

Mae Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru, prif weithredwr Age Cymru, cyfarwyddwr Sefydliad Bevan, cyfarwyddwr Cyngor ar Bopeth Cymru, prif weithredwr Gofal a Thrwsio Cymru, pennaeth National Energy Action Cymru, a phennaeth Oxfam Cymru wedi cyhoeddi datganiad ar y cyd sy’n nodi y dylid ehangu cymhwystra ar gyfer cynllun cymorth tanwydd y gaeaf i gynnwys pobl hŷn sy’n hawlio credyd pensiwn. Nawr, mae cyllideb Llywodraeth Cymru ar gyfer 2022-23 yn nodi y bydd y meini prawf yn cael eu hehangu i bensiynwyr sy’n gymwys i gael credyd pensiwn. Er y byddwn yn ddiolchgar pe gallech gadarnhau y bydd unigolion sy’n hawlio credyd pensiwn yn dod yn gymwys o ddechrau’r flwyddyn ariannol nesaf, Weinidog, a wnewch chi egluro’r rhesymeg dros eu heithrio yn y flwyddyn ariannol hon ac a ellir darparu unrhyw gymorth ôl-weithredol i'w cynorthwyo gyda'u tlodi tanwydd? Nid yw’n deg rhoi'r bai am yr argyfwng costau byw ar y Ceidwadwyr yn Llywodraeth y DU. Mae pethau y gallwch eu gwneud yn Llywodraeth Cymru, felly pam nad yw’r cymorth hwnnw ar gael iddynt ar gyfer eleni? Diolch.

Well, for the benefit, Janet Finch-Saunders, of those who have already benefited from our unique, bespoke winter fuel support scheme, it's really important to see the fact that that scheme has reached out, particularly reaching those households who are in receipt of working-age, means-tested benefits to help them with essential housing costs, and recognising that many of those were the ones who lost out on universal credit—that cut by your Tory Government. And it's very important to know that local authorities have recorded nearly 200,000 applications since the scheme opened at the end of December.

We will repeat this scheme. This is a Wales-only scheme. Actually, it's been recognised that we have been more generous than other parts of the UK. Clearly, nothing coming from the UK Government as far as this kind of support is concerned. So, at our cost-of-living summit, we did discuss this with partners. We did say that we would look to widen the eligibility, double the money to £200, and looking at particularly those households who have been made more vulnerable as a result of austerity, and as a result of the cut to universal credit, and the fact that, from April, not only in terms of rising fuel costs, rising inflation, but also that 3.1 per cent uplift on benefits—7 per cent in terms of inflation—. Where are those people on benefits going to turn? They'll have to turn to the Welsh Government, but they should be turning to the UK Government for a much better deal for those households. 

Wel, Janet Finch-Saunders, er budd y bobl sydd eisoes wedi elwa o'n cynllun cymorth tanwydd y gaeaf unigryw a phwrpasol, mae’n wirioneddol bwysig gweld y ffaith bod y cynllun hwnnw wedi estyn allan, yn enwedig at yr aelwydydd sy’n cael budd-daliadau oedran gweithio sy'n dibynnu ar brawf modd i’w cynorthwyo gyda chostau tai hanfodol, a chydnabod bod llawer ohonynt wedi colli credyd cynhwysol—y toriad hwnnw gan eich Llywodraeth Dorïaidd. Ac mae'n bwysig iawn gwybod bod awdurdodau lleol wedi cael bron i 200,000 o geisiadau ers i'r cynllun agor ddiwedd mis Rhagfyr.

Byddwn yn ailadrodd y cynllun hwn. Mae hwn yn gynllun ar gyfer Cymru'n unig. A dweud y gwir, cydnabyddir ein bod wedi bod yn fwy hael na rhannau eraill o'r DU. Yn amlwg, nid oes unrhyw beth yn dod gan Lywodraeth y DU o ran y math hwn o gymorth. Felly, yn ein huwchgynhadledd costau byw, gwnaethom drafod hyn gyda phartneriaid. Dywedasom y byddem yn ystyried ehangu’r cymhwystra, yn dyblu'r arian i £200, ac yn edrych yn arbennig ar yr aelwydydd sy'n fwy agored i niwed o ganlyniad i gyni, ac o ganlyniad i’r toriad i'r credyd cynhwysol, a'r ffaith, o fis Ebrill, nid yn unig o ran costau tanwydd cynyddol, chwyddiant cynyddol, ond hefyd, y cynnydd o 3.1 y cant i fudd-daliadau—a 7 y cant o ran chwyddiant—. At bwy y mae'r bobl ar fudd-daliadau'n mynd i droi? Bydd yn rhaid iddynt droi at Lywodraeth Cymru, ond dylent fod yn troi at Lywodraeth y DU am fargen well o lawer i’r aelwydydd hynny.

13:40

Hoffwn gysylltu fy hun efo'r sylwadau gafodd eu gwneud gan Alun Davies a'r Gweinidog. Yn sicr, mae hyn yn ddewis gwleidyddol, a fedrwn ni ddim osgoi'r ffaith, ac mae'n rhaid i chi gymryd cyfrifoldeb os ydych chi'n gwneud penderfyniadau gwleidyddol sydd yn amharu ar yr argyfwng costau byw.

Fis diwethaf, trefnais uwchgynhadledd costau byw ar gyfer rhanbarth Canol De Cymru yn Nhrefforest, gan ddod â sefydliadau trydydd sector a gwirfoddol ynghyd i drafod yr heriau rydym yn eu gweld yn ein cymunedau, a thrafod sut y gallwn sicrhau bod y gefnogaeth ar gael i'r rhai sydd yn cael eu heffeithio gan yr argyfwng costau byw. Tra'n ddiolchgar am waith caled pawb fynychodd, yn cefnogi unigolion a theuluoedd, roedd pawb yn pryderu bod hwythau dan bwysau o ran medru ateb y galw. Mae o'n warthus bod ni'n gweld mwy o angen ar fanciau bwyd, a bod nhw'n cael eu gweld fel y norm o fewn cymdeithas yn lle bod ni'n uno i stopio'r angen iddyn nhw fodoli. Pa gefnogaeth, felly, sydd yn cael ei roi nid yn unig yn uniongyrchol i aelwydydd, ond hefyd i'r trydydd sector a'r sector gwirfoddol i sicrhau bod modd cydlynu'r gefnogaeth sydd ar gael, a sicrhau bod pawb sydd angen cymorth yn derbyn y cymorth sydd ar gael?

I would like to endorse the comments made by Alun Davies and the Minister. Certainly, this is a political choice, and we can't avoid that fact, and you have to take responsibility if you make political decisions that do have an impact on the cost-of-living crisis. 

Last month, I organised a cost-of-living summit in Treforest for my region, bringing third sector organisations and voluntary organisations together to discuss the challenges that we are seeing in our communities, and discuss how we can ensure that the support is available for those affected by the cost-of-living crisis. Whilst I'm grateful for the hard work of everyone who attended, in supporting individuals and families, they were all concerned that they, too, were under pressure in terms of meeting the demand. It is disgraceful that we are seeing more demand for food banks and that they are now seen as the norm within society rather than coming together to actually make them unnecessary. So, what support is being provided not only directly to homes, but also to the third sector and the voluntary sector in order to ensure that we can co-ordinate the support available, and to ensure that everyone who needs support receives the support that is available?

Diolch yn fawr, Heledd Fychan. And it is really welcome that you also held that local summit in terms of looking at the cost-of-living crisis. We had over 140 partners at the all-Wales summit, including the Welsh Local Government Association, who are critical at local authority level for co-ordinating, as well as the voluntary sector in terms of meeting that demand. I think we just have to say again that this is a cost-of-living crisis that has been created as a result of the policies of the UK Government, and we are offering that £200 household support. But, also, we are funding our third sector, and particularly important to your question is the support we're giving to the single advice fund, Citizens Advice, working alongside the Trussell Trust, the food banks, all of the compassionate, caring community groups in our areas who are working to address this crisis. 

But I would say just one more thing. I'm sure that you would join us in saying that the Chancellor has got to do something in the spring statement to bring forward a budget that will actually show that the UK Government takes some responsibility for this cost-of-living crisis, in terms of tax and welfare. It's their responsibility, and we back those calls for a windfall tax on North sea oil and gas producers. That is a way that they could get the funding and to bring that funding to support those vulnerable households. 

Diolch yn fawr, Heledd Fychan. Ac mae'n galonogol iawn eich bod wedi cynnal yr uwchgynhadledd leol honno hefyd a edrychai ar yr argyfwng costau byw. Cawsom dros 140 o bartneriaid yn yr uwchgynhadledd ar gyfer Cymru gyfan, gan gynnwys Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, sy’n hollbwysig ar lefel yr awdurdodau lleol ar gyfer cydgysylltu, yn ogystal â’r sector gwirfoddol i ateb y galw hwnnw. Credaf fod yn rhaid inni ddweud eto fod hwn yn argyfwng costau byw sydd wedi’i greu o ganlyniad i bolisïau Llywodraeth y DU, ac rydym yn cynnig y cymorth o £200 i aelwydydd. Ond hefyd, rydym yn ariannu ein trydydd sector, ac yn arbennig o bwysig i'ch cwestiwn, mae'r cymorth a roddwn i'r gronfa gynghori sengl, Cyngor ar Bopeth, gan weithio ochr yn ochr ag Ymddiriedolaeth Trussell, y banciau bwyd, yr holl grwpiau tosturiol a gofalgar yn ein hardaloedd sy’n gweithio i fynd i’r afael â’r argyfwng hwn.

Ond hoffwn ddweud un peth arall. Rwy’n siŵr y byddech yn ymuno â ni i ddweud bod yn rhaid i’r Canghellor wneud rhywbeth yn natganiad y gwanwyn i gyflwyno cyllideb a fydd yn dangos mewn gwirionedd fod Llywodraeth y DU yn ysgwyddo rhywfaint o gyfrifoldeb am yr argyfwng costau byw hwn, o ran treth a lles. Eu cyfrifoldeb hwy ydyw, ac rydym yn cefnogi'r galwadau am dreth ffawdelw ar gynhyrchwyr olew a nwy môr y Gogledd. Mae honno'n un ffordd y gallent sicrhau'r cyllid a defnyddio'r cyllid hwnnw i gefnogi aelwydydd bregus.

I do associate myself with the comments of Alun Davies and Heledd Fychan as well. And I'll keep saying, until the Welsh Conservatives might take the message back to their colleagues in Parliament, that they should reinstate the £20 universal credit cut. It is shameful—it is absolutely shameful that they are not doing that, and I really hope that they'll just pause and consider—[Interruption.]

Rwy'n cysylltu fy hun â sylwadau Alun Davies a Heledd Fychan. Ac rwy'n parhau i ddweud, hyd nes bydd y Ceidwadwyr Cymreig yn cyfleu'r neges i'w cyd-Aelodau yn Senedd y Deyrnas Unedig, y dylent adfer y toriad o £20 i'r credyd cynhwysol. Mae'n gywilyddus—mae'n gwbl gywilyddus nad ydynt yn gwneud hynny, ac rwy'n mawr obeithio y byddant yn oedi ac yn ystyried—[Torri ar draws.]

I would like to hear the question from the Member, so please give her a chance to speak. 

Hoffwn glywed y cwestiwn gan yr Aelod, felly rhowch gyfle iddi siarad.

—pause and consider the effect that you're having on very poor families. 

I'd like to raise the issue of those families that are affected by fuel increases, particularly those in rural regions, like myself, and I know my colleague Joyce Watson has raised this as well. Those that are off grid, reliant on solid fuel, oil and electric, face significant rises in their fuel and energy costs. In Mid and West Wales, 27 per cent of properties are actually off grid, with Powys and Ceredigion being amongst the highest. May I ask, Minister, what steps you might consider to support people in this situation and perhaps consider a one-off payment to those households affected? Diolch yn fawr iawn. 

—oedi ac yn ystyried yr effaith yr ydych yn ei chael ar deuluoedd tlawd iawn.

Hoffwn grybwyll y teuluoedd y mae cynnydd mewn prisiau tanwydd yn effeithio arnynt, yn enwedig mewn rhanbarthau gwledig, fel fi, a gwn fod fy nghyd-Aelod, Joyce Watson, wedi codi hyn hefyd. Mae'r bobl nad ydynt ar y grid, sy'n dibynnu ar danwydd solet, olew a thrydan, yn wynebu cynnydd sylweddol yn eu costau tanwydd ac ynni. Yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru, mae 27 y cant o'r eiddo heb fod ar y grid, gyda Phowys a Cheredigion ymhlith yr uchaf. A gaf fi ofyn, Weinidog, pa gamau y gallech eu hystyried i gefnogi pobl yn y sefyllfa hon ac efallai ystyried taliad untro i’r aelwydydd yr effeithir arnynt? Diolch yn fawr iawn.

13:45

Diolch yn fawr iawn, Jane Dodds. Of course, the cost-of-living crisis will see many more households struggling financially in Wales, including those in rural areas. We have focused our support, with the finance Minister, on those households that are most vulnerable and we've actually published analysis showing the distribution and effects of our immediate response, which I'm sure you will welcome, to see where we're targeting this effectively.

As well as the £150 cost-of-living payment for all households in properties in council tax bands A to D, and also the £200 payment, I will just say on the rural areas that, for off-grid homes, funding for the discretionary assistance fund is crucial. It was increased. We forwarded it to support the introduction of winter support for off-grid fuel clients. And, of course, we know in rural areas, in your areas, as you said, one in three households receive some or all of their energy supply from off-grid sources. So, reintroducing that, the final budget went through, further funding available to make sure that we reach this. And it is true that we need to reach those. And, just to give you some examples, we helped 494 applicants in Carmarthenshire, Ceredigion, Pembrokeshire and Powys as a result of that bespoke discretionary assistance fund. So, it's the whole of Wales. The rural areas have particular issues in terms of off-grid fuel and energy sources, but we're responding to it through our discretionary assistance fund, which we've kept going and we've kept the flexibilities that were called for in the Equality and Social Justice Committee report, and that is going to make a difference.

Diolch yn fawr iawn, Jane Dodds. Wrth gwrs, bydd yr argyfwng costau byw yn arwain at drafferthion ariannol i lawer mwy o aelwydydd yng Nghymru, gan gynnwys y rheini mewn ardaloedd gwledig. Rydym wedi canolbwyntio ein cymorth, gyda'r Gweinidog cyllid, ar yr aelwydydd mwyaf agored i niwed ac rydym wedi cyhoeddi dadansoddiad sy'n dangos dosbarthiad ac effeithiau ein hymateb uniongyrchol, y byddwch yn ei groesawu, rwy'n siŵr, i weld lle'r ydym yn targedu hyn yn effeithiol.

Yn ogystal â’r taliad costau byw o £150 ar gyfer pob aelwyd mewn eiddo ym mandiau A i D y dreth gyngor, yn ogystal â'r taliad o £200, hoffwn ddweud, i'r ardaloedd gwledig, i gartrefi nad ydynt ar y grid, fod cyllid ar gyfer y gronfa cymorth dewisol yn hollbwysig. Cafodd ei gynyddu. Gwnaethom ei ddwyn ymlaen i gefnogi'r gwaith o gyflwyno cymorth dros y gaeaf i gleientiaid tanwydd nad ydynt ar y grid. Ac wrth gwrs, fe wyddom, mewn ardaloedd gwledig, yn eich ardaloedd chi, fel y dywedoch chi, fod un o bob tair aelwyd yn cael rhywfaint o'u cyflenwad ynni neu'r cyflenwad cyfan o ffynonellau nad ydynt ar y grid. Felly, gan ailgyflwyno hynny, cyflwynwyd y gyllideb derfynol, gyda chyllid pellach ar gael i sicrhau ein bod yn cyflawni hyn. Ac mae'n wir fod angen inni gyrraedd y rheini. Ac i roi rhai enghreifftiau i chi, fe wnaethom helpu 494 o ymgeiswyr yn sir Gaerfyrddin, Ceredigion, sir Benfro a Phowys o ganlyniad i'r gronfa cymorth dewisol bwrpasol honno. Felly, Cymru gyfan. Mae gan yr ardaloedd gwledig broblemau penodol o ran ffynonellau ynni a thanwydd nad ydynt ar y grid, ond rydym yn ymateb i hynny drwy'r gronfa cymorth dewisol a gadwyd ar agor gennym, ac rydym wedi cadw’r hyblygrwydd y galwyd amdano yn adroddiad y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol, ac mae hynny'n mynd i wneud gwahaniaeth.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Galwaf nawr ar lefarwyr y pleidiau, a llefarydd y Ceidwadwyr, yn gyntaf. Mark Isherwood. 

I will now call the party spokespeople. The Conservative spokesperson first of all. Mark Isherwood. 

Diolch. As you know from correspondence, Gypsy, Roma and Traveller communities in north Wales have expressed serious concern that local authority Gypsy/Traveller accommodation assessments have not engaged with them, and, therefore, fail to identify their accommodation needs. An advocate for them wrote to your department, stating that they're continuing to campaign for new sites, even if politicians of all parties and professional officers resolutely ignore them, and that the present law and guidance in Wales—Welsh Government law and guidance—does not ensure local authorities build new sites, residential or transit, or enable planning permission for private sites. In terms of your own responsibilities in Wales, your communities division's response only states, 'We strongly recommend local authorities to closely follow the guidance, along with any studies currently under way.' How do you, therefore, respond to the Gypsies in north Wales themselves who stated, 'Having meetings about sites without a Gypsy there is racism. Very shortly, we will have no transit sites in north Wales and south Wales. I feel we've been completely let down by people who I wanted to trust, and please tell them not to complain when the families who need transit and permanent sites, not included in council plans, pull up on fields et cetera'?

Diolch. Fel y gwyddoch o ohebiaeth, mae cymunedau Sipsiwn, Roma a Theithwyr yng ngogledd Cymru wedi mynegi pryderon difrifol nad yw asesiadau llety Sipsiwn/Teithwyr awdurdodau lleol wedi ymgysylltu â hwy, ac felly, mae'r asesiadau hynny wedi methu nodi eu hanghenion llety. Ysgrifennodd eiriolwr ar eu rhan at eich adran, gan nodi eu bod yn parhau i ymgyrchu am safleoedd newydd, hyd yn oed os yw gwleidyddion o bob plaid a swyddogion proffesiynol yn eu hanwybyddu’n llwyr, ac nad yw'r gyfraith a’r canllawiau presennol yng Nghymru—cyfraith a chanllawiau Llywodraeth Cymru—yn sicrhau bod awdurdodau lleol yn adeiladu safleoedd preswyl neu safleoedd tramwy newydd, nac yn rhoi caniatâd cynllunio ar gyfer safleoedd preifat. O ran eich cyfrifoldebau eich hun yng Nghymru, nid yw ymateb eich is-adran cymunedau ond yn datgan, 'Rydym yn argymell yn gryf fod awdurdodau lleol yn dilyn y canllawiau'n agos, ynghyd ag unrhyw astudiaethau sydd ar y gweill ar hyn o bryd.' Sut rydych chi, felly, yn ymateb i'r Sipsiwn yng ngogledd Cymru sydd wedi dweud, 'Hiliaeth yw cael cyfarfodydd am safleoedd heb fod Sipsiwn yno. Cyn bo hir, ni fydd gennym unrhyw safleoedd tramwy yng ngogledd Cymru na de Cymru. Rwy'n teimlo bod y bobl yr oeddwn am ymddiried ynddynt wedi gwneud tro gwael â ni, a dywedwch wrthynt am beidio â chwyno pan fydd y teuluoedd sydd angen safleoedd tramwy a safleoedd parhaol, nad ydynt wedi'u cynnwys yng nghynlluniau'r cyngor, yn mynd i mewn i gaeau ac ati'?

Thank you, Mark Isherwood, for very important questions in relation to the delivery of our commitments to Gypsy, Roma and Travellers to ensure that local authorities do fulfil their statutory duties to provide adequate and appropriate sites where there is need. And we recreated this duty—the Welsh Government and the Senedd here—to identify and meet the need for appropriate accommodation. That's within—and you were here—the Housing (Wales) Act 2014, and, in fact, we have seen well over 200 new pitches created or refurbished, mainly on smaller sites, and that is compared with what happened before that, which was just a handful, and we're also funding local authorities to build new pitches and refurbish many more.

It's crucial that Gypsy/Roma/Travellers are engaged in the process with their local authorities. It is a local authority responsibility and we're working with local authorities to identify and remove barriers to meeting needs. We fund Travelling Ahead, as you will be aware, of course, through TGP Cymru to deliver advice and advocacy to support Gypsy, Roma and Traveller communities, and that funding is continuing as well. But it is true—I think, Mark, you're right—the fact that we now have a chance again to review, as a result of the accommodation assessments—the deadline's passed—for Gypsy and Travellers, and we need to look at this in terms of compliance, guidance, quality of engagement and calculation of needs.

Diolch, Mark Isherwood, am gwestiynau pwysig iawn mewn perthynas â chyflawni ein hymrwymiadau i Sipsiwn, Roma a Theithwyr er mwyn sicrhau bod awdurdodau lleol yn cyflawni eu dyletswyddau statudol i ddarparu safleoedd digonol a phriodol lle bo angen. Ac fe wnaethom ail-greu'r ddyletswydd hon—Llywodraeth Cymru a'r Senedd yma—i nodi a diwallu'r angen am lety priodol. Mae hynny o fewn—ac roeddech chi yma—Deddf Tai (Cymru) 2014, ac mewn gwirionedd, rydym wedi gweld ymhell dros 200 o leiniau newydd yn cael eu creu neu eu hadnewyddu, yn bennaf ar safleoedd llai, a hynny o'i gymharu â'r hyn a oedd ar gael cyn hynny, sef llond llaw yn unig, ac rydym hefyd yn ariannu awdurdodau lleol i adeiladu lleiniau newydd ac adnewyddu llawer mwy.

Mae'n hanfodol fod Sipsiwn/Roma/Teithwyr yn cymryd rhan yn y broses gyda'u hawdurdodau lleol. Cyfrifoldeb yr awdurdodau lleol yw hyn ac rydym yn gweithio gydag awdurdodau lleol i nodi a chael gwared ar rwystrau i ddiwallu anghenion. Rydym yn ariannu Teithio Ymlaen, fel y gwyddoch wrth gwrs, drwy TGP Cymru i ddarparu cyngor ac eiriolaeth i gefnogi cymunedau Sipsiwn, Roma a Theithwyr, ac mae’r cyllid hwnnw’n parhau hefyd. Ond mae'n wir—rwy'n credu eich bod yn iawn, Mark—y ffaith bod gennym gyfle eto yn awr i adolygu, o ganlyniad i'r asesiadau llety—mae'r dyddiad cau wedi bod—ar gyfer Sipsiwn a Theithwyr, ac mae angen inni edrych ar hyn o safbwynt cydymffurfiaeth, canllawiau, ansawdd yr ymgysylltu a chyfrifo anghenion.

13:50

You and I attended in 2005 the launch of the report on accommodation needs of Gypsies and Travellers in Llandrindod Wells, if I remember correctly, and the legislation followed. But the point here is that the members of the community themselves are saying that their voice has not been heard in the assessment that's been submitted to you, and therefore it doesn't reflect real need and sets up a time-bomb of issues for the future. 

But, moving on, your equality and human rights responsibilities also include domestic abuse. Hourglass Cymru, the only charity in Wales solely focused on ending the harm and abuse of older people, has seen a 47 per cent increase in calls answered during the pandemic, with over 25 per cent coming outside normal business hours. A 2020 poll by Hourglass showed that there were over 443,000 older victims of abuse in Wales, and their freephone national helpline provides support and advice to these victims and anyone with concerns about the abuse and neglect of older people. And today, Hourglass Cymru have launched a 24/7 service supporting older people and their families, the first service of its kind in Wales with a specialism around elder abuse. The UK Home Office—

Roeddech chi a minnau’n bresennol yn 2005 yn lansiad yr adroddiad ar anghenion llety Sipsiwn a Theithwyr yn Llandrindod, os cofiaf yn iawn, a dilynwyd hynny gan y ddeddfwriaeth. Ond y pwynt yma yw bod aelodau’r gymuned eu hunain yn dweud nad yw eu llais wedi’i glywed yn yr asesiad a gyflwynwyd i chi, ac felly nad yw’n adlewyrchu gwir angen ac mae’n creu bom amser o broblemau ar gyfer y dyfodol.

Ond i symud ymlaen, mae eich cyfrifoldebau cydraddoldeb a hawliau dynol hefyd yn cynnwys cam-drin domestig. Mae Hourglass Cymru, yr unig elusen yng Nghymru sy’n canolbwyntio’n gyfan gwbl ar roi diwedd ar niweidio a cham-drin pobl hŷn, wedi gweld cynnydd o 47 y cant yn y galwadau a atebwyd yn ystod y pandemig, gyda dros 25 y cant yn dod y tu allan i oriau gwaith arferol. Dangosodd arolwg barn yn 2020 gan Hourglass fod dros 443,000 o ddioddefwyr cam-drin hŷn yng Nghymru, ac mae eu llinell gymorth rhadffôn genedlaethol yn darparu cymorth a chyngor i’r dioddefwyr hyn ac unrhyw un sydd â phryderon yn ymwneud â cham-drin ac esgeuluso pobl hŷn. A heddiw, mae Hourglass Cymru wedi lansio gwasanaeth 24/7 i gefnogi pobl hŷn a’u teuluoedd, y gwasanaeth cyntaf o’i fath yng Nghymru gydag arbenigedd mewn perthynas â cham-drin pobl hŷn. Mae Swyddfa Gartref y DU—

You need to ask the question now, please.

Mae angen ichi ofyn y cwestiwn yn awr, os gwelwch yn dda.

Okay. The UK Home Office have supported this service in England, and in Wales Hourglass is using its own reserves to fund the service. What consideration have you therefore given to ensuring the same level of specialist support for older people at risk, and will you meet with Hourglass Cymru to discuss this vital service and consider providing specialist support?

Iawn. Mae Swyddfa Gartref y DU wedi cefnogi’r gwasanaeth hwn yn Lloegr, ac yng Nghymru, mae Hourglass yn defnyddio eu cronfeydd wrth gefn eu hunain i ariannu’r gwasanaeth. Pa ystyriaeth a roddwyd gennych felly i sicrhau’r un lefel o gymorth arbenigol i bobl hŷn sydd mewn perygl, ac a wnewch chi gyfarfod ag Hourglass Cymru i drafod y gwasanaeth hanfodol hwn ac ystyried darparu cymorth arbenigol?

Thank you, Mark Isherwood. Well, I'm very happy to meet with Hourglass. But also, I've met with the Older People's Commissioner for Wales on this issue, who has herself, and with her team, done research and engaged with older people in terms of identifying elder abuse. This is crucial to the next phase of our VAWDASV strategy. We've consulted on it, we're developing the next five-year national strategy, we have key partner organisations, and I will shortly be responding to that. But, it is true that we have to look at this particularly in relation to the pandemic and the impact that lockdown and the pandemic had on older people as well. So, I'm grateful to you for bringing this to our attention this afternoon.

Diolch, Mark Isherwood. Wel, rwy'n fwy na pharod i gyfarfod ag Hourglass. Ond hefyd, rwyf wedi cyfarfod â Chomisiynydd Pobl Hŷn Cymru mewn perthynas â'r mater hwn, sydd, ei hun a chyda’i thîm, wedi gwneud ymchwil ac wedi ymgysylltu â phobl hŷn i nodi achosion o gam-drin pobl oedrannus. Mae hyn yn hanfodol i gam nesaf ein strategaeth Trais yn erbyn Menywod, Cam-drin Domestig a Thrais Rhywiol. Rydym wedi ymgynghori ar y mater, rydym yn datblygu'r strategaeth genedlaethol bum mlynedd nesaf, mae gennym sefydliadau partner allweddol, a byddaf yn ymateb i hynny cyn bo hir. Ond mae’n wir fod yn rhaid inni edrych ar hyn yn enwedig mewn perthynas â’r pandemig a’r effaith a gafodd y cyfyngiadau symud a’r pandemig ar bobl hŷn hefyd. Felly, rwy’n ddiolchgar ichi am dynnu fy sylw at hyn y prynhawn yma.

They'll be glad to hear your offer to meet because, as they say, elder abuse remains an under-supported and under-reported area.

