Y Cyfarfod Llawn

Plenary

03/11/2021

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:29 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:29 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad gan y Llywydd
Statement by the Llywydd

Croeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Cyn i ni ddechrau, dwi angen nodi ychydig o bwyntiau. Cynhelir y cyfarfod hwn ar ffurf hybrid, gyda rhai Aelodau yn y Siambr ac eraill yn ymuno drwy gyswllt fideo. Bydd yr holl Aelodau sy'n cymryd rhan yn nhrafodion y Senedd, ble bynnag y bônt, yn cael eu trin yn gyfartal. Mae Cyfarfod Llawn a gynhelir drwy gynhadledd fideo, yn unol â Rheolau Sefydlog Senedd Cymru, yn gyfystyr â thrafodion y Senedd at ddibenion Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Bydd rhai o ddarpariaethau Rheol Sefydlog 34 yn gymwys ar gyfer y cyfarfod yma, ac mae'r rheini wedi'u nodi ar eich agenda.

Welcome to this Plenary session. Before we begin, I want to set out a few points. This meeting will be held in hybrid format, with some Members in the Senedd Chamber and others joining by video-conference. All Members participating in Senedd proceedings, wherever they may be, will be treated equally. A Plenary meeting held using video-conference, in accordance with the Standing Orders of the Welsh Parliament, constitutes Senedd proceedings for the purposes of the Government of Wales Act 2006. Some of the provisions of Standing Order 34 will apply for today's Plenary meeting, and these are set out on your agenda. 

13:30
1. Cwestiynau i Weinidog yr Economi
1. Questions to the Minister for Economy

Yr eitem gyntaf y prynhawn yma yw'r cwestiynau i Weinidog yr Economi, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan John Griffiths.

The first item this afternoon is questions to the Minister for Economy, and the first question is from John Griffiths.

Diwydiannau Technoleg
Technology Industries

1. Pa gynnydd y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o ran datblygu polisïau i greu swyddi cynaliadwy â chyflogau da mewn diwydiannau technoleg yn ne-ddwyrain Cymru? OQ57091

1. What progress has the Welsh Government made in developing policies to create sustainable highly skilled, well-paid jobs in technology industries in south-east Wales? OQ57091

Thank you for the question. We are doing everything possible to retain and create highly skilled and well-paid jobs across Wales. On 21 October, I held an economic summit to discuss with stakeholders how we can work together to pursue a progressive economic policy that focuses on better jobs, narrowing the skills divide and tackling poverty.

Diolch am eich cwestiwn. Rydym yn gwneud popeth y gallwn i gadw a chreu swyddi medrus iawn sy'n talu'n dda ledled Cymru. Ar 21 Hydref, cynhaliais uwchgynhadledd economaidd i drafod gyda rhanddeiliaid sut y gallwn weithio gyda'n gilydd i sicrhau polisi economaidd blaengar sy'n canolbwyntio ar swyddi gwell, lleihau'r bwlch sgiliau a threchu tlodi.

Minister, I think it's fair to say that the world-over experience shows that it's very difficult and a lengthy process to transition from an economy characterised by heavy industry to one that's highly skilled and well paid in terms of new technologies and new opportunities. But thankfully, I think in south-east Wales we have many examples now of those new industries, whether it's cyber security or the microchip industry or more generally. And I was very pleased to visit, with you, recently Indigo Telecom Group in Magor, where I think we saw an example of a company that's grown impressively in terms of those new jobs and has ambitious plans for further expansion. 

I recently visited Newport market, which is undergoing a complete refurbishment to create offices, a work hub, as well as a food and drink quarter, and they have cyber security tenants for their new offices and work hub as well as other new industries. So, I think we are seeing very encouraging signs, Minister, and I wonder if you could just offer assurances, as I'm sure you will, that Welsh Government will continue to support these new industries with all the help and assistance that's necessary to establish them, develop and grow them, and make sure that they provide these first-class opportunities for local people.

Weinidog, credaf ei bod yn deg dweud bod y dystiolaeth ledled y byd yn dangos bod trosglwyddo o economi a nodweddir gan ddiwydiannau trwm i un sy'n fedrus iawn ac sy'n talu'n dda mewn technolegau newydd a chyfleoedd newydd yn anodd iawn ac yn broses hir. Ond diolch byth, yn ne-ddwyrain Cymru, credaf fod gennym lawer o enghreifftiau yn awr o'r diwydiannau newydd hynny, boed yn seiberddiogelwch neu'r diwydiant microsglodion neu'n fwy cyffredinol. Ac roeddwn yn falch iawn o ymweld gyda chi yn ddiweddar ag Indigo Telecom Group ym Magwyr, lle credaf inni weld enghraifft o gwmni sydd wedi tyfu’n sylweddol o ran y swyddi newydd hynny a chanddo gynlluniau uchelgeisiol i ehangu ymhellach.

Yn ddiweddar, ymwelais â marchnad Casnewydd, sy'n cael ei hadnewyddu'n llwyr i greu swyddfeydd, hyb gwaith, yn ogystal ag ardal fwyd a diod, ac mae ganddynt denantiaid seiberddiogelwch ar gyfer eu swyddfeydd newydd a'u hyb gwaith yn ogystal â diwydiannau newydd eraill. Felly, credaf ein bod yn gweld arwyddion calonogol iawn, Weinidog, a tybed a allech roi sicrwydd, fel y gwnewch, rwy'n siŵr, y bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i gefnogi'r diwydiannau newydd hyn gyda'r holl help a chymorth sydd ei angen i'w sefydlu, eu datblygu a'u tyfu, a sicrhau eu bod yn darparu'r cyfleoedd rhagorol hyn i bobl leol.

Yes, I think this is an area where there is room for informed optimism. Of course, on 18 October, I set out the new approach to taking forward the mission. On 21 October, I visited Indigo with you. And actually, Indigo Telecom are a good example of exactly that sort of business. But you're right to point out the compound semiconductor cluster in south-east Wales as well. You're also right to point to the work in Newport market—a significant redevelopment. And I had the opportunity to visit that with the two Janes—Jane Mudd, the leader of Newport City Council, and your neighbour, Jayne Bryant, as well—to see how exactly we're doing that and taking it forward. That's a good example of working together with local authorities as key partners in economic development, together with higher education, which is involved in all of the industry we just talked about, and, of course, further education and the importance of the skills agenda. So, you can expect to see us doing all we can with the budgets we have to further the skills of people to make sure that those jobs don't just come here, but they stay and grow in Wales too.

Ie, credaf fod hwn yn faes lle mae lle i optimistiaeth wybodus. Wrth gwrs, ar 18 Hydref, nodais y dull newydd o fwrw ymlaen â'r genhadaeth. Ar 21 Hydref, ymwelais ag Indigo gyda chi. Ac mae Indigo Telecom yn enghraifft dda o'r math hwnnw o fusnes. Ond rydych yn iawn i dynnu sylw at sefydlu'r clwstwr lled-ddargludyddion cyfansawdd yn ne-ddwyrain Cymru hefyd. Rydych hefyd yn iawn i dynnu sylw at y gwaith ym marchnad Casnewydd—ailddatblygiad sylweddol. A chefais gyfle i ymweld â'r farchnad gyda’r ddwy Jane—Jane Mudd, arweinydd Cyngor Dinas Casnewydd, a’ch cymydog, Jayne Bryant, hefyd—i weld sut yn union rydym yn gwneud hynny ac yn bwrw ymlaen â'r gwaith. Mae'n enghraifft dda o gydweithio ag awdurdodau lleol fel partneriaid allweddol mewn datblygu economaidd, ynghyd ag addysg uwch, sy'n ymwneud â'r diwydiant cyfan rydym newydd fod yn sôn amdano, ac wrth gwrs, addysg bellach a phwysigrwydd yr agenda sgiliau. Felly, gallwch ddisgwyl ein gweld yn gwneud popeth y gallwn ei wneud gyda'r cyllidebau sydd gennym i wella sgiliau pobl er mwyn sicrhau nid yn unig fod y swyddi hynny'n dod yma, ond eu bod yn aros ac yn tyfu yng Nghymru hefyd.

Minister, I'd just like to echo what my honourable colleague John Griffiths has just said, that south-east Wales has got a lot of potential, particularly in technology. I recently visited Forth in Chepstow, which is an innovative biomarking tracking platform, which helps people navigate their way to better health. This company is one of a number of technology businesses—another is Creo Medical—based in south-east Wales, attracted to the region by pleasant surroundings and good motorway and rail links to the midlands and the south-west of England. We all know that Silicon Valley in California is a global hub for technological innovation and is one of the wealthiest regions in the world. What consideration would you, Minister, now having done the visit to Newport East, across the region, and I'm sure to many parts of Wales, given the current situation—? What would you feel about creating a technology hub in south-east Wales that can be marketed as a base for innovation and skills, providing a vibrant community for enterprise and helping, ultimately, to transform the Welsh economy?

Weinidog, hoffwn adleisio'r hyn y mae fy nghyd-Aelod anrhydeddus, John Griffiths, newydd ei ddweud, sef bod gan dde-ddwyrain Cymru gryn dipyn o botensial, yn enwedig ym maes technoleg. Yn ddiweddar, ymwelais â Forth yng Nghas-gwent, sy'n blatfform olrhain biofarcwyr arloesol, ac sy'n cynorthwyo pobl i wella eu hiechyd. Mae'r cwmni hwn yn un o nifer o fusnesau technoleg—mae Creo Medical yn un arall—sydd wedi'u lleoli yn ne-ddwyrain Cymru, ac sydd wedi cael eu denu i'r ardal gan yr amgylchedd dymunol a chysylltiadau traffordd a rheilffordd da â chanolbarth a de-orllewin Lloegr. Gŵyr pob un ohonom fod Silicon Valley yng Nghaliffornia yn ganolbwynt byd-eang ar gyfer arloesi technolegol ac yn un o'r ardaloedd cyfoethocaf yn y byd. Pa ystyriaeth y byddech chi, Weinidog, ar ôl ymweld â Dwyrain Casnewydd, ar draws y rhanbarth, a sawl rhan o Gymru, rwy'n siŵr, o ystyried y sefyllfa bresennol—? Sut y byddech yn teimlo ynglŷn â chreu canolbwynt technoleg yn ne-ddwyrain Cymru, y gellir ei farchnata fel canolfan ar gyfer arloesi a sgiliau, gan ddarparu cymuned fywiog ar gyfer menter, a helpu yn y pen draw i drawsnewid economi Cymru?

Well, of course, we do have clusters of advanced technology and advanced manufacturing in different parts of Wales, and in the south-east we've already got a cluster that is based around compound semiconductors, and I mentioned that in response to John Griffiths. We've also got an emerging fintech cluster in the southern part of Wales as well, recognised by the UK Government as well as a potential significant growth area. And it does point out what we can do if the Welsh Government works alongside businesses, as we have done, and works alongside further and higher education, to provide the skills that people will need as well. And life science is, again, another area where we're seeing significant growth—you mentioned examples in your own contribution. That is partly because there is excellent opportunity available within the UK, but, in particular in Wales, the design of our healthcare system is something that is very attractive, in having whole-health organisations, primary and secondary care, in the same organisation. That's been a really important factor in people choosing to invest here, together with the way we have design decisions that bring partners together, much more in co-operation and collaboration than in competition. So, I look forward to seeing that realised in the way that we've deliberately constructed a system to take advantage of that, with consistent policies over the last 20 years.

Wel, wrth gwrs, mae gennym glystyrau uwch-dechnoleg a gweithgynhyrchu uwch mewn gwahanol rannau o Gymru, ac yn y de-ddwyrain, mae gennym eisoes glwstwr sy'n seiliedig ar led-ddargludyddion cyfansawdd, a soniais am hynny wrth ymateb i John Griffiths. Mae gennym hefyd glwstwr technoleg ariannol yn datblygu yn rhan ddeheuol Cymru hefyd, a gydnabyddir gan Lywodraeth y DU hefyd fel maes twf sylweddol posibl. Ac mae'n dynodi'r hyn y gallwn ei wneud os yw Llywodraeth Cymru'n cydweithio gyda busnesau, fel rydym wedi'i wneud, ac yn cydweithio gydag addysg bellach ac addysg uwch, i ddarparu'r sgiliau y bydd eu hangen ar bobl hefyd. Ac mae gwyddor bywyd, unwaith eto, yn faes arall lle rydym yn gweld twf sylweddol—fe sonioch chi am enghreifftiau yn eich cyfraniad. Mae hynny'n rhannol am fod cyfle gwych ar gael yn y DU, ond yn enwedig yng Nghymru, mae cynllun ein system gofal iechyd yn rhywbeth sy'n ddeniadol iawn, gan fod gennym sefydliadau iechyd cyffredinol, gofal sylfaenol ac eilaidd, yn yr un sefydliad. Mae hynny wedi bod yn ffactor pwysig iawn wrth i bobl ddewis buddsoddi yma, ynghyd â'r ffordd y mae gennym benderfyniadau cynllunio sy'n dod â phartneriaid at ei gilydd i gydweithredu a chydweithio yn bennaf yn hytrach na chystadlu. Felly, edrychaf ymlaen at weld hynny'n cael ei wireddu yn y ffordd rydym wedi adeiladu system yn fwriadol i fanteisio ar hynny, gyda pholisïau cyson dros yr 20 mlynedd diwethaf.

13:35
Cyfleoedd Cyflogaeth i Bobl Ifanc
Employment Opportunities for Young People

2. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i hyrwyddo cyfleoedd cyflogaeth i bobl ifanc yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru? OQ57096

2. What is the Welsh Government doing to promote employment opportunities for young people in Mid and West Wales? OQ57096

Thank you for the question. We've extended our employer incentive scheme to support businesses in recruiting apprentices until the end of February next year. This scheme will continue alongside our ambitious young person's guarantee, and I will update the Chamber on progress with the young person's guarantee in an oral statement scheduled for 16 November.

Diolch am eich cwestiwn. Rydym wedi ymestyn ein cynllun cymhellion i gyflogwyr i gynorthwyo busnesau i recriwtio prentisiaid hyd at ddiwedd mis Chwefror y flwyddyn nesaf. Bydd y cynllun hwn yn parhau ochr yn ochr â'n gwarant uchelgeisiol i bobl ifanc, a byddaf yn rhoi diweddariad i'r Siambr ar y cynnydd gyda'r warant i bobl ifanc mewn datganiad llafar a drefnwyd ar gyfer 16 Tachwedd.

Diolch am eich ateb, Weinidog.

Thank you for your reply, Minister.

Over the past decade, the Jobs Growth Wales programme has helped more than 19,000 young people step into the world of work, to get a good job and to start building a future. And now, Jobs Growth Wales+ will create those life-changing opportunities for young people who are not in education, employment or training. And it's just the first part of Welsh Labour's young person's guarantee, of course—our promise and commitment to every young person in Wales. So, ahead of the roll-out next year, Minister, what support is in place to help providers adapt existing apprenticeships and traineeships to deliver that new programme?

Dros y degawd diwethaf, mae rhaglen Twf Swyddi Cymru wedi helpu mwy na 19,000 o bobl ifanc i gamu i fyd gwaith, i gael swydd dda ac i ddechrau adeiladu dyfodol. Ac yn awr, bydd Twf Swyddi Cymru + Mwy yn creu'r cyfleoedd hynny i newid bywydau pobl ifanc nad ydynt mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant. A dim ond y rhan gyntaf o warant Llafur Cymru i bobl ifanc yw hynny, wrth gwrs—ein haddewid a'n hymrwymiad i bob unigolyn ifanc yng Nghymru. Felly, cyn ei chyflwyno y flwyddyn nesaf, Weinidog, pa gymorth sydd ar gael i helpu darparwyr i addasu prentisiaethau a hyfforddeiaethau presennol er mwyn cyflawni'r rhaglen newydd honno?

Thank you for the question. It's an important point about recognising that we have got the new Jobs Growth Wales+ programme starting in April next year, building on the success of the previous Jobs Growth Wales programme, together with ReAct+, again strengthening the offer we already have available. So, we are working with providers, so they'll understand what we are looking to do, and actually further education providers are in particular very enthusiastic about working alongside us. Our biggest challenge in many ways is not just making sure we have a single point of access to help people navigate through the system, but also the level of certainty that we can or can't have about both funding and strategy as well. And it's why the employability review we're undertaking is so important, and that will be launched in the spring to get ready for the start of the roll-out of Jobs Growth Wales+, and really accelerating with the offer that we have made to young people in Wales, to ensure there really is an opportunity for job, education, or indeed self-employment and work in the future.

Diolch am eich cwestiwn. Mae'n bwynt pwysig ynglŷn â chydnabod y bydd rhaglen newydd Twf Swyddi Cymru + Mwy yn dechrau ym mis Ebrill y flwyddyn nesaf, gan adeiladu ar lwyddiant y rhaglen flaenorol, Twf Swyddi Cymru, ynghyd â ReAct + Mwy, gan gryfhau'r cynnig sydd gennym ar gael eisoes. Felly, rydym yn gweithio gyda darparwyr, fel y byddant yn deall yr hyn rydym yn gobeithio'i wneud, ac mewn gwirionedd, mae darparwyr addysg bellach yn enwedig yn frwdfrydig ynglŷn â chydweithio gyda ni. Ein her fwyaf mewn sawl ffordd yw nid yn unig sicrhau bod gennym un pwynt mynediad i helpu pobl i ddefnyddio'r system, ond hefyd y lefel o sicrwydd y gallwn ei chael ynghylch cyllid a strategaeth. A dyna pam fod yr adolygiad cyflogadwyedd rydym yn ei gynnal mor bwysig, a bydd hwnnw'n cael ei lansio yn y gwanwyn i baratoi ar gyfer dechrau cyflwyno Twf Swyddi Cymru + Mwy, a mynd ati o ddifrif gyda'r cynnig rydym wedi'i wneud i bobl ifanc yng Nghymru, er mwyn sicrhau bod cyfle gwirioneddol iddynt gael swyddi, addysg, neu yn wir, hunangyflogaeth a gwaith yn y dyfodol.