My final question. Your equality and human rights responsibilities also include the issue of period poverty. Working with their active ambassadors, Grŵp Llandrillo Menai developed the 'It Won't Stop Us' campaign. In February 2019, prior to COVID lockdown and Government restrictions, they filmed and interviewed a range of athletes from across north Wales to share their experience of managing their menstruation whilst continuing to train, and as part of that the college want to promote the importance of maintaining physical activity to highlight the benefits of reducing the symptoms of menstruation and that periods should not act as a barrier to engaging in either learning or active well-being. They've also developed free complementary exercise resources that learners can do at home and tips on period hygiene and self-care. Well, as the Minister for Social Justice, therefore, what discussion are you having with the education Minister regarding Welsh Government plans to continue to support further education and work-based learning learners who have periods, including trans learners, over the longer term?

Byddant yn falch o glywed eich cynnig i gyfarfod oherwydd, fel y dywedant, mae cam-drin pobl hŷn yn parhau i fod yn faes nad yw’n cael ei gefnogi’n ddigonol ac nad adroddir yn ei gylch yn ddigonol.

Fy nghwestiwn olaf. Mae eich cyfrifoldebau mewn perthynas â chydraddoldeb a hawliau dynol hefyd yn cynnwys tlodi mislif. Gan weithio gyda'u llysgenhadon actif, datblygodd Grŵp Llandrillo Menai ymgyrch 'Nid Yw'n Rhwystr'. Ym mis Chwefror 2019, cyn COVID a chyfyngiadau symud y Llywodraeth, gwnaethant ffilmio a chyfweld ag amryw o athletwyr o bob rhan o ogledd Cymru i rannu eu profiad o reoli eu mislif wrth barhau i hyfforddi, ac fel rhan o hynny, mae’r coleg am hyrwyddo pwysigrwydd parhau â gweithgarwch corfforol i dynnu sylw at fanteision lleihau symptomau mislif ac na ddylai'r mislif fod yn rhwystr rhag cymryd rhan mewn dysgu na gweithgarwch llesol. Maent hefyd wedi datblygu adnoddau ymarfer corff ategol am ddim y gall dysgwyr eu gwneud gartref a chynghorion ar hunanofal a hylendid mislif. Wel, fel y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, felly, pa drafodaeth yr ydych yn ei chael gyda’r Gweinidog addysg ynghylch cynlluniau Llywodraeth Cymru i barhau i gefnogi dysgwyr addysg bellach a dysgwyr mewn addysg seiliedig ar waith sy’n cael mislif, gan gynnwys dysgwyr traws, yn y tymor hwy?

I made a statement, actually, a couple of weeks ago, as you'll recall, on period dignity, again highlighting the fact that we've prioritised this in our programme for government. We've got our strategic action plan on period dignity as a result of consultation, and I do chair a round-table with external stakeholders, including those from the education, school and colleges sector. And indeed, we have provided an additional £110,000 to local authorities this year, but that's over and above the £3.3 million to local authorities and colleges every year. What's crucial is the fact that learners are engaged in that round-table. We have ambassadors, and you will have met them, and the next meeting is considering the consultation response on 22 April.

Gwneuthum ddatganiad ychydig wythnosau yn ôl, fel y byddwch yn cofio, ar urddas mislif, yn tynnu sylw unwaith eto at y ffaith ein bod wedi blaenoriaethu hyn yn ein rhaglen lywodraethu. Mae gennym ein cynllun gweithredu strategol ar urddas mislif o ganlyniad i ymgynghori, ac rwy'n cadeirio grŵp bord gron gyda rhanddeiliaid allanol, gan gynnwys y rheini o'r sector addysg, ysgolion a cholegau. Ac yn wir, rydym wedi darparu £110,000 ychwanegol i awdurdodau lleol eleni, ond mae hynny'n ychwanegol at y £3.3 miliwn i awdurdodau lleol a cholegau bob blwyddyn. Yr hyn sy'n hollbwysig yw'r ffaith bod dysgwyr yn cymryd rhan yn y grŵp bord gron. Mae gennym lysgenhadon, ac fe fyddwch wedi cyfarfod â hwy, ac mae’r cyfarfod nesaf yn ystyried yr ymatebion i’r ymgynghoriad ar 22 Ebrill.

13:55

Ar ran Plaid Cymru, Sioned Williams. 

On behalf of Plaid Cymru, Sioned Williams. 

Diolch, Dirprwy Lywydd. Minister, 3 million refugees have now left Ukraine. The UK is requiring those refugees to apply for visas, and the UK Government has been resistant to the elimination of visa rules, although this contradicts our international obligations under the 1951 UN refugee convention, which stipulates that no-one fleeing war, no matter where they are from, should have to apply for a visa before seeking protection.

A group of refugees from Swansea, the second ever city of sanctuary in the UK, have written an open letter to the Government, calling out for more support for all people in extreme circumstances across the globe to have a safe way to get to the UK. Given the view on visas set out by the First Minister this week, contrary to the position of your Labour colleagues in Westminster, including senior Welsh Labour MPs, will you put on record today that the Welsh Government will keep pushing for the complete waiving of visa requirements for all refugees, in line with our aim of Wales becoming a supersponsor for those fleeing Ukraine and being a true nation of sanctuary?

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, mae 3 miliwn o ffoaduriaid bellach wedi gadael Wcráin. Mae’r DU yn ei gwneud yn ofynnol i’r ffoaduriaid hynny wneud cais am fisâu, ac mae Llywodraeth y DU wedi gwrthod dileu rheolau fisâu, er bod hyn yn gwrth-ddweud ein rhwymedigaethau rhyngwladol o dan gonfensiwn ffoaduriaid y Cenhedloedd Unedig 1951, sy’n nodi na ddylai unrhyw un sy'n ffoi rhag rhyfel, o ble bynnag y deuant, orfod gwneud cais am fisa cyn ceisio diogelwch.

Mae grŵp o ffoaduriaid o Abertawe, yr ail ddinas noddfa erioed yn y DU, wedi ysgrifennu llythyr agored at y Llywodraeth, yn galw am fwy o gymorth i bawb mewn amgylchiadau eithafol ledled y byd i gael ffordd ddiogel o gyrraedd y DU. O ystyried y safbwynt ar fisâu a nodwyd gan y Prif Weinidog yr wythnos hon, yn groes i safbwynt eich cyd-bleidwyr Llafur yn San Steffan, gan gynnwys ASau Llafur hŷn o Gymru, a wnewch chi ddatgan heddiw y bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i bwyso am hepgor gofynion fisâu yn llwyr ar gyfer pob ffoadur, yn unol â’n nod i Gymru ddod yn uwch-noddwr i’r rheini sy’n ffoi o Wcráin ac yn genedl noddfa go iawn?

Thank you very much. Diolch yn fawr, Sioned Williams. And of course I endorse the First Minister's commitment to this. We need to ensure that there are no barriers to supporting people fleeing the war in Ukraine. We want to provide that sanctuary and safety in Wales. We want them to come here. Any checks that need to be done can be done when they get here, so I completely endorse what the First Minister said. And he said it as the First Minister of Wales, responsible for the Welsh Government's policy as far as this is concerned, but this is not devolved in terms of these powers, so what is important is that the First Minister confirmed our intention to become a supersponsor for the UK Government's Homes for Ukraine scheme.

I've just issued an update today, following the First Minister's statement on Monday, and we are working with the UK Government to finalise those details to make sure that the first matches can be made under this scheme. We're working very closely with all our local authorities. They all met yesterday with our officials. Through third sector organisations, we're now developing links with Ukrainian networks and groups across the whole of Wales, and I'm grateful for the contacts that have been shared with me from across the Chamber. And, of course, this is where we have to, ourselves, be ready with the welcome centres, the wraparound services that people arriving from a war zone may need. 

Diolch yn fawr iawn. Diolch yn fawr, Sioned Williams. Ac wrth gwrs, rwy’n cymeradwyo ymrwymiad y Prif Weinidog i hyn. Mae angen inni sicrhau nad oes unrhyw rwystrau rhag cefnogi pobl sy’n ffoi rhag y rhyfel yn Wcráin. Rydym am ddarparu noddfa a diogelwch yng Nghymru. Rydym am iddynt ddod yma. Gellir gwneud unrhyw wiriadau sydd eu hangen pan fyddant wedi cyrraedd yma, felly rwy'n cymeradwyo'r hyn a ddywedodd y Prif Weinidog yn llwyr. Ac roedd yn ei ddweud fel Prif Weinidog Cymru, sy’n gyfrifol am bolisi Llywodraeth Cymru ar y mater, ond nid yw'r pwerau hynny wedi’u datganoli, felly yr hyn sy’n bwysig yw bod y Prif Weinidog wedi cadarnhau ein bwriad i ddod yn uwch-noddwr ar gyfer cynllun Cartrefi i Wcráin Llywodraeth y DU.

Rwyf newydd gyhoeddi diweddariad heddiw, yn dilyn datganiad y Prif Weinidog ddydd Llun, ac rydym yn gweithio gyda Llywodraeth y DU i gwblhau’r manylion er mwyn sicrhau y gellir gwneud y trefniadau paru cyntaf o dan y cynllun hwn. Rydym yn gweithio’n agos iawn gyda’n holl awdurdodau lleol. Cyfarfu pob un ohonynt â’n swyddogion ddoe. Drwy sefydliadau trydydd sector, rydym bellach yn datblygu cysylltiadau â rhwydweithiau a grwpiau o Wcreiniaid ledled Cymru gyfan, ac rwy'n ddiolchgar am y cysylltiadau sydd wedi'u rhannu â mi o bob rhan o'r Siambr. Ac wrth gwrs, dyma lle mae'n rhaid i ni ein hunain fod yn barod gyda'r canolfannau croeso, y gwasanaethau cofleidiol y gall fod eu hangen ar bobl sy'n cyrraedd o ardaloedd rhyfel.

Thank you for that answer, Minister, and it's good to hear that progress is being made on our response to the UK sponsorship scheme, because that scheme for Ukrainian refugees is wholly inadequate. The system is too slow, it's inconsistent, and has kept Welsh local authorities in the dark. The leader of Gwynedd Council wrote yesterday to the Prime Minister, expressing deep concern as to what they have called the inadequate and inept response of the UK Government, and highlighting how they have expressed willingness to provide sanctuary for refugees and have accommodation available now, but have had no information as to the intentions of the UK Government.

The Welsh Government's announcement about becoming a supersponsor for Ukrainian refugees is very welcome, so can you provide more information about this proposal and how you intend to work with local authorities to create a holistic and robust structure of support? I understand the UK Government have agreed to provide £10,000 for local authorities for an individual, however there is no support for charity organisations. So, what resources do you think will be available from Welsh Government for local authorities, and will any funding be available to third sector organisations to provide crucial specialist support to arrivals?

Diolch am eich ateb, Weinidog, ac mae’n dda clywed bod cynnydd yn cael ei wneud ar ein hymateb i gynllun noddi’r DU, gan fod y cynllun hwnnw ar gyfer ffoaduriaid o Wcráin yn gwbl annigonol. Mae'r system yn rhy araf, mae'n anghyson, ac mae wedi cadw awdurdodau lleol Cymru yn y tywyllwch. Ysgrifennodd arweinydd Cyngor Gwynedd ddoe at Brif Weinidog y DU, yn mynegi cryn bryder ynghylch yr hyn y maent wedi’i alw’n ymateb annigonol ac anaddas gan Lywodraeth y DU, ac yn tynnu sylw at y modd y maent wedi mynegi parodrwydd i ddarparu noddfa i ffoaduriaid a sicrhau bod llety ar gael yn awr, ond heb gael unrhyw wybodaeth am fwriadau Llywodraeth y DU.

Mae cyhoeddiad Llywodraeth Cymru ynghylch dod yn uwch-noddwr i ffoaduriaid o Wcráin i’w groesawu’n fawr, felly a wnewch chi ddarparu rhagor o wybodaeth ynglŷn â'r cynnig hwn a sut y bwriadwch weithio gydag awdurdodau lleol i greu strwythur cymorth cyfannol a chadarn? Rwy’n deall bod Llywodraeth y DU wedi cytuno i ddarparu £10,000 i awdurdodau lleol ar gyfer unigolyn, ond ni cheir unrhyw gymorth i sefydliadau elusennol. Felly, pa adnoddau y credwch y byddant ar gael gan Lywodraeth Cymru ar gyfer awdurdodau lleol, ac a fydd unrhyw gyllid ar gael i sefydliadau trydydd sector allu darparu cymorth arbenigol hanfodol i bobl sy'n cyrraedd?

Well thank you very much again for that follow-up question. We actually have worked with the Scottish Government, as you will be aware, so that the First Minister of Scotland and that of Wales, Mark Drakeford, raised this proposal for us to become supersponsors, actually based on our experience, our commitment as a nation of sanctuary, our experience as a result of the Afghan evacuation, but also for years before that, decades of our welcome to Wales, because we work as a team. Indeed, we met with all Welsh local government leaders, myself and the Minister for Finance and Local Government, as soon as we could. I will also say that, as well as the leader of Gwynedd Council raising his concerns, Councillor Andrew Morgan, the leader of the Welsh Local Government Association, also wrote immediately as things started to move, concerned about the barriers with visas. So, he wrote on behalf of the whole of the Welsh Local Government Association as well. All of the chief executives met with our officials yesterday, and we will take this forward.

We did have, as I think the First Minister reported yesterday, a letter back from Michael Gove to him and Nicola Sturgeon recognising that we would play the supersponsor role, and also giving us some more details. I'm going to be updating you probably on a daily basis, and also with those authorities. For example, they've agreed to a tariff similar to that allocated for the Afghan resettlement scheme—£10,500 per beneficiary person. For individual sponsors, we've heard, obviously, of the £350 per month, thank you, and also a tariff for education costs as well, varying depending on the age group, and primary/secondary as well. So, there's quite a lot of detail coming through. We are working, as I said, with our colleagues in the Scottish Government to ensure that, through the supersponsor route, we can provide a clear and supportive route for people to join us. 

On the third sector, we're also going to be developing a 'welcome to Wales' fund that we can contribute to as a Government, but also we have got an infrastructure of third sector organisations. We've met with the Wales Council for Voluntary Action, but every authority also works very closely with their councils for voluntary service as well. But, there are many charitable trusts in Wales that want to contribute, so we will be able to then provide a fund for—. This is all being developed, so I'm speaking as we are working on this, but it will be for the voluntary groups, the community groups, the links that are being provided. So, at every level, the team Wales approach, the supersponsor route for refugees from Ukraine will be there, and I hope all colleagues will see today my latest statement giving you an update, and we will continue to do so over the coming days. 

Wel, diolch yn fawr iawn unwaith eto am eich cwestiwn dilynol. Mewn gwirionedd, rydym wedi gweithio gyda Llywodraeth yr Alban, fel y gwyddoch, fel bod Prif Weinidog yr Alban a Phrif Weinidog Cymru, Mark Drakeford, wedi codi’r cynnig hwn inni ddod yn uwch-noddwyr, yn seiliedig ar ein profiad mewn gwirionedd, ein hymrwymiad fel cenedl noddfa, ein profiad o ganlyniad i’r bobl a adawodd Affganistan, ond hefyd am flynyddoedd cyn hynny, degawdau o groesawu pobl i Gymru, gan ein bod yn gweithio fel tîm. Yn wir, cyfarfuom â holl arweinwyr llywodraeth leol Cymru, y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol a minnau, cyn gynted ag y gallem. Rwyf am ddweud hefyd, yn ogystal â bod arweinydd Cyngor Gwynedd wedi mynegi ei bryderon, ysgrifennodd y Cynghorydd Andrew Morgan, arweinydd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, ar unwaith hefyd wrth i bethau ddechrau symud, am ei fod yn pryderu am y rhwystrau gyda fisâu. Felly, ysgrifennodd ar ran Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru i gyd hefyd. Cyfarfu pob un o’r prif weithredwyr â’n swyddogion ddoe, a byddwn yn bwrw ymlaen â hyn.

Fel yr adroddodd y Prif Weinidog ddoe, rwy'n credu, cawsom lythyr yn ôl gan Michael Gove ato ef a Nicola Sturgeon yn cydnabod y byddem yn chwarae rôl yr uwch-noddwr, a hefyd yn rhoi mwy o fanylion i ni. Byddaf yn rhoi diweddariad i chi bob dydd yn ôl pob tebyg, a'r awdurdodau hynny hefyd. Er enghraifft, maent wedi cytuno i dariff tebyg i'r un a ddyrannwyd ar gyfer y cynllun i adsefydlu dinasyddion Affganistan—£10,500 am bob unigolyn sy'n cael budd. I noddwyr unigol, rydym wedi clywed, yn amlwg, am y £350 y mis, diolch, a thariff ar gyfer costau addysg hefyd, yn amrywio yn dibynnu ar y grŵp oedran, ac addysg gynradd/uwchradd hefyd. Felly, mae cryn dipyn o fanylion yn cael eu darparu. Rydym yn gweithio, fel y dywedais, gyda’n cyd-Aelodau yn Llywodraeth yr Alban i sicrhau, drwy’r llwybr uwch-noddwyr, y gallwn ddarparu llwybr clir a chefnogol i bobl allu ymuno â ni.

Ar y trydydd sector, byddwn hefyd yn datblygu cronfa 'croeso i Gymru' y gallwn gyfrannu ati fel Llywodraeth, ond hefyd, mae gennym seilwaith o sefydliadau trydydd sector. Rydym wedi cyfarfod â Chyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru, ond mae pob awdurdod hefyd yn gweithio'n agos iawn gyda'u cynghorau gwasanaethau gwirfoddol. Ond mae llawer o ymddiriedolaethau elusennol yng Nghymru yn awyddus i gyfrannu, felly bydd modd inni ddarparu cronfa wedyn ar gyfer—. Mae hyn oll yn cael ei ddatblygu, felly rwy’n siarad wrth inni weithio ar hyn, ond bydd ar gyfer y grwpiau gwirfoddol, y grwpiau cymunedol, y cysylltiadau sy’n cael eu darparu. Felly, ar bob lefel, bydd dull tîm Cymru, y llwybr uwch-noddwyr ar gyfer ffoaduriaid o Wcráin yno, ac rwy'n gobeithio y bydd pob cyd-Aelod yn gweld, heddiw fy natganiad diweddaraf yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i chi, a byddwn yn parhau i wneud hynny dros y dyddiau nesaf.

14:00
Yr Argyfwng Costau Byw
The Cost-of-living Crisis

3. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o effaith yr argyfwng costau byw ar blant? OQ57787

3. What assessment has the Minister made of the impact of the cost-of-living crisis on children? OQ57787

Mae gwaith dadansoddi diweddar gan sefydliadau fel Sefydliad Joseph Rowntree, Sefydliad Bevan a Plant yng Nghymru wedi dangos bod cartrefi â phlant ymysg y rhai sydd wedi eu taro waethaf gan yr argyfwng costau byw. Mae hyn wedi effeithio'n benodol ar y rhai sy'n unig rieni a'u plant. 

Recent analysis by organisations such as the Joseph Rowntree Foundation, the Bevan Foundation and Children in Wales has found that households with children are amongst the hardest hit by the cost-of-living crisis. Lone parents and their children have been particularly affected.

Diolch, Weinidog. Mae un o bob tri plentyn yng Nghymru yn byw mewn tlodi, ac nid oes gan bron i bedwar o bob 10 cartref ddigon o arian i brynu dim byd y tu hwnt i eitemau bob dydd. Ac mae grwpiau gwrthdlodi yn rhybuddio, wrth gwrs, y bydd y lefelau tlodi uchel yma yn gwaethygu wrth i'r argyfwng costau byw dwysáu. Wrth i gyllid gormod o deuluoedd felly gael ei wasgu, mae'n fwy hanfodol nag erioed fod pob plentyn cynradd yn medru cael brecwast am ddim. Mae dechrau'r diwrnod ysgol gyda bwyd yn eu boliau mor allweddol ar gyfer addysg ac ar gyfer lles ac iechyd plant. Ond yn ôl ffigurau arolwg diweddar gan y Child Poverty Action Group a Parentkind, nid yw un o bob saith o deuluoedd incwm isel yng Nghymru yn gallu cyrchu brecwast am ddim i'w plant ar hyn o bryd, naill ai oherwydd nad yw eu hysgol gynradd yn cynnal clwb brecwast, neu oherwydd bod yna ddim lle i'w plant. Gyda threfniadau yn cael eu gwneud i ddarparu cinio am ddim i bob plentyn yn sgil y cytundeb cydweithio gyda Phlaid Cymru mewn ysgolion cynradd, a wnaiff y Llywodraeth hefyd ymrwymo i weithio gydag ysgolion i oresgyn unrhyw rwystrau a darparu cyllid a chefnogaeth ychwanegol iddynt i sicrhau bod clybiau brecwast am ddim ar gael i bob plentyn? Diolch. 

Thank you, Minister. One in three children in Wales is living in poverty, and almost four in 10 homes do not have enough money to buy anything beyond the essentials. And anti-poverty groups say that these levels of poverty will deteriorate as the cost-of-living crisis worsens. As the budgets of too many families are under pressure, it's more important than ever before that every primary school child has a free breakfast. Starting the school day with food in their bellies is vital for education and their well-being, but according to figures by the Child Poverty Action Group and Parentkind, one in seven families on low incomes in Wales can access free breakfasts for their children, either because their primary school doesn't provide a breakfast club, or because there isn't enough space for their children. With arrangements being made to provide free school lunches to every child as a result of the co-operation agreement with Plaid Cymru in primary schools, will the Government also commit to working with schools to overcome any barriers and to provide funding and additional support to them to ensure that free breakfast clubs are available to every child? Thank you.  

Diolch yn fawr. That's also a very important question, because the delivery of free school breakfasts was a proud day when we announced that so many years back now, and it was a free school breakfast scheme that was to be available in every school in Wales. I am aware of some schools that had already got their own schemes. Obviously, that has to be organised between local authorities and schools, but I will ask the education Minister to review the present take-up and availability of free school breakfasts, because my understanding is that it is very robust, and I can feed back on that. But I think it is important to recognise that that free school breakfast is the crucial free and nutritious start to the day. But can I also say that the importance of the co-operation agreement with Plaid Cymru to extend free school meals to all primary school pupils over the lifetime of the agreement is crucial to your question about how can we actually help our children and young people and households who are most vulnerable, how can we ensure that we provide a shield and support as a result of the cost of living crisis on children? We are looking at the findings of our child poverty review, and looking at ways in which we can specifically target those children and families who are most at risk. We know that they are lone parents, particularly, and we know that there are other ways in which we can support, through the school holiday enrichment programme, targeting support for children, not just in terms of free school meals, but also other initiatives to help those families. 

Diolch yn fawr. Mae hwnnw hefyd yn gwestiwn pwysig iawn, oherwydd roedd yn destun balchder pan gyhoeddwyd gennym, sawl blwyddyn yn ôl bellach, y byddai brecwast am ddim yn cael ei ddarparu mewn ysgolion, ac roedd yn gynllun brecwast am ddim mewn ysgolion a oedd i fod ar gael ym mhob ysgol yng Nghymru. Rwy'n ymwybodol fod gan rai ysgolion eu cynlluniau eu hunain cyn hynny. Yn amlwg, rhaid trefnu hynny rhwng awdurdodau lleol ac ysgolion, ond fe ofynnaf i'r Gweinidog addysg adolygu argaeledd a'r nifer sy'n cael brecwastau am ddim mewn ysgolion ar hyn o bryd, oherwydd yn ôl yr hyn a ddeallaf, mae'n gadarn iawn, a gallaf roi adborth ar hynny. Ond rwy'n credu ei bod yn bwysig cydnabod bod brecwast am ddim yn yr ysgol yn ddechrau allweddol i'r diwrnod sy'n faethlon ac am ddim. Ond a gaf fi ddweud hefyd fod pwysigrwydd y cytundeb cydweithio â Phlaid Cymru i ymestyn prydau ysgol am ddim i gynnwys pob disgybl ysgol gynradd dros oes y cytundeb yn allweddol i'ch cwestiwn ynglŷn â sut y gallwn helpu ein plant a'n pobl ifanc a'n cartrefi mwyaf agored i niwed, sut y gallwn sicrhau ein bod yn darparu amddiffyniad a chymorth yn sgil effaith yr argyfwng costau byw ar blant? Rydym yn edrych ar ganfyddiadau ein hadolygiad o dlodi plant, ac yn edrych ar ffyrdd y gallwn dargedu'n benodol y plant a'r teuluoedd sy'n wynebu'r perygl mwyaf. Gwyddom eu bod yn cynnwys rhieni sengl yn enwedig, a gwyddom fod ffyrdd eraill y gallwn gynorthwyo, drwy'r rhaglen gwella gwyliau'r haf, gan dargedu cymorth i blant, nid yn unig mewn perthynas â phrydau ysgol am ddim, ond drwy fentrau eraill hefyd i helpu'r teuluoedd hynny. 

14:05

Thank you, Minister for your answers so far. I would like to warmly welcome the extra £100 that is being awarded to every family that is entitled to the PDG access grant. That is very much welcomed by families in Cynon Valley and I'm sure across Wales this week. Can I ask, Minister, what is being done to raise awareness of that extra fund, and in particular to support families with language barriers or without access to ICT, because the application process for that is online?

Diolch am eich atebion hyd yn hyn, Weinidog. Hoffwn groesawu'n gynnes y £100 ychwanegol a roddir i bob teulu sydd â hawl i'r grant datblygu disgyblion - mynediad. Mae'n cael croeso mawr gan deuluoedd yng Nghwm Cynon, a ledled Cymru, rwy'n siŵr, yr wythnos hon. A gaf fi ofyn, Weinidog, beth sy'n cael ei wneud i godi ymwybyddiaeth o'r gronfa ychwanegol honno, ac yn arbennig i gefnogi teuluoedd sydd â rhwystrau ieithyddol neu heb fynediad at TGCh, oherwydd mae'r broses ymgeisio ar ei chyfer yn un ar-lein?

Thank you, Vikki Howells. I'm really pleased that you have drawn attention to the latest announcement on 14 March by the Minister for Education and Welsh Language as regards the pupil development grant access grant, because this was part of our £330 million announcement. It will be raised, and I can share this now across the Chamber again, by £100 per learner—the Minister has made a statement about it—for those who are eligible for free school meals. It raises the funding for PDG access up to over £23 million for 2022-23. I know that our schools, particularly, are aware of the pressures on the families and households of their pupils. I know that local authorities as well, which responded to the cost-of-living crisis and attended our summit, will be ensuring that awareness is raised about eligibility for that funding. Can I say also, as part of the household support fund, that we put money into enabling schools to use extra funds to enable them to reach out, so that pupils will be able to take part in all activities—outings and schemes that might have required a personal family contribution? So, that's how we are seeking to support those children and families in need.

Diolch, Vikki Howells. Rwy'n falch iawn eich bod wedi tynnu sylw at y cyhoeddiad diweddaraf ar 14 Mawrth gan Weinidog y Gymraeg ac Addysg ynglŷn â'r grant datblygu disgyblion - mynediad, oherwydd roedd hynny'n rhan o'n cyhoeddiad £330 miliwn. Gallaf rannu yn awr ar draws y Siambr eto y bydd yn cynyddu £100 y dysgwr—mae'r Gweinidog wedi gwneud datganiad yn ei gylch—i'r rheini sy'n gymwys i gael prydau ysgol am ddim. Mae'n codi cyllid y grant datblygu disgyblion - mynediad i dros £23 miliwn ar gyfer 2022-23. Gwn fod ein hysgolion, yn enwedig, yn ymwybodol o'r pwysau ar deuluoedd ac aelwydydd eu disgyblion. Gwn y bydd awdurdodau lleol hefyd, a ymatebodd i'r argyfwng costau byw ac a fynychodd ein huwchgynhadledd, yn codi ymwybyddiaeth o gymhwystra i gael y cyllid hwnnw. A gaf fi ddweud hefyd, fel rhan o'r gronfa cymorth i aelwydydd, ein bod yn rhoi arian tuag at alluogi ysgolion i ddefnyddio arian ychwanegol i'w galluogi i estyn allan, fel bod disgyblion yn gallu cymryd rhan ym mhob gweithgaredd—tripiau a chynlluniau a allai fod wedi galw am gyfraniad teuluol personol? Felly, dyna sut rydym yn cefnogi plant a theuluoedd mewn angen.

Minister, thanks to the pandemic and now Putin's illegal war in Ukraine, food and fuel prices are now rising at their highest rate since the second world war, forcing more families into poverty, which, as ever, has the biggest impact on children. Minister, much has been made of the support for families on benefits, but very little has been said about help for working families. What discussions have you had with Cabinet colleagues and the UK Government about the steps that you can take to help hard-pressed families? For example, have you discussed steps that you can take around childcare and minimising school disruptions, so that hard-working parents don't have to worry about taking unpaid leave to look after their children?

Weinidog, diolch i'r pandemig, ac i ryfel anghyfreithlon Putin yn Wcráin yn awr, mae prisiau bwyd a thanwydd bellach yn codi'n gyflymach nag y gwnaethant ers yr ail ryfel byd, gan orfodi mwy o deuluoedd i fyw mewn tlodi, sydd, fel erioed, yn cael yr effaith fwyaf ar blant. Weinidog, mae llawer wedi'i wneud o'r cymorth i deuluoedd ar fudd-daliadau, ond ychydig iawn a ddywedwyd am gymorth i deuluoedd sy'n gweithio. Pa drafodaethau a gawsoch gyda'ch cyd-Weinidogion yn y Cabinet a Llywodraeth y DU ynghylch y camau y gallwch eu cymryd i helpu teuluoedd sydd dan bwysau? Er enghraifft, a ydych wedi trafod camau y gallwch eu cymryd gyda gofal plant a lleihau aflonyddu ar ysgolion, fel nad oes rhaid i rieni sy'n gweithio'n galed boeni am gymryd absenoldeb di-dâl i ofalu am eu plant?

There seems to be a denial of the causes of the cost-of-living crisis affecting so many of our children and young people and households, as a result of the many points and questions and discussions that we have had this afternoon. I am very proud that we have the most generous childcare offer scheme in the UK, and it was extended last week by the Deputy Minister for Social Services, to reach out to parents who are in education and training. Also, I am delighted, and I'm sure that this went forward this morning—. I understand that, as a result of our co-operation agreement, there was the delivering of a phased expansion of early years provision announcement, as a result of the co-operation agreement. The flagship Flying Start programme is crucial for the phased expansion of early years provision to include all two-year-olds, with a particular emphasis on strengthening Welsh-medium provision. This is where we should be focusing our funding—to ensure that we do reach those children who will benefit from Flying Start, including the 9,000 two-year-olds who already receive high-quality childcare. The expansion will be with an intention to reach a further 2,500 children under the age of 4. These are families who need that free childcare and I'm delighted that the Deputy Minister announced that as a result of the co-operation agreement with Plaid Cymru. That extension now is going to make a difference to those families' lives.

Mae'n ymddangos bod rhai'n gwadu achosion yr argyfwng costau byw sy'n effeithio ar gynifer o'n plant a'n pobl ifanc a'n haelwydydd, yn sgil y nifer mawr o bwyntiau a chwestiynau a thrafodaethau a gawsom y prynhawn yma. Rwy'n falch iawn fod gennym y cynnig gofal plant mwyaf hael yn y DU, a chafodd ei ymestyn yr wythnos diwethaf gan y Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol, er mwyn estyn llaw i rieni sydd mewn addysg a hyfforddiant. Hefyd, rwyf wrth fy modd, ac rwy'n siŵr fod hyn wedi digwydd y bore yma—. O ganlyniad i'n cytundeb cydweithio, rwy'n deall bod cyhoeddiad wedi'i wneud am ehangu darpariaeth y blynyddoedd cynnar yn raddol, o ganlyniad i'r cytundeb cydweithio. Mae rhaglen flaenllaw Dechrau'n Deg yn hanfodol er mwyn ehangu'r ddarpariaeth blynyddoedd cynnar yn raddol i gynnwys pob plentyn dwyflwydd oed, gyda phwyslais arbennig ar gryfhau'r ddarpariaeth drwy gyfrwng y Gymraeg. Dyma lle y dylem fod yn canolbwyntio ein cyllid—er mwyn sicrhau ein bod yn cyrraedd y plant a fydd yn elwa o Dechrau'n Deg, gan gynnwys y 9,000 o blant dwyflwydd oed sydd eisoes yn cael gofal plant o ansawdd uchel. Bydd yr ehangu'n digwydd gyda bwriad i gyrraedd 2,500 o blant eraill o dan 4 oed. Teuluoedd yw'r rhain sydd angen gofal plant am ddim ac rwy'n falch iawn fod y Dirprwy Weinidog wedi cyhoeddi hynny o ganlyniad i'r cytundeb cydweithio â Phlaid Cymru. Mae ehangu'r cynllun yn awr yn mynd i wneud gwahaniaeth i fywydau'r teuluoedd hynny.

14:10
System Les i Gymru
A Welsh Welfare System

4. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y cynnydd tuag at system les i Gymru? OQ57799

4. Will the Minister provide an update on progress towards a Welsh welfare system? OQ57799

We are co-producing with stakeholders a charter that will underpin the delivery of a coherent and compassionate Welsh benefits system. However, the immediate focus is on ensuring our existing and new financial support payments reach households across Wales whose incomes are being stretched like never before.

Rydym yn cydgynhyrchu siarter gyda rhanddeiliaid a fydd yn sail i ddarparu system fudd-daliadau gydlynol a thosturiol i Gymru. Fodd bynnag, mae'r ffocws uniongyrchol ar sicrhau bod ein taliadau cymorth ariannol presennol a newydd yn cyrraedd aelwydydd ledled Cymru y mae eu hincwm dan fwy o bwysau nag erioed o'r blaen.

Rwy'n siŵr bod y Gweinidog yn ymwybodol o'r gwaith gan Sefydliad Bevan ar y system budd-daliadau Cymreig. Eu dadansoddiad nhw o'r sefyllfa bresennol yw er bod Llywodraeth Cymru wedi cynnig lefelau digynsail o gefnogaeth, mae ymdrechion yn cael eu tanseilio gan y ffordd gymhleth y mae cymorth yn cael ei weinyddu. Mae'r sefydliad yn dadlau y byddai angen i deulu incwm isel sydd â dau o blant gyflwyno hyd at naw ffurflen gais wahanol. Gallai creu system ddiwygiedig o grantiau a lwfansau a ddarperir gan Lywodraeth Cymru, sy'n golygu eich bod yn gallu gwneud cais am yr holl gymorth y mae gennych hawl iddo mewn un lle, wella mynediad teuluoedd incwm isel at gymorth drwy ei wneud yn haws. Mae'r misoedd diwethaf wedi dangos pa mor bwysig yw hi nawr inni fwrw ymlaen â'r gwaith hwn, felly dwi'n gofyn i'r Gweinidog i gyflymu gwaith y Llywodraeth ar hyn. Mae angen arnom ni system fwy cydlynol ar waith nawr sy'n cael y gefnogaeth i bocedi'r rhai sydd ei hangen fwyaf mor fuan â phosib.

I'm sure the Minister is aware of the work by the Bevan Foundation on the Welsh benefits system. Their analysis of the current situation is that although the Welsh Government has provided unprecedented levels of support, efforts are undermined by the complex way in which support is administered. The foundation suggests that a low-income family with two children would have to present nine different application forms. Creating a reformed system of grants provided by the Welsh Government, which would mean that you could apply for all the support that you're entitled to in one place, would improve families' access to support by making it more accessible. The past few months have shown how important it is now for us to make progress on this issue, so I ask the Minister to accelerate the Government's work in this area. We need a more co-ordinated system in place now that provides support for those that need it most as soon as possible.

Diolch yn fawr, Luke Fletcher, am eich cwestiwn pwysig iawn.

Thank you very much, Luke Fletcher, for your very important question.

It's crucial that we get the funding, the benefits, to the households with the lowest incomes, and we need to move that forward, learning lessons and taking forward many of the recommendations, I would say, made by the Equality, Local Government and Communities Committee in the previous Senedd around benefit take-up. I have talked about the development of a charter for the Welsh benefit system, but also, going into the point of your question, to enable a more joined-up and simplified system so that more people can access their entitlements. We're now in discussion to ensure that we have a council tax protocol for local authorities, which is going to be crucial in terms of accessing those budgets with our charter. But I can assure you it's a top priority in terms of developing that social security system that we believe, in Wales, should be compassionate, fair in the way it treats people, and should be designed so it actually does make a positive contribution to tackling poverty. The current social security system in the UK falls far short on many counts.

Mae'n hanfodol ein bod yn cael y cyllid, y budd-daliadau, i'r aelwydydd ar yr incwm isaf, ac mae angen inni symud hynny ymlaen, gan ddysgu gwersi a bwrw ymlaen â llawer o'r argymhellion, byddwn yn dweud, a wnaed gan y Pwyllgor Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau yn y Senedd flaenorol ynghylch y nifer sy'n manteisio ar fudd-daliadau. Soniais am ddatblygu siarter ar gyfer system budd-daliadau Cymru, ond hefyd, gan fynd at graidd eich cwestiwn, i alluogi system fwy cydgysylltiedig a symlach fel y gall mwy o bobl gael yr hyn y mae ganddynt hawl i'w gael. Ar hyn o bryd, rydym yn trafod i sicrhau bod gennym brotocol treth gyngor ar gyfer awdurdodau lleol, rhywbeth a fydd yn hollbwysig er mwyn cael mynediad at y cyllidebau hynny gyda'n siarter. Ond gallaf eich sicrhau bod hyn yn brif flaenoriaeth er mwyn datblygu'r system nawdd cymdeithasol yr ydym ni yng Nghymru yn credu y dylai fod yn dosturiol, yn deg yn y ffordd y mae'n trin pobl, ac wedi ei chynllunio fel ei bod yn gwneud cyfraniad cadarnhaol tuag at drechu tlodi. Mae'r system nawdd cymdeithasol bresennol yn y DU yn syrthio'n fyr iawn o'r nod mewn sawl ffordd.

Canolfan Breswyl i Fenywod
A Residential Women's Centre

5. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael yn ddiweddar gyda'r Weinyddiaeth Gyfiawnder ynghylch sefydlu'r ganolfan breswyl gyntaf i fenywod yng Nghymru? OQ57779

5. What recent discussions has the Minister had with the Ministry of Justice on the establishment of the first residential women’s centre in Wales? OQ57779

I recently met the Minister of State at the Ministry of Justice to discuss the residential women's centre in Wales. Work is progressing and Her Majesty's Prison and Probation Service Wales are working closely with Welsh Government, local authorities and other partners on this important initiative.

Yn ddiweddar, cyfarfûm â'r Gweinidog Gwladol yn y Weinyddiaeth Gyfiawnder i drafod y ganolfan breswyl i fenywod yng Nghymru. Mae gwaith yn mynd rhagddo ac mae Gwasanaeth Carchardai a Phrawf Ei Mawrhydi yng Nghymru yn gweithio'n agos gyda Llywodraeth Cymru, awdurdodau lleol a phartneriaid eraill ar y fenter bwysig hon.

Diolch yn fawr, Weinidog. Data just released under the Freedom of Information Act 2000 to Dr Robert Jones of the Wales Governance Centre showed that there has been an increase in the average number of Welsh women in prison between 2020 and 2021—gone up from 208 to 218. It also shows that women from north Wales are being held in the prison estate right across England, far away from their support network. Despite the announcement, nearly two years ago in early May 2020, of a residential centre in Wales, as far as I'm aware we still haven't got a site, we still haven't got an open date, and we still don't know what the legal status of that residential centre will be. In the meantime, Minister, as you well know, women are suffering in Wales, and this is not a good advertisement of partnership working between the Welsh Government and Ministry of Justice. We need to move on with this. When will the centre open, Minister? What will its status be? And how can we ensure that women across Wales, wherever they are from, will have equal status? Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr, Weinidog. Dangosodd data a ryddhawyd o dan Ddeddf Rhyddid Gwybodaeth 2000 i Dr Robert Jones o Ganolfan Llywodraethiant Cymru fod cynnydd wedi bod yn y nifer gyfartalog o fenywod Cymru a oedd yn y carchar rhwng 2020 a 2021—fe gododd o 208 i 218. Mae hefyd yn dangos bod menywod o ogledd Cymru yn cael eu cadw mewn carchardai ledled Lloegr, ymhell iawn o'u rhwydwaith cymorth. Er gwaethaf y cyhoeddiad bron i ddwy flynedd yn ôl ar ddechrau mis Mai 2020 ynglŷn â chanolfan breswyl yng Nghymru, yn ôl yr hyn a ddeallaf, rydym yn dal i fod heb gael safle, yn dal i fod heb gael dyddiad agor, ac yn dal i fod heb gael gwybod beth fydd statws cyfreithiol y ganolfan breswyl honno. Yn y cyfamser, Weinidog, fel y gwyddoch yn iawn, mae menywod yn dioddef yng Nghymru, ac nid yw'n hysbyseb dda i waith partneriaeth rhwng Llywodraeth Cymru a'r Weinyddiaeth Gyfiawnder. Mae angen inni symud ymlaen gyda hyn. Pryd fydd y ganolfan yn agor, Weinidog? Beth fydd ei statws? A sut y gallwn sicrhau y bydd gan fenywod ledled Cymru statws cyfartal, o lle bynnag y deuant? Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr, Rhys ab Owen. I'm as impatient as you, I can assure you. It is about partnership working with the UK Government, and the residential women's centre is going to be piloted in Wales. It's a key element of the female offending blueprint. As I said, I met with the Minister very recently. I hope we can have some news very shortly in terms of this centre, because it is crucial to tackle that injustice that women face in terms of the criminal justice system. I've visited women in English prisons. They shouldn't be there, they're separated from their families. They're often in prison because of poverty and abuse, and we want them to be supported in our women's residential centre in Wales, providing accommodation for up to 12 women to stay close to their homes and communities, and actually, then, tackle the causes, particularly relating to abuse and poverty, that meant that they were in the criminal justice system. I'm impatient, and I'm getting on with it.

Diolch yn fawr, Rhys ab Owen. Rwy'n ysu i'w gweld lawn cymaint â chi, gallaf eich sicrhau. Mae'n ymwneud â gweithio mewn partneriaeth â Llywodraeth y DU, a bydd y ganolfan breswyl i fenywod yn cael ei threialu yng Nghymru. Mae'n elfen allweddol o'r glasbrint troseddu benywaidd. Fel y dywedais, cyfarfûm â'r Gweinidog yn ddiweddar iawn. Rwy'n gobeithio y cawn newyddion yn fuan iawn ynglŷn â'r ganolfan, oherwydd mae'n hanfodol er mwyn mynd i'r afael â'r anghyfiawnder y mae menywod yn ei wynebu yn y system cyfiawnder troseddol. Rwyf wedi ymweld â menywod mewn carchardai yn Lloegr. Ni ddylent fod yno, maent wedi'u gwahanu oddi wrth eu teuluoedd. Maent yn aml yn y carchar oherwydd tlodi a chamdriniaeth, ac rydym am iddynt gael eu cefnogi yn ein canolfan breswyl i fenywod yng Nghymru, canolfan a fydd yn darparu llety i hyd at 12 o fenywod allu aros yn agos at eu cartrefi a'u cymunedau, a mynd i'r afael wedyn â'r achosion mewn gwirionedd, yn enwedig mewn perthynas â chamdriniaeth a thlodi, sydd wedi golygu eu bod yn y system cyfiawnder troseddol. Rwy'n ysu i'w gweld, ac rwy'n bwrw ymlaen â'r mater.

14:15
Deddf Hawliau Dynol 1998
The Human Rights Act 1998

6. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o gynigion Llywodraeth y DU i ddisodli Deddf Hawliau Dynol 1998? OQ57783

6. What assessment has the Minister made of the UK Government's proposals to replace the Human Rights Act 1998? OQ57783

Following extensive engagement with stakeholders, our response to this consultation has been sent to the Ministry of Justice and published on our website. We've made it clear we are fundamentally opposed to the proposal to replace the current Human Rights Act with a bill of rights.

Ar ôl ymgysylltu'n helaeth â rhanddeiliaid, anfonwyd ein hymateb i'r ymgynghoriad hwn at y Weinyddiaeth Gyfiawnder a'i gyhoeddi ar ein gwefan. Rydym wedi dweud yn glir ein bod yn gwrthwynebu'n sylfaenol y cynnig i ddisodli'r Ddeddf Hawliau Dynol bresennol gan fil hawliau.

Minister, at First Minister's questions yesterday, I thanked the Welsh Government for its commitment to helping those fleeing the atrocities we're seeing in Ukraine and upholding our values that Wales is a nation of sanctuary. I stated that the kindness and generosity that we are seeing across our communities is the best of Wales, and that when people are experiencing such traumatic and devastating circumstances, we will do what we can to help them in their time of need.

I find it appalling, then, that in such a crisis, we are seeing the UK Government propose to reform the 1998 Human Rights Act and includes damaging consequences for people seeking refuge or asylum across the UK. Minister, recent events have highlighted that the consequences of war can affect any one of us and I'd remind the UK Government that damage to any group of people is a damage to all of our rights. Equality comes with no ifs and no buts. So, can the Minister therefore ensure that the Welsh Government is engaging with the UK Government to oppose any reform that will put the rights of people at risk?

Weinidog, yng nghwestiynau'r Prif Weinidog ddoe, diolchais i Lywodraeth Cymru am ei hymrwymiad i helpu'r rhai sy'n ffoi rhag yr erchyllterau a welwn yn Wcráin ac am gynnal y gwerthoedd sy'n gwneud Cymru'n cenedl noddfa. Dywedais fod y caredigrwydd a'r haelioni a welwn ledled ein cymunedau yn dangos Cymru ar ei gorau, a phan fydd pobl yn dioddef amgylchiadau mor drawmatig a dinistriol, fe wnawn yr hyn a allwn i'w helpu yn eu hawr o angen.

Mae'n warthus, felly, ein bod, mewn argyfwng o'r fath, yn gweld Llywodraeth y DU yn argymell diwygio Deddf Hawliau Dynol 1998 a chynnwys canlyniadau niweidiol i bobl sy'n ceisio noddfa neu loches ledled y DU. Weinidog, mae digwyddiadau diweddar wedi dangos y gall canlyniadau rhyfel effeithio ar unrhyw un ohonom a hoffwn atgoffa Llywodraeth y DU bod niwed i un grŵp o bobl yn niwed i hawliau pob un ohonom. Nid oes unrhyw amodau ynghlwm wrth gydraddoldeb. Felly, a wnaiff y Gweinidog sicrhau bod Llywodraeth Cymru yn ymgysylltu â Llywodraeth y DU i wrthwynebu unrhyw ddiwygio a fydd yn peryglu hawliau pobl?

I can assure the Member of that. We're calling—the Counsel General and myself; you'll see in our written statement—we're calling on the UK Government to change direction. It's still possible to do so, and the Ukrainian crisis shows it's even more important that they do so. They should abandon the current proposals, they should recommit, not just to retaining the existing Human Rights Act, but to guarantee full compliance by the UK with the obligations it's undertaken to fulfil in terms of the European convention on human rights and as a member of the Council of Europe, and we intend to have a debate on this as soon as we can, and I know colleagues will join us in supporting that intention in terms of our views.

Gallaf sicrhau'r Aelod o hynny. Rydym yn galw—y Cwnsler Cyffredinol a minnau; fe welwch yn ein datganiad ysgrifenedig—rydym yn galw ar Lywodraeth y DU i newid cyfeiriad. Mae'n dal yn bosibl gwneud hynny, ac mae argyfwng Wcráin yn dangos ei bod hyd yn oed yn bwysicach eu bod yn gwneud hynny. Dylent roi'r gorau i'r cynigion presennol, dylent ailymrwymo, nid yn unig i gadw'r Ddeddf Hawliau Dynol bresennol, ond i warantu cydymffurfiaeth lawn y DU â'r rhwymedigaethau y mae wedi ymrwymo i'w cyflawni yn rhan o'r confensiwn Ewropeaidd ar hawliau dynol ac fel aelod o Gyngor Ewrop, a bwriadwn gael dadl ar hyn cyn gynted ag y gallwn, a gwn y bydd fy nghyd-Aelodau'n ymuno â ni i gefnogi'r bwriad hwnnw o ran ein safbwyntiau.

Cefnogi Myfyrwyr Anabl mewn Addysg Uwch
Supporting Disabled Students in Higher Education

7. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda'r Gweinidog y Gymraeg ac Addysg ynghylch mesurau i gefnogi myfyrwyr anabl i gael mynediad at addysg uwch? OQ57793

7. What discussions has the Minister had with the Minister for Education and Welsh Language about measures to support disabled students to access higher education? OQ57793

Eligible disabled students in Wales can access up to £31,831 of the non-repayable disabled students allowance grant to support them to access higher education. This amount is increasing to £32,546 for the academic year 2022/23.

Gall myfyrwyr anabl cymwys yng Nghymru gael hyd at £31,831 o'r grant lwfans i fyfyrwyr anabl nad yw'n ad-daladwy i'w cynorthwyo i gael mynediad at addysg uwch. Mae'r swm hwn yn codi i £32,546 ar gyfer y flwyddyn academaidd 2022/23.

Can I thank the Minister and can I welcome the steps that Welsh Government has taken to support disabled students to live independently whilst accessing higher education? But during a recent meeting with Citizens Advice Denbighshire, it was highlighted to me that new regulations introduced by the UK Government has made it harder for disabled students in non-advanced education to qualify for housing support through universal credit by getting rid of an exemption to the requirement to not be receiving education. And when the regulation was announced in December, Citizens Advice had to inform a client enrolled on a college course that they would be no longer able to live independently through universal credit if they wished to continue their college course. So, their options were either to withdraw from the course and live independently, or to stop living independently and continue the course, which is an awful choice to be faced with.

So, what conversations have you had with the Minister for education to investigate how the Welsh Government can support disabled people in non-advanced education to live independently through its competence over student finance, as it currently does for those in higher education? Thank you.

A gaf fi ddiolch i'r Gweinidog ac a gaf fi groesawu'r camau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cymryd i gynorthwyo myfyrwyr anabl i fyw'n annibynnol pan fyddant yn derbyn addysg uwch? Ond yn ystod cyfarfod diweddar gyda Cyngor ar Bopeth sir Ddinbych, tynnwyd fy sylw at y ffaith bod rheoliadau newydd a gyflwynwyd gan Lywodraeth y DU wedi ei gwneud yn anos i fyfyrwyr anabl mewn addysg nad yw'n addysg uwch fod yn gymwys i gael cymorth tai drwy'r credyd cynhwysol drwy gael gwared ar eithriad i'r gofyniad i beidio â bod yn derbyn addysg. A phan gyhoeddwyd y rheoliad ym mis Rhagfyr, bu'n rhaid i Cyngor ar Bopeth hysbysu cleient a gofrestrwyd ar gwrs coleg na fyddent bellach yn gallu byw'n annibynnol drwy gredyd cynhwysol pe baent yn dymuno parhau â'u cwrs coleg. Felly, eu hopsiynau oedd tynnu'n ôl o'r cwrs a byw'n annibynnol, neu roi'r gorau i fyw'n annibynnol a pharhau â'r cwrs, sy'n ddewis ofnadwy i'w wynebu.

Felly, pa sgyrsiau a gawsoch gyda'r Gweinidog addysg i weld sut y gall Llywodraeth Cymru gynorthwyo pobl anabl mewn addysg nad yw'n addysg uwch i fyw'n annibynnol drwy ei chymhwysedd dros gyllid myfyrwyr, fel y mae'n ei wneud ar hyn o bryd i'r rheini sydd mewn addysg uwch? Diolch.

Thank you very much, Carolyn Thomas. Wales does provide the most generous non-repayable disabled student allowance grant support available in the UK, but you have drawn attention to an issue experienced by your constituent as a result of your consultation. We're keeping a watching brief on this in terms of these regulations, and we're also in touch with all the further education colleges' additional learning needs co-ordinators, so that they can be aware and know of the issues.

Diolch yn fawr iawn, Carolyn Thomas. Cymru sy'n darparu'r lefel fwyaf hael yn y DU o gymorth grant lwfans i fyfyrwyr anabl nad yw'n ad-daladwy, ond rydych wedi tynnu sylw at broblem a wynebodd eich etholwr o ganlyniad i'ch ymgynghoriad. Rydym yn cadw golwg ar y rheoliadau hyn, ac rydym hefyd mewn cysylltiad â holl gydlynwyr anghenion dysgu ychwanegol y colegau addysg bellach, er mwyn iddynt allu bod yn ymwybodol o'r materion sy'n codi.

14:20
Yr Argyfwng Costau Byw
The Cost-of-living Crisis

8. Pa bolisïau y mae Llywodraeth Cymru yn eu dilyn i gefnogi'r rhai mwyaf agored i niwed drwy'r argyfwng costau byw? OQ57801

8. What policies is the Welsh Government following to support the most vulnerable through the cost-of-living crisis? OQ57801

We're supporting the most vulnerable people to maximise their income and build their financial resilience, and we recently announced a £330 million package of measures to help vulnerable people affected by the cost-of-living crisis.

Rydym yn cynorthwyo'r bobl fwyaf agored i niwed i wneud y gorau o incwm a datblygu eu gwytnwch ariannol, ac yn ddiweddar cyhoeddwyd pecyn gwerth £330 miliwn o fesurau gennym i helpu pobl sy'n agored i niwed yr effeithiwyd arnynt gan yr argyfwng costau byw.

Minister, as we know, the crisis is already with us, but, sadly, it's set to get considerably worse in terms of the cost of food, fuel, energy and much else besides. We know that specific steps have been taken by the Welsh Government to put schemes in place to help, and that's very welcome indeed, but, obviously, a lot of the responsibility lies with the UK Government and, for example, the benefits system. Sadly, Minister, a lot of those benefits remain unclaimed in Wales and we have a host of organisations, such as Citizens Advice, housing associations, various charities and local authorities providing help and support so that people are aware of their entitlement and claim it. But, sadly, that doesn't appear to be enough. I wonder, Minister, whether Welsh Government might take a fresh overview of the sources of information and advice available, and whether there are any gaps?

I well remember when local authorities all had welfare benefit advisors and, obviously, that isn't the case today after the years of austerity. So, I just wonder—

Weinidog, fel y gwyddom, mae'r argyfwng eisoes gyda ni, ond yn anffodus, mae'n debygol o waethygu'n sylweddol o ran costau bwyd, tanwydd, ynni a llawer o bethau eraill. Gwyddom fod Llywodraeth Cymru wedi cymryd camau penodol i roi cynlluniau ar waith i helpu, ac mae hynny i'w groesawu'n fawr, ond yn amlwg, Llywodraeth y DU sy'n gyfrifol am lawer o bethau, a'r system fudd-daliadau, er enghraifft. Yn anffodus, Weinidog, mae llawer o'r budd-daliadau hynny heb eu hawlio yng Nghymru o hyd ac mae gennym lu o sefydliadau, megis Cyngor ar Bopeth, cymdeithasau tai, elusennau amrywiol ac awdurdodau lleol yn darparu cymorth a chefnogaeth fel bod pobl yn ymwybodol o'r hyn y mae ganddynt hawl iddo, ac yn ei hawlio. Ond yn anffodus, nid yw hynny i'w weld yn ddigon. Weinidog, tybed a allai Llywodraeth Cymru edrych o'r newydd ar y ffynonellau gwybodaeth a chyngor sydd ar gael, a gweld a oes unrhyw fylchau?

Cofiaf yn iawn pan oedd gan bob awdurdod lleol gynghorwyr budd-daliadau lles ac yn amlwg, nid yw hynny'n wir heddiw ar ôl y blynyddoedd o gyni. Felly, tybed—

—if Welsh Government could take a fresh overview of these matters.

—a wnaiff Llywodraeth Cymru edrych o'r newydd ar y materion hyn.

Thank you very much, John Griffiths. Well, income maximisation and benefit take-up is crucially important to this, and it is worth us looking at who is helping us with our campaign, our national benefits take-up campaign, which we delivered last year. We're running another campaign—we announced this as part of our response to the cost-of-living crisis—called 'Claim what's yours' campaign, launched this year. It's also very important that we link this to our support for the single advice fund. We know, with Citizens Advice, we've approved over £11 million grant funding to be available to those single advice fund givers. And we need to have stability for that, so we've ensured that they can reach out. But it is very important that we respond to this, because this is the way in which we can get money into people's pockets, not just through the £200 fuel support scheme, the £150 in terms of those on the council tax bands, but also the discretionary assistance fund. But they should be taking up UK Government welfare benefits and crucially important, I'd say, pensioner credit, which still has a low take-up level. So, thank you for those comments.