Minister, I recently visited the Hafren, an entertainment venue and theatre based in Newtown, and they outlined a specific issue that is facing their industry at the moment. I'd be grateful if you could outline what the Welsh Government is doing to encourage younger people to take up opportunities in the creative industry—theatre staging and technicians in particular. And what they outlined to me is that, during the close-down of the the live theatre industry during the lockdown period, many theatre technicians went to work in film and television production, with that, of course, leaving a gap in the theatre industry, with a lack of young talent coming through into live theatre. So, I wonder if, Minister, I could ask you to consider how the Welsh Government could support this particular gap in this industry and what the Welsh Government is doing to ensure the future of this particular industry.

Weinidog, ymwelais â Hafren yn ddiweddar, lleoliad adloniant a theatr yn y Drenewydd, ac fe wnaethant amlinellu mater penodol y mae eu diwydiant yn ei wynebu ar hyn o bryd. Byddwn yn ddiolchgar pe gallech amlinellu'r hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i annog pobl ifanc i fanteisio ar gyfleoedd yn y diwydiant creadigol—o ran llwyfannu theatr a thechnegwyr yn benodol. A’r hyn roeddent yn ei ddweud wrthyf oedd bod llawer o dechnegwyr theatr wedi mynd i weithio ym maes cynhyrchu ffilm a theledu pan oedd y diwydiant theatr byw ar gau yn ystod y cyfyngiadau symud, ac arweiniodd hynny, wrth gwrs, at fwlch yn y diwydiant theatr, gyda phrinder talent ifanc yn ymwneud â theatr fyw. Felly, tybed a gaf fi ofyn ichi ystyried, Weinidog, sut y gallai Llywodraeth Cymru gefnogi'r bwlch hwn yn y diwydiant, a beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau dyfodol y diwydiant hwn?

You're right to point out that there has been a real boom in film and tv production following the easing of restrictions. Wales is recognised as a place where there's a good environment to do so, not just our natural environment, but the support of the Government working alongside industry, and those are both important factors. I also recognise some of the challenges around what that's done in terms of a labour shortage for the demand that exists across a range of sectors, including on the stage. It's an area that the Deputy Minister, Dawn Bowden, is leading on, in terms of the creative industries, and we talk regularly about the challenges and making sure that the skills that are needed for the future workforce in the creative sector are ones where we can appropriately plan for them and provide the skills, training and opportunities for people to go into an industry that has grown significantly already in Wales and we are confident has a bright and positive future. You can expect to hear more about this from either me or the Deputy Minister as we continue to work through the challenges of the UK budget settlement and our own budget settlement here in Wales.

Rydych yn iawn i nodi y bu twf sylweddol ym maes cynhyrchu ffilm a theledu ar ôl i'r cyfyngiadau gael eu llacio. Mae Cymru'n cael ei chydnabod fel man lle mae amgylchedd da i wneud hynny, nid yn unig ein hamgylchedd naturiol, ond cymorth y Llywodraeth yn gweithio ochr yn ochr â'r diwydiant, ac mae'r rheini'n ffactorau pwysig. Rwyf hefyd yn cydnabod rhai o'r heriau sydd ynghlwm wrth yr hyn y mae hynny wedi'i wneud o ran prinder llafur ar gyfer y galw sy'n bodoli ar draws ystod o sectorau, gan gynnwys ar y llwyfan. Mae'n faes y mae'r Dirprwy Weinidog, Dawn Bowden, yn arwain arno, o ran y diwydiannau creadigol, ac rydym yn siarad yn rheolaidd am yr heriau a sicrhau bod y sgiliau sydd eu hangen ar gyfer gweithlu'r dyfodol yn y sector creadigol yn rhai y gallwn gynllunio'n briodol ar eu cyfer a darparu'r sgiliau, yr hyfforddiant a'r cyfleoedd i bobl gamu i ddiwydiant sydd eisoes wedi tyfu'n sylweddol yng Nghymru, ac rydym yn hyderus bod ganddo ddyfodol disglair a chadarnhaol. Gallwch ddisgwyl clywed mwy ynglŷn â hyn gennyf fi neu'r Dirprwy Weinidog wrth inni barhau i weithio drwy heriau setliad cyllideb y DU a'n setliad cyllideb ein hunain yma yng Nghymru.

13:40

Good afternoon, Minister. Following on from my esteemed colleagues in Mid and West Wales, I wanted to focus in on relating young people to green jobs. I think we're all concerned about the employment opportunities currently on offer to young people in Mid and West Wales. So, in Canada, for instance, the Government supports science and technology internships in the green industries to support young people to have the skills needed for the green jobs of the future. And, closer to our home, in Mid and West Wales, in Talgarth, Black Mountains College has launched a vocational NVQ aimed at preparing young people for the green jobs of the future. So, I wondered if I could just ask you what ideas the Welsh Government is taking from those jobs initiatives abroad and how the Government is working with colleges, like Black Mountains College, to expand the provision of education and skills to both meet the challenge of the climate emergency and improve the employment opportunities for young people. Thank you. Diolch.  

Prynhawn da, Weinidog. Gan ehangu ar yr hyn a ddywedodd fy nghyd-Aelodau uchel eu parch yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru, hoffwn ganolbwyntio ar gysylltu pobl ifanc â swyddi gwyrdd. Credaf fod pob un ohonom yn poeni am y cyfleoedd cyflogaeth sydd ar gael ar hyn o bryd i bobl ifanc yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru. Felly, yng Nghanada, er enghraifft, mae'r Llywodraeth yn cefnogi interniaethau gwyddoniaeth a thechnoleg yn y diwydiannau gwyrdd i gynorthwyo pobl ifanc i gael y sgiliau sydd eu hangen ar gyfer swyddi gwyrdd y dyfodol. Ac yn agosach at adref, yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru, yn Nhalgarth, mae Coleg y Mynyddoedd Duon wedi lansio NVQ galwedigaethol gyda'r nod o baratoi pobl ifanc ar gyfer swyddi gwyrdd y dyfodol. Felly, tybed a gaf fi ofyn i chi pa syniadau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd o'r mentrau swyddi hynny dramor a sut y mae'r Llywodraeth yn gweithio gyda cholegau, fel Coleg y Mynyddoedd Duon, i ehangu'r ddarpariaeth addysg a sgiliau i fynd i'r afael â heriau'r argyfwng hinsawdd ac i wella cyfleoedd cyflogaeth i bobl ifanc. Diolch.

Thank you for the question. And, interestingly, we have good relationships with Canada, the example you mentioned—internationally—and we do look regularly to see what effective practice exists within the UK, Europe, and beyond, when developing policy and programmes, and in particular in this area, where there is a real challenge for us, but also a real opportunity, as the Member has recognised. And officials do meet regularly with colleges, including representatives from Black Mountains College, to explore those opportunities, and I think we're in a good place in Wales in the way that we've been able to work together. The biggest barrier to us being able to take up those opportunities is certainty on what we can do here in Wales. That's both budget certainty and the policy certainty we can provide, and actually to move away from an unnecessarily competitive and unhelpful dialogue with the UK Government, but greater certainty about what each Government is going to do in respect of the devolution settlement, and making real progress forward, because there are opportunities that have real gain for students and citizens here in Wales. 

Diolch am eich cwestiwn. Ac yn ddiddorol, mae gennym berthynas dda â Chanada, yr enghraifft a nodoch chi—yn rhyngwladol—ac rydym yn edrych yn rheolaidd i weld pa arferion effeithiol sy'n bodoli yn y DU, Ewrop a thu hwnt, wrth ddatblygu polisi a rhaglenni, ac yn benodol yn y maes hwn, lle mae her wirioneddol i ni, ond cyfle gwirioneddol hefyd, fel y mae'r Aelod wedi'i gydnabod. Ac mae swyddogion yn cyfarfod yn rheolaidd â cholegau, gan gynnwys cynrychiolwyr o Goleg y Mynyddoedd Duon, i archwilio'r cyfleoedd hynny, a chredaf ein bod mewn sefyllfa dda yng Nghymru yn y ffordd rydym wedi gallu gweithio gyda'n gilydd. Y rhwystr mwyaf i ni rhag gallu manteisio ar y cyfleoedd hynny yw sicrwydd ynghylch yr hyn y gallwn ei wneud yma yng Nghymru. Golyga hynny sicrwydd cyllidebol a'r sicrwydd polisi y gallwn ei roi, ac ymbellhau oddi wrth ddeialog ddiangen o gystadleuol a di-fudd â Llywodraeth y DU, a chael mwy o sicrwydd ynghylch yr hyn y mae'r ddwy Lywodraeth yn mynd i'w wneud mewn perthynas â'r setliad datganoli, a gwneud cynnydd gwirioneddol, gan fod cyfleoedd i'w cael i sicrhau budd gwirioneddol i fyfyrwyr a dinasyddion yma yng Nghymru.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr i ddechrau—Tom Giffard. Mae'r cwestiynau i'w hateb gan Ddirprwy Weinidog y Celfyddydau a Chwaraeon. Tom Giffard. 

Questions now from the party spokespeople. The Conservatives spokesperson first—Tom Giffard. These questions are to be answered by the Deputy Minister for Arts and Sport. Tom Giffard. 

Diolch yn fawr, Llywydd. Deputy Minister, I wanted to start by asking questions about the parts of your portfolio that have perhaps been most severely affected during the COVID pandemic, and those are the tourism and hospitality sectors. These industries have seen prolonged closures, greater social distancing, having to operate at reduced capacity, and, as a result, a greater loss of revenue than their counterparts elsewhere in the UK. Thankfully, the improved public health position, thanks to the UK-wide vaccine roll-out, has meant a number of these restrictions have since been lifted. But, after the health Minister's statement yesterday, which said the Welsh Government intended to extend COVID passes further into hospitality venues, such as cinemas, theatres and concert halls, this showed us that this part of the industry probably will have more to deal with, going forward. But the wider industry may have more to worry about too. The First Minister last Friday alluded to the idea that further restrictions are set to come, impacting hospitality and tourism businesses even further, but, yet, he never said what those would be. So, while the expectation is that these businesses prepare for this, how can they prepare if they don't know what the restrictions will be? So, can I invite you, Deputy Minister, to make that clear on the record now, so that these businesses can properly do that? And will you also confirm that any restrictions or change in the rules that will impact hospitality and tourism businesses will be accompanied by the financial support that these businesses will need? 

Diolch yn fawr, Lywydd. Ddirprwy Weinidog, hoffwn ddechrau drwy ofyn cwestiynau am y rhannau o'ch portffolio sydd wedi'u heffeithio waethaf, o bosibl, yn ystod y pandemig COVID, sef sectorau twristiaeth a lletygarwch. Mae'r diwydiannau hyn wedi gorfod cau am amser maith, wedi gorfod rhoi mwy o fesurau cadw pellter cymdeithasol ar waith, ac wedi gorfod gweithredu ar gapasiti llai, ac o ganlyniad, wedi colli mwy o refeniw na'u sectorau cyfatebol mewn rhannau eraill o'r DU. Diolch byth, mae sefyllfa well iechyd y cyhoedd, diolch i'r broses o gyflwyno'r brechlyn ledled y DU, wedi golygu bod nifer o'r cyfyngiadau hyn wedi'u codi ers hynny. Ond ar ôl datganiad y Gweinidog iechyd ddoe, a ddywedodd fod Llywodraeth Cymru yn bwriadu ehangu'r defnydd o basys COVID ymhellach i gynnwys lleoliadau lletygarwch megis sinemâu, theatrau a neuaddau cyngerdd, dangosodd hyn i ni ei bod yn debygol y bydd mwy gan y rhan hon o’r diwydiant i ymdopi ag ef yn y dyfodol. Ond efallai y bydd mwy gan y diwydiant ehangach i boeni amdano hefyd. Cyfeiriodd y Prif Weinidog ddydd Gwener diwethaf at y syniad fod cyfyngiadau pellach ar y ffordd a fyddai'n effeithio mwy fyth ar fusnesau lletygarwch a thwristiaeth, ond ni ddywedodd beth fyddai'r cyfyngiadau hynny. Felly, er mai'r disgwyliad yw bod y busnesau hyn yn paratoi ar gyfer hynny, sut y gallant baratoi os nad ydynt yn gwybod beth fydd y cyfyngiadau? Felly, a gaf fi eich gwahodd, Ddirprwy Weinidog, i nodi hynny'n glir yn awr, fel y gall y busnesau hyn wneud hynny'n briodol? Ac a wnewch chi gadarnhau y bydd y cymorth ariannol y bydd ei angen ar fusnesau lletygarwch a thwristiaeth yn cael ei roi ochr yn ochr ag unrhyw gyfyngiadau neu newid yn y rheolau a fydd yn effeithio arnynt?

Can I thank Tom Giffard for that comment? As the Member knows, we are still facing a very challenging situation around COVID. We are still seeing significant levels of infections, and we know that a number of premises, events, hospitality organisations and venues are very high-risk venues, because primarily they tend to be indoors. Now, the First Minister did signal at the last COVID review that if the situation does not improve—and that would be taken in the round; it is not just about the number of cases, but the impact on the NHS and on communities as a whole—he would have to consider whether we extended the COVID pass into other areas. He already announced that the COVID pass will be extended to theatres, cinemas and concert halls.

To deal specifically with the point about hospitality, I think it's important to understand that what the extension of any COVID pass into those areas is aimed at doing is ensuring that those venues can remain open. He will remember, last year, we faced a very, very difficult winter, and at very short notice, all hospitality—pubs, restaurants and hospitality venues—was closed down for a considerable number of weeks, and that's what we want to avoid this year. So, the extension of COVID passes needs to be seen in that context, and needs to be seen as something that will aid keeping those venues open rather than being seen as a restriction to the operation of those venues.


The other thing I would say in terms of ongoing support is I continue to have regular discussions with my colleague the Minister for Economy, Vaughan Gething, about what relevant support can be put in place if this situation continues, and restrictions continue, and if the impact on those businesses continues indefinitely, or certainly for the foreseeable future. So, those are discussions that are ongoing, and we keep that under constant review.

A gaf fi ddiolch i Tom Giffard am ei sylwadau? Fel y gŵyr yr Aelod, rydym yn dal i wynebu sefyllfa heriol iawn mewn perthynas â COVID. Rydym yn dal i weld lefelau sylweddol o heintiau, a gwyddom fod nifer o adeiladau, digwyddiadau, sefydliadau lletygarwch a lleoliadau yn lleoliadau risg uchel iawn, gan eu bod yn tueddu i fod dan do ar y cyfan. Nawr, dywedodd y Prif Weinidog yn yr adolygiad COVID diwethaf, os nad yw'r sefyllfa'n gwella—ac mae hynny'n golygu'r sefyllfa yn gyffredinol; nid yw'n ymwneud â nifer yr achosion yn unig, ond yr effaith ar y GIG ac ar gymunedau yn gyffredinol—byddai'n rhaid iddo ystyried a fyddem yn ehangu'r defnydd o basys COVID i gynnwys mannau eraill. Mae wedi cyhoeddi eisoes y bydd y defnydd o'r pàs COVID yn cael ei ehangu i gynnwys theatrau, sinemâu a neuaddau cyngerdd.

Ar y pwynt penodol ynglŷn â lletygarwch, credaf ei bod yn bwysig deall mai nod ehangu'r defnydd o unrhyw basys COVID i gynnwys y mannau hynny fyddai sicrhau y gall y lleoliadau hynny aros ar agor. Fe fydd yn cofio inni wynebu gaeaf anodd iawn y llynedd, ac ar fyr rybudd, caewyd lletygarwch yn gyfan gwbl—tafarndai, bwytai a lleoliadau lletygarwch—am nifer sylweddol o wythnosau, a dyna rydym yn awyddus i'w osgoi eleni. Felly, mae angen ystyried y syniad o ehangu'r defnydd o basys COVID yn y cyd-destun hwnnw, ac mae angen ei ystyried yn rhywbeth a fydd yn cynorthwyo i gadw'r lleoliadau hynny ar agor yn hytrach na'i weld fel cyfyngiad ar weithrediad y lleoliadau hynny.

Y peth arall y byddwn yn ei ddweud am gymorth parhaus yw fy mod yn parhau i gael trafodaethau rheolaidd gyda fy nghyd-Aelod, Gweinidog yr Economi, Vaughan Gething, ynglŷn â pha gymorth perthnasol y gellir ei roi ar waith os bydd y sefyllfa hon yn parhau, ac os bydd y cyfyngiadau'n parhau, ac os bydd yr effaith ar y busnesau hynny'n parhau am gyfnod amhenodol, neu'n sicr, hyd y gellir rhagweld. Felly, mae'r trafodaethau hynny'n parhau, ac rydym yn parhau i adolygu'r sefyllfa yn gyson.

13:45

Thank you, Deputy Minister, for that answer. I just wanted to turn to sport and major events. During our previous exchange in the Chamber some four months ago, I raised concerns about the confusion surrounding the legislation on some of the pilot schemes on sport and major events at the time, where there were different rules for different settings. And you in your answer claimed the guidance was clear and the confusion surrounding the regulations was down to the individual venues and businesses.

Since that time, the Welsh Government report 'Pilot Events: Report on Findings' has been released, and it highlighted that there were major problems around confusion about rules, about whether there had been different rules for different venues around social distancing adherence and mask compliance. But even now these restrictions have been eased, it's clear a lot of these issues still remain. So, recent sporting events, such as last week's Wales versus New Zealand game, showed that mask adherence by spectators was patchy at best, and many constituents that have contacted me said there was very little enforcement of that either.

So, enforcement of the rules has also been at best problematic. COVID passes were enforced for this fixture, but many who attended told me they were never asked for theirs. Now, I understand that they would be carried out by spot checks, but what percentage of spectators did you expect would be asked for one, and did last weekend's game meet those targets? The continued poor enforcement of your own rules leads me to also ask: what lessons were actually learnt from that initial pilot, and why do these issues remain today? Surely, don't you agree, Minister, that instead of introducing a slew of new rules at the next review, we just need to better enforce the existing ones? 