Diolch yn fawr iawn, John Griffiths. Wel, mae gwneud y gorau o incwm a'r defnydd o fudd-daliadau yn hanfodol bwysig i hyn, ac mae'n werth inni edrych ar bwy sy'n ein helpu gyda'n hymgyrch, ein hymgyrch genedlaethol i gynyddu'r nifer sy'n manteisio ar fudd-daliadau a gynhaliwyd gennym y llynedd. Rydym yn cynnal ymgyrch arall—fe wnaethom gyhoeddi hyn fel rhan o'n hymateb i'r argyfwng costau byw—ymgyrch o'r enw 'Hawliwch yr hyn sy'n ddyledus i chi', a lansiwyd eleni. Mae hefyd yn bwysig iawn ein bod yn cysylltu hyn â'n cefnogaeth i'r gronfa gynghori sengl. Gyda Cyngor ar Bopeth, rydym wedi cymeradwyo dros £11 miliwn o gyllid grant i fod ar gael i'r rhai sy'n darparu ar gyfer y gronfa gynghori sengl. Ac mae angen inni gael sefydlogrwydd ar gyfer hynny, felly rydym wedi sicrhau y gallant estyn allan. Ond mae'n bwysig iawn ein bod yn ymateb i hyn, oherwydd dyma'r ffordd y gallwn gael arian i bocedi pobl, nid yn unig drwy'r cynllun cymorth tanwydd gwerth £200, y £150 i'r rhai ar fandiau'r dreth gyngor, ond hefyd y gronfa cymorth dewisol. Ond dylent fod yn manteisio ar fudd-daliadau lles Llywodraeth y DU, ac yn hollbwysig yn fy marn i, ar gredyd pensiynwyr, lle mae'r niferoedd sy'n ei gael yn dal i fod yn isel. Felly, diolch ichi am y sylwadau hynny.

Ac yn olaf, cwestiwn 9, Delyth Jewell.

And lastly, question 9, Delyth Jewell.

Myfyrwyr Rhyngwladol
International Students

9. Pa fesurau diogelu sydd ar waith i sicrhau na wahaniaethir yn erbyn myfyrwyr rhyngwladol wrth iddynt ymgeisio am swyddi yng Nghymru? OQ57798

9. What safeguards are in place to ensure international students are not discriminated against when applying for jobs in Wales? OQ57798

Wales welcomes international students and the Welsh Government is committed to creating a fairer society where people do not face discrimination on the grounds of their race. Equality and employment law provides protections for job applicants and we will continue to pursue zero tolerance of racism via our anti-racist Wales action plan.

Mae Cymru'n croesawu myfyrwyr rhyngwladol ac mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i greu cymdeithas decach lle nad yw pobl yn wynebu gwahaniaethu ar sail eu hil. Mae cyfraith cydraddoldeb a chyflogaeth yn darparu amddiffyniadau i ymgeiswyr am swyddi a byddwn yn parhau i fynd ar drywydd polisi dim goddefgarwch tuag at hiliaeth drwy ein cynllun gweithredu Cymru wrth-hiliol.

Diolch, Weinidog, am yr ateb yna.

Thank you, Minister, for that answer.

A recent report by Charanpreet Khaira for BBC Cymru Wales raised serious questions, though, about whether international students are being treated fairly by Welsh employers. Reporting included an interview with a Nigerian woman who qualified for a band 7 NHS job after a Master's in public health in Wales, but she'd been turned away from band 2 carer jobs, despite there being demand for staff in that sector. The BAME Mental Health Support charity said they'd helped more than 40 people—20 of them were qualified doctors—to make applications, but they'd all been rejected. I know the Welsh Government is aware of this because the economy Minister did respond to the report, but I'd grateful if you, Minister, could give an assurance that you'll work with your colleagues in Government to try to ascertain the scale of this problem and to find solutions that would benefit both international students and Welsh service providers.

Fodd bynnag, roedd adroddiad diweddar gan Charanpreet Khaira i BBC Cymru Wales yn gofyn cwestiynau difrifol ynglŷn ag a yw myfyrwyr rhyngwladol yn cael eu trin yn deg gan gyflogwyr yng Nghymru. Roedd yr adroddiadau'n cynnwys cyfweliad â menyw o Nigeria a oedd yn gymwys ar gyfer swydd GIG band 7 ar ôl gradd Meistr mewn iechyd cyhoeddus yng Nghymru, ond cafodd ei gwrthod ar gyfer swyddi gofalwr band 2, er bod galw am staff yn y sector hwnnw. Dywedodd elusen Cymorth Iechyd Meddwl BAME eu bod wedi helpu mwy na 40 o bobl—roedd 20 ohonynt yn feddygon wedi cymhwyso—i wneud ceisiadau, ond cawsant i gyd eu gwrthod. Gwn fod Llywodraeth Cymru yn ymwybodol o hyn oherwydd ymatebodd Gweinidog yr economi i'r adroddiad, ond byddwn yn ddiolchgar pe gallech chi, Weinidog, roi sicrwydd y byddwch yn gweithio gyda'ch cyd-Aelodau yn y Llywodraeth i geisio canfod maint y broblem hon a dod o hyd i atebion a fyddai o fudd i fyfyrwyr rhyngwladol a darparwyr gwasanaethau yng Nghymru.

Thank you. I can absolutely assure you, Delyth Jewell, that this is crucial to us delivering on our race equality action plan for an anti-racist Wales. Obviously, I'm aware of this, it's very concerning, but I would also draw your attention to the £65 million Taith programme, open for applications now, supporting students and staff from all education sectors in Wales to study and learn across the globe, and also recognising we do have a proud history of welcoming healthcare and social care professionals from all over the world. You'll see this in our plan in terms of actions and delivery as we move to publish the final race equality action plan for an anti-racist Wales.

Diolch. Gallaf eich sicrhau'n llwyr, Delyth Jewell, fod hyn yn hollbwysig wrth inni gyflawni ein cynllun gweithredu cydraddoldeb hiliol ar gyfer Cymru wrth-hiliol. Yn amlwg, rwy'n ymwybodol o hyn, mae'n peri pryder mawr, ond hoffwn dynnu eich sylw hefyd at y rhaglen Taith gwerth £65 miliwn, sy'n agored i geisiadau yn awr, i gynorthwyo myfyrwyr a staff o bob sector addysg yng Nghymru i astudio a dysgu ledled y byd, ac sydd hefyd yn cydnabod bod gennym hanes balch o groesawu gweithwyr gofal iechyd a gofal cymdeithasol proffesiynol o bob cwr o'r byd. Fe welwch hyn yn ein cynllun ar ffurf camau gweithredu a chyflawni wrth inni fwrw ymlaen i gyhoeddi'r cynllun gweithredu cydraddoldeb hiliol terfynol ar gyfer Cymru wrth-hiliol.

14:25
2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad
2. Questions to the Counsel General and Minister for the Constitution

Mae cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad nesaf. Cwestiwn 1, Rhys ab Owen.

The next item is the questions to the Counsel General and Minister for the Constitution. Question 1 is from Rhys ab Owen.

Deddf Hawliau Dynol 1998
The Human Rights Act 1998

1. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o effaith y newidiadau arfaethedig i Ddeddf Hawliau Dynol 1998 ar setliad datganoli Cymru? OQ57785

1. What assessment has the Welsh Government made of the impact of the proposed changes to the Human Rights Act 1998 on the Welsh devolution settlement? OQ57785

Thank you for the question. The Welsh Government issued a response to the UK Government's Human Rights Act reform consultation on 8 March, setting out our significant concerns and opposition to the proposal to replace the Human Rights Act 1998 with a bill of rights.

Diolch am y cwestiwn. Cyhoeddodd Llywodraeth Cymru ymateb i ymgynghoriad Llywodraeth y DU ar ddiwygio'r Ddeddf Hawliau Dynol ar 8 Mawrth, gan nodi ein pryderon sylweddol a'n gwrthwynebiad i'r cynnig i ddisodli Deddf Hawliau Dynol 1998 gan fil hawliau.

Diolch yn fawr, Gwnsler Cyffredinol. As you know, the Human Rights Act 1998 and the European convention on human rights is at the very heart of devolution in Wales. Conformity with convention rights is safeguarded by the Government of Wales Act 2006 and was voted twice by referenda by the Welsh people. Given that the Westminster Government claims to respect referenda, it's surprising that they're willing to potentially pull away this power from the Welsh people to hold the Welsh Government and this Senedd to account.

If the Westminster Government implements their proposed changes, meaning that UK secondary legislation no longer needs to be compatible with convention rights and can no longer be challenged by way of judicial review, Cwnsler Cyffredinol, has the Welsh Government considered what impact that would have on the status of Welsh law? Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr, Gwnsler Cyffredinol. Fel y gwyddoch, mae Deddf Hawliau Dynol 1998 a'r confensiwn Ewropeaidd ar hawliau dynol yn ganolog i ddatganoli yng Nghymru. Mae Deddf Llywodraeth Cymru 2006 yn diogelu cydymffurfiaeth â hawliau'r confensiwn a phleidleisiodd pobl Cymru drosti ddwywaith mewn refferenda. O gofio bod Llywodraeth San Steffan yn honni ei bod yn parchu refferenda, mae'n syndod y gallent fod yn fodlon cael gwared ar y pŵer hwn i bobl Cymru allu dwyn Llywodraeth Cymru a'r Senedd hon i gyfrif.

Os bydd Llywodraeth San Steffan yn gweithredu ei newidiadau arfaethedig, sy'n golygu na fydd angen i is-ddeddfwriaeth y DU fod yn gydnaws â hawliau'r confensiwn mwyach ac na ellir ei herio mwyach drwy adolygiad barnwrol, Gwnsler Cyffredinol, a yw Llywodraeth Cymru wedi ystyried pa effaith y byddai hynny'n ei chael ar statws cyfraith Cymru? Diolch yn fawr.

Well, thank you for the points you make. This is, indeed, a serious constitutional point because, as you've mentioned, human rights are embedded in our constitutional status. You'll know, of course, that we have serious concerns with the nature of the consultation. Although it mentions devolution, it doesn't actually deal with the devolution issues that are there, and it raises a number of areas that cause us concern when there is talk about rights inflation, i.e. that we have too many rights, apparently, and the failure of it to seek to address the issues of socioeconomic rights.

But on the particular constitutional point of if the UK Government were to proceed ahead contrary to recommendations from its previous independent reviews, then we'll have to consider what the implications are for Welsh law. We'll have to consider what the options are in terms of how we actually preserve the status of human rights law and standards within our own legislation. That is something that I am considering at the moment, and will, if necessary, report back in due course.

Wel, diolch am y pwyntiau a wnewch. Mae hwn yn bwynt cyfansoddiadol difrifol yn wir oherwydd, fel y sonioch chi, mae hawliau dynol wedi'u gwreiddio yn ein statws cyfansoddiadol. Fe fyddwch yn gwybod, wrth gwrs, fod gennym bryderon difrifol ynghylch natur yr ymgynghoriad. Er ei fod yn sôn am ddatganoli, nid yw'n ymdrin â'r materion datganoli sydd yno mewn gwirionedd, ac mae'n codi nifer o feysydd sy'n peri pryder inni pan sonnir am chwyddiant hawliau, h.y. bod gennym ormod o hawliau, mae'n debyg, a'i fethiant i fynd i'r afael â materion yn ymwneud â hawliau economaidd-gymdeithasol.

Ond ar y pwynt cyfansoddiadol penodol ynglŷn â phe bai Llywodraeth y DU yn bwrw ymlaen yn groes i argymhellion ei hadolygiadau annibynnol blaenorol, bydd yn rhaid inni ystyried wedyn beth yw'r goblygiadau i gyfraith Cymru. Bydd yn rhaid inni ystyried beth yw'r opsiynau o ran sut rydym yn gwarchod statws cyfraith a safonau hawliau dynol yn ein deddfwriaeth ein hunain. Mae hynny'n rhywbeth rwy'n ei ystyried ar hyn o bryd, ac os bydd angen, byddaf yn adrodd yn ôl maes o law.

Ymchwiliad y Llys Troseddol Rhyngwladol
The International Criminal Court Investigation

2. Pa gyngor cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i roi i Lywodraeth Cymru ynghylch unrhyw gymorth y gall ei roi i ymchwiliad y Llys Troseddol Rhyngwladol i droseddau rhyfel y tybir bod lluoedd Rwsia wedi'u cyflawni yn Wcráin? OQ57802

2. What legal advice has the Counsel General provided to the Welsh Government regarding any assistance it can provide to the International Criminal Court investigation into suspected war crimes committed by Russian forces in Ukraine? OQ57802

Thank you for the question. I welcome the investigation by the prosecutor of the International Criminal Court and I'm heartened that 40 states have now referred the matter to the court for consideration. The Welsh Government stands in solidarity with Ukraine and its people, and will continue to support and assist in any way that it can.

Diolch am y cwestiwn. Rwy'n croesawu'r ymchwiliad gan erlynydd y Llys Troseddol Rhyngwladol ac rwy'n falch fod 40 o wladwriaethau bellach wedi cyfeirio'r mater at y llys i'w ystyried. Mae Llywodraeth Cymru yn sefyll mewn undod ag Wcráin a'i phobl, a bydd yn parhau i gefnogi a chynorthwyo mewn unrhyw ffordd y gall.

Thank you very much for that response, Minister. I know that Members on all sides of the Chamber have already expressed their solidarity with the people of Ukraine and will continue to reach out to people in Ukraine to express that support and solidarity throughout the coming weeks and months. And I know that Members also on all sides of this Chamber will reach out to you, Counsel General, in the way that you've spoken and the impact that that's had on you and your family.

We all want to see an end to this appalling war, and we all want to see those who are responsible for perpetrating criminal activities and war crimes held to account for that. The Welsh Government, I hope, will support the United Kingdom Government in doing so, and I hope, Minister, that you can assure us this afternoon that the Welsh Government will work alongside the UK Government to ensure that we create an international coalition of people across the world to ensure that Putin is not only defeated in Ukraine, but that when he is defeated, he and his Government are held to account for the crimes they are committing today.

Diolch yn fawr am yr ymateb hwnnw, Weinidog. Gwn fod Aelodau ar bob ochr i'r Siambr eisoes wedi mynegi eu hundod â phobl Wcráin a byddant yn parhau i estyn allan at bobl yn Wcráin i fynegi'r gefnogaeth a'r undod hwnnw drwy gydol yr wythnosau a'r misoedd nesaf. A gwn y bydd Aelodau hefyd ar bob ochr i'r Siambr hon yn estyn allan atoch chi, Gwnsler Cyffredinol, yn y ffordd yr ydych wedi siarad a'r effaith y mae wedi'i chael arnoch chi a'ch teulu.

Rydym i gyd am weld diwedd ar y rhyfel gwarthus hwn, ac rydym i gyd am weld y rhai sy'n gyfrifol am gyflawni gweithredoedd troseddol a throseddau rhyfel yn cael eu dwyn i gyfrif am hynny. Bydd Llywodraeth Cymru, gobeithio, yn cefnogi Llywodraeth y Deyrnas Unedig i wneud hynny, a gobeithio, Weinidog, y gallwch ein sicrhau y prynhawn yma y bydd Llywodraeth Cymru yn gweithio ochr yn ochr â Llywodraeth y DU i sicrhau ein bod yn creu cynghrair ryngwladol o bobl ledled y byd i sicrhau bod Putin nid yn unig yn cael ei drechu yn Wcráin, ond pan gaiff ei drechu, y caiff ef a'i Lywodraeth eu dwyn i gyfrif am y troseddau y maent yn eu cyflawni heddiw.

Thank you for those comments. Of course, the issue of human rights, of acts of aggression, of war crimes and of, in fact, genocide are matters that actually transcend party political differences, particularly when we see them occurring on 24-hour news, live, in front of our own eyes, in a way that probably has never happened before. What I can say to Members is this: on 1 March 2022, a number of party states, including the UK, referred the matter to the International Criminal Court, and, as I've said, that's increased to 40 now.

On 2 March, the prosecutor announced that he had opened his investigation, and the scope of the investigation encompasses past and present allegations of war crimes, crimes against humanity or genocide, committed on any part of the territory of Ukraine by any person from 21 November 2013 onwards.

And then, separately, on 7 March 2022, there was a hearing at the International Court of Justice in respect of allegations of genocide under the Convention on the Prevention and Punishment of Genocide. This related to proceedings that were brought by Ukraine against the Russian Federation. The Russian Federation decided not to participate.

We will of course be undoubtedly receiving numbers of Ukrainian refugees in due course. Some of them may be witnesses to war crimes and acts of genocide and it may be that one of the things that we could do is to actually explore the extent to which it is possible for that evidence to be secured for part of the international criminal investigation.

Diolch am y sylwadau hynny. Wrth gwrs, mae mater hawliau dynol, gweithredoedd ymosodol, troseddau rhyfel, a hil-laddiad mewn gwirionedd, yn faterion sy'n trosgynnu gwahaniaethau gwleidyddiaeth bleidiol, yn enwedig pan fyddwn yn eu gweld yn digwydd ar newyddion 24 awr, yn fyw o flaen ein llygaid ein hunain mewn ffordd nad yw erioed wedi digwydd o'r blaen, mae'n debyg. Gallaf ddweud hyn wrth yr Aelodau: ar 1 Mawrth 2022, cyfeiriodd nifer o aelod-wladwriaethau, gan gynnwys y DU, y mater at y Llys Troseddol Rhyngwladol, ac fel y dywedais, mae hynny wedi cynyddu i 40 bellach.

Ar 2 Mawrth, cyhoeddodd yr erlynydd ei fod wedi agor ei ymchwiliad, ac mae cwmpas yr ymchwiliad yn cynnwys honiadau o droseddau rhyfel yn y gorffennol a'r presennol, troseddau yn erbyn y ddynoliaeth neu hil-laddiad, a gyflawnwyd ar unrhyw ran o diriogaeth Wcráin gan unrhyw berson o 21 Tachwedd 2013 ymlaen.

Ac yna, ar wahân i hynny, ar 7 Mawrth 2022, cafwyd gwrandawiad yn y Llys Cyfiawnder Rhyngwladol mewn perthynas â honiadau o hil-laddiad o dan y Confensiwn ar Atal a Chosbi Trosedd Hil-laddiad. Roedd hyn yn ymwneud ag achos a ddygwyd ger bron gan Wcráin yn erbyn Ffederasiwn Rwsia. Penderfynodd Ffederasiwn Rwsia beidio â chymryd rhan.

Wrth gwrs, byddwn yn sicr o dderbyn nifer o ffoaduriaid o Wcráin maes o law. Mae'n bosibl y bydd rhai ohonynt wedi tystio i droseddau rhyfel ac achosion o hil-laddiad ac efallai mai un o'r pethau y gallem ei wneud yw archwilio i ba raddau y mae'n bosibl diogelu'r dystiolaeth honno ar gyfer rhan o'r ymchwiliad troseddol rhyngwladol.

14:30
Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Galwaf yn awr ar lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Darren Millar.

I now call the party spokespeople. Conservative spokesperson, Darren Millar.

Diolch yn fawr, and can I associate myself with the solidarity that's been shown in the Chamber today in respect of the people of Ukraine?

Minister, can you provide us with an update on the discussions you've held with the UK Government and your officials in relation to adopting the provisions of the UK Government's Elections Bill?

Diolch yn fawr, ac a gaf fi gysylltu fy hun â'r undod a ddangoswyd yn y Siambr heddiw mewn perthynas â phobl Wcráin?

Weinidog, a wnewch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni am y trafodaethau a gynhaliwyd gennych gyda Llywodraeth y DU a'ch swyddogion ynglŷn â mabwysiadu darpariaethau Bil Etholiadau Llywodraeth y DU?

Yes, I can. Discussions have been ongoing. They have been very positive and constructive. They haven't yet been concluded. There are two outstanding issues of competence that are still under discussion and the issue of those and whether a legislative consent memorandum is required is under consideration at the moment. 

Gallaf. Mae trafodaethau wedi bod yn mynd rhagddynt. Maent wedi bod yn gadarnhaol ac yn adeiladol iawn. Nid ydynt wedi'u cwblhau eto. Ceir dau fater yn ymwneud â chymhwysedd sy'n dal i gael eu trafod ac mae'r rheini ac a oes angen memorandwm cydsyniad deddfwriaethol dan ystyriaeth ar hyn o bryd. 

I'm grateful for the update and I'm grateful for the fact that you've said that those discussions have been constructive. I know that, obviously, one of the outstanding issues that the Welsh Government has concern about is the issue of vote ID. And we on the Conservative benches here would encourage you very much indeed to adopt voter identification for all elections here in Wales so that there is some consistency when people go to the ballot box. Do you accept that not having consistency could cause significant problems for voters in terms of making matters confusing for them, particularly if elections for things such as the UK Government general election or police and crime commissioner elections are held on the same day as elections to the Senedd?

Rwy'n ddiolchgar am yr wybodaeth ddiweddaraf ac rwy'n ddiolchgar eich bod wedi dweud i'r trafodaethau fod yn adeiladol. Yn amlwg, gwn mai un o'r materion y mae Llywodraeth Cymru yn bryderus yn ei gylch yw dulliau adnabod pleidleiswyr. A byddem ni ar feinciau'r Ceidwadwyr yma yn eich annog yn gryf iawn i fabwysiadu dulliau adnabod pleidleiswyr ar gyfer pob etholiad yma yng Nghymru fel bod rhywfaint o gysondeb pan fydd pobl yn pleidleisio. A ydych yn derbyn y gallai peidio â chael cysondeb achosi problemau sylweddol i bleidleiswyr drwy wneud pethau'n ddryslyd iddynt, yn enwedig os cynhelir etholiadau ar gyfer pethau fel etholiad cyffredinol Llywodraeth y DU neu etholiadau comisiynwyr heddlu a throseddu ar yr un diwrnod ag etholiadau i'r Senedd?

Well, of course, that is an issue that has already occurred, as we had the Senedd elections at the same time as the police and crime commissioner elections, and of course there were in fact different franchises for each of those elections.

I think it's very clear that there is a level of divergence. That divergence, I think, is going to increase, and I think what is necessary is that there is an increased emphasis on the clarity of those elections and where those differences apply in respect of particular elections. We of course had put the case to the UK Government that their proposals in respect of voter ID were in fact not only likely to place hurdles in terms of people actually voting, but they were creating an unwarranted divergence. The UK Government has obviously chosen to proceed with those. We disagree with them for all the reasons that we have discussed in recent debates.

Wel, wrth gwrs, mae honno'n broblem sydd eisoes wedi codi, oherwydd cawsom etholiadau'r Senedd ar yr un pryd ag etholiadau comisiynwyr heddlu a throseddu, ac wrth gwrs roedd etholfreintiau gwahanol ar gyfer pob un o'r etholiadau hynny mewn gwirionedd.

Rwy'n credu ei bod yn amlwg iawn fod yna lefel o ymrannu. Credaf y bydd yr ymraniad hwnnw'n cynyddu, a chredaf fod angen mwy o bwyslais ar eglurder yr etholiadau hynny a lle mae'r gwahaniaethau hynny'n berthnasol mewn perthynas ag etholiadau penodol. Roeddem wedi cyflwyno'r achos i Lywodraeth y DU wrth gwrs fod eu cynigion mewn perthynas â dulliau adnabod pleidleiswyr nid yn unig yn debygol o greu rhwystrau i bobl rhag pleidleisio, ond eu bod yn creu ymrannu diangen hefyd. Mae'n amlwg fod Llywodraeth y DU wedi dewis bwrw ymlaen â'r rheini. Rydym yn anghytuno â hwy am yr holl resymau a drafodwyd gennym mewn dadleuon yn ddiweddar.

Well, as you know, our position is very clear, and that is the fact that 99 per cent of people from hard-to-reach groups have some form of photo identification that would enable them to vote in elections, and 98 per cent of the population as a whole. The remaining 2 per cent that don't can have free photographic voter ID cards. We don't see an issue with that at all. And of course, it was the Labour Government that introduced photographic voter identification in order to vote in Northern Ireland some years ago.

Do you accept that if the Welsh Government is continuing in this opposition to voter ID and that this does cause greater divergence, as you've already suggested is likely to be the case, that one of the consequences of that—and I know that you have urged this in the inter-ministerial group for elections—is that it's highly likely that you'd have to potentially hold elections on a different day than the police and crime commissioner elections, or general elections, which, hopefully, will never clash in the future, of course? What sort of cost implications might that have for the Welsh taxpayer if you were to choose to hold elections on different days, when, frankly, efficiencies in terms of costs might be an issue?

Wel, fel y gwyddoch, mae ein safbwynt yn glir iawn, sef bod gan 99 y cant o bobl o grwpiau anodd eu cyrraedd ryw fath o ddull adnabod ffotograffig a fyddai'n eu galluogi i bleidleisio mewn etholiadau, a 98 y cant o'r boblogaeth gyfan. Gall y 2 y cant sy'n weddill, nad oes ganddynt ddull adnabod ffotograffig o'r fath, gael cardiau adnabod ffotograffig am ddim. Nid ydym yn gweld problem gyda hynny o gwbl. Ac wrth gwrs, y Llywodraeth Lafur a gyflwynodd ddulliau adnabod ffotograffig i bleidleiswyr allu pleidleisio yng Ngogledd Iwerddon rai blynyddoedd yn ôl.

Os yw Llywodraeth Cymru yn parhau i wrthwynebu dulliau adnabod pleidleiswyr a bod hyn yn achosi mwy o ymrannu, fel yr awgrymoch chi eisoes sy'n debygol o ddigwydd, a ydych yn derbyn mai un o ganlyniadau hynny—a gwn eich bod wedi pwysleisio hyn yn y grŵp rhyngweinidogol ar etholiadau—yw ei bod yn debygol iawn y byddai'n rhaid ichi gynnal etholiadau ar ddiwrnod gwahanol i'r etholiadau ar gyfer comisiynwyr heddlu a throseddu, neu etholiadau cyffredinol, na fyddant, gobeithio, yn gwrthdaro yn y dyfodol wrth gwrs? Pa fath o oblygiadau a allai fod o ran costau i drethdalwyr Cymru pe baech yn dewis cynnal etholiadau ar wahanol ddyddiau pan allai arbedion effeithlonrwydd o ran y costau fod yn broblem a bod yn onest?

14:35

Well, I think the efficient management of elections is something that is always under consideration, and of course has been in the various inter-ministerial discussions. For example, the proposals that are being made by the UK Government, even in respect of just Westminster elections, will have some financial costs, and we've made the case to the UK Government that those costs, obviously, have to be covered. The response has been received, I believe, positively.

In respect of the voter ID issue itself, you know that our view and our difference on this is that we see voter ID as essentially two things: (1) it doesn't have an evidential base to justify it, but, secondly, it is more about voter suppression than it is about robustness of elections. And if that were not the case, there would be an evidential base for its introduction. That evidential base has never been produced, or in fact even solidly argued.

But I think the point you do make is this: that, in the management of elections, we obviously want to see reform in the future, and, of course, the introduction of an electoral reform Bill. We want to see digitisation of the electoral system, which will make it much easier to manage elections, much more cost-efficient to manage elections, and also much more accessible. But, in circumstances where there might be two elections taking place with different franchises, then I think the systems are alert, as they have already been, to the fact that there are those areas of divergence, and there will be different systems. But it has to be managed. It's unfortunate that it's there, but I think it's in the nature of devolution. We have a particular direction in terms of elections that is about accessibility and openness and maximisation of capacity to vote and votes to be counted. I believe the approach adopted by the UK Government is one that goes in a direction that is different.

Wel, credaf fod rheoli etholiadau'n effeithlon yn rhywbeth sydd dan ystyriaeth bob amser, ac wrth gwrs mae wedi codi yn y gwahanol drafodaethau rhyngweinidogol. Er enghraifft, bydd rhai costau ariannol ynghlwm wrth gynigion a wneir gan Lywodraeth y DU, hyd yn oed mewn perthynas ag etholiadau San Steffan yn unig, ac rydym wedi cyflwyno'r achos i Lywodraeth y DU fod yn rhaid talu'r costau hynny, yn amlwg. Rwy'n credu bod yr ymateb wedi cael ei dderbyn yn gadarnhaol.

O ran dulliau adnabod pleidleiswyr, fe wyddoch mai ein barn ni a'r gwahaniaeth rhyngom ar hyn yw ein bod ni'n gweld dulliau adnabod pleidleiswyr fel dau beth yn y bôn: (1) nid oes sylfaen dystiolaethol i'w gyfiawnhau, ond yn ail, mae'n ymwneud mwy ag atal pleidleiswyr nag y mae'n ymwneud â chadernid etholiadau. A phe na bai hynny'n wir, byddai sail dystiolaethol dros ei gyflwyno. Nid yw'r sylfaen dystiolaethol honno erioed wedi'i chynhyrchu, ac nid oes dadl gadarn wedi'i chyflwyno drosti hyd yn oed.

Ond rwy'n credu mai'r pwynt a wnewch yw hyn: ein bod, wrth reoli etholiadau, yn amlwg eisiau gweld diwygio yn y dyfodol, ac wrth gwrs, rydym eisiau gweld Bil diwygio etholiadol yn cael ei gyflwyno. Rydym eisiau digideiddio'r system etholiadol, a fydd yn ei gwneud yn llawer haws rheoli etholiadau, yn llawer mwy costeffeithlon i reoli etholiadau, a hefyd yn llawer mwy hygyrch. Ond mewn amgylchiadau lle y gallai fod dau etholiad yn digwydd gyda gwahanol etholfreintiau, credaf fod y systemau'n gallu ymdopi, fel y maent wedi gwneud eisoes, â'r ffaith bod yna feysydd lle y ceir ymraniad, ac y bydd systemau gwahanol ar waith. Ond mae'n rhaid ei reoli. Mae'n anffodus, ond rwy'n credu mai dyna yw natur datganoli. Mae gennym ni gyfeiriad penodol mewn perthynas ag etholiadau sy'n gysylltiedig â hygyrchedd a bod yn agored a chynyddu'r gallu i bleidleisio a chyfrif pleidleisiau. Credaf fod y dull a fabwysiadwyd gan Lywodraeth y DU yn un sy'n mynd i gyfeiriad gwahanol.

Llefarydd Plaid Cymru, Rhys ab Owen.

Plaid Cymru spokesperson, Rhys ab Owen.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Cwnsler Cyffredinol, you're more than aware of the concern that I and many in this Chamber—from Plaid Cymru and the Labour Party—have of the impact of the legislative consent motions on the devolution settlement and their increased use in this Senedd. The letter today from the Deputy Minister for the arts shows the chaotic nature of the LCM process; it really doesn't work. The education Minister said in the Siambr that he was seeking an amendment to the Professional Qualifications Bill, to make sure that UK Ministers could not amend that important devolution Act, the Government of Wales Act 2006—a very sensible move, you might think. But, in contrast, the health Minister has said that she wouldn't seek a similar amendment. She described the power of UK Ministers to make amendments to that important Bill as a small constitutional risk. She was satisfied with a despatch-box promise by a UK Minister, something that doesn't even bind this Government, let alone any future Government. So, which is it, Cwnsler Cyffredinol? Which conflicting approach, that of the education Minister, or the health Minister, is now the principle of Welsh Government when it comes to legislative consent motions? Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Gwnsler Cyffredinol, rydych yn ymwybodol iawn o fy mhryderon i a nifer yn y Siambr hon—ym Mhlaid Cymru a'r Blaid Lafur—ynghylch effaith y cynigion cydsyniad deddfwriaethol ar y setliad datganoli a'u defnydd cynyddol yn y Senedd hon. Mae'r llythyr heddiw gan Ddirprwy Weinidog y celfyddydau yn dangos natur anhrefnus proses y cynigion cydsyniad deddfwriaethol; nid yw'n gweithio o gwbl. Dywedodd y Gweinidog addysg yn y Siambr ei fod yn ceisio gwelliant i'r Bil Cymwysterau Proffesiynol, er mwyn sicrhau na allai Gweinidogion y DU ddiwygio'r Ddeddf ddatganoli bwysig, Deddf Llywodraeth Cymru 2006—cam synhwyrol iawn, byddech yn meddwl. Ond i'r gwrthwyneb, mae'r Gweinidog iechyd wedi dweud na fyddai'n ceisio gwelliant o'r fath. Disgrifiodd bŵer Gweinidogion y DU i wneud gwelliannau i'r Bil pwysig hwnnw fel risg gyfansoddiadol fach. Roedd hi'n fodlon ag addewid a wnaed ar lawr Senedd y DU gan un o Weinidogion y DU, rhywbeth nad yw'n rhwymo'r Llywodraeth hon hyd yn oed, heb sôn am unrhyw Lywodraeth yn y dyfodol. Felly, pa un yw hi am fod, Gwnsler Cyffredinol? Pa un o'r dulliau sy'n gwrthdaro, dull y Gweinidog addysg, neu ddull y Gweinidog iechyd, yw'r egwyddor y mae Llywodraeth Cymru yn ei dilyn yn awr mewn perthynas â chynigion cydsyniad deddfwriaethol? Diolch yn fawr.

Well, of course, I don't see them as being a contradiction or a conflict in that sense, because each particular Bill has to be assessed in terms of the particular circumstances that are applicable to that. And, of course, LCMs are a constitutional requirement that we have to deal with as a result of UK Government legislation, where it changes or impacts in respect of devolution. You are certainly right in respect of the fact that it is not an appropriate vehicle in terms of ensuring that legislation has perhaps the degrees of scrutiny that you should have. And, of course, that particularly is exacerbated when UK Bills are produced late, have substantial amendments that are made to them very late in the day, with limited opportunity then for proper scrutiny. I think those are things that need to be considered constitutionally, and I'm hopeful that the inter-governmental review will provide a mechanism for at least reviewing how that actually operates.

Some of the points you raise go back to Sewel itself. You mentioned the Professional Qualifications Bill and the position there that has been taken, which is not to give consent. The point you raised with the health Minister, I think is of a different nature because it is about consequential amendments. And, of course, we could adopt the position where we would say, 'No, these minor consequential amendments that you have the power to make we would oppose', but if that's the case then you have to remember that, of course, we also make consequential amendments to UK Government legislation. So, were we to adopt that position, it would then impact on the way we conduct our own legislation where we need to make consequential amendments there as well. 

Wel, wrth gwrs, nid wyf yn ystyried eu bod yn gwrthdaro nac yn anghyson yn y ffordd honno, oherwydd mae'n rhaid asesu pob Bil penodol yng ngoleuni'r amgylchiadau penodol sy'n berthnasol iddo. Ac, wrth gwrs, mae cynigion cydsyniad deddfwriaethol yn ofyniad cyfansoddiadol y mae'n rhaid inni ymdrin â hwy o ganlyniad i ddeddfwriaeth Llywodraeth y DU, lle mae'n newid neu'n effeithio ar ddatganoli. Rydych yn sicr yn gywir nad yw'n gyfrwng priodol i sicrhau bod deddfwriaeth yn destun y lefel o graffu y dylech ei wneud arni o bosibl. Ac, wrth gwrs, caiff hynny ei waethygu yn enwedig pan fo Biliau'r DU yn cael eu cynhyrchu'n hwyr, a nifer sylweddol o welliannau'n cael eu gwneud iddynt yn hwyr iawn, heb fawr o gyfleoedd i graffu'n briodol o ganlyniad i hynny. Credaf fod y rheini'n bethau y mae angen eu hystyried yn gyfansoddiadol, ac rwy'n gobeithio y bydd yr adolygiad rhynglywodraethol yn darparu mecanwaith ar gyfer adolygu o leiaf sut y mae hynny'n gweithredu mewn gwirionedd.

Mae rhai o'r pwyntiau a godwch yn mynd yn ôl at Sewel ei hun. Fe sonioch chi am y Bil Cymwysterau Proffesiynol a'r safbwynt a fabwysiadwyd yno, sef peidio â rhoi cydsyniad. Rwy'n credu bod y pwynt a godwyd gennych gyda'r Gweinidog iechyd o natur wahanol oherwydd mae'n ymwneud â diwygiadau canlyniadol. Ac wrth gwrs, gallem fabwysiadu'r safbwynt lle byddem yn dweud, 'Na, byddem yn gwrthwynebu'r mân ddiwygiadau canlyniadol hyn y mae gennych bŵer i'w gwneud', ond os felly mae'n rhaid ichi gofio ein bod ni hefyd, wrth gwrs, yn gwneud diwygiadau canlyniadol i ddeddfwriaeth Llywodraeth y DU. Felly, pe baem yn mabwysiadu'r safbwynt hwnnw, byddai'n effeithio ar y ffordd y cyflawnwn ein deddfwriaeth ein hunain lle mae angen inni wneud diwygiadau canlyniadol yno hefyd. 

14:40

Diolch yn fawr, Cwnsler Cyffredinol. I look forward to hearing your statement next week about taking forward the recommendations of the Commission on Justice in Wales and the Law Commission report on Welsh tribunals. More of the justice system in fact is devolved to Wales than most people think, especially on those benches opposite me. But one strong argument to devolve the rest would be to show that the Welsh Government are running what they already have well, and it's fair to say that hasn't been the case in the past, with the Welsh tribunals often largely forgotten and neglected by the Welsh Government, and by this place also. To implement the recommendations of both reports, which is within the gift of the Welsh Government, would have positive changes for the people of Wales. It's easy for us to point fingers at the Tories all the time, and it's fun isn't it, but, sometimes, we need to take responsibility ourselves. 

Please take this next comment in the good spirit it's being said, but I often struggle with Welsh Government statements. I read it and I try to work out what is it actually trying to say, and more than that, what will it actually achieve. So, please can the Counsel General give us a guarantee that the statement next week will be clear, will provide key milestones and will have accountable leadership to it? Diolch yn fawr. 

Diolch yn fawr, Gwnsler Cyffredinol. Edrychaf ymlaen at glywed eich datganiad yr wythnos nesaf am fwrw ymlaen ag argymhellion y Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru ac adroddiad Comisiwn y Gyfraith ar dribiwnlysoedd yng Nghymru. Mae mwy o'r system gyfiawnder wedi'i datganoli i Gymru nag y mae'r rhan fwyaf o bobl yn ei feddwl mewn gwirionedd, yn enwedig ar y meinciau gyferbyn â mi. Ond un ddadl gref dros ddatganoli'r gweddill fyddai er mwyn dangos bod Llywodraeth Cymru yn cyflawni'r hyn sydd ganddynt eisoes yn dda, ac mae'n deg dweud nad yw hynny wedi bod yn wir yn y gorffennol, gyda thribiwnlysoedd Cymru yn aml yn cael eu hanghofio a'u hesgeuluso i raddau helaeth gan Lywodraeth Cymru, a chan y lle hwn hefyd. Byddai gweithredu argymhellion y ddau adroddiad, rhywbeth y mae gan Lywodraeth Cymru bŵer i'w wneud, yn arwain at newidiadau cadarnhaol i bobl Cymru. Mae'n hawdd inni bwyntio bys at y Torïaid drwy'r amser, ac mae'n hwyl onid yw, ond weithiau, mae angen inni ysgwyddo cyfrifoldeb ein hunain. 

Cymerwch fy sylw nesaf yn yr un ysbryd da ag y cafodd ei ddweud, ond rwy'n aml yn cael trafferth gyda datganiadau Llywodraeth Cymru. Rwy'n ei ddarllen ac rwy'n ceisio canfod beth y mae'n ceisio ei ddweud mewn gwirionedd, ac yn fwy na hynny, beth y bydd yn ei gyflawni mewn gwirionedd. Felly, a wnaiff y Cwnsler Cyffredinol roi sicrwydd i ni y bydd y datganiad yr wythnos nesaf yn glir, y bydd yn darparu cerrig milltir allweddol ac y bydd arweinyddiaeth atebol ynghlwm wrtho? Diolch yn fawr. 

Well, firstly, the simple answer to that is 'yes'. 

Wel, yn gyntaf, yr ateb syml i'r cwestiwn hwnnw yw 'gwnaf'. 

But I think what I should say is that, certainly with my portfolio as Counsel General and Minister of the Constitution, and with the Minister for Social Justice, what we have recognised is, of course, the Thomas Commission recommended there should be a justice Minister; well, in actual fact, we've effectively created that by the close co-operation in many ways we get, which is more advantageous in the way we're working. But, of course, the issue of justice and the technical aspects of justice, and particularly those that are within our jurisdiction, go very much hand in hand with socioeconomic justice as well. And I think that partnership has been very, very effective. 

And I think what I would also say is, of course, the work that is going on in really preparing a very detailed analysis of the Thomas commission recommendations, the work that is going on in partnership with UK Government at the moment, what it has achieved and how it could achieve more, the things that we think could actually be delivered better in terms of justice by the devolution of justice, and also beginning to set the framework for justice, I think is something that will be very substantial. And I do look forward to that debate, because I think we're at the stage where Lord Thomas of Cwmgiedd's comments that the devolution of justice is not of question of if but when are beginning to come to fruition. And I see one of the important contributions to that as being the reform of the tribunals. And, as you say, they have come to us in a sort of ad hoc way, have been developed or created in that sort of environment as well. But we have the opportunity, I think, as a result of the recommendations of the Law Commission, to look at the creation of a new administrative justice system within Wales, with potentially its own appellate structure, and I think that would be a very significant step towards, I think, what is an objective that most of those working within the justice system would recognise as being a step forward. 

Ond rwy'n credu mai'r hyn y dylwn ei ddweud, yn sicr gyda fy mhortffolio i fel Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad, a gyda'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, yw ein bod wedi cydnabod, wrth gwrs, fod Comisiwn Thomas wedi argymell y dylid cael Gweinidog cyfiawnder; wel, mewn gwirionedd, rydym wedi creu'r swydd honno i bob pwrpas drwy'r cydweithrediad agos a gawn mewn sawl ffordd, sy'n fwy manteisiol i'r ffordd y gweithiwn. Ond wrth gwrs, mae mater cyfiawnder ac agweddau technegol ar gyfiawnder, ac yn enwedig y rhai sydd o fewn ein hawdurdodaeth, yn mynd law yn llaw â chyfiawnder economaidd-gymdeithasol hefyd. A chredaf fod y bartneriaeth honno wedi bod yn effeithiol tu hwnt. 

A chredaf y byddwn hefyd yn dweud, wrth gwrs, fod y gwaith sy'n mynd rhagddo i baratoi dadansoddiad manwl iawn o argymhellion comisiwn Thomas, y gwaith sy'n mynd rhagddo mewn partneriaeth â Llywodraeth y DU ar hyn o bryd, yr hyn y mae wedi'i gyflawni a sut y gallai gyflawni mwy, y pethau y credwn y gellid eu cyflawni'n well o safbwynt cyfiawnder drwy ddatganoli cyfiawnder, a hefyd dechrau gosod y fframwaith ar gyfer cyfiawnder, credaf y bydd y gwaith hwnnw'n sylweddol iawn. Ac edrychaf ymlaen at y ddadl honno, oherwydd credaf ein bod wedi cyrraedd pwynt lle mae sylwadau'r Arglwydd Thomas o Gwmgïedd fod datganoli cyfiawnder yn fater o 'pryd' yn hytrach nag 'os' yn dechrau dwyn ffrwyth. Ac rwy'n gweld mai un o'r cyfraniadau pwysig i hynny yw diwygio'r tribiwnlysoedd. Ac fel y dywedwch, maent wedi dod atom mewn ffordd braidd yn ad hoc, ac maent wedi'u datblygu neu eu creu yn y math hwnnw o amgylchedd hefyd. Ond mae gennym gyfle, rwy'n credu, o ganlyniad i argymhellion Comisiwn y Gyfraith, i ystyried creu system cyfiawnder gweinyddol newydd yng Nghymru, gyda'i strwythur apeliadol ei hun o bosibl, a chredaf y byddai hwnnw'n gam sylweddol iawn tuag at amcan y byddai'r rhan fwyaf o'r bobl sy'n gweithio yn y system gyfiawnder yn ei gydnabod fel cam ymlaen. 

Rhwystrau i Gyfiawnder
Barriers to Justice

3. Pa sgyrsiau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU i sicrhau nad yw trigolion Cymru yn wynebu rhwystrau i gyfiawnder? OQ57789

3. What conversations has the Counsel General had with the UK Government to ensure Welsh residents do not face barriers to justice? OQ57789

Thank you for the question. Matters relating to access to justice for Welsh citizens are always an important part of my agenda in the regular, frequent meetings that I have with UK Government Ministers.

Diolch am y cwestiwn. Mae materion sy'n ymwneud â mynediad at gyfiawnder i ddinasyddion Cymru bob amser yn rhan bwysig o fy agenda yn y cyfarfodydd rheolaidd ac aml a gaf gyda Gweinidogion Llywodraeth y DU.

Diolch, Counsel General. And you'll know—. Ensuring people in Wales have full and proper access to justice, as Members will know, is a clear passion of both of ours. And you will have heard me raise many a time in this Chamber, Counsel General, the injustices of the Post Office Horizon scandal, and the tragedies of Hillsborough and Grenfell. I applaud you and your leadership in this role, and the Minister for Social Justice, for sticking up and standing up for the people of Wales when it comes to justice, and I'm grateful for your constant advice in this area, and your commitment to work with me to see how we can use our current powers within Wales to help retip the scales of justice towards ordinary people. 

Counsel General, you'll be aware of the ongoing inquiry into the Post Office Horizon scandal, and, once that inquiry comes to a conclusion, will you commit to continuing to support the families who've been affected by that scandal in whatever they need, including their fight—their ongoing fight—to access to proper justice and also a meaningful level of compensation? 

Diolch, Gwnsler Cyffredinol. Ac fe fyddwch yn gwybod—. Mae'r ddau ohonom, fel y gŵyr yr Aelodau, yn teimlo'n angerddol iawn ynglŷn â sicrhau bod gan bobl yng Nghymru fynediad llawn a phriodol at gyfiawnder. Ac fe fyddwch wedi fy nghlywed sawl tro yn y Siambr hon, Gwnsler Cyffredinol, yn codi anghyfiawnderau sgandal Horizon Swyddfa'r Post, a thrychinebau Hillsborough a Grenfell. Rwy'n eich cymeradwyo chi a'ch arweinyddiaeth yn y rôl hon, a'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, am sefyll dros bobl Cymru mewn perthynas â chyfiawnder, ac rwy'n ddiolchgar am eich cyngor cyson yn y maes hwn, a'ch ymrwymiad i weithio gyda mi i weld sut y gallwn ddefnyddio ein pwerau presennol yng Nghymru i helpu i droi mantol cyfiawnder tuag at bobl gyffredin. 

Gwnsler Cyffredinol, fe fyddwch yn ymwybodol o'r ymchwiliad parhaus i sgandal Horizon Swyddfa'r Post, ac ar ôl i'r ymchwiliad hwnnw ddod i ben, a wnewch chi ymrwymo i barhau i gefnogi'r teuluoedd y mae'r sgandal wedi effeithio arnynt gyda beth bynnag sydd ei angen arnynt, gan gynnwys eu brwydr—eu brwydr barhaus—i sicrhau cyfiawnder priodol yn ogystal â lefel ystyrlon o iawndal? 

14:45

Well, can I thank you for that very important supplementary question? Because what you've highlighted, as you did with the Hillsborough issue, is what is one of the great injustices of the twenty-first century: the injustice of thousands of people being affected by what turned out to be a computer inadequacy with the Horizon computing system, which has resulted in large numbers of people having their lives absolutely destroyed or blighted, people who were imprisoned, their families broken up, their marriages broken up. There have been 72 appeals overturned so far; there are more to come. And often we forget that, in fact, there were something like 2,500 people who actually had allegations made against them and who repaid money to the Post Office that they never needed to repay, because they were not guilty of anything, but to avoid prosecution. So, the impact of this has been so enormous.

I'm very pleased that Sir Wyn Williams is the chair of the inquiry. It will obviously need to complete its work, but we have to ensure two things: one is that everything that can possibly be done to give those people affected justice has to be done; but, secondly, one of the things that quite often doesn't come out of inquiries is that we want to know how it happened, why it happened, how it can be avoided again in the future, and whether there are individuals within the Post Office structure who should be held accountable, because certainly some of the evidence in the inquiry so far indicates that when Post Office Ltd became aware, there was an attempt to actually brush it to one side. Now, that's not to prejudge the outcome of the inquiry and, no doubt, decisions will be made there, but it seems to me that there has to be accountability as well as compensation. I very much welcome the efforts that you have put in, and I will certainly, and I know Welsh Government will do all it can to support those Welsh citizens who've been affected in that way.  

Wel, a gaf fi ddiolch ichi am y cwestiwn atodol hynod bwysig hwnnw? Oherwydd mae'r mater rydych wedi tynnu sylw ato, fel gwnaethoch gyda mater Hillsborough, yn un o anghyfiawnderau mawr yr unfed ganrif ar hugain: yr anghyfiawnder fod miloedd o bobl wedi cael eu heffeithio gan ddiffyg cyfrifiadurol yn system gyfrifiadurol Horizon, sydd wedi dinistrio neu ddifetha bywydau nifer fawr o bobl, pobl a gafodd eu carcharu, pobl y mae eu teuluoedd wedi chwalu, eu priodasau wedi chwalu. Mae 72 o apeliadau wedi'u gwrthdroi hyd yn hyn; mae mwy i ddod. Ac yn aml anghofiwn fod honiadau wedi'u gwneud yn erbyn oddeutu 2,500 o bobl mewn gwirionedd, a'u bod wedi ad-dalu arian i Swyddfa'r Post nad oedd angen o gwbl iddynt fod wedi'i ad-dalu, am nad oeddent yn euog o unrhyw beth, ond fe wnaethant hynny er mwyn osgoi erlyniad. Felly, mae effaith hyn wedi bod yn enfawr.

Rwy'n falch iawn mai Syr Wyn Williams yw cadeirydd yr ymchwiliad.  Mae'n amlwg y bydd angen iddo gwblhau ei waith, ond mae'n rhaid inni sicrhau dau beth: yn gyntaf, fod yn rhaid gwneud popeth y gellir ei wneud i sicrhau cyfiawnder i'r bobl yr effeithiwyd arnynt; ond yn ail, un o'r pethau nad yw'n deillio o ymchwiliadau yn aml yw ein bod eisiau gwybod sut y digwyddodd, pam y digwyddodd, sut y gellir ei osgoi yn y dyfodol, ac a oes unigolion o fewn strwythur Swyddfa'r Post y dylid eu dwyn i gyfrif, oherwydd yn sicr mae rhywfaint o'r dystiolaeth yn yr ymchwiliad hyd yma'n dangos, pan ddaeth Swyddfa'r Post Cyf yn ymwybodol o'r mater, fod ymgais wedi bod i'w ysgubo i'r naill ochr. Nawr, nid wyf yn dweud hynny er mwyn rhagfarnu canlyniad yr ymchwiliad a diau y bydd penderfyniadau'n cael eu gwneud yno, ond mae'n ymddangos i mi fod yn rhaid cael atebolrwydd yn ogystal ag iawndal. Rwy'n croesawu'r ymdrechion rydych wedi'u gwneud, ac yn sicr, byddaf fi, a Llywodraeth Cymru hefyd, rwy'n gwybod, yn gwneud popeth yn ein gallu i gefnogi'r dinasyddion o Gymru yr effeithiwyd arnynt yn y modd hwnnw.  

Cronfa Indemniad Cyfreithwyr
The Solicitors Indemnity Fund

4. Pa drafodaethau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael gyda'r Awdurdod Rheoleiddio Cyfreithwyr a Chymdeithas y Cyfreithwyr ar y cynnig gan yr Awdurdod Rheoleiddio Cyfreithwyr i gau'r gronfa indemniad cyfreithwyr? OQ57784

4. What discussions has the Counsel General had with the Solicitors Regulation Authority and the Law Society on the proposal by the SRA to close the solicitors indemnity fund? OQ57784

Thank you for your question. We are discussing the future of the solicitors indemnity fund with the Solicitors Regulation Authority and the Law Society. I met with the SRA board chair and chief executive in November. We are meeting again later this month, I believe on 26 April, to discuss their proposed next steps following their recent consultation.

Diolch am eich cwestiwn. Rydym yn trafod dyfodol y gronfa indemniad cyfreithwyr gyda'r Awdurdod Rheoleiddio Cyfreithwyr a Chymdeithas y Cyfreithwyr. Cyfarfûm â chadeirydd a phrif weithredwr bwrdd yr Awdurdod Rheoleiddio Cyfreithwyr ym mis Tachwedd. Rydym yn cyfarfod eto yn ddiweddarach y mis hwn, ar 26 Ebrill rwy'n credu, i drafod eu camau nesaf arfaethedig yn dilyn eu hymgynghoriad diweddar.

Diolch yn fawr, Cwnsler. I know that you are more than aware of the nature of the profession in Wales, especially in rural and post-industrial areas. We do have ageing legal professionals and practitioners. In a place like Mid and West Wales, over 60 per cent are over 50 years of age practising criminal law, and a high percentage also of petitioners in these areas. Now, the solicitors indemnity fund provides real protection for consumers, for users, but also for the legal profession itself. Without a viable alternative being put into place, and there's no viable alternative being mentioned at the moment, the closure of the fund could have a huge impact on the legal profession in Wales and on the Welsh public. Could the Cwnsler Cyffredinol confirm to me that he and officials within the Welsh Government will just gently remind the Solicitors Regulation Authority that there is a legal profession outside London and the big cities? Diolch yn fawr. 

Diolch yn fawr, Gwnsler. Gwn eich bod yn ymwybodol iawn o natur y proffesiwn yng Nghymru, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig ac ôl-ddiwydiannol. Mae gennym weithwyr ac ymarferwyr cyfraith proffesiynol sy'n heneiddio. Mewn ardaloedd fel Canolbarth a Gorllewin Cymru, mae dros 60 y cant o'r cyfreithwyr cyfraith droseddol sy'n weithredol dros 50 oed, a cheir canran uchel o ddeisyfyddion yn yr ardaloedd hyn hefyd. Nawr, mae'r gronfa indemniad cyfreithwyr yn darparu amddiffyniad gwirioneddol i ddefnyddwyr, ond hefyd i'r proffesiwn cyfreithiol ei hun. Heb ddewis amgen dichonadwy, ac nid oes dewis amgen dichonadwy yn cael ei grybwyll ar hyn o bryd, gallai cau'r gronfa gael effaith enfawr ar y proffesiwn cyfreithiol yng Nghymru ac ar y cyhoedd yng Nghymru. A wnaiff y Cwnsler Cyffredinol gadarnhau y bydd ef a swyddogion yn Llywodraeth Cymru yn atgoffa'r Awdurdod Rheoleiddio Cyfreithwyr yn garedig fod yna broffesiwn cyfreithiol y tu hwnt i Lundain a'r dinasoedd mawr? Diolch yn fawr. 

I thank you for that supplementary question, and I think perhaps a little bit more than a gentle reminder is probably the case, because I think you're right—the potential impact of these changes—. These are changes where there's an indemnity fund that everyone contributes to for the post-six-year limitation period cover. So, smaller firms are very adversely affected, particularly those in the fields of things like conveyancing, wills and probate, where matters can emerge many, many years later. So, it disproportionately affects Wales, and we already struggle enough with the legal deserts that we have and the issues with regard to the sustainability of small firms within Wales. So, I've raised those concerns with the SRA and with the Law Society, who've been a strong advocate of retaining the indemnity fund. I will do so at the future meetings. I have already highlighted the fact that it is not just the legal profession that would be adversely affected, but it is also the consumers, those who depend upon legal services. And, of course, again, it erodes confidence in the legal profession. So, I thank you for those comments, and I will indeed pursue those issues.

Diolch ichi am y cwestiwn atodol hwnnw, a chredaf efallai fod angen gwneud ychydig mwy na'u hatgoffa'n garedig oherwydd credaf eich bod yn iawn—mae effaith bosibl y newidiadau hyn—. Mae'r rhain yn newidiadau lle y ceir cronfa indemniad y mae pawb yn cyfrannu ati am indemniad wedi'r cyfnod cyfyngu o chwe blynedd. Felly, effeithir yn andwyol iawn ar gwmnïau llai o faint, yn enwedig y rheini mewn meysydd fel trawsgludiadau, ewyllysiau a phrofiant, lle y gall materion ddod i'r amlwg flynyddoedd lawer yn ddiweddarach. Felly, mae'n effeithio'n anghymesur ar Gymru, ac rydym eisoes yn cael digon o drafferth gyda'r anialwch cyfreithiol sydd gennym a phroblemau gyda chynaliadwyedd cwmnïau bach yng Nghymru. Felly, rwyf wedi codi'r pryderon hynny gyda'r Awdurdod Rheoleiddio Cyfreithwyr a chyda Chymdeithas y Cyfreithwyr, sydd wedi dadlau'n gadarn dros gadw'r gronfa indemniad. Byddaf yn gwneud hynny mewn cyfarfodydd yn y dyfodol hefyd. Rwyf eisoes wedi tynnu sylw at y ffaith nad y proffesiwn cyfreithiol yn unig a fyddai'n cael ei effeithio'n andwyol, ond y defnyddwyr hefyd, y rhai sy'n dibynnu ar wasanaethau cyfreithiol. Ac wrth gwrs, unwaith eto, mae'n erydu hyder pobl yn y proffesiwn cyfreithiol. Felly, diolch ichi am y sylwadau hynny, ac fe af ar drywydd y materion hynny.