Diolch am eich ateb, Ddirprwy Weinidog. Hoffwn droi at chwaraeon a digwyddiadau mawr. Yn ystod ein trafodaeth flaenorol yn y Siambr oddeutu pedwar mis yn ôl, codais bryderon ynglŷn â'r dryswch ynghylch y ddeddfwriaeth ar rai o'r cynlluniau peilot mewn chwaraeon a digwyddiadau mawr ar y pryd, lle roedd rheolau gwahanol ar gyfer gwahanol leoliadau. Ac yn eich ateb, fe honnoch chi fod y canllawiau'n glir ac mai'r lleoliadau a'r busnesau unigol oedd yn gyfrifol am y dryswch ynghylch y rheoliadau.

Ers hynny, mae adroddiad Llywodraeth Cymru 'Digwyddiadau Peilot: Adroddiad ar y Canfyddiadau' wedi'i gyhoeddi, a nododd broblemau mawr gyda dryswch ynghylch y rheolau, ynglŷn ag a oedd gwahanol reolau'n bodoli ar gyfer gwahanol leoliadau mewn perthynas â chydymffurfiaeth â mesurau cadw pellter cymdeithasol a chydymffurfiaeth â gwisgo masgiau. Ond hyd yn oed yn awr a'r cyfyngiadau hyn wedi'u llacio, mae'n amlwg fod llawer o'r problemau'n dal i fodoli. Felly, dangosodd digwyddiadau chwaraeon diweddar, fel y gêm rhwng Cymru a Seland Newydd yr wythnos diwethaf, mai anghyson ar y gorau oedd cydymffurfiaeth y gwylwyr â rheolau gwisgo masgiau, a dywedodd llawer o etholwyr sydd wedi cysylltu â mi mai ychydig iawn o orfodaeth a welwyd yn hynny o beth.

Felly, mae gorfodi'r rheolau hefyd wedi bod yn broblemus ar y gorau. Roedd pasys COVID yn ofynnol ar gyfer y gêm hon, ond dywedodd llawer o bobl a aeth i'w gweld wrthyf na ofynnwyd iddynt am eu pàs o gwbl. Nawr, deallaf mai drwy hapwiriadau y byddai hynny'n digwydd, ond pa ganran o'r gwylwyr roeddech yn disgwyl y byddai gofyn iddynt ddangos eu pàs, ac a wnaeth y gêm y penwythnos diwethaf gyrraedd y targedau hynny? Mae'r modd gwael rydych yn parhau i orfodi eich rheolau eich hun yn fy arwain i ofyn hefyd: pa wersi a ddysgwyd o'r cynllun peilot cychwynnol, a pham fod y materion hyn yn dal i godi heddiw? Weinidog, yn hytrach na chyflwyno cyfres o reolau newydd yn yr adolygiad nesaf, onid ydych yn cytuno mai'r hyn sydd angen inni ei wneud yw gorfodi'r rhai presennol yn well?

In terms of the New Zealand and Wales game last Saturday, you're quite right, COVID passes were used, and, actually, the feedback that we received is that the implementation of the pass at that game went remarkably well, and fans were extremely compliant, with about 90 per cent of the audience being in the stadium at least 30 minutes before the game kicked off. 

Now, as you quite rightly pointed out, it was never the intention that 100 per cent of attendees at this would be using, or would have their COVID pass checked because that would have been operationally impossible to do safely with the size of the expected crowd, and the limited space in the stadium footprint. But as many checks as possible were implemented, and it was deemed to be relatively successful. 

Now, in terms of face coverings, of course, it's an outdoor event, so face coverings were not required, although fans were asked to wear face coverings in the concourse areas and going through turnstiles and so on. And there was general compliance with that as well. But as it was a largely outdoor event, then that wasn't a requirement. And what I would say is: with all of our—[Inaudible.]—events, we are continually reviewing and revising how the measures are implemented, and how they're monitored, and how they are enforced. For many events, the enforcement is down to the venue itself. In other settings, the enforcement is down to the local authority. 

But, as I say, generally speaking, we have had positive feedback from that experience, and it's something that we intend to continue monitoring as we go forward. 

Ar gêm Seland Newydd a Chymru ddydd Sadwrn diwethaf, rydych yn llygad eich lle, defnyddiwyd pasys COVID, ac a dweud y gwir, yr adborth a gawsom yw bod y gwaith o weithredu'r pasys yn y gêm honno wedi bod yn rhyfeddol o dda, a bod y cefnogwyr yn cydymffurfio'n hynod o dda, gydag oddeutu 90 y cant o'r gynulleidfa yn y stadiwm o leiaf 30 munud cyn i'r gêm gychwyn.

Nawr, fel y nodoch chi'n gwbl gywir, nid oedd erioed yn fwriad i 100 y cant o'r mynychwyr ddefnyddio, neu y byddai eu pasys COVID yn cael eu gwirio, gan y byddai wedi bod yn amhosibl ei weithredu'n ddiogel o ystyried maint y dorf a ragwelwyd, a'r lle cyfyngedig yn y stadiwm. Ond gwnaed cymaint o wiriadau â phosibl, a barnwyd fod y digwyddiad wedi bod yn gymharol lwyddiannus.

Nawr, ar orchuddion wyneb, wrth gwrs, mae'n ddigwyddiad awyr agored, felly nid oedd angen gorchuddion wyneb, er y gofynnwyd i gefnogwyr wisgo gorchuddion wyneb yn y cynteddau ac wrth fynd drwy'r gatiau tro ac ati. A chydymffurfiwyd â hynny at ei gilydd hefyd. Ond gan ei fod yn ddigwyddiad awyr agored i raddau helaeth, nid oedd hynny'n ofyniad. A'r hyn y byddwn yn ei ddweud yw hyn: gyda'n holl ddigwyddiadau—[Anghlywadwy.]—rydym yn adolygu'n barhaus sut y caiff y mesurau eu gweithredu, a sut y cânt eu monitro, a sut y cânt eu gorfodi. Mewn llawer o ddigwyddiadau, y lleoliad ei hun sy'n gyfrifol am orfodaeth. Mewn lleoliadau eraill, yr awdurdod lleol sy'n gyfrifol am orfodaeth.

Ond fel y dywedaf, yn gyffredinol, rydym wedi cael adborth cadarnhaol o'r profiad hwnnw, ac mae'n rhywbeth rydym yn bwriadu parhau i'w fonitro wrth inni symud ymlaen.

Thank you, Deputy Minister, for that answer. I'm interested though, you mentioned about COVID passes being enforced by spot checks. I asked for the percentage of spectators that went to that game that would be expected to have their COVID passes checked, and I didn't appear to hear an answer. So, presumably, if you're going to introduce a rule like that, you would have an expectation as to how many people in attendance at that event would have that checked. So, I'd be grateful if you could pick that up in your next answer. 

But, to me, it's clear that the sports and major events industry as well as the hospitality and tourism industry in your portfolio have had to contend with restrictions on their day-to-day operations over the last 18 months, and they've faced a lot of upheaval as a result of the Welsh Government's decision making. For hospitality, they've dealt with longer closures than elsewhere in the UK. The 2m rule was in place, for example, for longer in Wales, and self-isolation requirements have also affected staff shortages, and that has been different too. Whereas the sporting and major events industry has dealt with its own restrictions like COVID passes, which we've discussed, masks in seats and had their venues closed for longer. All of these yet again going further than other parts of the UK. So, therefore, it's clear you've taken a very different approach in Wales to elsewhere in the UK, and it is these industries in your portfolio that have had to deal with the greatest impact as a result of these decisions. 

As I'm sure you'd agree, Deputy Minister, it would be wholly inappropriate to lump all of these decisions and therefore the accountability into a public inquiry with England. So, Deputy Minister, in light of the impact on your portfolio specifically, do you agree with me it's time for a Welsh COVID inquiry?

Diolch am eich ateb, Ddirprwy Weinidog. Mae diddordeb gennyf, serch hynny, fe sonioch am basys COVID yn cael eu gorfodi drwy hapwiriadau. Gofynnais am ganran y gwylwyr a aeth i'r gêm honno y byddai disgwyl i'w pasys COVID gael eu gwirio, ac nid wyf yn credu imi gael ateb. Felly, yn ôl pob tebyg, os ydych yn mynd i gyflwyno rheol o'r fath, byddai gennych ddisgwyliad o ran faint o bobl yn y digwyddiad hwnnw y byddai eu pasys yn cael eu gwirio. Felly, byddwn yn ddiolchgar pe gallech roi sylw i hynny yn eich ateb nesaf.

Ond i mi, mae'n amlwg fod y diwydiant chwaraeon a digwyddiadau mawr yn ogystal â'r diwydiant lletygarwch a thwristiaeth yn eich portffolio wedi gorfod cystadlu â chyfyngiadau ar eu gweithrediadau dydd i ddydd dros y 18 mis diwethaf, ac maent wedi wynebu llawer o drafferthion o ganlyniad i benderfyniadau Llywodraeth Cymru. Mae'r maes lletygarwch wedi gorfod ymdopi â bod ar gau am gyfnod hirach na rhannau eraill o'r DU. Roedd y rheol 2m ar waith, er enghraifft, am gyfnod hirach yng Nghymru, ac mae gofynion hunanynysu hefyd wedi effeithio ar brinder staff, ac mae hynny wedi bod yn wahanol hefyd. Mae'r diwydiant chwaraeon a digwyddiadau mawr wedi ymdopi â'i gyfyngiadau ei hun fel pasys COVID, fel rydym wedi'i drafod, gwisgo masgiau wrth eistedd a gorfod cau eu lleoliadau am gyfnod hirach. Roedd y rhain i gyd unwaith eto yn mynd ymhellach na rhannau eraill o'r DU. Felly, mae'n amlwg eich bod wedi dilyn llwybr gwahanol iawn yng Nghymru i rannau eraill o'r DU, a'r diwydiannau hyn yn eich portffolio sydd wedi gorfod ymdopi â'r effaith fwyaf o ganlyniad i'r penderfyniadau hyn.

Fel y byddech yn cytuno, rwy'n siŵr, Ddirprwy Weinidog, byddai'n gwbl amhriodol cynnwys yr holl benderfyniadau hyn ac felly yr atebolrwydd mewn ymchwiliad cyhoeddus gyda Lloegr. Felly, Ddirprwy Weinidog, yng ngoleuni'r effaith ar eich portffolio chi yn benodol, a ydych yn cytuno â mi ei bod yn bryd cynnal ymchwiliad COVID yng Nghymru?

13:50

Llefarydd Plaid Cymru, Heledd Fychan.

Plaid Cymru spokesperson, Heledd Fychan.

Diolch, Llywydd. Dros hanner tymor, bu amgueddfeydd ledled Cymru yn cymryd rhan yng ngŵyl amgueddfeydd Cymru. Mae'r ŵyl yn gyfle i ddathlu y rôl hanfodol mae amgueddfeydd o bob maint a math yn eu chwarae a'r effaith gadarnhaol maent yn eu cael mewn cymaint o ffyrdd gwahanol, gan gynnwys ar ein heconomi. Serch hynny, fel dengys adroddiad diweddar gan gymdeithas amgueddfeydd Prydain, y Museums Association, dros y ddegawd diwethaf, mae gwariant awdurdodau lleol ar amgueddfeydd ac orielau yng Nghymru wedi gostwng 31 y cant, gan adlewyrchu faint y mae cyllidebau awdurdodau lleol wedi crebachu o ran yr hyn maent yn medru ei fuddsoddi mewn gwasanaethau nad ydynt yn statudol.

Os bydd y duedd hon yn parhau, yna mae posibilrwydd cryf y bydd amgueddfeydd yng Nghymru yn cau ac y bydd rhaid lleihau ymhellach gwasanaethau neu oriau agor gan gael effaith negyddol ar yr economi leol, ein cynnig i dwristiaid, ynghyd ag iechyd a lles defnyddwyr a'r holl brosiectau gwych a phellgyrhaeddol maent yn eu cyflawni fel sector. Pa gamau sydd yn cael eu cymryd gan Lywodraeth Cymru i ddiogelu amgueddfeydd lleol ar ôl degawd o lymder?

Thank you, Llywydd. Over half term, museums across Wales took part in the Welsh museums festival. It's an opportunity to discuss the crucial role of museums of all sizes and shapes and the positive impact that they have in so many different ways, including on our economy. However, as a recent report by the British Museums Association shows, over the last decade, spending of local authorities on museums and galleries in Wales has fallen by 31 per cent, reflecting just how much local authority budgets have been cut in terms of what they're able to invest in non-statutory services.

If this trend continues, then there is a very real possibility that museums in Wales will close and that we will have to further reduce the services or opening hours, having a negative impact on local economies, our tourism offer, as well as the well-being of users and all the wonderful far-reaching projects that they deliver as a sector. What steps are being taken by the Welsh Government to safeguard local museums after a decade of austerity?

I thank Heledd Fychan for that question and I think her final point there was a very relevant one. You know, what we have seen in the museum sector, as in other sectors of my portfolio, is the impact of 10 years of Tory austerity, which has filtered through to local authorities and to the organisations that they have to fund.

However, what I also agree with her on is the fact that our museums are hugely important to our communities, they're important to our education service, they're important for people's mental health and well-being, and all the other aspects of the programme for government that we have published. The work of museums feeds into all of that. So, we clearly have an interest in making sure that they continue and that they thrive and that they provide the service that they have done over many years. One of the things that we're looking at is helping them to develop, for instance, their digital offer, which makes museums far more accessible to more people than have previously been. That was something that we picked up through the pandemic. 

But what you will also be aware of, of course, is that we're currently in the process of assessing what the comprehensive spending review in the UK budget meant for Wales and how that will impact on all of the bodies that we have to finance from the Welsh budget. And those discussions will be ongoing and continuing with the national museums and the trade unions within the sector to ensure that those bodies are adequately funded to do all the things that we've set out in our programme for government.

Diolch i Heledd Fychan am ei chwestiwn, a chredaf fod ei phwynt olaf yn un perthnasol iawn. Yr hyn a welsom yn y sector amgueddfeydd, fel mewn sectorau eraill yn fy mhortffolio, yw effaith 10 mlynedd o gyni Torïaidd, sydd wedi bwydo drwodd i awdurdodau lleol a'r sefydliadau y mae'n rhaid iddynt eu hariannu.

Fodd bynnag, yr hyn rwy'n cytuno â hi yn ei gylch hefyd yw'r ffaith bod ein hamgueddfeydd yn hynod bwysig i'n cymunedau, maent yn bwysig i'n gwasanaeth addysg, maent yn bwysig i iechyd meddwl a lles pobl, a'r holl agweddau eraill ar y rhaglen lywodraethu rydym wedi'i chyhoeddi. Mae gwaith amgueddfeydd yn bwydo i mewn i hynny oll. Felly, mae'n amlwg ein bod yn awyddus i sicrhau eu bod yn parhau a'u bod yn ffynnu a'u bod yn darparu'r gwasanaeth y maent wedi'i ddarparu ers blynyddoedd. Un o'r pethau rydym yn eu hystyried yw eu cynorthwyo i ddatblygu eu cynnig digidol, er enghraifft, sy'n gwneud amgueddfeydd yn llawer mwy hygyrch i fwy o bobl nag o'r blaen. Roedd hynny'n rhywbeth y gwnaethom ei nodi drwy'r pandemig.

Ond yr hyn y byddwch hefyd yn ymwybodol ohono, wrth gwrs, yw ein bod ar hyn o bryd yn y broses o asesu beth a olygai'r adolygiad cynhwysfawr o wariant yng nghyllideb y DU i Gymru a sut y bydd yn effeithio ar bob un o'r cyrff y mae'n rhaid inni eu hariannu o gyllideb Cymru. A bydd y trafodaethau hynny'n parhau gyda'r amgueddfeydd cenedlaethol a'r undebau llafur yn y sector i sicrhau bod y cyrff hynny'n cael eu hariannu'n ddigonol i wneud yr holl bethau rydym wedi'u nodi yn ein rhaglen lywodraethu.

Diolch, Dirprwy Weinidog. Ond, nid peth newydd mo'r heriau sy'n wynebu amgueddfeydd lleol, ac ers nifer o flynyddoedd rŵan rydyn ni wedi clywed geiriau gan Weinidogion ond ddim wedi gweld gweithredu. Yn wir, wedi'r cyfan, oherwydd pryderon am y sector, fe gomisiynodd Llywodraeth Cymru adolygiad o amgueddfeydd lleol yn 2015. Nododd yr adolygiad nad oedd gan amgueddfeydd lleol adnoddau na chapasiti, ac ymrwymodd y Gweinidog ar y pryd, Ken Skates, y byddai ei swyddogion yn archwilio'r cyfleoedd a gyflwynir gan Ddeddf cenedlaethau'r dyfodol ar gyfer cefnogi a datblygu amgueddfeydd. Pam nad yw Llywodraeth Cymru, felly, dal heb, eto, weithredu argymhellion eu hadolygiad eu hunain yn llawn? A allwch chi ddarparu amserlen o ran pryd y cânt eu gweithredu neu ymhelaethu o ran pam y penderfynwyd peidio eu gweithredu? 

Thank you, Deputy Minister. But, the challenges facing local museums are nothing new, and for a number of years now we've heard words from Ministers but haven't seen action. Indeed, due to the concerns about the sector, the Welsh Government commissioned a review of local museums in 2015. The review noted that local museums didn't have the resources or capacity, and the Minister at the time, Ken Skates, committed that his officials would look at the opportunities provided by the well-being of future generations Act to support and develop museums. So, why has the Welsh Government still not implemented the recommendations of its own report in full? Can you provide a timetable in terms of when they will be implemented or tell us why a decision was taken not to implement these?

13:55

The tailored review that you talk about, of course, did come with a number of recommendations, and a considerable amount of Welsh Government funding and support that went alongside that. We continue to have those discussions with the museum, and with the trade unions in the museum, about ensuring that the recommendations of that tailored review are fully implemented.

It has been problematic because of some of the issues within the museum that you'll be aware of. We've not had a president in the museum for some time. We have now been advertising for a—sorry, it's not a president in the museum; that was in the library, so I do apologise. We've had the issues of the tailored review that we've been applying funding to, and we've had the ongoing discussions with the museum about how those aspects of the review will be implemented.

Roedd yr adolygiad pwrpasol y soniwch amdano, wrth gwrs, yn cynnwys nifer o argymhellion, a chryn dipyn o arian a chymorth gan Lywodraeth Cymru ochr yn ochr â hynny. Rydym yn parhau i gael y trafodaethau hynny gyda'r amgueddfa, a chyda'r undebau llafur yn yr amgueddfa, ynglŷn â sicrhau bod argymhellion yr adolygiad pwrpasol yn cael eu gweithredu'n llawn.

Mae wedi bod yn broblemus oherwydd rhai o'r materion yn yr amgueddfa y byddwch yn ymwybodol ohonynt. Ni fu gennym lywydd yn yr amgueddfa ers peth amser. Rydym bellach wedi bod yn hysbysebu am—mae'n ddrwg gennyf, nid llywydd yn yr amgueddfa; yn y llyfrgell oedd hynny, felly rwy'n ymddiheuro am hynny. Mae materion wedi codi o'r adolygiad pwrpasol a defnyddiwyd cyllid i fynd i'r afael â hwy, ac rydym wedi cael trafodaethau parhaus gyda'r amgueddfa ynglŷn â sut y gweithredir yr agweddau hynny ar yr adolygiad.

I'm talking specifically, Minister, about local museums and the review in 2015 that was conducted, rather than the Simon Thurley review of National Museum Wales. There were 10 recommendations in the local museum review that are yet to be implemented, despite the sector writing on numerous occasions and despite pleas by organisations such as the Museums Association and National Museum Wales, which are desperately wanting to support the sector.

Rwy'n sôn yn benodol, Weinidog, am amgueddfeydd lleol a'r adolygiad a gynhaliwyd yn 2015, yn hytrach nag adolygiad Simon Thurley o Amgueddfa Genedlaethol Cymru. Mae 10 argymhelliad yn yr adolygiad o amgueddfeydd lleol nad ydynt wedi cael eu gweithredu eto, er bod y sector wedi ysgrifennu ar sawl achlysur, ac er yr apeliadau gan sefydliadau fel Cymdeithas yr Amgueddfeydd ac Amgueddfa Genedlaethol Cymru, sy'n awyddus iawn i gefnogi'r sector.

Yn 2010, Cymru oedd y genedl gyntaf yn y Deyrnas Unedig i gyhoeddi strategaeth ar gyfer amgueddfeydd yn eu cyfanrwydd, strategaeth a gafodd ei chroesawu gan y sector. Daeth hon i ben yn 2015, ac er bod gwaith wedi bod yn mynd rhagddo ar y strategaeth newydd ers 2018, does gan Gymru ddim strategaeth ar gyfer amgueddfeydd erbyn hyn. Pryd bydd y strategaeth hon yn cael ei chwblhau a pha adnoddau fydd ar gael i alluogi'r sector i gyd i chwarae ei ran yn llawn o ran saith nod llesiant Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, gan gynnwys cyfraniad economaidd y sector? 

Wales was the first nation in the UK to publish a strategy for museums as a whole. It was a strategy that was welcomed by the sector. Now, this came to an end in 2015, having been established in 2010, and although work has been ongoing on the new strategy since 2018, Wales does not have a strategy for museums now. When will this strategy be completed? What resources will be available to enable the sector as a whole to play its full part in terms of the seven well-being aims of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, including the economic contribution of the sector?

As I said in response to an earlier question, Heledd, I'm not in a position yet to tell you about funding because that is where we are currently at, in terms of looking at how all of our organisations are funded and what funding is to be allocated to each of those sectors.

In terms of the museums review, I would want to be reviewing where we are with that now, because we have talked previously about the wider cultural strategy, and I think all of that will fit into that as well, but I do take the point that there is a bespoke piece of work that has been done. I need to review where we are at with that, and I will make sure that you're updated when I review that and have a look at that following this discussion today.

Fel y dywedais mewn ymateb i gwestiwn cynharach, Heledd, nid wyf mewn sefyllfa eto i ddweud wrthych am gyllid gan mai dyma ein sefyllfa ar hyn o bryd, o ran edrych ar sut y mae pob un o'n sefydliadau yn cael eu hariannu a pha gyllid sydd i'w ddyrannu i bob un o'r sectorau hynny.

Mewn perthynas â'r adolygiad o amgueddfeydd, rwy'n awyddus i adolygu ble rydym arni bellach gyda hynny, gan ein bod wedi siarad o'r blaen am y strategaeth ddiwylliannol ehangach, a chredaf y bydd y cyfan yn rhan o hynny hefyd, ond rwy'n derbyn y pwynt fod gwaith pwrpasol wedi'i wneud. Mae angen imi adolygu ble rydym arni gyda hynny, a byddaf yn sicrhau eich bod yn cael y wybodaeth ddiweddaraf pan fyddaf yn adolygu hynny ac yn edrych ar hynny yn dilyn y drafodaeth hon heddiw.

Llwythi a Gludir gan Drenau
Rail Freight

3. Pa asesiad y mae'r Llywodraeth wedi'i wneud o gyfraniad llwythi a gludir gan drenau i economi Cymru? OQ57116

3. What assessment has the Government made of the contribution of rail freight to the Welsh economy? OQ57116

Thank you for the question. Rail freight is a critical part of Wales's transport system and supply chain. We will continue to encourage more freight to be moved by rail and support interventions that shift freight from road to rail, together with future innovations to help make the sector more sustainable. This is a transport infrastructure-led area that falls within the portfolio led by the Deputy Minister for Climate Change.

Diolch am eich cwestiwn. Mae cludo nwyddau ar reilffyrdd yn rhan hanfodol o system drafnidiaeth a chadwyn gyflenwi Cymru. Byddwn yn parhau i annog cludo mwy o nwyddau ar reilffyrdd ac yn cefnogi ymyriadau sy'n symud nwyddau oddi ar y ffyrdd ac ar y rheilffyrdd, ynghyd ag arloesi yn y dyfodol i helpu i wneud y sector yn fwy cynaliadwy. Mae hwn yn faes sy'n cael ei arwain gan seilwaith trafnidiaeth ac mae hynny'n rhan o'r portffolio a arweinir gan y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd.

Diolch, Weinidog. Mae'r rhan fwyaf o nwyddau yn gorfod cael eu cario gan lorïau a faniau ar hyd ein ffyrdd yng ngogledd Cymru ac, yn wir, yng Nghymru wledig. Does nemor ddim freight yn cael ei gario ar draciau gogledd, gorllewin a chanolbarth Cymru. Os ydyn ni am weld llai o allyriadau o gerbydau, yna mae'n rhaid i ni, fel rydych chi wedi sôn, gario mwy o nwyddau ar drên.

Roedd strategaeth freight Llywodraeth Cymru yn ôl yn 2008 yn argymell y dylid buddsoddi mewn rhagor o gyfnewidfeydd inter-modal, ond eto does yna ddim un wedi cael ei ddatblygu ar hyd rheilffyrdd gogledd a chanolbarth Cymru. Byddai cael cyfnewidfa inter-modal ar hyd llinell y gogledd a'r canolbarth yn helpu'r amgylchedd a'r economi yng Ngwynedd, Môn, Powys a Cheredigion. A wnewch chi, felly, ystyried buddsoddi mewn datblygiad o'r fath mor fuan â phosibl?

Thank you, Minister. Most goods have to be transported by lorries and vans along our roads in north Wales, and that's true for the most part in all of rural Wales. There's virtually no freight carried on the tracks of mid and north Wales. If we want to see fewer carbon emissions from vehicles, then we do have to carry more goods via rail.

Now, the Welsh Government's freight strategy in 2008 suggested that we should invest in more inter-modal exchanges, but not one has been developed across the railways of mid and north Wales. Having an inter-modal exchange alongside the north Wales and mid Wales line would enhance the economy and environment in Gwynedd, Môn, Powys and Ceredigion, so will you consider investing in such a development as soon as possible?

Well, as I said, this is an area that is led by the Deputy Minister for Climate Change. Despite the fact that rail infrastructure is largely not devolved, we have, however, made rail facilities grants available to help develop some parts of the rail infrastructure. I’m sure the Deputy Minister for Climate Change will take a keen interest in your point and be happy to write to you if there are further matters to add to the answer I’ve already given.

Wel, fel y dywedais, mae hwn yn faes sy'n cael ei arwain gan y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd. Er nad yw'r seilwaith rheilffyrdd wedi'i ddatganoli i raddau helaeth, rydym wedi sicrhau, fodd bynnag, fod grantiau cyfleusterau rheilffordd ar gael i helpu i ddatblygu rhai rhannau o'r seilwaith rheilffyrdd. Rwy’n siŵr y bydd gan y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd ddiddordeb brwd yn eich pwynt, ac y bydd yn fwy na pharod i ysgrifennu atoch os oes materion pellach i’w hychwanegu at yr ateb rwyf eisoes wedi'i roi.

14:00

Thank you to the Member for submitting a really important question in relation to rail freight and the Welsh economy. Minister, the Conwy valley railway line in my region runs from Llandudno down to Blaenau Ffestiniog, actually, in the Member’s constituency, and continues to be a really important transport route for many people. I’ve been really pleased to see Network Rail invest millions in recent years in the line to secure its future, which may, of course, present an opportunity for freight usage in the future. Indeed, I’ve had a number of meetings recently with Breedon Aggregates, who have themselves invested in a significant project at Llandudno Junction for a new rail head to better enable freight travel, which, as you acknowledged, certainly supports economic growth whilst also helping our planet by reducing those emissions on the road.

I acknowledge what you say, Minister, in terms of where the transport side of things lie in terms of ministerial portfolios, but, in terms of supporting companies and businesses in Wales, what support would you be looking to give companies like Breedon in their endeavours to make better use of the opportunities that freight has to offer?

Diolch i'r Aelod am gyflwyno cwestiwn pwysig iawn mewn perthynas â chludo nwyddau ar reilffyrdd ac economi Cymru. Weinidog, mae rheilffordd dyffryn Conwy yn fy rhanbarth yn mynd o Llandudno i lawr i Flaenau Ffestiniog, yn etholaeth yr Aelod, mewn gwirionedd, ac mae'n parhau i fod yn llwybr trafnidiaeth pwysig iawn i lawer o bobl. Rwyf wedi bod yn falch iawn o weld Network Rail yn buddsoddi miliynau yn y rheilffordd dros y blynyddoedd diwethaf i sicrhau ei dyfodol, a allai, wrth gwrs, gynnig cyfle i gludo nwyddau yn y dyfodol. Yn wir, cefais nifer o gyfarfodydd gyda Breedon Aggregates yn ddiweddar, sydd eu hunain wedi buddsoddi mewn prosiect sylweddol yng Nghyffordd Llandudno ar gyfer man llwytho newydd ar y rheilffordd i wella’r gallu i gludo nwyddau sydd, fel y gwnaethoch gydnabod, yn sicr yn cefnogi twf economaidd gan helpu ein planed ar yr un pryd drwy leihau allyriadau ar y ffyrdd.

Rwy’n cydnabod yr hyn a ddywedwch, Weinidog, o ran yr ochr drafnidiaeth yn y portffolios gweinidogol, ond o ran cefnogi cwmnïau a busnesau yng Nghymru, pa gefnogaeth y bwriadwch ei roi i gwmnïau fel Breedon yn eu hymdrechion i wneud gwell defnydd o'r cyfleoedd y mae cludo nwyddau yn eu cynnig?

Well, when it comes to looking at the economic development opportunities that come, then, yes, we’re always interested in working with companies and other partners. But I’m pleased you mentioned Network Rail in your answer, because, outside the core Valleys lines network, rail infrastructure is not devolved, and it is for Network Rail and the UK Government to invest in that, and it’s an area where they’ve conspicuously not done so over a significant period of time. There’s a broader point here—rather than picking a fight on areas that are plainly devolved, we'd be much better off if the UK Government would invest in areas that it is solely responsible for. We’d be happy to work with them to do so and to make sure that we do then realise the economic development opportunities that come from it.

Wel, o edrych ar y cyfleoedd datblygu economaidd a ddaw yn sgil hynny, yna oes, mae gennym ddiddordeb bob amser mewn gweithio gyda chwmnïau a phartneriaid eraill. Ond rwy'n falch ichi grybwyll Network Rail yn eich ateb, oherwydd y tu hwnt i rwydwaith llinellau craidd y Cymoedd, nid yw seilwaith rheilffyrdd wedi'i ddatganoli, a mater i Network Rail a Llywodraeth y DU yw buddsoddi yn hwnnw, ac yn amlwg nid ydynt wedi gwneud hynny dros gyfnod sylweddol o amser. Mae pwynt ehangach yma—yn hytrach na dadlau dros feysydd sy’n amlwg wedi'u datganoli, byddem yn llawer gwell ein byd pe bai Llywodraeth y DU yn buddsoddi mewn meysydd y mae'n llwyr gyfrifol amdanynt. Byddem yn hapus i weithio gyda hwy i wneud hynny ac i sicrhau ein bod wedyn yn gwireddu'r cyfleoedd datblygu economaidd a ddaw yn sgil hynny.

Thank you very much, Presiding Officer. Thank you, Minister. It is good to see you after six years, really. My question is—[Laughter.] It was the fourth Senedd, and it's the sixth Senedd. [Laughter.]

Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Diolch, Weinidog. Mae'n dda eich gweld chi ar ôl chwe blynedd, a dweud y gwir. Fy nghwestiwn yw—[Chwerthin.] Y bedwaredd Senedd oedd hi, a hon yw'r chweched Senedd. [Chwerthin.]

Economi Gorllewin De Cymru
The Economy of South Wales West

4. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i ddatblygu economi Gorllewin De Cymru? OQ57085

4. What action is the Welsh Government taking to develop the economy of South Wales West? OQ57085

Thank you for the question, and it's good to see you after an enforced absence, and a return to this place. We're taking widespread action to invest in business. I set out an updated approach to moving the Welsh economy forward in the statement I gave to the Chamber on 19 October. We want to invest in people and infrastructure and support a fairer, greener and more prosperous economy in South Wales West and, of course, across the whole country, working with our partners in the public, private and voluntary sectors.

Diolch am y cwestiwn, ac mae'n dda eich gweld, ar ôl absenoldeb gorfodol a dychweliad i'r lle hwn. Rydym yn cymryd camau eang i fuddsoddi mewn busnes. Nodais ddull wedi'i ddiweddaru o symud economi Cymru yn ei blaen yn y datganiad a roddais i'r Siambr ar 19 Hydref. Rydym eisiau buddsoddi mewn pobl a seilwaith a chefnogi economi decach, mwy gwyrdd a mwy llewyrchus yng Ngorllewin De Cymru a ledled y wlad wrth gwrs, gan weithio gyda'n partneriaid yn y sectorau cyhoeddus, preifat a gwirfoddol.

Thank you very much, Minister. Minister, I’m sure, if we want the people of South Wales West to experience the advantages of a growing economy over the next few years, we need to see a strategy focused not just on job creation, but jobs with bigger pay packets, rewarding the skills and commitment of the local people. Can the Minister set out how many new jobs he aims to support over the next four years? And what proportion will be better paid? Thank you.

Diolch yn fawr iawn, Weinidog. Weinidog, os ydym eisiau i bobl De Orllewin Cymru brofi manteision economi sy’n tyfu dros yr ychydig flynyddoedd nesaf, rwy'n sicr fod angen inni weld strategaeth sy’n canolbwyntio nid yn unig ar greu swyddi, ond swyddi ar gyflogau uwch, gan wobrwyo sgiliau ac ymrwymiad y bobl leol. A all y Gweinidog nodi faint o swyddi newydd y mae'n bwriadu eu cefnogi dros y pedair blynedd nesaf? A pha gyfran fydd ar gyflogau gwell? Diolch.

Well, you’re right to focus on not just improving the number of people in work, but the quality of work that people have, including their pay. And as the Member will know, one of the key factors in that is investing in the skills of the workforce, investing in our people, and that’s one of the big challenges that we face here, and it’s one of my significant frustrations about the lack of a respectful and joined-up approach with the United Kingdom Government. The recent announcements made on levelling-up funding—the announcement made up until the announcement today was about £120 million in 10 projects, projects that are in the majority based in Conservative UK parliamentary constituencies that don’t actually meet any definition of levelling-up funding, funding that actually does not match the previous promises that have been made. It leaves Wales £0.25 billion short in just this first year at least, and that is money that would otherwise have been spent on innovation in supporting higher education, otherwise would have been spent supporting our skills agenda, otherwise spent on supporting the economy. And that’s the challenge here. I think that this place and our country should be treated with a deal more respect. And the promises that were made about not losing out on a single penny that have been very clearly broken in the Chancellor's recent statement—I'd like to hear some Welsh Conservatives standing up for Wales and saying, 'We want our money back.'

Wel, rydych yn iawn i ganolbwyntio nid yn unig ar wella nifer y bobl mewn gwaith, ond ansawdd gwaith pobl, gan gynnwys eu cyflog. Ac fel y bydd yr Aelod yn gwybod, un o'r ffactorau allweddol yn hynny yw buddsoddi yn sgiliau'r gweithlu, buddsoddi yn ein pobl, a dyna un o'r heriau mawr sy'n ein hwynebu yma, ac mae'n un o’r pethau rhwystredig iawn ynghylch y diffyg dull parchus a chydgysylltiedig o weithredu gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Roedd y cyhoeddiadau diweddar a wnaed ar gyllid codi’r gwastad—roedd y cyhoeddiad a wnaed cyn y cyhoeddiad heddiw oddeutu £120 miliwn mewn 10 prosiect, gyda’r mwyafrif o'r prosiectau wedi'u lleoli yn etholaethau seneddol Ceidwadol y DU nad ydynt mewn gwirionedd yn ateb unrhyw ddiffiniad o gyllid codi’r gwastad, cyllid nad yw'n cyfateb i'r addewidion blaenorol a wnaed mewn gwirionedd. Mae'n golygu bod Cymru £0.25 biliwn yn brin yn y flwyddyn gyntaf hon o leiaf, a dyna arian a fyddai fel arall wedi cael ei wario ar arloesi i gefnogi addysg uwch, a fyddai fel arall wedi cael ei wario ar gefnogi ein hagenda sgiliau, a fyddai fel arall wedi cael ei wario ar gefnogi'r economi. A dyna'r her yma. Credaf y dylid trin y lle hwn a'n gwlad â llawer mwy o barch. Ac mae'r addewidion a wnaed ynglŷn â pheidio â cholli un geiniog wedi'u torri'n glir iawn yn natganiad y Canghellor yn ddiweddar—hoffwn glywed rhai o'r Ceidwadwyr Cymreig yn sefyll dros Gymru ac yn dweud, 'Rydym eisiau ein harian yn ôl'.