14:50
Canllawiau Gweithio Gartref
Work-from-home Guidance

5. Pa gyngor cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i roi i Lywodraeth Cymru ynghylch ai Llywodraeth Cymru neu Lywodraeth y DU sydd â'r pŵer i gyhoeddi canllawiau gweithio gartref mewn perthynas â COVID-19 yng Nghymru? OQ57796

5. What legal advice has the Counsel General given to the Welsh Government about whether it is the Welsh Government or the UK Government that has the power to issue work-from-home guidance in relation to COVID-19 in Wales? OQ57796

Thank you for that question. Current guidance to employers covering working from home has been issued by the Welsh Ministers under the Health Protection (Coronavirus Restrictions) (No.5) (Wales) Regulations 2020. The Welsh Government has broad powers under health legislation and the Government of Wales Act 2006 to issue guidance on public health matters.

Diolch am y cwestiwn hwnnw. Mae'r canllawiau presennol i gyflogwyr mewn perthynas â gweithio gartref wedi'u cyhoeddi gan Weinidogion Cymru o dan Reoliadau Diogelu Iechyd (Cyfyngiadau Coronafeirws) (Rhif 5) (Cymru) 2020. Mae gan Lywodraeth Cymru bwerau eang o dan ddeddfwriaeth iechyd a Deddf Llywodraeth Cymru 2006 i gyhoeddi canllawiau ar faterion iechyd cyhoeddus.

I thank you for that answer, Counsel General. The reason I'm asking it is because, last month, the Conservative MP for Aberconwy asked the Chancellor of the Duchy of Lancaster in the Commons to clarify that the UK Government civil servants working in Wales should follow the rules set by the UK Government rather than the Welsh Government when it comes to the guidance on working from home. But, as you've just said, it's the Welsh Government that sets the guidance for workers in Wales. We've also had the Secretary of State for Wales saying recently he wished that Wales were not able to set our own rules because, and I quote:

'We would have got a greater degree of public understanding'.

Do you agree with me, Counsel General, that it is in fact Conservative MPs who are deliberately and irresponsibly sowing confusion about this, especially when a recent poll by YouGov found that it's abundantly clear that the Welsh public both understand and support the COVID approach taken in Wales?

Diolch ichi am yr ateb hwnnw, Gwnsler Cyffredinol. Y rheswm rwy'n ei ofyn yw oherwydd, fis diwethaf, gofynnodd AS Ceidwadol Aberconwy i Ganghellor Dugiaeth Caerhirfryn yn Nhŷ'r Cyffredin egluro y dylai gweision sifil Llywodraeth y DU sy'n gweithio yng Nghymru ddilyn y rheolau a nodwyd gan Lywodraeth y DU yn hytrach na Llywodraeth Cymru mewn perthynas â chanllawiau ar weithio gartref. Ond fel rydych newydd ei ddweud, Llywodraeth Cymru sy'n gosod y canllawiau ar gyfer gweithwyr yng Nghymru. Hefyd, cawsom Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn dweud yn ddiweddar y byddai'n well ganddo pe na bai Cymru wedi gallu gosod ein rheolau ein hunain oherwydd:

'Byddem wedi gweld mwy o ddealltwriaeth gyhoeddus'.

A ydych yn cytuno â mi, Gwnsler Cyffredinol, mai ASau Ceidwadol mewn gwirionedd sy'n mynd ati'n fwriadol ac yn anghyfrifol i hau dryswch ynglŷn â hyn, yn enwedig pan ganfu arolwg diweddar gan YouGov ei bod yn gwbl glir fod y cyhoedd yng Nghymru yn deall ac yn cefnogi'r dull a fabwysiadwyd yng Nghymru o fynd i'r afael â COVID?

I thank you for the supplementary question. I suppose, in terms of some of those Members of Parliament who've been making those comments, if the opinion polls are anything to go by, by the next election they won't be here any longer, so maybe that will cease to be an issue there. But the position is very clear: we determine, within our own legal responsibilities, what the appropriate measures are, and that applies in respect of the Welsh civil service and employees as well. The issue as to certain Ministers not being happy with that, well, those are points that they make. I think they're trite points. I think they're made either in ignorance of devolution or in terms of mischief. Welsh Government will always basically follow the advice that it receives medically, and it will seek to give advice and guidance that is proportionate and that protects public health and the health of our employees and our civil servants as well.

Diolch ichi am y cwestiwn atodol. O ran rhai o'r Aelodau Seneddol sydd wedi bod yn gwneud y sylwadau hynny, os yw'r arolygon barn yn dynodi unrhyw beth, mae'n debygol na fyddant yma mwyach erbyn yr etholiad nesaf, felly efallai na fydd honno'n broblem yno. Ond mae'r sefyllfa'n glir iawn: ni sy'n penderfynu, o fewn ein cyfrifoldebau cyfreithiol ein hunain, beth yw'r mesurau priodol, ac mae hynny'n berthnasol i wasanaeth sifil Cymru a gweithwyr hefyd. Ynglŷn â'r ffordd nad yw rhai Gweinidogion yn fodlon ar hynny, wel, mae'r rheini yn bwyntiau a wnânt. Rwy'n credu eu bod yn bwyntiau treuliedig. Rwy'n credu eu bod yn cael eu gwneud naill ai mewn anwybodaeth ynglŷn â datganoli neu er mwyn creu cynnen. Yn y bôn, bydd Llywodraeth Cymru bob amser yn dilyn y cyngor meddygol y mae'n ei gael, a bydd yn ceisio rhoi cyngor ac arweiniad sy'n gymesur ac sy'n diogelu iechyd y cyhoedd ac iechyd ein gweithwyr a'n gweision sifil hefyd.

Pwll Glo Aberpergwm
Aberpergwm Coal Mine

6. Pa gyngor cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i roi i Lywodraeth Cymru ar ei phwerau mewn perthynas ag ehangu pwll glo Aberpergwm? OQ57782

6. What legal advice has the Counsel General given the Welsh Government on its powers in relation to the expansion of Aberpergwm coal mine? OQ57782

Thank you for the question. Section 26A of the Coal Industry Act 1994 requires the Welsh Ministers to approve mining authorisations issued by the Coal Authority before coming into effect. Aberpergwm colliery lawfully acquired its authorisation before the powers were introduced in 2018. Welsh Ministers were not able to intervene in the licensing process.

Diolch am y cwestiwn. Mae adran 26A o Ddeddf y Diwydiant Glo 1994 yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru gymeradwyo awdurdodiadau cloddio a gyhoeddwyd gan yr Awdurdod Glo cyn iddynt ddod yn weithredol. Cafodd pwll glo Aberpergwm ei awdurdodiad cyfreithlon cyn i'r pwerau gael eu cyflwyno yn 2018. Ni châi Gweinidogion Cymru ymyrryd yn y broses drwyddedu.

Diolch am eich ymateb.

Thank you for your response.

We all want to keep coal in the ground. The Global Energy Monitor research group estimates that this mine, one of Europe's largest sources of the carbon-heavy anthracite coal variety used to make steel, could emit an eye-watering 100 million tonnes of carbon dioxide in that time. I do understand that the Welsh Government's assessment is that, as the licence was granted under condition in 2016, this predated the powers granted to Welsh Ministers in the Wales Act 2017. Planning permission for the extension was not consolidated by Neath Port Talbot Council until September 2018, five months after the provisions in the Wales Act came into place. The Coal Authority, on 10 January this year, informed the Welsh Government that Welsh Ministers will not be making a determination in this case. And this is the critical bit: the Coal Authority said that, under the Wales Act 2017, if Welsh Ministers had directed them not to license the mine's expansion, they could not have issued a full licence to the operator. Therefore, could I ask you what advice you will now be giving Ministers about objecting to the application to expand Aberpergwm coal mine? Diolch yn fawr iawn.

Rydym i gyd eisiau cadw glo yn y ddaear. Mae grŵp ymchwil Global Energy Monitor yn amcangyfrif y gallai'r pwll glo hwn, un o ffynonellau mwyaf Ewrop o'r math o lo carreg carbon trwm a ddefnyddir i wneud dur, ryddhau 100 miliwn tunnell o garbon deuocsid dros y cyfnod hwnnw. Rwy'n deall mai asesiad Llywodraeth Cymru yw bod y drwydded wedi'i rhoi dan amod yn 2016 a bod hynny felly yn rhagflaenu'r pwerau a roddwyd i Weinidogion Cymru yn Neddf Cymru 2017. Ni chafodd caniatâd cynllunio ar gyfer yr estyniad ei gadarnhau gan Gyngor Castell-nedd Port Talbot tan fis Medi 2018, bum mis ar ôl i'r darpariaethau yn Neddf Cymru ddod i rym. Ar 10 Ionawr eleni, dywedodd yr Awdurdod Glo wrth Lywodraeth Cymru na fydd Gweinidogion Cymru yn gwneud penderfyniad yn yr achos hwn. A dyma'r darn hollbwysig: dywedodd yr Awdurdod Glo, o dan Ddeddf Cymru 2017, pe bai Gweinidogion Cymru wedi eu cyfarwyddo i beidio â thrwyddedu'r gwaith o ehangu'r pwll glo, na fyddent wedi gallu rhoi trwydded lawn i'r gweithredwr. Felly, a gaf fi ofyn i chi pa gyngor y byddwch yn ei roi i Weinidogion yn awr ynghylch gwrthwynebu'r cais i ehangu pwll glo Aberpergwm? Diolch yn fawr iawn.

14:55

Well, thank you for the supplementary question. The section 26A provision, introduced via the Wales Act 2017, does not give the Welsh Ministers full coal-licensing powers. The Coal Authority continues to be the licensing authority for the UK. Section 26A is a power to approve mining activities authorised under a licence granted by the Coal Authority. So, we do not have the powers to make a decision in this case, as the licence predates the section 26A power. And the mine operator sought only to give effect to an authorisation already granted by the Coal Authority in 2013. So, the decision to issue a notice discharging existing licence conditions was a matter for the Coal Authority to consider against the duties imposed on it by the Coal Industry Act 1994.

The fundamental issue is having a Coal Authority whose duty is to maintain a coal-mining industry in the UK. So, we've been calling on the UK Government to change this duty in the coal industry Act to reflect the climate emergency. So, though we were not able to intervene in this case, our policy is clear: we want to bring a managed end to the extraction and use of coal for thermal burning. We are committed to working with the fossil fuel extraction industry on the transition to business models that are sustainable for the long term and that support decarbonisation.

Wel, diolch am y cwestiwn atodol. Nid yw darpariaeth adran 26A, a gyflwynwyd drwy gyfrwng Deddf Cymru 2017, yn rhoi pwerau trwyddedu glo llawn i Weinidogion Cymru. Yr Awdurdod Glo yw'r awdurdod trwyddedu ar gyfer y DU o hyd. Mae adran 26A yn bŵer i gymeradwyo gweithgareddau cloddio a awdurdodwyd o dan drwydded a roddwyd gan yr Awdurdod Glo. Felly, nid oes gennym bwerau i wneud penderfyniad yn yr achos hwn, gan fod y drwydded yn rhagflaenu'r pŵer adran 26A. A dim ond gweithredu awdurdodiad a roddwyd eisoes gan yr Awdurdod Glo yn 2013 a wnaeth gweithredwr y pwll glo. Felly, roedd y penderfyniad i gyhoeddi hysbysiad yn cyflawni amodau a oedd yn y drwydded yn barod yn fater i'r Awdurdod Glo ei ystyried yn unol â'r dyletswyddau a osodwyd arno gan Ddeddf y Diwydiant Glo 1994. 

Y broblem sylfaenol yw bod yna Awdurdod Glo sydd â dyletswydd i gynnal diwydiant glofaol yn y DU. Felly, rydym wedi bod yn galw ar Lywodraeth y DU i newid y ddyletswydd hon yn Neddf y diwydiant glo i adlewyrchu'r argyfwng hinsawdd. Felly, er nad oeddem yn gallu ymyrryd yn yr achos hwn, mae ein polisi'n glir: rydym eisiau rhoi diwedd mewn dull wedi'i reoli ar gloddio a defnyddio glo ar gyfer llosgi thermol. Rydym wedi ymrwymo i weithio gyda'r diwydiant cloddio am danwydd ffosil ar y newid i fodelau busnes sy'n gynaliadwy yn hirdymor ac sy'n cefnogi datgarboneiddio.

3. Cwestiynau i Gomisiwn y Senedd
3. Questions to the Senedd Commission

Eitem 3 sydd nesaf—cwestiynau i Gomisiwn y Senedd, a chwestiwn 1 i'w ateb gan Joyce Watson. Peredur Owen Griffiths.

Item 3 is next, and that's questions to the Senedd Commission. Question 1 is to be answered by Joyce Watson. Peredur Owen Griffiths.

Hygyrchedd y Senedd
The Accessibility of the Senedd

1. Pa gamau y mae'r Comisiwn wedi'u cymryd i sicrhau bod y Senedd yn hygyrch i bobl ddall a phobl â golwg rhannol? OQ57803

1. What steps has the Commission taken to ensure that the Senedd is accessible to blind and partially sighted people? OQ57803

Thank you for that question. The Senedd Commission is committed to being an accessible organisation that supports an inclusive Senedd. Staff across the Commission undertake equality impact assessments to ensure that everyone has access to the Senedd and can fully participate in all activities. For example, our new website was user tested by disabled people, and consideration is given to access issues when undertaking work on the estate, and reasonable adjustments are made for people who are blind or partially sighted.

The Commission will shortly be undertaking a public consultation on our diversity and inclusion strategy for the sixth Senedd. We will be reaching out to a range of stakeholders and we will welcome feedback on how we can make the Senedd more accessible for people who are blind or visually impaired.

Diolch ichi am y cwestiwn hwnnw. Mae Comisiwn y Senedd wedi ymrwymo i fod yn sefydliad hygyrch sy'n cefnogi Senedd gynhwysol. Mae staff ar draws y Comisiwn yn cynnal asesiadau o'r effaith ar gydraddoldeb i sicrhau bod pawb yn gallu cael mynediad i'r Senedd a'u bod yn gallu cymryd rhan lawn ym mhob gweithgaredd. Er enghraifft, cafodd ein gwefan newydd ei phrofi gan bobl anabl, a rhoddir ystyriaeth i faterion mynediad wrth wneud gwaith ar yr ystad, a gwneir addasiadau rhesymol i bobl sy'n ddall neu'n rhannol ddall.

Cyn bo hir, bydd y Comisiwn yn cynnal ymgynghoriad cyhoeddus ar ein strategaeth amrywiaeth a chynhwysiant ar gyfer y chweched Senedd. Byddwn yn cysylltu ag amrywiaeth o randdeiliaid a byddwn yn croesawu adborth ar sut y gallwn wneud y Senedd yn fwy hygyrch i bobl ddall neu bobl sydd â nam ar eu golwg.

Diolch am yr ateb yna. Mae colli golwg yn broblem gynyddol yn y wlad yma. Ddoe, gwnaeth RNIB Cymru gynnal digwyddiad—cyflwyniad i golled golwg—i annog Aelodau i feddwl am sut rydym ni'n cefnogi a chyfathrebu gyda'n hetholwyr dall neu â golwg rhannol. Mae RNIB Cymru yn dweud bod 13 yn fwy o bobl yn dechrau colli eu golwg bob dydd yng Nghymru. Maent hefyd yn rhagweld y bydd y niferoedd yn cynyddu'n ddramatig, gyda nifer y bobl sy'n byw gyda cholled golwg yn dyblu erbyn y flwyddyn 2050. Un o'r pethau eraill mae RNIB Cymru yn ei ddweud yw bod stad y Senedd ei hun yn arbennig o anodd i bobl ddall a rhannol ddall i symud o'i chwmpas. Mae hyn oherwydd y doreth o wydr clir, yn ogystal â llawr a grisiau lliw llechi. Gan gofio hynny, a fyddai cynrychiolwyr y Comisiwn yn barod i gyfarfod ag RNIB Cymru, gyda'r bwriad o ymrwymo i'w hegwyddorion 'visibility better' ar gyfer dylunio adeiladau cynhwysol? Diolch yn fawr.

Thank you for that response. Losing one's sight is an increasing problem in this country. Yesterday, RNIB Cymru staged an event—an introduction to sight loss—to encourage Members to consider how we would support and communicate with our blind and partially sighted constituents. RNIB Cymru says that 13 more people start to lose their vision every day in Wales. They also anticipate that the numbers will dramatically increase, with the number of people living with sight loss doubling by the year 2050. One of the other things that RNIB Cymru say is that the Senedd estate is particularly difficult for blind and partially sighted people to navigate. This is because of the abundance of clear glass, as well as slate floors and stairs. Bearing that in mind, would Commission representatives be willing to meet with RNIB Cymru, with the intention of committing to their 'visibility better' principles for the design of inclusive buildings? Thank you very much.

You can absolutely be sure that I will give my commitment to meet with RNIB Cymru and listen to the areas of concern and take them very much on board. The Senedd, and also the Senedd Members like you, really do want everyone, regardless of their ability or disability, to be able to access all the services in a way that they feel comfortable with. So, I would certainly be more than happy to do that, and if you want to be at that meeting as well, you're very welcome.

Gallwch fod yn gwbl sicr y byddaf yn ymrwymo i gyfarfod ag RNIB Cymru a gwrando ar y pethau sy'n peri pryder ac yn rhoi ystyriaeth ddifrifol iddynt. Mae'r Senedd, a hefyd Aelodau'r Senedd fel chi, yn awyddus iawn i bawb, beth bynnag fo'u gallu neu eu hanabledd, allu defnyddio'r holl wasanaethau mewn ffordd y maent yn teimlo'n gyfforddus â hi. Felly, rwy'n sicr yn fwy na pharod i wneud hynny, ac os ydych chi eisiau, mae croeso i chi ddod i'r cyfarfod hwnnw hefyd.

Cwestiwn 2 i'w ateb gan Janet Finch-Saunders. Andrew R.T. Davies.

Question 2 is to be answered by Janet Finch-Saunders. Andrew R.T. Davies.

Bioamrywiaeth ar Ystad y Senedd
Biodiversity on the Senedd Estate

2. A wnaiff y Comisiwn roi'r wybodaeth ddiweddaraf am fioamrywiaeth ar ystad y Senedd? OQ57786

2. Will the Commission provide an update on biodiversity on the Senedd estate? OQ57786

15:00

Thank you. Now, despite limited green space on our estate, the Commission has made significant improvements in recent years to encourage biodiversity, and in our carbon strategy we do commit to doubling the green space on the Senedd estate. That estate is largely tarmacked, but we have made improvements where we can, with a small garden strip extended last year, including a second pond, beehives, blossoming trees, bird boxes and bug hotels. We also maintain the land alongside the Senedd to encourage wild flowers, even though it is not ours. The gate between those two areas allows for some movement of insects and larger wildlife around the estate.

Diolch. Nawr, er gwaethaf y mannau gwyrdd cyfyngedig ar ein hystad, mae’r Comisiwn wedi gwneud gwelliannau sylweddol dros y blynyddoedd diwethaf i hybu bioamrywiaeth, ac yn ein strategaeth garbon, rydym yn ymrwymo i ddyblu’r mannau gwyrdd ar ystad y Senedd. Mae’r ystad honno wedi’i tharmacio i raddau helaeth, ond rydym wedi gwneud gwelliannau lle y gallwn, gyda llain o ardd fach wedi'i hymestyn y llynedd, yn cynnwys ail bwll, cychod gwenyn, coed sy'n blodeuo, blychau adar a gwestai trychfilod. Rydym hefyd yn cynnal a chadw’r tir gerllaw y Senedd i hybu blodau gwyllt, er nad yw’n eiddo i ni. Mae'r glwyd rhwng y ddwy ardal yn caniatáu i rywfaint o bryfed a bywyd gwyllt mwy o faint symud o amgylch yr ystad.

I thank the Commissioner for that response. As someone who can remember coming down the bay here when it was being redeveloped in the late 1980s and it was a quagmire of black mud, basically, I'm pleased to see that there has been improvement, not just on the Senedd estate, but across the whole bay area. But there is much more we can do. I've raised with the Welsh Government about hedgehog highways, because hedgehogs are something I show a complete—I was going to say a big interest in, or so my office tells me I show a big interest in—[Laughter.] It is important that there's a measure of the wildlife that is in the bay area, and surveys have shown that there are a greater number of hedgehogs in the bay area now, looking for habitats in particular, and I understand that the Commission are also looking at hedgehog highways and the possibility of making those hedgehog highways across the Assembly estate. But have you thought about putting habitats in place, such as hedgehog houses, so they can hibernate in those houses and people can show greater interest in the wildlife that's in the bay area? I can't believe I've asked this question, to be honest with you. [Laughter.]

Diolch i’r Comisiynydd am ei hymateb. Fel rhywun sy’n cofio dod i lawr yma i'r bae pan oedd yn cael ei ailddatblygu ar ddiwedd y 1980au ac yn gors o fwd du, yn y bôn, rwy’n falch o weld bod gwelliant wedi bod, nid yn unig ar ystad y Senedd, ond ar draws ardal gyfan y bae. Ond mae llawer mwy y gallwn ei wneud. Rwyf wedi codi priffyrdd draenogod gyda Llywodraeth Cymru, gan fod draenogod yn rhywbeth y mae gennyf ddiddordeb—roeddwn yn mynd i ddweud cryn ddiddordeb ynddynt, neu mae fy swyddfa'n dweud wrthyf fod gennyf gryn ddiddordeb ynddynt—[Chwerthin.] Mae’n bwysig mesur y bywyd gwyllt sydd yn ardal y bae, ac mae arolygon wedi dangos bod mwy o ddraenogod yn ardal y bae erbyn hyn, gan chwilio am gynefinoedd yn benodol, a deallaf fod y Comisiwn hefyd yn edrych ar briffyrdd draenogod a'r posibilrwydd o greu'r priffyrdd draenogod hynny ar draws ystad y Cynulliad. Ond a ydych wedi meddwl am osod cynefinoedd, fel tai draenogod, fel y gallant aeafgysgu yn y tai hynny a gall pobl ddangos mwy o ddiddordeb yn y bywyd gwyllt sydd yn ardal y bae? Ni allaf gredu fy mod wedi gofyn y cwestiwn hwn, a dweud y gwir wrthych. [Chwerthin.]

Well, I'm jolly glad you have asked that question. What I can tell you, as the Commissioner for sustainable development, is that I'm very proud of Nerys and Matthew and Ed, of course, our director, for the work that they're doing behind the scenes in terms of increasing our biodiversity and conservation. After I saw your question to the Minister, it dawned on me that, really, we should be looking at hedgehog highways, and it's a fact that movement of such creatures is possible, given the gate separating the estate from the wider bay area. Further measures could also be introduced to encourage these creatures; however, we have to acknowledge that a large part of the site is a car park, so it may not be the most suitable habitat for them to explore. But we are going to be looking at hedgehog highways and hedgehog houses, I can assure the Member on that, and thank you for the question. Diolch.

Wel, rwy'n falch iawn eich bod wedi gofyn y cwestiwn. Yr hyn y gallaf ddweud wrthych, fel y Comisiynydd datblygu cynaliadwy, yw fy mod yn falch iawn o Nerys a Matthew ac Ed, wrth gwrs, ein cyfarwyddwr, am y gwaith y maent yn ei wneud y tu ôl i'r llenni yn cynyddu ein bioamrywiaeth a chadwraeth. Ar ôl imi weld eich cwestiwn i’r Gweinidog, fe wawriodd arnaf y dylem fod yn edrych ar briffyrdd draenogod mewn gwirionedd, ac mae’n ffaith ei bod yn bosibl i greaduriaid o’r fath symud, o ystyried y glwyd sy’n gwahanu’r ystad oddi wrth ardal ehangach y bae. Gellid cyflwyno mesurau pellach hefyd i annog y creaduriaid hyn; fodd bynnag, mae'n rhaid inni gydnabod bod rhan helaeth o'r safle'n faes parcio, felly efallai nad dyma'r cynefin mwyaf addas iddynt ei archwilio. Ond rydym yn mynd i fod yn edrych ar briffyrdd draenogod a thai draenogod, gallaf roi sicrwydd i'r Aelod ynglŷn â hynny, a diolch i chi am y cwestiwn. 

Can I also say 'thank you' for the question to the Member, because it is important that we raise these issues across the estate, but also for the people of Wales, for many, I know, who have a keen interest in animal welfare, including hedgehog welfare?

A gaf finnau ddweud 'diolch' am y cwestiwn i'r Aelod, gan ei bod yn bwysig inni godi'r materion hyn ar draws yr ystad, ond hefyd i bobl Cymru, gan y gwn fod gan lawer ohonynt ddiddordeb brwd mewn lles anifeiliaid, gan gynnwys lles draenogod?

Cwestiwn 3 i'w ateb gan Joyce Watson. Delyth Jewell.

Question 3 is to be answered by Joyce Watson. Delyth Jewell.

Cymorth Iechyd Meddwl
Mental Health Support

Diolch, Dirprwy Lywydd. I really enjoyed that question.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mwynheais y cwestiwn hwnnw'n fawr.

3. Pa gefnogaeth iechyd meddwl y mae'r Comisiwn yn ei darparu i'w staff? OQ57794

3. What mental health support does the Commission provide to its staff? OQ57794

I thank the Member for the question. The Senedd Commission continues to make mental health and well-being a priority. This has been well evidenced during the challenging time of the pandemic. The Commission has a long-established on-site occupational health professional and an employee assistance programme, which can provide counselling and a range of services that can be accessed 24/7. The Commission has also an established mental health network that offers peer support and guidance, weekly contact meetings and a number of trained mental health first aiders.

All services and support provided continue to be accessible both in person and online, including a bespoke mental well-being page to assist the transition to working from home and dealing with the day-to-day anxieties brought on by the pandemic, and they're also accessible to Members and staff alike.

Diolch i’r Aelod am ei chwestiwn. Mae Comisiwn y Senedd yn parhau i flaenoriaethu iechyd meddwl a llesiant. Cafwyd llawer o dystiolaeth o hyn yn ystod cyfnod heriol y pandemig. Mae gan y Comisiwn weithiwr iechyd galwedigaethol proffesiynol ar y safle ers peth amser yn ogystal â rhaglen cymorth i weithwyr, a all ddarparu gwasanaethau cwnsela ac ystod o wasanaethau y gellir cael mynediad atynt 24/7. Hefyd, mae gan y Comisiwn rwydwaith iechyd meddwl sefydledig sy'n cynnig arweiniad a chymorth gan gymheiriaid, cyfarfodydd cyswllt wythnosol a nifer o swyddogion cymorth cyntaf iechyd meddwl hyfforddedig.

Mae’r holl wasanaethau a chymorth a ddarperir yn parhau i fod ar gael wyneb yn wyneb ac ar-lein, gan gynnwys tudalen llesiant meddwl bwrpasol i gynorthwyo’r newid i weithio o gartref ac i ymdrin â’r pryderon dydd i ddydd sy'n codi yn sgil y pandemig, ac maent hwythau hefyd ar gael i Aelodau a staff.

Diolch am yr ateb cynhwysfawr yna. Rwy'n gwybod bod nifer fawr iawn o bobl yn—

Thank you for that comprehensive response. I know that many people—

Sorry, is it working?

Mae'n ddrwg gennyf, a yw'n gweithio?