14:05
Economi Canolbarth Cymru
The Economy of Mid Wales

5. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi economi canolbarth Cymru i adfer yn dilyn y pandemig? OQ57089

5. How is the Welsh Government supporting the economy of mid Wales to recover from the pandemic? OQ57089

Our economic resilience and reconstruction mission sets out our approach to the economy, supporting individuals, businesses and communities to succeed and flourish. The chief regional officers and their teams have been established and are more focused and engaging in a regional model of economic development. We're also, of course, working with partners on the mid Wales growth deal.

Mae ein cenhadaeth i gryfhau ac ailadeiladu'r economi yn nodi ein dull ar gyfer yr economi, gan gynorthwyo unigolion, busnesau a chymunedau i lwyddo a ffynnu. Mae'r prif swyddogion rhanbarthol a'u timau wedi'u sefydlu ac mae ganddynt fwy o ffocws ac ymgysylltiad â model rhanbarthol o ddatblygu economaidd. Rydym hefyd, wrth gwrs, yn gweithio gyda phartneriaid ar fargen dwf canolbarth Cymru.

Thank you, Minister. Of course, I hope you'll, like me, very much welcome the news of £15.5 million to restore the Montgomery canal, which was announced in the UK Government's budget last week. This will be a huge benefit to the people of mid Wales in terms of thousands of extra—[Interruption.] Sorry, Presiding Officer, I can't hear.

Diolch, Weinidog. Wrth gwrs, gobeithio eich bod chi, fel fi, yn croesawu’r newyddion am £15.5 miliwn i adfer camlas Trefaldwyn, a gyhoeddwyd yng nghyllideb Llywodraeth y DU yr wythnos diwethaf. Bydd hyn o fudd enfawr i bobl canolbarth Cymru gyda miloedd yn ychwanegol o—[Torri ar draws.] Mae'n ddrwg gennyf, Lywydd, ni allaf glywed.

Okay. Allow the Member to carry on without interruption, please.

Iawn. Gadewch i'r Aelod barhau heb ymyrraeth, os gwelwch yn dda.

Thank you. Minister, this will be a huge opportunity for mid Wales, I hope you would agree, as thousands of extra canal boats come into mid Wales, thousands of extra visitors visiting Welshpool, and also with that ultimate aim of the restoration to the canal to Newtown as well. I very much hope, Minister, that, through the mid Wales growth deal, additional funding can be levered in as well. I know this will be a key project within the mid Wales growth deal, which I know is a partnership between yourself and the UK Government, but very much I welcome—. There'll be additional private investment, no doubt, but I would like your support in principle, Minister, for additional support through the mid Wales growth deal to support those final elements of the mid Wales canal project, which I'm sure you'll very much agree with me will be of huge benefit to mid Wales.

Diolch. Weinidog, gobeithio eich bod yn cytuno y bydd hwn yn gyfle enfawr i ganolbarth Cymru wrth i filoedd o gychod camlas ychwanegol ddod i ganolbarth Cymru, a miloedd o ymwelwyr ychwanegol yn ymweld â'r Trallwng, a hefyd gyda'r nod terfynol o adfer y gamlas i'r Drenewydd hefyd. Rwy’n mawr obeithio, Weinidog, drwy fargen dwf canolbarth Cymru, y gellir denu cyllid ychwanegol hefyd. Rwy'n gwybod y bydd hwn yn brosiect allweddol o fewn bargen dwf canolbarth Cymru, sy’n bartneriaeth rhyngoch chi a Llywodraeth y DU, ond rwy'n croesawu’n fawr—. Bydd buddsoddiad preifat ychwanegol, heb os, ond hoffwn gael eich cefnogaeth mewn egwyddor, Weinidog, i gymorth ychwanegol drwy fargen dwf canolbarth Cymru i gefnogi'r elfennau olaf hynny ym mhrosiect camlas canolbarth Cymru, a fydd, rwy’n siŵr y byddwch yn cytuno, o fudd mawr iawn i ganolbarth Cymru.

Well, I can see why the canal project that's been supported in the UK Government's budget announcement is good news for people living in that area, and we are working constructively with the two local authorities—Ceredigion and Powys—and the UK Government on the mid Wales growth deal. But it just doesn't get away from the reality that the £120 million announced for 10 projects is skewed towards Conservative UK constituencies. It does not match any realistic definition of need and levelling up. And the money—[Interruption.] The money that you referred to in one particular project does not—[Interruption.]—does not equal the money that we were promised. The £375 million that Wales was due to be getting—even if all of that money is spent within this one year, the £120 million, it is over £0.25 billion short. And I know the Member wants me to welcome the £0.25 billion cut that his Government has actually imposed, and more cuts to come in years to come, but I believe Wales should be treated with more respect. I believe that Conservatives in this place should decide will they stand up for Wales, will they stand up for the money that has been lost, that has been taken away by their Chancellor, or will they simply be the advertising agency of the UK Government while it takes money away from Wales.

Wel, gallaf weld pam fod prosiect y gamlas a gefnogwyd yng nghyhoeddiad cyllideb Llywodraeth y DU yn newyddion da i bobl sy'n byw yn yr ardal honno, ac rydym yn gweithio'n adeiladol gyda'r ddau awdurdod lleol—Ceredigion a Phowys—a Llywodraeth y DU ar fargen dwf canolbarth Cymru. Ond nid yw hynny’n tynnu oddi wrth y realiti fod y £120 miliwn a gyhoeddwyd ar gyfer 10 prosiect yn gwyro tuag at etholaethau Ceidwadol y DU. Nid yw'n cyd-fynd ag unrhyw ddiffiniad realistig o angen a chodi’r gwastad. Ac nid yw’r arian—[Torri ar draws.] Nid yw’r arian y cyfeirioch chi ato mewn un prosiect penodol—[Torri ar draws.]—gymaint â’r arian a addawyd inni. Mae'r £375 miliwn roedd Cymru i fod i'w gael—hyd yn oed os yw'r holl arian hwnnw'n cael ei wario o fewn y flwyddyn hon, y £120 miliwn, mae dros £0.25 biliwn yn brin. Ac rwy'n gwybod bod yr Aelod eisiau imi groesawu'r toriad o £0.25 biliwn y mae ei Lywodraeth wedi'i wneud mewn gwirionedd, a mwy o doriadau i ddod mewn blynyddoedd i ddod, ond credaf y dylid trin Cymru â mwy o barch. Rwy'n credu y dylai'r Ceidwadwyr yn y lle hwn benderfynu a ydynt am sefyll dros Gymru, a ydynt am sefyll dros yr arian a gollwyd, a gymerwyd gan eu Canghellor, neu a ydynt yn bwriadu gweithredu fel asiantaeth hysbysebu ar ran Llywodraeth y DU tra'i bod yn mynd ag arian gan Gymru?

Yr Economi Werdd yn Nwyrain De Cymru
The Green Economy in South Wales East

6. Beth mae'r Llywodraeth yn ei wneud i gefnogi'r economi werdd yn Nwyrain De Cymru? OQ57088

6. What is the Government doing to support the green economy in South Wales East? OQ57088

I outlined in my statement yesterday to the Chamber the Welsh Government’s vision for the green economy and confirmed its fundamental role in the progress of our economic resilience and reconstruction mission.

Yn fy natganiad i’r Siambr ddoe, amlinellais weledigaeth Llywodraeth Cymru ar gyfer yr economi werdd a chadarnheais ei rôl sylfaenol yng nghynnydd ein cenhadaeth i gryfhau ac ailadeiladu'r economi.

Diolch yn fawr. During Plaid Cymru's debate last month on the energy sector and the climate emergency, there was a response from your Government that hinted at a positive change when it comes to ensuring that the wealth generated by renewable energy is retained in Welsh communities. There was a reference to, and I quote, 'a deep dive' the following day, to see what barriers can be overcome to increase renewable energy capacity owned by public bodies and community groups across Wales. We really need to see progress in terms of community ownership, as this has been shown to be key, in numerous international examples, in shifting public attitudes towards renewable energy generation. Three weeks on from the so-called deep dive, what update can you give on the efforts to ensure the profits and benefits of energy projects in Wales remain in Wales?

Diolch yn fawr. Yn ystod dadl Plaid Cymru fis diwethaf ar y sector ynni a’r argyfwng hinsawdd, cafwyd ymateb gan eich Llywodraeth a oedd yn awgrymu newid cadarnhaol o ran sicrhau bod y cyfoeth a gynhyrchir gan ynni adnewyddadwy yn cael ei gadw yng nghymunedau Cymru. Cyfeiriwyd at, ac rwy'n dyfynnu, 'astudiaeth ddofn' y diwrnod canlynol, i weld pa rwystrau y gellir eu goresgyn i gynyddu capasiti ynni adnewyddadwy sy'n eiddo i gyrff cyhoeddus a grwpiau cymunedol ledled Cymru. Mae gwir angen inni weld cynnydd mewn perthynas â pherchnogaeth gymunedol, oherwydd dangoswyd bod hyn yn allweddol mewn nifer o enghreifftiau rhyngwladol wrth newid agweddau'r cyhoedd tuag at gynhyrchu ynni adnewyddadwy. Dair wythnos wedi’r ‘astudiaeth ddofn’ fel y'i galwyd, pa ddiweddariad y gallwch ei roi ar yr ymdrechion i sicrhau bod elw a buddion prosiectau ynni yng Nghymru yn aros yng Nghymru?

Well, that's work that I'll be undertaking with the Ministers in the department for climate change. As the Member will know, we're really interested in making sure that our obligations to the future of the planet are met, but there is real economic gain to be generated from this as well. And I take on board the Member's point about community engagement and ownership of some of the energy projects moving forward. So, I won't be able to give you an answer today, but I can say that I'll continue to work with Ministers in the climate change department, not just to deliver a better way to generate power that is renewable and doesn't compromise the future of the planet, but, actually, can deliver a real economic dividend for local communities.

Wel, mae hwnnw’n waith y byddaf yn ei wneud gyda'r Gweinidogion yn yr adran newid hinsawdd. Fel y bydd yr Aelod yn gwybod, mae gennym ddiddordeb mawr mewn sicrhau bod ein rhwymedigaethau i ddyfodol y blaned yn cael eu cyflawni, ond mae elw economaidd gwirioneddol i'w gynhyrchu o hyn hefyd. Ac rwy'n ystyried pwynt yr Aelod ynghylch ymgysylltu â'r gymuned a pherchnogaeth ar rai o'r prosiectau ynni wrth symud ymlaen. Felly, ni fyddaf yn gallu rhoi ateb ichi heddiw, ond gallaf ddweud y byddaf yn parhau i weithio gyda Gweinidogion yn yr adran newid hinsawdd, nid yn unig i ddarparu ffordd well o gynhyrchu pŵer sy'n adnewyddadwy ac nad yw'n peryglu dyfodol y blaned, ond sydd hefyd yn gallu sicrhau difidend economaidd go iawn i gymunedau lleol.

14:10

Promoting the green agenda is one of the biggest tasks for all Governments in this century. That's why I would like to put firmly on the record the impressive track record of Monmouthshire County Council, which was one of the first local authorities to sign up to the climate change declaration. But, whilst promoting the green agenda, it's vital that the green economy, and, in particular, local businesses and projects, are not neglected, Minister. We've seen in Monmouthshire the immense benefits that can be achieved in this field, most notably around building our own solar farm on council grounds. With that in mind, can you outline specific steps of what the Welsh Government is doing to promote the green economy in Monmouthshire? Thank you.

Hyrwyddo'r agenda werdd yw un o'r tasgau mwyaf i bob Llywodraeth yn y ganrif hon. Dyna pam yr hoffwn gofnodi hanes trawiadol Cyngor Sir Fynwy, a oedd yn un o'r awdurdodau lleol cyntaf i gefnogir datganiad ar newid hinsawdd. Ond wrth hyrwyddo'r agenda werdd, mae'n hanfodol nad yw'r economi werdd, a busnesau a phrosiectau lleol yn arbennig, yn cael eu hesgeuluso, Weinidog. Rydym wedi gweld, yn sir Fynwy, y buddion aruthrol y gellir eu hennill yn y maes hwn, yn arbennig mewn perthynas ag adeiladu ein fferm solar ein hunain ar dir y cyngor. Gan gadw hynny mewn cof, a allwch chi amlinellu’r camau penodol y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i hyrwyddo'r economi werdd yn sir Fynwy? Diolch.

Well, I can't give, off the top of my head, steps in the green economy in Monmouthshire, but I'm happy to write to you, and I'm sure that the former leader of Monmouthshire council will be delighted to hear you praise their record in the past. But I can say that, when it comes to promoting renewable sources of energy and the economic benefits, it had a significant range of positives, not just in Monmouthshire, of course—today, you will have seen the reports about the solar farm that is helping to power significant resources into Morriston Hospital as well. So, the Welsh Government, in a range of areas, is practically promoting renewable sources of energy and economic return and gain, and I'd be more than happy to give him an update, which I'm sure he's aware of, about such projects within the Monmouthshire constituency.

Wel, ni allaf rannu'r camau rydym yn eu cymryd i hyrwyddo'r economi werdd yn sir Fynwy gan nad oes gennyf y manylion wrth law ar hyn o bryd, ond rwy'n hapus i ysgrifennu atoch, ac rwy'n siŵr y bydd cyn arweinydd Cyngor Sir Fynwy yn falch iawn o’ch clywed yn canmol eu gwaith yn y gorffennol. Ond gallaf ddweud, o ran hyrwyddo ffynonellau ynni adnewyddadwy a'r buddion economaidd, fod ganddo ystod sylweddol o ffactorau cadarnhaol, ac nid yn unig yn sir Fynwy, wrth gwrs—heddiw, byddwch wedi gweld yr adroddiadau am y fferm solar sy'n helpu i bweru adnoddau sylweddol ar gyfer Ysbyty Treforys hefyd. Felly, mae Llywodraeth Cymru, mewn amryw o ardaloedd, yn mynd ati'n ymarferol i hyrwyddo ffynonellau ynni adnewyddadwy ac enillion economaidd, a byddwn yn fwy na pharod i roi'r wybodaeth ddiweddaraf iddo, fel rwy'n siŵr y bydd yn ymwybodol, am brosiectau o’r fath yn etholaeth sir Fynwy.

Cyllideb Llywodraeth y DU
The UK Government's Budget

7. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o'r effaith y bydd cyllideb Llywodraeth y DU yn ei chael ar ei rhaglen economaidd ym Mlaenau Gwent? OQ57118

7. What assessment has the Welsh Government made of the impact the UK Government’s budget will have on its economic programme in Blaenau Gwent? OQ57118

Thank you for the question. We'll continue to analyse the recent announcement made and discuss what the Chancellor's pronouncements mean in more detail. However, it cannot be ignored that the budget fails to meet the enormous challenges we face as we continue our economic recovery from the pandemic.

Diolch am y cwestiwn. Byddwn yn parhau i ddadansoddi'r cyhoeddiad diweddar a wnaed a thrafod beth y mae datganiadau’r Canghellor yn ei olygu yn fwy manwl. Fodd bynnag, ni ellir anwybyddu’r ffaith nad yw’r gyllideb yn mynd i’r afael â'r heriau enfawr sy'n ein hwynebu wrth inni barhau â'n hadferiad economaidd o'r pandemig.

I'm grateful to you for that, Minister. I'd be grateful if the Welsh Government could publish a quarterly analysis of UK spending in Wales on some of these matters, because it's clear to me that the greatest investment being made in this country by the United Kingdom Government is that in press releases, various forms of PR and marketing, and not in the substance of supporting people in need. What we saw last week was an exercise in the most corrupt pork-barrel politics that this country has seen in decades. What we saw was money being taken away from the poorest parts of this country and poured into Tory constituencies in order to buy votes. It is not how we have done things in this place—and you'll learn that. It's not how we've done things in this place. What we've always done is ensure that we meet need on the basis of need, and what we don't meet is greed on the basis of votes.

Rwy'n ddiolchgar ichi am hynny, Weinidog. Byddwn yn ddiolchgar pe gallai Llywodraeth Cymru gyhoeddi dadansoddiad chwarterol o wariant y DU yng Nghymru ar rai o'r materion hyn, oherwydd mae'n amlwg i mi mai'r buddsoddiad mwyaf a wneir yn y wlad hon gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig yw’r buddsoddiad mewn datganiadau i'r wasg, gwahanol fathau o gysylltiadau cyhoeddus a marchnata, yn hytrach na chefnogaeth go iawn i bobl mewn angen. Yr hyn a welsom yr wythnos diwethaf oedd yr achos mwyaf llygredig o wleidyddiaeth 'casgen borc’ a welodd y wlad hon ers degawdau. Yr hyn a welsom oedd arian yn cael ei gymryd oddi ar rannau tlotaf y wlad hon a'i arllwys i mewn i etholaethau Torïaidd er mwyn prynu pleidleisiau. Nid dyna’r ffordd rydym wedi gwneud pethau yn y lle hwn—a byddwch yn dysgu hynny. Nid dyna’r ffordd rydym wedi gwneud pethau yn y lle hwn. Yr hyn rydym wedi'i wneud bob amser yw sicrhau ein bod yn diwallu angen ar sail angen, a'r hyn nad ydym yn ei wneud yw diwallu trachwant ar sail pleidleisiau.

Well, the reason why there is so much chuntering from the Conservative seats in this place is because the Member correctly identifies the pork-barrel politics that went through announcements in the Chancellor's statement. And you only need to look at the facts. It is a fact that the £375 million Wales would otherwise have got has not been delivered, despite repeated promises it would be. Conservative Members here want to stand up for the UK Government and not stand up for Wales. There are huge sums of money that have been denied to Wales. And actually, when you look at the forecast for the shared prosperity funds that have been given, it says, next year, there'll be £400 million across the UK. If Wales was in the European Union and still had access to those funds, it would be £375 million just for Wales alone. We have been misled, we have been short changed, and the Tories need to decide will you stand up for Wales or are you simply here to try and defend the indefensible from the UK Government.

Wel, y rheswm pam ein bod yn clywed cymaint o rwgnach o seddi’r Ceidwadwyr yn y lle hwn yw oherwydd bod Aelod wedi nodi’n gywir y wleidyddiaeth 'casgen borc’ a oedd yn llifo drwy’r cyhoeddiadau yn natganiad y Canghellor. Ac nid oes ond angen ichi edrych ar y ffeithiau. Mae'n ffaith nad yw Cymru wedi cael y £375 miliwn y byddai wedi'i gael fel arall, er gwaethaf eu holl addewidion. Mae Aelodau Ceidwadol yma eisiau sefyll dros Lywodraeth y DU a pheidio â sefyll dros Gymru. Mae Cymru wedi'i hamddifadu o symiau anferth o arian. Ac mewn gwirionedd, pan edrychwch ar y rhagolwg a roddwyd ar gyfer y cronfeydd ffyniant cyffredin, mae’n dweud, y flwyddyn nesaf, y bydd £400 miliwn ar draws y DU. Pe bai Cymru yn rhan o’r Undeb Ewropeaidd ac yn dal i allu defnyddio'r cronfeydd hynny, byddai £375 miliwn ar gael i Gymru yn unig. Rydym wedi cael ein camarwain, rydym ar ein colled, ac mae angen i'r Torïaid benderfynu a ydych chi am sefyll dros Gymru neu a ydych chi yma i geisio amddiffyn yr anghyfiawnadwy gan Lywodraeth y DU.

I for one welcome the UK Government budget, which has provided Wales with the biggest ever increase in funding since the start of devolution. It shows that the UK Government is committed to the people of Wales, and it shows that it's committed to the development of our nation. From the levelling-up fund through to the community ownership fund, where the Queen's Ballroom in Tredegar, Blaenau Gwent, has received £90,000. So, I hope the Member for Blaenau Gwent and the Minister will join me in recognising the good work of the UK Government in its extremely generous budget and investing in Wales once again.

Minister, could you please outline what plans you have to complement the levelling-up funding across Wales to make the best success of the UK Government's investment in the big financial package that it's given to Wales? Thank you.

Rwy'n croesawu cyllideb Llywodraeth y DU, sydd wedi rhoi'r cynnydd mwyaf erioed mewn cyllid i Gymru ers dechrau datganoli. Mae'n dangos bod Llywodraeth y DU wedi ymrwymo i bobl Cymru, ac mae'n dangos ei bod wedi ymrwymo i ddatblygiad ein cenedl. O gronfa codi’r gwastad i'r gronfa perchnogaeth gymunedol, lle mae neuadd ddawns y Frenhines yn Nhredegar, Blaenau Gwent, wedi derbyn £90,000. Felly, rwy'n gobeithio y bydd yr Aelod dros Flaenau Gwent a'r Gweinidog yn ymuno â mi i gydnabod gwaith da Llywodraeth y DU yn ei chyllideb hynod o hael a buddsoddi yng Nghymru unwaith eto.

Weinidog, a allwch chi amlinellu pa gynlluniau sydd gennych i ategu'r cyllid codi’r gwastad ledled Cymru i wneud y gorau o fuddsoddiad Llywodraeth y DU yn y pecyn ariannol mawr y mae wedi'i ddarparu i Gymru? Diolch.

14:15

That is extraordinary, absolutely extraordinary, and it was factually simply wrong to say this is a generous settlement. What we have seen are cuts to Wales from the levelling-up funding. It's undeniably the case. The money is being cut, but the Conservatives here want to celebrate that. That is just extraordinary, and more than that, the reality is that the recent budget does not replace the money taken away during austerity. In real terms, we will do not much more than flatline on revenue, but in capital terms, we've seen a real-terms cut over the last period in the spending review. That is what Laura Jones and the Conservatives want to celebrate. It is appalling, and I really do say to Conservatives in this place: whose side are you on? Are you on the side of the people of Wales who are having money cut from them, from the businesses that won't have the support they would otherwise have? Are you on the side of those people who need training, the skills, the apprenticeships, the money that previously supported them? Are you on the side of innovation and research, which have been cut because of the way that the UK Government have refused to engage with us and the cuts to the funding that would be otherwise available? At this point in time, you're on entirely the wrong side. Do your job and stand up for Wales.

Mae hynny'n rhyfeddol, yn gwbl ryfeddol, ac roedd yn ffeithiol anghywir i ddweud bod hwn yn setliad hael. Yr hyn a welsom yw toriadau i Gymru o'r cyllid codi'r gwastad. Nid oes modd gwadu hynny. Mae arian yn cael ei dorri, ond mae'r Ceidwadwyr yma eisiau dathlu hynny. Mae hynny'n rhyfeddol, ac yn fwy na hynny, y realiti yw nad yw'r gyllideb ddiweddar yn rhoi arian yn ôl yn lle'r arian a gafodd ei dorri yn ystod y cyni ariannol. Mewn termau real, ni fyddwn yn gwneud llawer mwy na chadw'r refeniw ar y lefel sylfaenol, ond o ran cyfalaf, rydym wedi gweld toriad mewn termau real dros y cyfnod diwethaf yn yr adolygiad o wariant. Dyna y mae Laura Jones a'r Ceidwadwyr eisiau ei ddathlu. Mae'n warthus, ac rwy'n dweud wrth y Ceidwadwyr yn y lle hwn: ar ba ochr ydych chi? A ydych chi ar ochr pobl Cymru sy'n cael arian wedi'i gymryd oddi arnynt, oddi ar y busnesau na fyddant yn cael y cymorth y byddent wedi'i gael fel arall? A ydych chi ar ochr y bobl sydd angen hyfforddiant, y sgiliau, y prentisiaethau, yr arian a oedd yn eu cefnogi o'r blaen? A ydych chi ar ochr arloesedd ac ymchwil, sydd wedi'u torri oherwydd y ffordd y mae Llywodraeth y DU wedi gwrthod ymgysylltu â ni a'r toriadau i'r cyllid a fyddai ar gael fel arall? Ar hyn o bryd, rydych chi ar yr ochr hollol anghywir. Gwnewch eich gwaith a sefwch dros Gymru.

Ac yn olaf, cwestiwn 8. Jenny Rathbone.

Finally, question 8. Jenny Rathbone.

Y Diwydiant Adeiladu
The Construction Industry

8. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda'r diwydiant adeiladu am y sgiliau y bydd eu hangen ar gyfer ei weithlu yn y dyfodol? OQ57095

8. What discussions has the Minister had with the construction industry about the future skills required for its workforce? OQ57095

I held an introductory meeting with the Construction Industry Training Board in June. I'll be holding regular meetings with them, together with the Deputy Minister for Climate Change, to discuss all aspects of the industry’s training and skills requirements.

Cynhaliais gyfarfod rhagarweiniol gyda Bwrdd Hyfforddi'r Diwydiant Adeiladu ym mis Mehefin. Byddaf yn cynnal cyfarfodydd rheolaidd gyda hwy, ynghyd â'r Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd, i drafod pob agwedd ar ofynion hyfforddiant a sgiliau'r diwydiant.

As you met the CITB in June, you'll be fully aware of the skills deficit they highlighted in their report in March, about the sorts of skills that we need for the public buildings we're going to be building in the future, so people like energy assessors, retrofit co-ordinators, insulation and heat pump installers. The three major constructors involved in works in my constituency at the moment, Bouygues, Willmott Dixon and ISG, are all keen to tell me about the amount of local labour and suppliers that they have working on their projects. But, as most of the subcontractors are either sole traders or small companies involving maybe a dozen employees, how are we going to ensure that they are fit to take on the work that we're going to be requiring of all constructors involved in any buildings that involve public money and that the work isn't going to be brought in from outside?

Gan eich bod wedi cyfarfod â Bwrdd Hyfforddi'r Diwydiant Adeiladu ym mis Mehefin, fe fyddwch yn gwbl ymwybodol o'r diffyg sgiliau a amlygwyd ganddynt yn eu hadroddiad ym mis Mawrth, am y mathau o sgiliau sydd eu hangen arnom ar gyfer yr adeiladau cyhoeddus y byddwn yn eu hadeiladu yn y dyfodol, felly pobl fel aseswyr ynni, cydlynwyr ôl-osod, a phobl sy'n inswleiddio a gosod pympiau gwres. Mae'r tri phrif gwmni adeiladu sy'n ymwneud â gwaith yn fy etholaeth ar hyn o bryd, Bouygues, Willmott Dixon ac ISG, yn awyddus i ddweud wrthyf faint o weithwyr a chyflenwyr lleol sydd ganddynt yn gweithio ar eu prosiectau. Ond gan fod y rhan fwyaf o'r is-gontractwyr naill ai'n unig fasnachwyr neu'n gwmnïau bach gyda dwsin o weithwyr efallai, sut y gallwn sicrhau eu bod yn addas i ymgymryd â'r gwaith y byddwn yn gofyn i bob cwmni adeiladu sy'n cyflawni unrhyw waith adeiladu drwy arian cyhoeddus ei wneud ac na fydd galw am weithwyr o'r tu allan?

There is a key challenge about a broader point, not just in construction, but it's a good example of how, with the optimised retrofit programme that was announced by the climate change department here, a really welcome step forward to make sure the value of that is retained as far as possible, as locally as possible. That's why it's important that I continue to work with the Ministers for climate change and to actually understand, when we're letting those contracts, the terms that we can insist on to actually make sure that we do get local return on that, and to make sure that the skills that the industry need are actually being provided. It's why I'm very pleased with the recent conversation I had with regional skills partnerships, and the one we'll have with the sector itself. I have another date in the diary in the next couple of months with the construction industry itself to try to make sure that we are definitely pointing in the right direction, and make sure they understand what we want and what we expect from the public money we would invest, but also that they're investing back in their own businesses and in local communities.

Mae yna her allweddol ynglŷn â phwynt ehangach, nid yn unig mewn adeiladu, ond mae'n enghraifft dda o sut y gallwn, gyda'r rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio a gyhoeddwyd gan yr adran newid hinsawdd yma, gymryd cam ymlaen sydd i'w groesawu'n fawr er mwyn sicrhau bod gwerth hynny'n cael ei gadw cyn belled ag y bo modd, a hynny mor lleol â phosibl. Dyna pam y mae'n bwysig fy mod yn parhau i weithio gyda'r Gweinidogion newid hinsawdd ac deall, pan fyddwn yn gosod y contractau hynny, y telerau y gallwn eu mynnu er mwyn gwneud yn siŵr ein bod yn cael budd lleol o hynny, ac i sicrhau bod y sgiliau sydd eu hangen ar y diwydiant yn cael eu darparu. Dyna pam rwy'n falch iawn o'r sgwrs ddiweddar a gefais gyda phartneriaethau sgiliau rhanbarthol, a'r sgwrs y byddwn yn ei chael gyda'r sector ei hun. Mae gennyf ddyddiad arall yn y dyddiadur yn ystod y misoedd nesaf gyda'r diwydiant adeiladu ei hun i geisio sicrhau ein bod yn bendant yn mynd i'r cyfeiriad cywir, a sicrhau eu bod yn deall yr hyn rydym ei eisiau a'r hyn rydym yn ei ddisgwyl o'r arian cyhoeddus y byddem yn ei fuddsoddi, ond hefyd eu bod yn buddsoddi'n ôl yn eu busnesau eu hunain ac mewn cymunedau lleol.

2. Cwestiynau i'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol
2. Questions to the Minister for Health and Social Services

Yr eitem nesaf, felly, yw'r cwestiynau i'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Delyth Jewell.

The next item is questions to the Minister for Health and Social Services, and the first question is from Delyth Jewell.

Cyfraddau COVID-19 yn Nwyrain De Cymru
COVID-19 Rates in South Wales East

1. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o gyfraddau COVID-19 yn Nwyrain De Cymru? OQ57110

1. What assessment has the Welsh Government made of COVID-19 rates in South Wales East? OQ57110

Diolch yn fawr. Mae cyfraddau presennol COVID-19 yn Nwyrain De Cymru yn achosi pryder, gyda nifer uchel iawn o achosion. Rydyn ni’n parhau i fonitro’r sefyllfa’n agos ac yn dilyn yr holl fesurau priodol. Mae parhau i gael cefnogaeth gan y cyhoedd yn hanfodol os yw’n hymderchion yn mynd i lwyddo.

Thank you. The current rates of COVID-19 in South Wales East are a cause for concern, with a very high number of cases. We continue to monitor the situation closely and to take all appropriate measures. Continued public support is vital to the success of our efforts.

Diolch am hwnna, Gweinidog.

Thank you for that, Minister.

COVID-19 rates, as you've been saying, in the south-east have been worryingly high recently. One of the likely reasons for this is the number of inaccurate results given to residents by a laboratory in Wolverhampton. An estimated 4,000 Welsh residents were affected, and the majority were in Gwent and Cwm Taf. Minister, as you'll know, this was serious, because if people were told that they had tested negative but actually had the virus, they would have been going about their lives, infecting other people without realising it. You said in a statement, Minister, on 15 October, that you would work with the UK Health Security Agency and NHS test and trace on any actions their investigations into the incident would highlight. But, since then, there hasn't been a further update to Members. So, I'd ask you if the Welsh Government can provide more detail about how many of the affected residents were in fact living in either Gwent or the south-east Valleys, what the latest assessment is of how this colossal mix-up has impacted the modelling and the projections of COVID rates in Wales. And finally, Minister, when will Public Health Wales's assessment of the latest situation be completed and published, please?

Mae cyfraddau COVID-19, fel rydych wedi bod yn ei ddweud, yn y de-ddwyrain wedi bod yn bryderus o uchel yn ddiweddar. Un o'r rhesymau tebygol am hyn yw nifer y canlyniadau anghywir a roddwyd i drigolion gan labordy yn Wolverhampton. Amcangyfrifwyd bod 4,000 o drigolion Cymru wedi'u heffeithio, ac roedd y mwyafrif yng Ngwent a Chwm Taf. Weinidog, fel y gwyddoch, roedd hyn yn ddifrifol, oherwydd os dywedwyd wrth bobl eu bod wedi cael canlyniad negyddol ond bod y feirws arnynt mewn gwirionedd, byddent wedi dal ati gyda'u bywydau fel arfer, yn heintio pobl eraill heb sylweddoli hynny. Fe ddywedoch chi mewn datganiad ar 15 Hydref, Weinidog, y byddech yn gweithio gydag Asiantaeth Diogelwch Iechyd y DU a chynllun profi ac olrhain y GIG ar unrhyw gamau y byddai eu hymchwiliadau i'r digwyddiad yn tynnu sylw atynt. Ond ers hynny, ni chafwyd diweddariad pellach i'r Aelodau. Felly, rwyf am ofyn i chi, a all Llywodraeth Cymru roi mwy o fanylion ynglŷn â faint o'r trigolion yr effeithiwyd arnynt a oedd yn byw naill ai yng Ngwent neu yng Nghymoedd y de-ddwyrain mewn gwirionedd, beth yw'r asesiad diweddaraf o sut y mae'r dryswch anferthol hwn wedi effeithio ar fodelu ac amcanestyniadau o gyfraddau COVID yng Nghymru. Ac yn olaf, Weinidog, pryd y caiff asesiad Iechyd Cyhoeddus Cymru o'r sefyllfa ddiweddaraf ei gwblhau a'i gyhoeddi, os gwelwch yn dda?

14:20

Diolch yn fawr, Delyth. You are absolutely right that we believe that the incident at the Immensa lab and the fact that there were so many tests that came from Wales—. We estimate that about 4,000 people in Wales were wrongly told that their tests were negative. If you extrapolate from that and look at it—imagine, 4,000 people wandering around thinking that they're clear when, in fact, they could be infecting other people—clearly that was bound to have an impact on our rates. And that is, we believe, one of the reasons for these incredibly high rates in parts of east Wales.

We are still waiting for that report from the UK Government, but are still requesting that of them because we do need to know what went wrong so that we can learn and make sure it doesn't happen again. And, of course, we do have our own lab here in Wales, and we need to keep an eye on that. Of course, the majority of Welsh tests go to that lab in Newport, but at times when there are extremely high levels of requests for tests, then some of those get diverted, and that's exactly what happened in relation to the Immensa lab near Wolverhampton. So, all of those people who were affected, those 4,000 cases, have been contacted if they were within a specific window—prior to that they would have been out of the period in which they were required to isolate—and they have been requested to re-test. So, we think that the situation has now been contained, but obviously the consequences we are continuing to pay for.

Diolch yn fawr, Delyth. Rydych yn llygad eich lle ein bod yn credu bod y digwyddiad yn labordy Immensa a'r ffaith bod cynifer o brofion wedi dod o Gymru—. Amcangyfrifwn fod tua 4,000 o bobl yng Nghymru wedi cael gwybod yn anghywir fod eu profion yn negyddol. Os ydych yn allosod o hynny ac yn edrych arno—dychmygwch, mae 4,000 o bobl yn crwydro o gwmpas yn meddwl eu bod yn glir pan allent fod yn heintio pobl eraill—yn amlwg roedd hynny'n sicr o gael effaith ar ein cyfraddau. A chredwn mai dyna un o'r rhesymau dros y cyfraddau hynod o uchel hyn mewn rhannau o ddwyrain Cymru.

Rydym yn dal i aros am yr adroddiad gan Lywodraeth y DU, ond rydym yn dal i ofyn amdano oherwydd mae angen inni wybod beth aeth o'i le fel y gallwn ddysgu a sicrhau nad yw'n digwydd eto. Ac wrth gwrs, mae gennym ein labordy ein hunain yma yng Nghymru, ac mae angen inni gadw llygad ar hwnnw. Wrth gwrs, mae'r rhan fwyaf o brofion Cymru yn mynd i'r labordy hwnnw yng Nghasnewydd, ond ar adegau pan fo lefelau uchel iawn o geisiadau am brofion, caiff rhai o'r rheini eu dargyfeirio, a dyna'n union a ddigwyddodd mewn perthynas â labordy Immensa ger Wolverhampton. Felly, cysylltwyd â'r holl bobl yr effeithiwyd arnynt, y 4,000 o achosion os oeddent o fewn cyfnod penodol o amser—cyn hynny byddent wedi bod y tu allan i'r cyfnod y byddai'n ofynnol iddynt ynysu—a gofynnwyd iddynt gael ail brawf. Felly, credwn fod y sefyllfa bellach dan reolaeth, ond yn amlwg rydym yn parhau i dalu am y canlyniadau.