Mae nifer fawr iawn o bobl sy'n gweithio yn y Comisiwn yn gweithio yn galed iawn i helpu pobl sydd angen cymorth fel hyn. Gwaetha'r modd, fel dŷch chi wedi dweud, mae'r pandemig wedi gwaethygu problemau iechyd meddwl i lawer o bobl, wedi achosi argyfwng i rai. Mae'r rhaglen cymorth i weithwyr wedi bod yn help enfawr i nifer, ond dydy'r gwasanaeth yma ddim wastad yn ddigon bob tro. Mae rhai yn ffonio'r gwasanaeth unwaith ond ddim yn dilyn i fyny, mae eraill sydd ddim yn ffonio o gwbl oherwydd eu bod nhw'n bryderus ynglŷn â siarad am bethau anodd dros y ffôn. Hoffwn i wybod, plis, os byddai modd i'r Comisiwn ystyried darparu gwasanaeth cwnsela mewnol i gyd-fynd â'r rhaglen EAP fel bod staff sydd angen cymorth arbenigol ar gyfer argyfwng iechyd meddwl, straen, gorflinder, hyd yn oed bwlio, yn gallu troi at rywun am gefnogaeth arbenigol sydd ar gael yn syth. A fyddai hyn yn rhywbeth y byddai modd i'r Comisiwn ei ystyried, os gwelwch yn dda, nid yn unig ar gyfer staff Aelodau, ond pawb sy'n gweithio yn ein Senedd?

I know that many people working for the Commission are working very hard to support people who need this support. Unfortunately, as you've said, the pandemic has exacerbated mental health problems for many people, and left some in crisis. The employee assistance programme has been a huge help for many, but the service is not always enough. Some call the service once, but don't follow up, while others don't call at all, because they're anxious about discussing difficult issues over the phone. I'd like to know whether the Commission could consider providing an internal counselling service to run alongside the EAP, so that staff who need specialist support for mental health issues, stress, fatigue, and even bullying, could seek specialist support immediately. Would this be something that the Commission could consider, please, not only for Members' support staff but for everyone working at our Senedd?

15:05

I hear clearly what you're saying, and I was there at the decision to set it up in this way. One of the reasons for it being set up externally rather than internally was because individuals were saying at that time that they would prefer an arm's-length counselling service, so that if they—. They felt more comfortable, is what we were being told at the time. But if evidence has changed and people feel that they're more comfortable having something internally, then of course we would look at it. But it's about the stigma. That was the reason that people preferred this being set up in the way that it has been set up, and also to recognise, in some cases, of course, that some of those allegations may be against colleagues and people working close to them. So, it might be a case of maybe mixing it a bit, but, of course, the occupational support that is on-site, I think, was designed to do that. But, as always, we're more than pleased to have conversations; I'm more than happy to have a conversation with you and others to see if we can improve it, because that's essentially what we want to do.

Rwy'n clywed yr hyn a ddywedwch yn glir, ac roeddwn yno pan wnaed y penderfyniad i'w sefydlu yn y ffordd hon. Un o'r rhesymau dros ei sefydlu'n allanol yn hytrach nag yn fewnol oedd am fod unigolion yn dweud bryd hynny y byddai'n well ganddynt wasanaeth cwnsela hyd braich, er mwyn sicrhau, pe baent yn—. Roeddent yn teimlo'n fwy cyfforddus, dyna'r hyn a ddywedwyd wrthym ar y pryd. Ond os yw'r dystiolaeth wedi newid a bod pobl yn teimlo y byddent yn fwy cyfforddus i gael rhywbeth yn fewnol, yna wrth gwrs, byddem yn ystyried hynny. Ond mae'n ymwneud â'r stigma. Dyna’r rheswm pam ei bod yn well gan bobl i hyn gael ei sefydlu yn y ffordd y cafodd ei sefydlu, a hefyd i gydnabod, mewn rhai achosion, wrth gwrs, y gallai rhai o’r honiadau hynny fod yn erbyn cydweithwyr a phobl sy’n gweithio’n agos atynt. Felly, efallai ei fod yn fater o gymysgu pethau i raddau, efallai, ond wrth gwrs, credaf fod y cymorth galwedigaethol sydd ar y safle wedi’i gynllunio i wneud hynny. Ond fel bob amser, rydym yn fwy na pharod i gael sgyrsiau; rwy’n fwy na pharod i gael sgwrs gyda chi ac eraill i weld a allwn ei wella, gan mai dyna rydym am ei wneud, yn y bôn.

Mae cwestiwn 4 i'w ateb gan Rhun ap Iorwerth. Jack Sargeant. 

Question 4 is to be answered by Rhun ap Iorwerth. Jack Sargeant. 

Cyfranogiad y Cyhoedd ym Mhwyllgorau'r Senedd
The Public's Participation in Senedd Committees

4. A wnaiff y Comisiwn ddatganiad ar sut mae'n annog cyfranogiad y cyhoedd ym mhwyllgorau'r Senedd? OQ57792

4. Will the Commission make a statement on how it encourages the public's participation in Senedd committees? OQ57792

Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn. Mae annog ymgysylltu efo pwyllgorau'n elfen bwysig o waith ymgysylltu'r Senedd, a hynny er mwyn sicrhau, wrth gwrs, fod barn y cyhoedd yn cael ei adlewyrchu yn ein trafodaethau. Yn ystod y pandemig, mi lwyddwyd i gyrraedd cynulleidfaoedd newydd drwy raglen ymgysylltu rithwir, yn cynnwys grwpiau ffocws a digwyddiadau ar-lein eraill, ac wrth i ni symud yn ôl i'r byd ôl-bandemig, rydyn ni'n datblygu cynlluniau i sicrhau bod ein gwaith ymgysylltu ar-lein yn ategu ein gwaith wyneb-yn-wyneb traddodiadol, ac mae gwaith yn digwydd rŵan i ddod o hyd i ffyrdd newydd o sicrhau amrywiaeth ehangach o bobl a grwpiau rydyn ni'n ymgysylltu efo nhw er mwyn sicrhau bod profiadau bywyd pobl ym mhob rhan o Gymru yn ganolog i'n gwaith ni.

Thank you very much for the question. Encouraging engagement with committees is a very important element of the Senedd's engagement work, to ensure, of course, that the public's view is reflected in our discussions. During the pandemic, we reached new audiences through a virtual engagement programme, encompassing online focus groups and other online events, and as we move back to the post-pandemic world, we are developing plans to ensure that our online engagement work complements our traditional face-to-face engagement work, and work is ongoing now to find new ways of ensuring a wider range and diversity of people and groups that we engage with to ensure that the lived experiences of people from all parts of Wales are at the heart of our work.

Diolch yn fawr, Commissioner, for that answer. I'm grateful for the work the Commission has done during the pandemic and what it continues to do. If I may, Deputy Presiding Officer, I'll declare an interest at this point as the Chair of the Senedd Petitions Committee, and as the Chair of the Petitions Committee, I want the people of Wales to see it as their committee; they shape our agendas with their petitions and their signatures, and I want everyone to know it and consider signing or submitting a petition to our Senedd.

But, to do that, they do need to understand the areas that the committee covers and what is a matter for elsewhere. I believe we can do this by promoting the success of previous petitions we've had in our Senedd, not just in this Senedd, but, of course, in previous Senedds as well. I have an idea that I think we could use to champion this, and that includes launching a petition of the year award, led by the committee and this Senedd. Will the Commission look at supporting me with this idea and see how we can work together to launch a petition of the year award in this Senedd? 

Diolch yn fawr am eich ateb, Gomisiynydd. Rwy’n ddiolchgar am y gwaith y mae’r Comisiwn wedi’i wneud yn ystod y pandemig a’r hyn y mae’n parhau i’w wneud. Os caf, Ddirprwy Lywydd, hoffwn ddatgan buddiant yn y fan hon fel Cadeirydd Pwyllgor Deisebau’r Senedd, ac fel Cadeirydd y Pwyllgor Deisebau, rwyf am i bobl Cymru ei weld fel eu pwyllgor hwy; hwy sy'n llunio ein hagendâu gyda’u deisebau a’u llofnodion, ac rwyf am i bawb wybod hynny ac ystyried llofnodi neu gyflwyno deiseb i’n Senedd.

Ond er mwyn gwneud hynny, mae angen iddynt ddeall y meysydd y mae'r pwyllgor yn ymdrin â hwy a beth sy'n fater ar gyfer rhywle arall. Credaf y gallwn wneud hyn drwy hyrwyddo llwyddiant deisebau blaenorol a gawsom yn ein Senedd, nid yn unig yn y Senedd hon, ond mewn Seneddau blaenorol hefyd wrth gwrs. Mae gennyf syniad y credaf y gallem ei ddefnyddio i hyrwyddo hyn, ac mae’n cynnwys lansio gwobr deiseb y flwyddyn, dan arweiniad y pwyllgor a’r Senedd hon. A wnaiff y Comisiwn ystyried fy nghefnogi gyda’r syniad hwn a gweld sut y gallwn gydweithio i lansio gwobr deiseb y flwyddyn yn y Senedd hon?

Wel, diolch yn fawr iawn am y syniad yna. Yn sicr, mae angen i ni wastad fod yn trio arloesi yn y ffordd rydyn ni'n ymgysylltu efo pobl. Mae'r Pwyllgor Deisebau, wrth gwrs, yn bwyllgor sy'n cael ei yrru gan ymgysylltu uniongyrchol efo pobl Cymru. Dwi'n gwybod bod Jack, yn ei rôl fel Cadeirydd y Pwyllgor Deisebau, wedi bod yn ymwneud ag un ymgyrch arbennig o lwyddiannus yn ddiweddar, ac o ganlyniad i waith y tîm cyfryngau cymdeithasol efo Rhian Mannings, yn dilyn ei deiseb hi am helpu teuluoedd sy'n colli plant a phobl ifanc yn sydyn ac annisgwyl, dwi'n meddwl bod yna dros 20,000 o gysylltiadau Twitter wedi bod, dros 2,300 o gysylltiadau Facebook, a hynny'n dangos bod deiseb sy'n dal dychymyg pobl, efo gwaith ymgysylltu effeithiol o'i chwmpas hi, wir yn gallu helpu i ddylanwadu ar y broses bolisi. Felly, mae gennym ni syniad yn y fan hyn ar sut i roi hwb pellach i'r broses ddeisebau. Mae'r syniad o wobr yn un da ac yn haeddu ystyriaeth bellach. Yn sicr, mi wnaf i'n siŵr bod trafodaeth yn digwydd rhwng Jack a'r tîm ymgysylltu i weld sut mae modd mynd â syniad o'r fath yn ei flaen.

Thank you very much for that idea. Certainly, we do need always to be trying to innovate in the way that we engage with people. The Petitions Committee, of course, is a committee that is driven by that direct engagement with the people of Wales. I know that Jack, in his role as Chair of the Petitions Committee, has been involved in one particularly successful campaign recently, and as a result of the work of the social media team with Rhian Mannings, following her petition seeking assistance for families who have lost children and young people suddenly and unexpectedly, I think that there have been over 20,000 Twitter impressions, over 2,300 Facebook responses, and that shows that a petition that captures people's imaginations, with efficient and effective engagement work around it, can genuinely influence the policy-making process. So, we have an idea here of how to give a further boost to the petitions process. The idea of an award is one that deserves further consideration and is a good idea. I will ensure that there will be a conversation between Jack and the engagement team to see how we can pursue such an idea.

15:10

Cwestiwn 5 i'w ateb gan Ken Skates. Peter Fox.

Question 5 is to be answered by Ken Skates, and asked by Peter Fox.

Effaith y Sancsiynau Economaidd ar Rwsia
The Impact of the Economic Sanctions on Russia

5. Pa asesiad y mae'r Comisiwn wedi'i wneud o effaith y sancsiynau economaidd ar Rwsia ar gronfeydd pensiwn staff ac Aelodau? OQ57807

5. What assessment has the Commission made of the impact of the economic sanctions on Russia on staff and Members' pension funds? OQ57807

Dirprwy Lywydd, can I first of all thank Peter Fox for this question? Obviously, the question of where funds are invested is of very great interest to Members at this time, who, rightly, would not wish to see funds invested in any Russian entities. Now, clearly, the Commission has no means to influence the allocation of the Members' pension scheme assets. That power rests entirely with the pension board, which is independent of the Commission, and the decision on where to invest is based on advice that's received from the board's investment advisers and is agreed by the pension board as a whole. So, whilst the Commission are aware of the issues, it is not for the Commission itself to make a financial assessment—it's for the pension board.

I understand that the pension board have issued a statement very recently to Members regarding this matter. It can be viewed on the Members' intranet page. Questions about the Members' scheme's investments should be addressed to the pension board. I know that Mike Hedges, as a Member-nominated trustee, is very happy to answer any questions that Members may have.

Now, the second fund, being the support staff pension scheme, is run by Aviva, and decisions on the investments of support staff pensions rests with their specialist investment advisers and the support staff themselves. So, the Commission, again, is not involved in deciding how the assets are invested for that scheme either. The Commission's pensions team have been engaging with Aviva though, who have confirmed that they have very little holdings in Russia, and the situation is under constant review. The team have worked with Aviva to provide a communication for support staff addressing concerns that they may well have and, again, this can be viewed on the intranet pages.

Now, with regard to the third fund, that being the Commission staff—. The civil service pension scheme, which is the third fund, that's an unfunded scheme and, therefore, it has no assets to invest. Benefits are paid through that scheme from tax revenues rather than from assets.

Ddirprwy Lywydd, a gaf fi ddiolch yn gyntaf i Peter Fox am y cwestiwn hwn? Yn amlwg, mae’r cwestiwn ynglŷn â lle y caiff cronfeydd eu buddsoddi o gryn ddiddordeb i’r Aelodau ar hyn o bryd, gan na fyddent, yn gwbl briodol, yn dymuno gweld arian yn cael ei fuddsoddi mewn unrhyw endidau Rwsiaidd. Nawr, yn amlwg, nid oes gan y Comisiwn unrhyw ffordd o ddylanwadu ar ddyraniad asedau cynllun pensiwn yr Aelodau. Y bwrdd pensiwn, sy’n annibynnol ar y Comisiwn, sydd â'r pŵer hwnnw, ac mae’r penderfyniad ynglŷn â lle i fuddsoddi yn seiliedig ar gyngor a gafwyd gan gynghorwyr buddsoddi’r bwrdd a chytunir arno gan y bwrdd pensiwn yn ei gyfanrwydd. Felly, er bod y Comisiwn yn ymwybodol o'r materion sy'n codi, nid lle'r Comisiwn ei hun yw gwneud asesiad ariannol—mater i'r bwrdd pensiwn ydyw.

Deallaf fod y bwrdd pensiwn wedi cyhoeddi datganiad yn ddiweddar iawn i’r Aelodau ynglŷn â'r mater hwn. Gellir ei weld ar dudalen fewnrwyd yr Aelodau. Dylid cyfeirio cwestiynau am fuddsoddiadau cynllun yr Aelodau at y bwrdd pensiwn. Gwn fod Mike Hedges, fel ymddiriedolwr a enwebwyd gan yr Aelodau, yn fwy na pharod i ateb unrhyw gwestiynau a allai fod gan yr Aelodau.

Nawr, mae’r ail gronfa, sef cynllun pensiwn y staff cymorth, yn cael ei rhedeg gan Aviva, a’u hymgynghorwyr buddsoddi arbenigol a’r staff cymorth eu hunain sy’n gyfrifol am benderfyniadau ynghylch buddsoddiadau pensiynau staff cymorth. Felly unwaith eto, nid yw’r Comisiwn yn ymwneud â'r broses o benderfynu sut y caiff yr asedau eu buddsoddi ar gyfer y cynllun hwnnw ychwaith. Serch hynny, mae tîm pensiynau’r Comisiwn wedi bod yn ymgysylltu ag Aviva, sydd wedi cadarnhau mai ychydig iawn o ddaliannau sydd ganddynt yn Rwsia, ac mae’r sefyllfa’n cael ei hadolygu’n gyson. Mae'r tîm wedi gweithio gydag Aviva i gyfathrebu â staff cymorth er mwyn rhoi sylw i unrhyw bryderon a allai fod ganddynt, ac unwaith eto, gellir gweld hyn ar dudalennau'r fewnrwyd.

Nawr, mewn perthynas â'r drydedd gronfa, sef staff y Comisiwn—. Cynllun pensiwn y gwasanaeth sifil, sef y drydedd gronfa, mae hwnnw'n gynllun nad yw'n cael ei ariannu, ac felly, nid oes ganddo asedau i’w buddsoddi. Telir buddion drwy'r cynllun hwnnw o refeniw treth yn hytrach nag o asedau.

Thank you, Commissioner, for that response. I think that was very helpful for Members and others watching in. As we all know, there is a wide-ranging movement across the UK and the wider world to disinvest from Russia based businesses as well as stocks and shares. Of course, in normal times, it's usual practice to use things like pension schemes to invest in foreign stocks and shares, but Russia's illegal and unnecessary invasion of Ukraine has meant that it is important to ensure that public money is not inadvertently being used to support a regime that has shown that it has no respect for democracy or the rules-based international order.

Will the Commission confirm its commitment—and I think I know the answer—to working with the pension board and other stakeholders to ensure that any investments derived from staff and Members' pension schemes are disinvested from any Russia based businesses? And could you answer: how is the Commission working with stakeholders to ensure that the relevant pension policies support responsible investments?

Diolch am eich ymateb, Gomisiynydd. Rwy'n credu ei fod yn ddefnyddiol iawn i'r Aelodau ac i eraill sy'n gwylio. Fel y gŵyr pob un ohonom, mae llawer o bobl ledled y DU a'r byd yn awyddus i ddadfuddsoddi o fusnesau yn Rwsia yn ogystal â stociau a chyfranddaliadau. Wrth gwrs, ar adegau normal, mae’n arferol defnyddio pethau fel cynlluniau pensiwn i fuddsoddi mewn stociau a chyfranddaliadau tramor, ond mae ymosodiad anghyfreithlon a diangen Rwsia ar Wcráin wedi golygu ei bod yn bwysig sicrhau nad yw arian cyhoeddus yn cael ei ddefnyddio’n anfwriadol i gefnogi cyfundrefn sydd wedi dangos nad oes ganddi unrhyw barch at ddemocratiaeth na’r drefn ryngwladol sy’n seiliedig ar reolau.

A wnaiff y Comisiwn gadarnhau ei ymrwymiad—a chredaf fy mod yn gwybod beth yw'r ateb—i weithio gyda’r bwrdd pensiwn a rhanddeiliaid eraill i sicrhau bod unrhyw fuddsoddiadau sy’n deillio o gynlluniau pensiwn staff ac Aelodau yn cael eu dadfuddsoddi o unrhyw fusnesau yn Rwsia? Ac a wnewch chi ateb: sut y mae'r Comisiwn yn gweithio gyda rhanddeiliaid i sicrhau bod y polisïau pensiwn perthnasol yn cefnogi buddsoddiadau cyfrifol?

Could I thank Peter Fox and assure him that we will undertake to work with the pension board to ensure that all the investments are ethical investments? Obviously, the Welsh Government itself, through the economic contract it has with businesses, is driving a values-led economy, and we as Commissioners are also keen to make sure that, where we invest, we invest in businesses—primarily in Wales when we can, but businesses elsewhere as well—that have sound ethical foundations to them. There is a particular section on the intranet, the statement from the board, which states that,

'In March 2022, in line with the investment manager's fair value pricing policy, the decision was  taken by the investment manager to mark this holding'—

that being that tiny Russian element of holdings—

'at zero.'

That indicates that the board are working very, very closely with Aviva's experts to ensure that no money can be invested in Russian entities. It would be absolutely wrong at this moment in time, as you say, to invest in any Russian businesses, and so Commissioners and the pension board are very alive to the need to make sure that all investments are carried out in an ethical way and invested in businesses that are ethical as well.

A gaf fi ddiolch i Peter Fox a rhoi sicrwydd iddo y byddwn yn ymrwymo i weithio gyda’r bwrdd pensiwn i sicrhau bod yr holl fuddsoddiadau'n fuddsoddiadau moesegol? Yn amlwg, mae Llywodraeth Cymru ei hun, drwy’r contract economaidd sydd ganddi â busnesau, yn hybu economi sy’n cael ei harwain gan werthoedd, ac rydym ni fel Comisiynwyr hefyd yn awyddus i sicrhau, lle rydym yn buddsoddi, ein bod yn buddsoddi mewn busnesau—yn bennaf yng Nghymru lle y gallwn, ond busnesau mewn mannau eraill hefyd—a chanddynt sylfeini moesegol cadarn. Mae adran benodol ar y fewnrwyd, y datganiad gan y bwrdd, sy’n nodi,

'Ym mis Mawrth 2022, yn unol â pholisi prisio gwerth teg y rheolwr buddsoddi, penderfynodd y rheolwr buddsoddi nodi’r daliant hwn—

sef yr elfen fach honno o ddaliannau Rwsiaidd—

'yn sero.'

Mae hynny'n dangos bod y bwrdd yn gweithio'n agos iawn gydag arbenigwyr Aviva i sicrhau na ellir buddsoddi unrhyw arian mewn endidau Rwsiaidd. Fel y dywedwch, byddai’n gwbl anghywir buddsoddi mewn unrhyw fusnesau Rwsiaidd ar hyn o bryd, ac felly, mae’r Comisiynwyr a’r bwrdd pensiwn yn ymwybodol iawn o’r angen i sicrhau bod yr holl fuddsoddiadau’n cael eu gwneud mewn ffordd foesegol ac yn cael eu buddsoddi mewn busnesau sy'n foesegol hefyd.

15:15
4. Cwestiynau Amserol
4. Topical Questions

Nid oes unrhyw gwestiynau amserol wedi'u derbyn y prynhawn yma. 

No topical questions have been accepted today.

5. Datganiadau 90 eiliad
5. 90-second Statements

Eitem 5, datganiadau 90 eiliad. Dim ond un heddiw, a galwaf Siân Gwenllian.

We'll move on to item 5, 90-second statements. We only have one statement today, and I call on Siân Gwenllian.

Diolch yn fawr iawn. Sefydlwyd cwrs sylfaen celf Coleg Menai yn 1981, ond dim ond eleni mae’r dathliadau 40 mlynedd yn cael eu cynnal, oherwydd y sefyllfa iechyd cyhoeddus y llynedd. Dyna ysgogodd arweinydd y cwrs, Owein Prendergast, i alw’r arddangosfa yn '40+1'. Sefydlwyd y cwrs ym Mangor gan yr arlunydd Peter Prendergast, tad Owein, a chyfoedion iddo. Mae gweithiau celf arbennig i ddathlu’r pen-blwydd yn cael eu harddangos yn oriel gelf Storiel a chanolfan Pontio ar hyn o bryd. Aeth Owein ati i guradu darnau o gelf, un ar gyfer pob blwyddyn y pen-blwydd, gwaith gan gyn-fyfyrwyr, darlithwyr, a sylfaenwyr y cwrs, ac mae’r gwaith yn tystio i gyfraniad aruthrol y cwrs dros y degawdau. Mae rhai o enwau amlycaf y sin gelfyddydol yng Nghymru wedi bwrw eu prentisiaeth yna, ond dwi ddim am ddechrau eu henwi nhw rhag i mi anghofio rhywun a phechu. Ond mae pob un yn talu teyrnged i gyfnod creadigol, arbrofol, ffurfiannol oedd yn rhoi cyfle iddyn nhw flodeuo fel unigolion yn ogystal ag fel artistiaid. Felly, pen-blwydd hapus, cwrs celf Coleg Menai, a llongyfarchiadau mawr ar gyrraedd carreg filltir bwysig. Hir y parhaed y cwrs i gyfrannu’n helaeth i gelfyddyd gweledol ein cenedl. Diolch.

Thank you very much. The art foundation course at Coleg Menai was established in 1981, but the fortieth anniversary celebrations are only taking place this year due to last year’s public health situation. This was the inspiration behind Owein Prendergast’s decision, as course leader, to give the exhibition the title '40+1'. The course was established in Bangor by the artist Peter Prendergast, Owein’s father, and his contemporaries. Special artworks have been created to celebrate the anniversary, and they are currently being exhibited at Storiel art gallery and Pontio. Owein curated artworks, one for each year being celebrated in the anniversary, and work by former students, lecturers and the course’s founders. The work is testament to the major contribution made by the course over the decades. Some of the most prominent names in the Welsh arts scene launched their fledgling careers here, but I won’t start naming them in case I forget someone and cause offence by omission. But everyone pays tribute to a creative, experimental, formative period that gave them the opportunity to blossom as individuals as well as artists. So, happy anniversary to Coleg Menai’s art course, and huge congratulations for reaching such an important milestone. Long may the course make such a profound contribution to our nation’s visual arts.

6. Dadl ar Gynnig Deddfwriaethol gan Aelod: Janet Finch-Saunders (Aberconwy)—Cynllunio morol yng Nghymru
6. Debate on a Member's Legislative Proposal: Janet Finch-Saunders (Aberconwy)—Marine planning in Wales

Eitem 6 y prynhawn yma yw'r ddadl ar gynnig deddfwriaethol gan Aelod, cynllunio morol yng Nghymru. Galwaf ar Janet Finch-Saunders i wneud y cynnig.

Item 6 is a debate on a Member's legislative proposal, marine planning in Wales. I call on Janet Finch-Saunders to move the motion.

Cynnig NDM7896 Janet Finch-Saunders

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn nodi cynnig ar gyfer Bil ar gynllunio morol yng Nghymru.

2. Yn nodi mai diben y Bil hwn fyddai:

a) gwneud darpariaethau ar gyfer polisïau a fyddai'n helpu i lywio lleoliad datblygiadau i ffwrdd o'r ardaloedd mwyaf sensitif o safbwynt ecolegol, lleihau'r effeithiau cronnol ar gynefinoedd a rhywogaethau sy'n agored i niwed, a rhoi mwy o sicrwydd i ddatblygwyr;

b) creu dyletswydd ar Lywodraeth Cymru i hwyluso'r gwaith o greu cynllun datblygu morol cenedlaethol, a'i adolygu o leiaf unwaith ym mhob Senedd;

c) sefydlu meysydd adnoddau strategol ar gyfer ynni morol;

d) cyhoeddi strategaeth ar gyfer gwrthdroi dirywiad adar môr;

e) ei gwneud yn ofynnol i ffermydd gwynt ar y môr gynnwys adfer cynefinoedd gwely'r môr; strategaeth ar gyfer cynaeafu bwyd môr cynaliadwy o fewn ardal y fferm wynt a mesurau gwella amgylcheddol.

Motion NDM7896 Janet Finch-Saunders

To propose that the Senedd:

1. Notes a proposal for a Bill on marine planning in Wales.

2. Notes that the purpose of this Bill would be to:

a) make provisions for policies that would help guide the siting of developments away from the most ecologically sensitive areas, minimise the cumulative impacts on vulnerable habitats and species, and provide greater certainty to developers;

b) create a duty for the Welsh Government to facilitate the creation of a national marine development plan, and review it at least once in every Senedd;

c) establish strategic resource areas for marine energy;

d) publish a strategy for reversing seabirds decline;

e) require that offshore wind farms include habitat restoration of the seabed; strategy for sustainable seafood harvesting from within the area of the windfarm and, environmental enhancement measures.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you, Deputy Presiding Officer. The historic absence of marine spatial planning and an isolated approach to managing our seas means that we now face unco-ordinated scrambles for space and increasing delays for industry. As we urgently need to move away from Russian hydrocarbons following Putin's illegal invasion, we must have the best legislation possible, which champions marine energy projects and greater energy security whilst keeping the nature and climate crisis at heart. This proposal would do just that.

So, why should this Parliament, the Welsh Parliament, legislate on marine planning? Well, the recent Climate Change, Environment and Infrastructure Committee report on the draft budget highlighted our finding that there is concern about barriers to renewable offshore energy generation in Wales, including a paucity in the marine environmental evidence base, and complexity that bring delays in the consenting and licensing process. There are widespread concerns about NRW's ability to effectively carry out its roles and responsibilities, including monitoring and assessing the condition of marine sites while supporting marine planning, and that whilst a review to streamline the consenting process is to be welcomed, there is still a severe lack of a robust evidence base to underpin development decisions, and there are consequently inherent risks in ramping up development. This is certainly what we do not want to be hearing at a time when the UK Government has rightly set an ambitious target to deliver 40 GW of offshore wind by 2030. There are approximately 4 GW of upcoming additional offshore wind developments in north Wales, and the Crown Estate is pursuing plans for floating wind in the Celtic sea. The Welsh Government has already failed to meet the deadline to achieve or even maintain good environmental status, GES, of marine waters. Marine biodiversity is declining. In fact, according to the second 'State of Natural Resources Report', only 46 per cent of the marine protected area network features are in favourable condition. The lack of true spatial planning to guide the sustainable use of our seas hinders GES and threatens the upscaling of offshore wind. 

Whilst I acknowledge the commitment in the renewable energy deep dive, and I thank the Deputy Minister for doing this, to work with NRW and key stakeholders to identify marine strategic resource areas by 2023, this was to provide guidance to signpost appropriate and inappropriate areas for development. But that is only guidance. We now need to create a legal duty to create a national marine development plan, one that is relevant to Wales, and to keep it under regular review. As the RSPB have stated, the lack of robust statutory weighted development control and spatial policies to steer developments away from environmentally sensitive areas from the outset does create uncertainty for all parties, and inevitably leads to conflict at the application stage. 

Baroness Brown of Cambridge endorsed spatial planning, stating:

'I think sea bed planning in order to make sure that we can enable these activities to coexist without...urbanising the sea bed, is hugely important.'

Many Members work with the Marine Conservation Society, and they have stated that they are wary of a piecemeal approach that, when coupled with a significant ramping up of development proposals, is a recipe for unforeseen, cumulative and in-combination impacts. Strategic resource areas need to sit firmly within a holistic marine spatial plan, as is highlighted in the report on the Welsh Government's own marine policies. Environmental stakeholders called for a cross-sector statutory spatial plan that addresses the cumulative impacts of marine development. So, let's ask ourselves: how can it be right that, whilst planning on land has 'Future Wales', 'Planning Policy Wales' and local development plans to guide development, at present, there is no similar system for what happens in our seas—and, I would just add, the great expanse of our seas? This is despite Welsh territorial seas covering some 32,000 sq km. 

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae absenoldeb hanesyddol cynllunio gofodol morol a dull ynysig o reoli ein moroedd yn golygu ein bod bellach yn wynebu sgrialfa anhrefnus am ofod ac oedi cynyddol i ddiwydiant. Gan fod angen inni ymbellhau ar frys oddi wrth hydrocarbonau Rwsiaidd yn dilyn ymosodiad anghyfreithlon Putin, mae'n rhaid inni gael y ddeddfwriaeth orau bosibl, sy'n hyrwyddo prosiectau ynni morol a chynyddu diogelwch ffynonellau ynni gan sicrhau ar yr un pryd fod yr argyfwng natur a hinsawdd yn parhau i fod yn rhan ganolog ohoni. Byddai’r cynnig hwn yn gwneud yn union hynny.

Felly, pam y dylai’r Senedd hon, Senedd Cymru, ddeddfu ar gynllunio morol? Wel, amlygodd adroddiad diweddar y Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Seilwaith ar y gyllideb ddrafft ein canfyddiad fod yna bryder ynghylch rhwystrau rhag cynhyrchu ynni adnewyddadwy ar y môr yng Nghymru, gan gynnwys prinder tystiolaeth amgylcheddol forol, a chymhlethdod sy’n peri oedi yn y broses gydsynio a thrwyddedu. Mae pryderon eang ynghylch gallu CNC i gyflawni ei rolau a’i gyfrifoldebau’n effeithiol, gan gynnwys monitro ac asesu cyflwr safleoedd morol i gefnogi cynllunio morol, ac er bod adolygiad i symleiddio’r broses gydsynio i’w groesawu, ni cheir sylfaen dystiolaeth gadarn o hyd i danategu penderfyniadau datblygu, ac o ganlyniad, ceir risgiau cynhenid wrth gynyddu gwaith datblygu. Yn sicr, nid dyma rydym am ei glywed ar adeg pan fo Llywodraeth y DU, a hynny’n gwbl briodol, wedi gosod targed uchelgeisiol i gynhyrchu 40 GW o ynni gwynt ar y môr erbyn 2030. Mae oddeutu 4 GW o ddatblygiadau ynni gwynt ar y môr ychwanegol ar y ffordd yng ngogledd Cymru, ac mae Ystad y Goron yn mynd ar drywydd cynlluniau gwynt arnofiol yn y môr Celtaidd. Mae Llywodraeth Cymru eisoes wedi methu'r terfyn amser i gyflawni neu hyd yn oed i gynnal statws amgylcheddol da dyfroedd morol. Mae bioamrywiaeth forol yn dirywio. Mewn gwirionedd, yn ôl yr ail 'Adroddiad o Gyflwr Adnoddau Naturiol', 46 y cant yn unig o nodweddion rhwydwaith yr ardaloedd morol gwarchodedig sydd mewn cyflwr ffafriol. Mae diffyg cynllunio gofodol go iawn i arwain defnydd cynaliadwy o'n moroedd yn atal statws amgylcheddol da ac yn bygwth y broses o gynyddu datblygiadau ynni gwynt ar y môr.

Er fy mod yn cydnabod yr ymrwymiad yn yr archwiliad dwfn ar ynni adnewyddadwy, a diolch i’r Dirprwy Weinidog am wneud hyn, i weithio gyda CNC a rhanddeiliaid allweddol i nodi ardaloedd adnoddau strategol morol erbyn 2023, roedd hyn er mwyn darparu arweiniad i gyfeirio at ardaloedd priodol ac amhriodol ar gyfer datblygu. Ond arweiniad yn unig yw hynny. Mae angen inni greu dyletswydd gyfreithiol yn awr i greu cynllun datblygu morol cenedlaethol, un sy’n berthnasol i Gymru, a’i adolygu'n rheolaidd. Fel y mae’r RSPB wedi’i nodi, mae diffyg polisïau gofodol a rheolaethau datblygu statudol cadarn wedi'u pwysoli i lywio datblygiadau oddi wrth ardaloedd amgylcheddol sensitif o’r cychwyn yn creu ansicrwydd i bawb, ac yn arwain yn anochel at wrthdaro yn ystod y cam ymgeisio.

Cefnogodd y Farwnes Brown o Gaergrawnt gynllunio gofodol, gan nodi:

'Credaf fod cynllunio gwely'r môr er mwyn sicrhau y gallwn alluogi'r gweithgareddau hyn i gydfodoli heb... drefoli gwely'r môr, yn hynod bwysig.'

Mae llawer o’r Aelodau’n gweithio gyda’r Gymdeithas Cadwraeth Forol, ac maent wedi datgan eu bod yn wyliadwrus o ddull tameidiog sydd, o’i gyfuno â chynnydd sylweddol mewn cynigion datblygu, yn rysáit ar gyfer effeithiau annisgwyl, cronnol a chyfunol. Mae angen i ardaloedd adnoddau strategol fod yn rhan o gynllun gofodol morol cyfannol, fel yr amlygir yn yr adroddiad ar bolisïau morol Llywodraeth Cymru ei hun. Mae rhanddeiliaid amgylcheddol wedi galw am gynllun gofodol statudol traws-sector sy’n mynd i’r afael ag effeithiau cronnol datblygu morol. Felly, gadewch inni ofyn i ni'n hunain: sut y gall fod yn iawn, pan fo gan gynllunio ar y tir 'Cymru’r Dyfodol', 'Polisi Cynllunio Cymru' a chynlluniau datblygu lleol i lywio datblygiad, nad oes system debyg ar gael ar hyn o bryd ar gyfer yr hyn sy'n digwydd yn ein moroedd—a hoffwn ychwanegu, yn ehangder mawr ein moroedd? A hynny er bod gan Gymru oddeutu 32,000 km sgwâr o foroedd tiriogaethol.

15:20

Janet, will you take an intervention?

Janet, a wnewch chi dderbyn ymyriad?

I don't know which screen to look at. You're twice in front of me, Janet. Many thanks for bringing this debate; I think it's a very important one. One of the things I'm not clear on, and I wonder if you can help, or perhaps the Minister can afterwards, is whether we need new legislation or if the existing marine planning and marine and coastal legislation allows us to put a marine plan on a statutory footing without a new law. Have you got any clarity on that? If not, could you add to your contribution that request to the Minister: can we just get on with it and do it now, or do we need a new piece of law?

Nid wyf yn gwybod pa sgrin i edrych arni. Rydych o fy mlaen i ddwywaith, Janet. Diolch yn fawr am gyflwyno’r ddadl hon; credaf ei bod yn un bwysig iawn. Un o'r pethau nad wyf yn glir yn ei gylch, a tybed a allwch chi helpu, neu efallai y gall y Gweinidog wneud hynny wedyn, yw a oes angen deddfwriaeth newydd arnom, neu a yw'r ddeddfwriaeth gynllunio morol ac arfordirol bresennol yn caniatáu inni roi cynllun morol ar sail statudol heb gyfraith newydd. A allwch roi unrhyw eglurder ynglŷn â hynny? Os na allwch, a wnewch chi ychwanegu'r cais hwnnw i’r Gweinidog at eich cyfraniad: a allwn fwrw iddi i'w wneud yn awr, neu a oes angen deddfwriaeth newydd arnom?

Thank you, Huw. It's fair to say I really appreciate working with you on the committee that we're on. As for whether it needs to be a new piece of law or whether we can adapt, currently a lot of the measures are just guidance, Huw. So, consequentially, what we're looking for is to ensure that that legislation covers some of the things I've said, and there are going to be a lot more yet. It has to be covered by legislation. I don't know whether the Deputy Minister or Minister can advise us today whether that needs to be new legislation, but we definitely need this marine spatial plan to be in law, rather than just guidance. 

The consequence is that, for example, the Crown Estate leads the process by way of individual rounds of sea bed lease deployments. In fact, in carbon budget 2, you more or less admit that you are letting the Crown Estate lead, stating that you are collaborating to understand spatial opportunities for offshore wind, including floating wind developments. Rather than the recent focus that's been on devolving the Crown Estate, we should be prioritising the climate and nature crisis by developing a national marine development plan, and one that is covered by legislation.

We also need to create a Welsh sea bird recovery strategy. The UK Government and Scottish Government have both committed to address the threats and pressures on sea birds, yet, again, we're still waiting here, and this is despite the fact that there has been a severe decline in Wales's breeding kittiwakes, 35 per cent since 1986. In fact, Dr Catharine Horswill stated recently:

'We need to tighten up assessments to make sure that potential impacts to already struggling wildlife, such as the kittiwake, are better understood.'

Similarly, Lisa Morgan of the Wildlife Trust of South and West Wales has stated that the location, scale and type of marine renewable energy schemes should be determined by proper environmental assessments. I honestly cannot see how anybody could argue with that. Even our fishermen and the aquaculture sector have highlighted an urgent need to take action in relation to windfarms.  

Diolch, Huw. Mae'n deg dweud fy mod yn gwerthfawrogi gweithio gyda chi ar y pwyllgor rydym arno. Ynglŷn ag a oes angen deddfwriaeth newydd arnom neu a allwn addasu, canllawiau'n unig yw llawer o'r mesurau ar hyn o bryd, Huw. Felly, o ganlyniad, rydym am sicrhau bod y ddeddfwriaeth honno'n cynnwys rhai o'r pethau rwyf wedi sôn amdanynt, ac mae llawer mwy i ddod eto. Rhaid i hyn gael ei gynnwys mewn deddfwriaeth. Nid wyf yn gwybod a all y Dirprwy Weinidog neu’r Gweinidog ddweud wrthym heddiw a oes angen i honno fod yn ddeddfwriaeth newydd, ond yn sicr, mae angen i’r cynllun gofodol morol fod yn gyfraith, yn hytrach na chanllawiau'n unig.

Y canlyniad, er enghraifft, yw bod Ystad y Goron yn arwain y broses drwy rowndiau unigol o osod prydlesau gwely'r môr. A dweud y gwir, yng nghyllideb garbon 2, rydych chi fwy neu lai’n cyfaddef eich bod yn gadael i Ystad y Goron arwain, gan ddatgan eich bod yn cydweithredu er mwyn deall beth yw'r cyfleoedd gofodol ar gyfer ynni gwynt ar y môr, gan gynnwys datblygiadau gwynt arnofiol. Yn hytrach na’r ffocws diweddar sydd wedi bod ar ddatganoli Ystad y Goron, dylem fod yn blaenoriaethu’r argyfwng hinsawdd a natur drwy ddatblygu cynllun datblygu morol cenedlaethol, ac un sydd wedi'i gynnwys mewn deddfwriaeth.

Mae angen inni hefyd greu strategaeth adfer adar môr Cymru. Mae Llywodraeth y DU a Llywodraeth yr Alban ill dwy wedi ymrwymo i fynd i’r afael â’r bygythiadau a’r pwysau ar adar môr, ac unwaith eto, rydym yn dal i aros yma, a hynny er gwaethaf y dirywiad difrifol a fu yn niferoedd y gwylanod coesddu sy’n magu yng Nghymru, 35 y cant ers 1986. Mewn gwirionedd, dywedodd Dr Catharine Horswill yn ddiweddar:

'Mae angen inni dynhau asesiadau i wella dealltwriaeth o'r effeithiau posibl ar fywyd gwyllt sydd eisoes yn ei chael hi'n anodd, megis yr wylan goesddu.'

Yn yr un modd, mae Lisa Morgan o Ymddiriedolaeth Natur De a Gorllewin Cymru wedi datgan y dylai lleoliad, graddfa a math cynlluniau ynni adnewyddadwy morol gael eu pennu gan asesiadau amgylcheddol priodol. Yn wir, ni allaf weld sut y gallai unrhyw un ddadlau â hynny. Mae hyd yn oed ein pysgotwyr a’r sector dyframaethu wedi tynnu sylw at angen dybryd i weithredu mewn perthynas â ffermydd gwynt.

15:25

Janet, you've used up your time. I'm going to give you extra time as there was an intervention, but you have got very little time left to close, if you don't close the first part now. 

Janet, rydych wedi defnyddio eich amser. Rwy’n mynd i roi amser ychwanegol i chi gan fod ymyriad wedi'i wneud, ond ychydig iawn o amser sydd gennych ar ôl i gloi, os na wnewch chi gloi'r rhan gyntaf nawr.

Okay. As our climate change committee recently heard, the marine plan is not fit for purpose in the context of the anticipated step change in development. I ask this Senedd to let that process of shaping our seas continue in a way that benefits the climate and our nature crisis by supporting this legislative proposal today. Thank you. Diolch. 

Iawn. Fel y clywodd ein pwyllgor newid hinsawdd yn ddiweddar, nid yw’r cynllun morol yn addas at y diben yng nghyd-destun y cynnydd sylweddol a ragwelir o ran datblygu. Gofynnaf i’r Senedd adael i’r broses o ddatblygu ein moroedd barhau mewn ffordd sydd o fudd i’r hinsawdd a’n hargyfwng natur drwy gefnogi’r cynnig deddfwriaethol hwn heddiw. Diolch.

Thank you, Janet, for tabling this debate. As a Member who represents a sizeable stretch of our coastline, I like to remind people that Welsh seas are more than a third larger than the Welsh land mass. So, marine planning is critical to many policies and priorities, from climate change to biodiversity, economic development to energy security. As a member of the Senedd committee that recently reported on the Welsh Government's marine policies, I have looked at how these competing and overlapping demands are being managed and balanced.

Ever since we reported, which was last month, the scales have significantly tipped. The war in Ukraine has put energy security and curbing fossil fuel imports at the top of the agenda. The Welsh Government was, of course, already committed to decreasing carbon emissions by 95 per cent by 2050. The sanctions against Russia highlight why that is a national security as well as a climate security issue. We will hear a lot more about electricity generation from offshore wind, wave and tidal currents coming in the weeks and months ahead.

Wales, of course, is best placed—literally, geographically—to generate these sustainable forms of energy. In west Wales, we have the Pembrokeshire demonstration zone and Wave Hub. Like the other energy-generation zones, it leases its right to use the sea bed from the Crown Estate, which Janet has just mentioned. And if devolving the estate can help us meet our aspiration to be a world leader in renewable energy, we must, of course, pursue that. But we must also ensure we have a robust plan to site and develop these technologies sensitively and appropriately to mitigate and minimise impacts on marine ecosystems and blue carbon stores. I agree with Janet on that. 

I mention blue carbon because as well as the ecologically sensitive areas and vulnerable habitats and species that the motion lists, we must also consider blue carbon habitats and stores, sequestration and restoration. At least 113 million tonnes of carbon are stored in Welsh marine habitats, nearly 10 years' worth of Welsh carbon emissions. So, they're critical to achieving our climate change goals. NRW is due to publish a report documenting the carbon sequestration potential for the existing marine protected areas soon, and I look forward to reading that. 

Welsh Labour has a manifesto commitment to restore coastal habitat restoration. We could extend that to include both blue carbon and ecologically significant habitats in the Welsh sea area. Going forward, the overarching aim should be to protect, restore and enhance blue carbon habitats, like seagrass meadow, at every opportunity.

Diolch, Janet, am gyflwyno’r ddadl hon. Fel Aelod sy’n cynrychioli darn sylweddol o’n harfordir, hoffwn atgoffa pobl fod moroedd Cymru yn fwy na thraean yn fwy o faint na thirfas Cymru. Felly, mae cynllunio morol yn allweddol i lawer o bolisïau a blaenoriaethau, o newid hinsawdd i fioamrywiaeth, o ddatblygu economaidd i ddiogelu ffynonellau ynni. Fel aelod o bwyllgor y Senedd a gyflwynodd adroddiad yn ddiweddar ar bolisïau morol Llywodraeth Cymru, rwyf wedi edrych ar sut y mae’r galwadau hyn sy'n cystadlu â'i gilydd ac yn gorgyffwrdd yn cael eu rheoli a’u cydbwyso.

Ers inni adrodd fis diwethaf, mae'r sefyllfa wedi newid yn sylweddol. Mae'r rhyfel yn Wcráin wedi rhoi diogelwch ffynonellau ynni a lleihau mewnforion tanwydd ffosil ar frig yr agenda. Wrth gwrs, roedd Llywodraeth Cymru eisoes wedi ymrwymo i leihau allyriadau carbon 95 y cant erbyn 2050. Mae’r sancsiynau yn erbyn Rwsia yn amlygu pam fod hynny’n fater o ddiogelwch gwladol yn ogystal â diogelwch hinsawdd. Byddwn yn clywed llawer mwy am gynhyrchu trydan o ffermydd gwynt ar y môr, ynni'r tonnau a cheryntau llanw dros yr wythnosau a'r misoedd nesaf.

Mae Cymru, wrth gwrs, mewn sefyllfa wych—yn llythrennol, yn ddaearyddol—i gynhyrchu’r mathau cynaliadwy hyn o ynni. Yng ngorllewin Cymru, mae gennym ardal arddangos sir Benfro a Wave Hub. Fel yr ardaloedd cynhyrchu ynni eraill, mae’n cael hawl i ddefnyddio gwely’r môr ar brydles gan Ystad y Goron, fel y mae Janet newydd ei grybwyll. Ac os gall datganoli’r ystad ein helpu i gyflawni ein dyhead i fod yn arweinydd byd-eang ym maes ynni adnewyddadwy, mae'n rhaid inni fynd ar drywydd hynny, wrth gwrs. Ond mae'n rhaid inni sicrhau hefyd fod gennym gynllun cadarn i leoli a datblygu’r technolegau hyn mewn modd sensitif a phriodol er mwyn lliniaru a lleihau’r effeithiau ar ecosystemau morol a storfeydd carbon glas. Rwy'n cytuno gyda Janet ynglŷn â hynny.

Rwy'n sôn am garbon glas oherwydd, yn ogystal â’r ardaloedd sensitif o safbwynt ecolegol a’r cynefinoedd a'r rhywogaethau dan fygythiad y mae’r cynnig yn eu rhestru, rhaid inni hefyd ystyried cynefinoedd a storfeydd carbon glas, ac atafaelu ac adfer carbon. Mae o leiaf 113 miliwn tunnell o garbon wedi'i storio yng nghynefinoedd morol Cymru, gwerth bron i 10 mlynedd o allyriadau carbon Cymru. Felly, maent yn allweddol i gyflawni ein nodau newid hinsawdd. Mae CNC i fod i gyhoeddi adroddiad cyn bo hir yn dogfennu’r potensial atafaelu carbon ar gyfer yr ardaloedd morol gwarchodedig presennol, ac edrychaf ymlaen at ei ddarllen.

Mae gan Lafur Cymru ymrwymiad maniffesto i adfer cynefinoedd arfordirol. Gallem ymestyn hynny i gynnwys cynefinoedd carbon glas a chynefinoedd o bwys ecolegol yn ardal forol Cymru. Wrth symud ymlaen, dylai achub ar bob cyfle i warchod, adfer a gwella cynefinoedd carbon glas, fel dolydd morwellt, fod yn nod trosfwaol.

15:30

I'd like to thank the Member for Aberconwy for giving me the opportunity to speak in her debate this afternoon. Fellow Members may be well aware of my affinity for the Atlantic grey seal. Indeed, the family home is even named after one. As its species champion here in the Senedd, I am incredibly grateful to represent, and be the voice of, such a magnificent creature, which calls the waters off our Welsh coast home.

For those that don't know, over half the world's populations of Atlantic grey seals can be found surfing the waves of the British isles, from the coast of Amroth and the isle of Skomer, to the Orkney islands in the far north of Scotland. It's no coincidence that these beautiful creatures also choose to reside in the most beautiful of places—of course, the coast of Carmarthen West and South Pembrokeshire being their favourite location.

However, each of these locations also offers us valuable resources in our search for cleaner, greener renewable energy. In my own constituency is the fantastic Blue Gem Wind project, an offshore floating wind farm that is developing a new generation of energy in our Celtic sea. Having had the opportunity to visit Blue Gem and learned the benefits that it can bring in terms of both renewable energy and economic prosperity, it truly is a fantastic asset to not only Pembrokeshire but Wales as a whole.

As this motion rightly highlights, our drive for marine renewables must be considered against the backdrop of all of our existing marine commitments, including fisheries, aquaculture, shipping, navigational channels and, of course, biodiversity and marine animal protection. Indeed, this is what Blue Gem has done so successfully. They developed a plan-led approach to site selection, driven by technical and environmental considerations, with the overarching objective of identifying a viable site while minimising the impact on the environment and marine life.

Before making the decision to develop the Pembrokeshire site, a host of factors were considered, including bathymetry, the measurement of the depth of water; wind resource; proximity to nature; conservation designations; sea birds; marine mammals; fisheries; shipping; and proximity to ports—a whole host of options. This is an example of how it is to be done correctly, a process that any future marine development should replicate. But, as the Member for Aberconwy rightly pointed out, this is only guidance at present, and it does need to be added to the legislative statute here in Wales. The Member also mentioned the RSPB, which has said that we have one chance to ensure that we deliver marine renewables at a pace and quantum that allows us to meet our environmental targets, both climate and nature. Indeed, the two do go hand in hand.

So, I'm grateful to the Member for Aberconwy for bringing this forward. We need to get this right. There is a duty on the Welsh Government to facilitate the creation of a national marine development plan, protecting both Wales's climate and nature for future generations. Diolch.

Hoffwn ddiolch i'r Aelod dros Aberconwy am roi cyfle imi siarad yn ei dadl y prynhawn yma. Efallai fod fy nghyd-Aelodau'n ymwybodol iawn o fy nghysylltiad â morlo llwyd yr Iwerydd. Yn wir, mae'r cartref teuluol wedi ei enwi ar ôl un. Fel ei hyrwyddwr rhywogaethau yma yn y Senedd, rwy'n hynod ddiolchgar o gynrychioli, a bod yn llais dros greadur mor wych sy'n byw yn y dyfroedd oddi ar ar arfordir Cymru.

I'r rhai nad ydynt yn gwybod, mae dros hanner poblogaeth y byd o forloi llwyd yr Iwerydd yn nofio yn y tonnau oddi ar ynysoedd Prydain, o arfordir Amroth ac ynys Sgomer, i ynysoedd Erch ym mhellafion yr Alban. Nid yw'n gyd-ddigwyddiad fod y creaduriaid hardd hyn hefyd yn dewis byw yn y lleoedd harddaf—arfordir Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro yw eu hoff leoliad wrth gwrs.

Fodd bynnag, mae pob un o'r lleoliadau hyn hefyd yn cynnig adnoddau gwerthfawr wrth inni chwilio am ynni adnewyddadwy glanach a gwyrddach. Yn fy etholaeth i, gwelir prosiect gwych Blue Gem Wind, fferm wynt ar y môr sy'n datblygu cynhyrchiant ynni newydd yn ein môr Celtaidd. Ar ôl cael cyfle i ymweld â Blue Gem a dysgu am y manteision y gall eu cynnig ar ffurf ynni adnewyddadwy a ffyniant economaidd, mae'n ased gwirioneddol wych nid yn unig i sir Benfro ond i Gymru gyfan.

Fel y mae'r cynnig hwn yn nodi, rhaid ystyried ein hawydd i ddatblygu ynni adnewyddadwy morol yng nghyd-destun ein holl ymrwymiadau morol presennol, gan gynnwys pysgodfeydd, dyframaeth, morgludiant, sianeli mordwyo, a bioamrywiaeth a diogelu anifeiliaid morol wrth gwrs. Yn wir, dyma beth y mae Blue Gem wedi'i wneud mor llwyddiannus. Fe wnaethant ddatblygu dull o ddethol safleoedd sy'n dilyn y cynllun, wedi'i lywio gan ystyriaethau technegol ac amgylcheddol, gyda'r amcan trosfwaol o nodi safle hyfyw gan leihau'r effaith ar yr amgylchedd a bywyd morol ar yr un pryd.

Cyn gwneud penderfyniad i ddatblygu safle sir Benfro, ystyriwyd llu o ffactorau, gan gynnwys bathymetreg, mesur dyfnder dŵr; adnoddau gwynt; agosrwydd at natur; dynodiadau cadwraeth; adar môr; mamaliaid môr; pysgodfeydd; morgludiant; ac agosrwydd at borthladdoedd—llu o opsiynau. Dyma enghraifft o sut y dylid ei wneud yn y ffordd gywir, proses y dylai unrhyw ddatblygiad morol yn y dyfodol ei hefelychu. Ond fel y nododd yr Aelod dros Aberconwy yn gywir, dim ond canllawiau ydyw ar hyn o bryd, ac mae angen ei ychwanegu at y statud deddfwriaethol yma yng Nghymru. Soniodd yr Aelod hefyd am yr RSPB, sydd wedi dweud mai un cyfle sydd gennym i sicrhau ein bod yn darparu ynni adnewyddadwy morol ar gyflymder ac i raddau sy'n ein galluogi i gyrraedd ein targedau amgylcheddol, o ran yr hinsawdd a natur. Yn wir, mae'r ddau yn mynd law yn llaw.

Felly, rwy'n ddiolchgar i'r Aelod dros Aberconwy am gyflwyno hyn. Mae angen inni wneud hyn yn iawn. Mae dyletswydd ar Lywodraeth Cymru i hwyluso'r gwaith o greu cynllun datblygu morol cenedlaethol, i ddiogelu hinsawdd a natur Cymru ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. Diolch.

Diolch am y cynnig sydd o'n blaenau ni heddiw yma i'r Aelod dros Aberconwy. Dwi yn gweld gwerth ystyried sut y gellid tynnu ynghyd y gwahanol elfennau sy'n ymwneud â chynllunio mewn perthynas â'r môr mewn fframwaith deddfwriaethol newydd, er fy mod i, fel Aelod Ogwr, ddim yn hollol eglur bod angen gwneud hynny. Mae ystyried hynny a gwthio'r ffiniau ynghylch beth sy'n bosibl, dwi'n meddwl, yn rhywbeth pwysig.

Mae yna elfennau o'r cynnig sydd o'n blaenau ni dwi'n meddwl y buaswn i wedi'u cyflwyno mewn ffordd wahanol. Mae o'n sôn am adar y môr a ffermydd gwynt, lle mae beth sydd angen ydy ei osod o, o bosib, mewn ffordd dipyn ehangach na hynny. Mae yna fwy i fywyd môr nag adar. Mae yna fwy i gynlluniau ynni na ffermydd gwynt ac yn y blaen. Ond, er hynny, mae yna egwyddorion pwysig yma. Beth sydd angen, wrth gwrs, ydy cael y cydbwysedd iawn rhwng defnyddio a manteisio ar ein hadnoddau morol ni a chael lefel ddigon cadarn o warchodaeth iddyn nhw hefyd.

Mae cynllun Morlais, oddi ar arfordir fy etholaeth i, yn enghraifft dda iawn, dwi'n meddwl, o beth dŷn ni'n trio ei gyflawni—cynllun arloe