Minister, analysis of the age profile of people with coronavirus shows that 39 per cent of cases are aged under 19 and that 27 per cent are aged between 10 and 19. A constituent has contacted me who has a family member attending Crickhowell High School and also Monmouth Comprehensive School. The requirement to wear face masks has been retained in both classrooms and corridors at Crickhowell high, but are not required at Monmouth comprehensive. My constituent makes the point that COVID cases are nearly double in Monmouth comprehensive than they are at Crickhowell. Have you, Minister, undertaken any studies of the difference in COVID rates between different schools in neighbouring localities, and what consideration have you given to making the wearing of face masks compulsory in secondary schools? Thank you.

Weinidog, mae dadansoddiad o broffil oedran pobl â'r coronafeirws yn dangos bod 39 y cant o achosion o dan 19 oed a bod 27 y cant rhwng 10 a 19 oed. Mae etholwr wedi cysylltu â mi sydd ag aelod o'r teulu'n mynychu Ysgol Uwchradd Crughywel ac Ysgol Gyfun Trefynwy hefyd. Mae'r gofyniad i wisgo masgiau wyneb wedi'i gadw yn yr ystafelloedd dosbarth a'r coridorau yn Ysgol Uwchradd Crughywel, ond nid oes eu hangen yn Ysgol Gyfun Trefynwy. Mae fy etholwr yn gwneud y pwynt fod yr achosion o COVID bron ddwywaith cymaint yn Ysgol Gyfun Trefynwy na'r hyn ydynt yn Ysgol Uwchradd Crughywel. A ydych chi, Weinidog, wedi cynnal unrhyw astudiaethau o'r gwahaniaeth mewn cyfraddau COVID rhwng gwahanol ysgolion mewn ardaloedd cyfagos, a pha ystyriaeth rydych wedi'i rhoi i wneud gwisgo masgiau wyneb yn orfodol mewn ysgolion uwchradd? Diolch.

Well, thanks very much for that question. You are absolutely right that the rates amongst younger people are particularly high. The rates in Gwent, for example, in the 10-19 age group, are around 2,300 per 100,000. I mean, you think about the levels there, and that was in the week ending 17 October. So, clearly, we were quite pleased to see half term coming, because hopefully that's given us a degree of relief. The education Minister is obviously keeping a very close eye on the situation within our schools. That is why, in the last 21-day review, we tightened up the guidance and provided a new schools toolkit. What we're trying to do is to be proportionate. And, of course, there are examples where perhaps some schools should be tightening up that are not, but you do have to remember that the Children's Commissioner for Wales, for example, was very clear that, actually, wearing a mask is not necessarily beneficial to the children. So, we've got to get the balance right here. So, if the incidences are low, and there are some schools where the incidences are low, then perhaps it would be slightly over the top to ask them to wear face masks. But, that toolkit should give people a bit more of a sense of when they should be requesting that pupils wear those face coverings.

Wel, diolch yn fawr am y cwestiwn hwnnw. Rydych yn llygad eich lle bod y cyfraddau ymhlith pobl iau yn arbennig o uchel. Mae'r cyfraddau yng Ngwent, er enghraifft, yn y grŵp oedran 10-19, oddeutu 2,300 fesul 100,000. Rydych yn meddwl am y lefelau yno, ac roedd hynny yn yr wythnos a ddaeth i ben ar 17 Hydref. Felly, yn amlwg, roeddem yn eithaf balch o weld hanner tymor yn nesáu, a gobeithio bod hynny wedi rhoi rhywfaint o ryddhad i ni. Yn amlwg, mae'r Gweinidog addysg yn cadw llygad barcud ar y sefyllfa yn ein hysgolion. Dyna pam ein bod, yn yr adolygiad 21 diwrnod diwethaf, wedi tynhau'r canllawiau a darparu pecyn cymorth newydd i ysgolion. Yr hyn y ceisiwn ei wneud yw bod yn gymesur. Ac wrth gwrs, ceir enghreifftiau lle dylai rhai ysgolion fod yn tynhau o bosibl ond nad ydynt yn gwneud hynny, ond mae'n rhaid ichi gofio bod Comisiynydd Plant Cymru, er enghraifft, yn glir iawn nad yw gwisgo masg o reidrwydd o fudd i'r plant. Felly, mae'n rhaid inni gael y cydbwysedd yn iawn yma. Felly, os yw nifer yr achosion yn isel, ac mae yna rai ysgolion lle mae nifer yr achosion yn isel, efallai y byddai ychydig dros ben llestri i ofyn iddynt wisgo masgiau wyneb. Ond dylai'r pecyn cymorth roi ychydig mwy o syniad i bobl pryd y dylent fod yn gofyn i ddisgyblion wisgo'r gorchuddion wyneb hynny.

Rhyddhau Cleifion o'r Ysbyty
Hospital Discharge for Patients

2. Pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i wella pa mor gyflym y caiff cleifion eu rhyddfau o'r ysbyty yn ardal Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg? OQ57087

2. What measures will the Welsh Government take to improve the speed of hospital discharge for patients in the Cwm Taf Morgannwg University Health Board area? OQ57087

The Welsh Government has provided significant additional funding to support improved patient flow and discharge processes, including in the Cwm Taf Morgannwg region. We are also working to address current capacity and workforce issues in social care to support quicker discharges, including through the real living wage for care workers.

Mae Llywodraeth Cymru wedi darparu cyllid ychwanegol sylweddol i gefnogi prosesau rhyddhau cleifion a llif cleifion gwell, gan gynnwys yn ardal Cwm Taf Morgannwg. Rydym hefyd yn gweithio i fynd i'r afael â phroblemau gweithlu a chapasiti cyfredol ym maes gofal cymdeithasol i gynorthwyo’r broses o ryddhau cleifion yn gyflymach, gan gynnwys drwy'r cyflog byw gwirioneddol i weithwyr gofal.

14:25

Minister, thank you for that answer, and the question I'm asking about my own health board area you could equally replicate across Wales, where there isn't one answer, but it is a question of getting the right resources across those range of factors that will help to speed up discharge. And, of course, there's the importance of this for patients within hospital and freeing up important beds, but also for getting people home, so that they can be supported in independent living at the place that they want to be as rapidly as possible as well. Could you just give me the assurance that you will continue to work with Rhondda Cynon Taf and Bridgend local authorities as well as the health board to make sure that the resources are in the right place at the right time, and that also the support is there for the voluntary sector, such as Care and Repair Cymru and others, and the home support teams that are doing such great interdisciplinary work?

Weinidog, diolch am yr ateb hwnnw, a gallech ailadrodd y cwestiwn rwy'n ei ofyn am ardal fy mwrdd iechyd fy hun ar gyfer Cymru gyfan, lle nad oes un ateb, ond mae'n fater o gael yr adnoddau cywir ar draws yr ystod honno o ffactorau a fydd yn helpu i gyflymu’r broses o ryddhau cleifion. Ac wrth gwrs, mae hyn yn bwysig i gleifion yn yr ysbyty ac yn bwysig o ran rhyddhau gwelyau, ond hefyd o ran cael pobl adref, fel y gellir eu cefnogi i fyw'n annibynnol yn y lle y maent eisiau bod mor gyflym â phosibl. A allwch chi roi sicrwydd imi y byddwch yn parhau i weithio gydag awdurdodau lleol Rhondda Cynon Taf a Phen-y-bont ar Ogwr yn ogystal â'r bwrdd iechyd i sicrhau bod yr adnoddau yn y lle iawn ar yr adeg iawn, a bod y gefnogaeth yno hefyd ar gyfer y sector gwirfoddol, fel Gofal a Thrwsio Cymru ac eraill, a'r timau cymorth cartref sy'n gwneud gwaith rhyngddisgyblaethol mor wych?

I thank Huw Irranca-Davies for that very important question. I think we all know what a difficult time this is for health and social care, and how damaging it is for people to stay in hospital longer than is necessary. So, we are continuing to work very closely with health and social care partners to support effective discharge processes and we have provided significant additional funding. The integrated care fund and the transformation fund have assisted regional partnership boards with developing new integrated ways of working. In Cwm Taf Morgannwg, for example, the 'stay well at home' project has continued to develop, which prevents unnecessary hospital admissions and ensures that there's timely discharge for those people who require admission. The ICF also funds health and social care discharge co-ordinators in Cwm Taf Morgannwg, who also help with timely discharges. In addition, the Member mentioned Care and Repair Cymru; we provided over £0.5 million in 2021-22 to Care and Repair Cymru to deliver the 'hospital to a healthier home' service, which facilitates safer and quicker discharges for vulnerable older patients. And within the Cwm Taf Morgannwg region, the service is delivered in the Princess of Wales, Royal Glamorgan and Prince Charles hospitals. So, I agree with the Member that it's absolutely essential we work closely with the local authorities and with the health board at this very difficult time for the services to provide maximum integration.

Diolch i Huw Irranca-Davies am y cwestiwn pwysig hwnnw. Rwy'n credu ein bod ni i gyd yn gwybod bod hwn yn gyfnod anodd i iechyd a gofal cymdeithasol, ac yn gwybod pa mor niweidiol yw hi i bobl aros yn yr ysbyty am gyfnodau hirach nag sydd angen. Felly, rydym yn parhau i weithio'n agos iawn gyda phartneriaid iechyd a gofal i gefnogi prosesau rhyddhau effeithiol ac rydym wedi darparu cyllid ychwanegol sylweddol. Mae'r gronfa gofal integredig a'r gronfa drawsnewid wedi cynorthwyo byrddau partneriaeth rhanbarthol i ddatblygu ffyrdd integredig newydd o weithio. Ym mwrdd Cwm Taf Morgannwg, er enghraifft, mae'r prosiect 'cadw'n iach gartref' wedi parhau i ddatblygu, gan atal derbyn pobl i'r ysbyty yn ddiangen a sicrhau bod y bobl sydd angen eu derbyn i'r ysbyty yn cael eu rhyddhau'n amserol. Mae'r gronfa gofal integredig hefyd yn ariannu cydgysylltwyr rhyddhau iechyd a gofal cymdeithasol ym mwrdd Cwm Taf Morgannwg, sydd hefyd yn helpu gyda rhyddhau amserol. Yn ogystal, soniodd yr Aelod am Gofal a Thrwsio Cymru; fe wnaethom ddarparu dros £0.5 miliwn yn 2021-2022 i Gofal a Thrwsio Cymru i ddarparu'r gwasanaeth 'ysbyty i gartref iachach’ sy'n hwyluso'r broses o ryddhau cleifion hŷn agored i niwed o'r ysbyty yn fwy diogel ac yn gyflymach. Ac yn rhanbarth Cwm Taf Morgannwg, darperir y gwasanaeth yn Ysbyty Tywysoges Cymru, Ysbyty Brenhinol Morgannwg ac Ysbyty Tywysog Siarl. Felly, rwy'n cytuno â'r Aelod ei bod yn hollol hanfodol ein bod yn gweithio'n agos gyda'r awdurdodau lleol a chyda'r bwrdd iechyd yn y cyfnod anodd hwn er mwyn i'r gwasanaethau sicrhau’r integreiddiad mwyaf posibl.

Minister, if your Government had delivered a more integrated health and social care system over the past 20 years, perhaps discharge planning would have been more efficient and better for patient care. We know that some patients stay longer in hospital because of the time it can take for an assessment of their needs. Has the Minister considered using other professionals, such as community-based physios and occupational therapists in addition to the social care workforce, and how about pre-op home assessments for these patients? If the Minister would like to know more about it, I would be happy to discuss it with her. Thank you.

Weinidog, pe bai eich Llywodraeth wedi darparu system iechyd a gofal cymdeithasol fwy integredig dros yr 20 mlynedd diwethaf, efallai y byddai cynlluniau rhyddhau cleifion o'r ysbyty wedi bod yn fwy effeithlon ac yn well ar gyfer gofal cleifion. Rydym yn gwybod bod rhai cleifion yn aros yn hwy yn yr ysbyty oherwydd yr amser y gall ei gymryd i asesu eu hanghenion. A yw'r Gweinidog wedi ystyried defnyddio gweithwyr proffesiynol eraill fel therapyddion galwedigaethol a ffisiotherapyddion yn y gymuned yn ychwanegol at y gweithlu gofal cymdeithasol, a beth am asesiadau cartref cyn llawdriniaeth ar gyfer y cleifion hyn? Os hoffai'r Gweinidog wybod mwy amdano, rwy’n hapus i'w drafod â hi. Diolch.

Thank you very much, and thank you for the offer to discuss it further; I'd be very happy to do so. I just want to make the point, basically, that this problem that we have in Wales about delayed discharges and problems with the social care system is a problem that is there throughout the UK. I heard on Radio 4 this morning about the major problems that are being experienced in England, so this is not unique to Wales. What we've got to do is try to find a solution to it, and we are working flat out to try to do that. The Minister for Health and Social Services and I are meeting weekly with representatives from the health boards and from the local authorities to try to find a way to tackle these damaging delayed discharges. And so, we are doing all we can, but it is a problem that is throughout the UK.

Diolch yn fawr iawn, a diolch am y cynnig i'w drafod ymhellach; byddwn yn hapus iawn i wneud hynny. Hoffwn wneud y pwynt, yn y bôn, fod y broblem hon sydd gennym yng Nghymru gydag oedi cyn rhyddhau cleifion o'r ysbyty a'r system gofal cymdeithasol yn broblem sydd i’w gweld ledled y DU. Clywais ar Radio 4 y bore yma am y problemau mawr y maent yn eu cael yn Lloegr, felly nid yw hyn yn unigryw i Gymru. Yr hyn sy’n rhaid i ni ei wneud yw ceisio dod o hyd i ateb iddo, ac rydym yn gweithio’n galed iawn i geisio gwneud hynny. Mae'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a minnau yn cyfarfod yn wythnosol â chynrychiolwyr o'r byrddau iechyd a’r awdurdodau lleol i geisio dod o hyd i ffordd i fynd i'r afael â'r oedi niweidiol hwn cyn rhyddhau o'r ysbyty. Ac felly, rydym yn gwneud popeth yn ein gallu, ond mae'n broblem ledled y DU.

Dirprwy Weinidog, mae fy nghwestiwn i yn ddilyniant mewn gwirionedd i gwestiwn Mr Hussain, ac rŷn ni'n ffodus iawn o'i arbenigedd e yn y Senedd yma. Mae fy nghwestiwn i ynglŷn ag wythnos nesaf, bydd y grwp trawsbleidiol ar ddementia yn cyhoeddi adroddiad ynglŷn â gofal ysbyty, ac un argymhelliad yw slotiau penodol i adael i bobl sy'n dioddef o ddementia adael yr ysbyty. Y rheswm am y slotiau penodol hynny yw i sicrhau bod cartrefi gofal, gofalwyr a theuluoedd yn cael cyfle i drafod y rhyddhau o'r ysbyty ac i gyfrannu at hynny. Argymhelliad arall yw sicrhau bod yna dimoedd i adael i bobl adael yr ysbyty a bod y timoedd yna'n sicrhau wedyn bod y gwaith papur, y meddyginiaeth a'r drafnidiaeth yn eu lle yn barod pan fydd y person yn gadael yr ysbyty. Fel rŷch chi'n gwybod, mae'n hanfodol cael y cydweithio agos yma rhwng y sector iechyd a'r sector gofal cymdeithasol. A wnewch chi, a hefyd y Gweinidog iechyd a'r Dirprwy Weinidog iechyd meddwl, edrych yn fanwl ar yr adroddiad yma a'r argymhellion a gweithredu arnyn nhw? Diolch yn fawr.

Deputy Minister, my question follows on from Mr Hussain's question and we're very lucky to have his expertise in this Senedd. My question is that, next week, the cross-party group on dementia is to publish a report on hospital care, and one recommendation is to have specific slots to allow those suffering from dementia to leave hospital. The reason for having those slots is to ensure that care homes, carers and families have an opportunity to discuss that release from hospital and to contribute to that process. Another recommendation is to ensure that there are teams available to support people to leave hospitals and that those teams ensure that all the paperwork, the drugs and transport are all in place when an individual leaves hospital. As you know, it's crucial that we have this close collaboration between the health and care sector. So, will you, and the Minister for health and the Deputy Minister for mental health, look in detail at this report and the recommendations it makes and act on them? Thank you.

14:30

Thank you very much; diolch yn fawr iawn for the information about this report. It sounds an extremely interesting report and I think we would all be very interested in reading it and seeing if we could follow up any of the suggestions. I absolutely agree that people with dementia, when they are leaving hospital or at any point really, need to have the space and the time and the integrated team to plan carefully for them. So, thank you very much indeed for the work you have been doing on this report. I really look forward to reading it.

Diolch yn fawr iawn am y wybodaeth am yr adroddiad hwn. Mae'n swnio'n adroddiad hynod ddiddorol a chredaf y byddai pob un ohonom yn falch o'i ddarllen a gweld a allem fynd ar drywydd unrhyw rai o'r awgrymiadau. Cytunaf yn llwyr fod angen i bobl â dementia, pan fyddant yn gadael yr ysbyty neu ar unrhyw adeg mewn gwirionedd, gael lle ac amser a'r tîm integredig i gynllunio'n ofalus ar eu cyfer. Felly, diolch yn fawr iawn am y gwaith a wnaethoch ar yr adroddiad hwn. Edrychaf ymlaen yn fawr at ei ddarllen.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr yn gyntaf—Gareth Davies.

Questions now from the party spokespeople. The Conservatives' spokesperson first of all—Gareth Davies.

Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Good afternoon, Deputy Minister. Deputy Minister, we have a crisis in social care, don't we, and I think that's a fact—a crisis brought about by a lack of staff. We are simply unable to recruit sufficient numbers of people to work in the care sector, because quite frankly the pay and conditions aren't attractive. Deputy Minister, you know my views on care workers' pay and the fact that we should get on with the pay increase. However, things have changed since the last time we discussed this. The UK Government have introduced the social care fund and last week's budget will mean billions of pounds extra for Wales each year. When will care home workers see a real living wage, Deputy Minister? I know you've mentioned previously that it's £9.50, but the Welsh Conservatives and Plaid Cymru have been calling for a £10 minimum wage for care home workers and social care staff. So, is there any progress in that coming to fruition?

Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Prynhawn da, Ddirprwy Weinidog. Mae gennym argyfwng ym maes gofal cymdeithasol, onid oes, a chredaf fod hynny'n ffaith—argyfwng a achoswyd gan ddiffyg staff. Ni allwn recriwtio digon o bobl i weithio yn y sector gofal, oherwydd, a dweud y gwir, nid yw'r cyflog a'r amodau'n ddeniadol. Ddirprwy Weinidog, fe wyddoch fy marn am gyflog gweithwyr gofal a'r ffaith y dylem fwrw ymlaen i godi cyflogau. Fodd bynnag, mae pethau wedi newid ers y tro diwethaf inni drafod hyn. Mae Llywodraeth y DU wedi cyflwyno'r gronfa gofal cymdeithasol a bydd cyllideb yr wythnos diwethaf yn golygu biliynau o bunnoedd yn ychwanegol i Gymru bob blwyddyn. Pryd y bydd gweithwyr cartrefi gofal yn gweld cyflog byw go iawn, Ddirprwy Weinidog? Gwn eich bod wedi sôn o'r blaen ei fod yn £9.50, ond mae'r Ceidwadwyr Cymreig a Phlaid Cymru wedi bod yn galw am isafswm cyflog o £10 i weithwyr cartrefi gofal a staff gofal cymdeithasol. Felly, a oes unrhyw gynnydd tuag at weld hynny'n dwyn ffrwyth?

Thank you very much for the question. We accept that there are real problems in social care and it is very difficult to recruit at the moment. The reason it is so difficult to recruit is because, for some care workers, there are more attractive jobs in the retail sector or in the hospitality sector, which have recently opened up. It is very difficult to attract people into the social care field at the moment. But we are committed to delivering the real living wage. The updated real living wage will be announced on 15 November, although I think we need to wait to see exactly how much it will be. We want this to be introduced as soon as it possibly can in this term. We are looking towards the Welsh Government budget, which will be in December, when we will be able to make some more announcements about how we're going to move forward, in particular following the announcement of the plans for social care in England.

Diolch yn fawr am y cwestiwn. Rydym yn derbyn bod problemau gwirioneddol ym maes gofal cymdeithasol ac mae'n anodd iawn recriwtio ar hyn o bryd. Y rheswm y mae mor anodd recriwtio yw bod swyddi mwy deniadol wedi dod ar gael yn ddiweddar yn y sector manwerthu neu yn y sector lletygarwch i rai gweithwyr gofal. Mae'n anodd iawn denu pobl i'r maes gofal cymdeithasol ar hyn o bryd. Ond rydym wedi ymrwymo i gyflawni'r cyflog byw go iawn. Cyhoeddir y diweddariad i'r cyflog byw go iawn ar 15 Tachwedd, er fy mod yn credu bod angen inni aros i weld faint yn union y bydd. Rydym am i hyn gael ei gyflwyno cyn gynted ag y gellir yn y tymor hwn. Rydym yn edrych tuag at gyllideb Llywodraeth Cymru ym mis Rhagfyr, pan fyddwn yn gallu gwneud rhagor o gyhoeddiadau ynglŷn â sut y byddwn yn symud ymlaen, yn enwedig yn dilyn cyhoeddi'r cynlluniau ar gyfer gofal cymdeithasol yn Lloegr.

Thank you very much for that answer, Deputy Minister. Any delay in improving the pay and conditions of staff will continue to have an impact on recruitment. This impact is being felt by our NHS and local health boards, which are rightly taking notice and taking action. Some health boards are now looking to directly employ care staff. However, rather than helping to address the problem, the care sector believe this is simply leading to the poaching of staff by the NHS, which offers better pay and conditions. Deputy Minister, we are supposed to be integrating health and care, not setting them up to compete with one another. How will your Government ensure that these pilot schemes by local health boards are not creating shortages in the care sector? Thank you.

Diolch yn fawr am yr ateb hwnnw, Ddirprwy Weinidog. Bydd unrhyw oedi cyn gwella cyflog ac amodau staff yn parhau i gael effaith ar recriwtio. Teimlir yr effaith hon gan ein GIG a'n byrddau iechyd lleol, sy'n cymryd sylw ac yn gweithredu'n briodol. Mae rhai byrddau iechyd bellach yn ystyried cyflogi staff gofal yn uniongyrchol. Fodd bynnag, yn hytrach na helpu i fynd i'r afael â'r broblem, mae'r sector gofal o'r farn fod hyn yn arwain at ddwyn staff gan y GIG, sy'n cynnig gwell cyflogau ac amodau. Ddirprwy Weinidog, rydym i fod i integreiddio iechyd a gofal, nid gwneud iddynt gystadlu â'i gilydd. Sut y bydd eich Llywodraeth yn sicrhau nad yw'r cynlluniau peilot hyn gan fyrddau iechyd lleol yn creu prinder yn y sector gofal? Diolch.

This is obviously a danger that can happen. As you know, we've set up the social care fair work forum, which has recently produced their report about how we will deliver the real living wage and that is being considered by officials at the moment. I hope we'll be able to announce something on that soon. So, that is imminent. But of course, it's not just the pay, it's the terms and the conditions and all the other things. As you say, the NHS staff have much improved conditions compared to social care staff. So, I think we have to make every effort to boost the social care profession. At least through all this pandemic, I think people are now aware of what social care is, and I think there is an appreciation of what social care workers do, and we are determined to uphold the standing of the profession. One of the things we have done is registration of the profession; all domiciliary care workers are now registered, which increases the standing of the profession, and we are moving on to residential care workers now, to do the same there. I think that what we've got to do is increase the standing of the profession, show that we value the work of the social care workers. We did make two payments to them during the period of the pandemic, and I know that they were very grateful in terms of the recognition of what they contribute. I think that's what we've got to do.

Mae hyn yn amlwg yn berygl a all ddigwydd. Fel y gwyddoch, rydym wedi sefydlu'r fforwm gwaith teg gofal cymdeithasol, sydd wedi cynhyrchu eu hadroddiad yn ddiweddar ynghylch sut y byddwn yn cyflawni'r cyflog byw go iawn ac mae hwnnw'n cael ei ystyried gan swyddogion ar hyn o bryd. Gobeithio y byddwn yn gallu cyhoeddi rhywbeth ar hynny'n fuan. Felly, mae hynny ar fin digwydd. Ond wrth gwrs, mae'n fwy na chyflog yn unig, mae'n ymwneud â thelerau ac amodau a'r holl bethau eraill. Fel y dywedwch, mae amodau staff y GIG yn llawer gwell nag amodau staff gofal cymdeithasol. Felly, credaf fod yn rhaid inni wneud pob ymdrech i roi hwb i'r proffesiwn gofal cymdeithasol. Drwy'r pandemig, o leiaf, credaf fod pobl bellach yn ymwybodol o beth yw gofal cymdeithasol, a chredaf fod gwerthfawrogiad o'r hyn y mae gweithwyr gofal cymdeithasol yn ei wneud, ac rydym yn benderfynol o gynnal statws y proffesiwn. Un o'r pethau a wnaethom yw cofrestru'r proffesiwn; mae pob gweithiwr gofal cartref bellach wedi'i gofrestru, sy'n gwella statws y proffesiwn, ac rydym yn symud ymlaen at weithwyr gofal preswyl yn awr, i wneud yr un peth yno. Credaf mai'r hyn sy'n rhaid inni ei wneud yw gwella statws y proffesiwn, dangos ein bod yn gwerthfawrogi gwaith y gweithwyr gofal cymdeithasol. Gwnaethom ddau daliad iddynt yn ystod cyfnod y pandemig, a gwn eu bod yn ddiolchgar iawn am y gydnabyddiaeth i'r hyn y maent yn ei gyfrannu. Rwy'n credu mai dyna sy'n rhaid inni ei wneud.

14:35

Thank you again, Deputy Minister, for that answer. Just to change tack slightly, and expand a bit more on the integration of health and social care, of course, the best way to address these issues would be to complete the integration of health and care. The creation of a chief social care officer for Wales was supposed to accelerate the integration efforts, as you mentioned in the health committee recently. Mr Heaney has been in post since before the summer. As we enter the winter months, can you update this Chamber on how the role is assisting efforts to bring social care and our NHS into a single, integrated health and care service? Thank you.

Diolch eto am yr ateb hwnnw, Ddirprwy Weinidog. I newid cyfeiriad ychydig, ac ehangu ychydig mwy ar integreiddio iechyd a gofal cymdeithasol, wrth gwrs, y ffordd orau o fynd i'r afael â'r materion hyn fyddai cwblhau'r broses o integreiddio iechyd a gofal. Roedd creu prif swyddog gofal cymdeithasol i Gymru i fod i gyflymu'r ymdrechion integreiddio, fel y sonioch chi yn y pwyllgor iechyd yn ddiweddar. Mae Mr Heaney wedi bod yn ei swydd ers cyn yr haf. Wrth inni fynd i mewn i fisoedd y gaeaf, a allwch roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Siambr hon ynglŷn â sut y mae'r rôl yn helpu ymdrechion i ddod â gofal cymdeithasol a'n GIG at ei gilydd mewn un gwasanaeth iechyd a gofal integredig? Diolch.

Thank you very much. I think, so far, it's been very successful. Mr Heaney has been doing a listening exercise. He's been around many different aspects of the social care system, he's listened to what people feel about their working conditions, about what they want to do, about integration with health, how the two can work together. And I think, by having him in this position, people do feel that social care is being recognised. We have a chief medical officer, and now we have a chief social care officer. The chief social care officer is working very closely with the chief medical officer, and I think it is a very promising beginning to having a chief social care officer. So, I would say that there's been a lot of progress made since he took up his post.

Diolch yn fawr iawn. Hyd yma, rwy'n credu ei fod wedi bod yn llwyddiannus iawn. Mae Mr Heaney wedi bod yn gwneud ymarfer gwrando. Mae wedi bod yn ymwneud â sawl agwedd wahanol ar y system gofal cymdeithasol, mae wedi gwrando ar yr hyn y mae pobl yn ei deimlo am eu hamodau gwaith, am yr hyn y maent am ei wneud, am integreiddio ag iechyd, sut y gall y ddau gydweithio. A thrwy ei gael yn y swydd hon, credaf fod pobl yn teimlo bod gofal cymdeithasol yn cael ei gydnabod. Mae gennym brif swyddog meddygol, ac yn awr mae gennym brif swyddog gofal cymdeithasol. Mae'r prif swyddog gofal cymdeithasol yn gweithio'n agos iawn gyda'r prif swyddog meddygol, a chredaf fod cael prif swyddog gofal cymdeithasol yn ddechrau addawol iawn. Felly, byddwn yn dweud bod llawer o gynnydd wedi'i wneud ers iddo ddechrau yn ei swydd.

Llefarydd Plaid Cymru, Peredur Owen Griffiths.

Plaid Cymru spokesperson, Peredur Owen Griffiths.

Diolch, Llywydd. Gweinidog, unless your head is buried in the sand, you will be aware that COP26 is under way in Glasgow this week. Air pollution is a significant aspect of the climate emergency here in Wales, because it accounts for 1,400 deaths and costs the Welsh NHS £1 billion a year. Within my region, a row of houses has just been demolished as we speak, because they are no longer fit for human habitation, due to air pollution. The First Minister has cited clean air as an area he hoped to work on with other parties, and that this would be a priority for the Government. Despite this, when the Counsel General announced his legislative programme, it was not included. For a Government that lauds its green credentials, in this case, we have a strategic approach but with no urgency. Is the Minister worried, like me, that any further dithering and delay on the clean air Bill will have a detrimental impact on the health and well-being of thousands of people in Wales? In the week of COP26, do you agree with me that it's time for deeds not words, specifically ensuring that there is sufficient investment to help those suffering from the consequences of air pollution?

Diolch, Lywydd. Oni bai bod eich pen wedi'i gladdu yn y tywod, fe fyddwch yn ymwybodol fod COP26 ar y gweill yn Glasgow yr wythnos hon. Mae llygredd aer yn agwedd bwysig ar yr argyfwng hinsawdd yma yng Nghymru, oherwydd dyna sydd i'w gyfrif am 1,400 o farwolaethau ac mae'n costio £1 biliwn y flwyddyn i GIG Cymru. O fewn fy rhanbarth i, wrth inni siarad mae rhes o dai newydd gael ei dymchwel am nad ydynt yn addas i bobl fyw ynddynt mwyach, oherwydd llygredd aer. Mae'r Prif Weinidog wedi cyfeirio at aer glân fel maes roedd yn gobeithio gweithio arno gyda phleidiau eraill, ac y byddai hyn yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth. Er hynny, pan gyhoeddodd y Cwnsler Cyffredinol ei raglen ddeddfwriaethol, nid oedd wedi'i gynnwys. I Lywodraeth sy'n brolio ei chymwysterau gwyrdd, yn yr achos hwn mae gennym ddull strategol o weithredu ond heb fod unrhyw frys i wneud hynny. A yw'r Gweinidog yn poeni, fel minnau, y bydd unrhyw oedi pellach gyda'r Bil aer glân yn cael effaith andwyol ar iechyd a lles miloedd o bobl yng Nghymru? Yn ystod wythnos COP26, a ydych yn cytuno ei bod yn bryd gweld gweithredoedd nid geiriau, a sicrhau yn benodol fod digon o fuddsoddiad i helpu'r rhai sy'n dioddef o ganlyniadau llygredd aer?

Diolch yn fawr, Peredur. I can assure you that sometimes in recent weeks I've been dying to bury my head in the sand, but that is not the case. In terms of air pollution, certainly, we are very aware—and you'd have heard me responding in the debate yesterday on climate change—of how air pollution is something that we see as being linked to climate change. Therefore, it is important that we address that issue. We have to understand that climate change is not just something, in relation to the NHS, where we have to change the way we build our hospitals and renew our hospitals, make sure they're insulated, put in new LED light bulbs, and all of those other things that we are intending to do. Also, we have to recognise that there is a consequence, a health consequence, to climate change, and you rightly point to air pollution being one of those. I can assure you that, when it comes to a clean air Bill, this is something that the Welsh Government is taking very seriously. We're in the process currently of determining which Bills go as priorities, and I'm sure there will be an announcement on that in the very near future. 

Diolch yn fawr, Peredur. Gallaf eich sicrhau fy mod ar adegau yn ystod yr wythnosau diwethaf wedi bod yn ysu am gael claddu fy mhen yn y tywod, ond nid yw hynny'n wir. Ar fater llygredd aer, rydym yn sicr yn ymwybodol iawn—a byddwch wedi fy nghlywed yn ymateb yn y ddadl ddoe ar newid hinsawdd—o'r modd y mae llygredd aer yn rhywbeth rydym yn ei ystyried yn gysylltiedig â newid hinsawdd. Felly, mae'n bwysig inni fynd i'r afael â'r broblem. Rhaid inni ddeall, mewn perthynas â'r GIG, fod newid hinsawdd yn galw am fwy na newid y ffordd yr adeiladwn ein hysbytai ac yr adnewyddwn ein hysbytai, sicrhau eu bod wedi'u hinswleiddio, gosod bylbiau golau LED newydd, a'r holl bethau eraill hynny y bwriadwn eu gwneud. Rhaid inni gydnabod hefyd fod newid hinsawdd yn arwain at ganlyniad, canlyniad i iechyd, ac rydych yn iawn i ddweud bod llygredd aer yn un o'r canlyniadau hynny. Gallaf eich sicrhau, ar fater Bil aer glân, fod hyn yn rhywbeth y mae Llywodraeth Cymru o ddifrif yn ei gylch. Rydym wrthi'n penderfynu ar hyn o bryd pa Filiau sy'n cael blaenoriaeth, ac rwy'n siŵr y bydd cyhoeddiad ar hynny yn y dyfodol agos iawn.

14:40

Diolch yn fawr am yr ateb. 

Thank you for that answer. 

On the subject of COP26, I noted your tweet about the Prime Minister sitting next to Sir David Attenborough without a face mask and seemingly asleep. The words you used to describe Johnson in your tweet were, and I quote, 'a national disgrace'. I have no argument with that, but what I do have a problem with is your Government's faith in Westminster delivering a non-partisan, all-encompassing, UK-wide COVID inquiry, when the man responsible for it is, in your words, 'a national disgrace'. Or does your trust in the Tory Government in Westminster only extend when it's convenient?

Ar fater COP26, nodais eich trydariad am Brif Weinidog y DU yn eistedd wrth ymyl Syr David Attenborough heb fasg wyneb ac yn ymddangos fel pe bai'n cysgu. Y geiriau a ddefnyddioch chi i ddisgrifio Johnson yn eich trydariad oedd, ac rwy'n dyfynnu, 'gwarth cenedlaethol'. Nid wyf yn dadlau ynglŷn â hynny, ond yr hyn y mae gennyf broblem ag ef yw ffydd eich Llywodraeth y bydd San Steffan yn cyflwyno ymchwiliad COVID amhleidiol, hollgynhwysol, ar gyfer y DU, pan fo'r dyn sy'n gyfrifol amdano, yn eich geiriau chi, yn 'warth cenedlaethol'. Neu a yw eich ffydd yn y Llywodraeth Dorïaidd yn San Steffan ond yn bodoli pan fydd yn gyfleus?

Thanks very much. You'll be aware that the context of that photo was that it was Boris Johnson sitting alongside our national treasure, David Attenborough, who was alert, awake and paying attention, unlike our Prime Minister, who was asleep. I think it is important, of course, for us to understand that there are times when we need to work very, very closely with the UK Government, and, actually, climate change is a good example where we do need to understand we're all interlinked, not just with the United Kingdom but with the rest of the planet. Certainly, when it comes to COVID, we need to understand that we can't draw a line around Wales and think that it's all about how we managed to contain the virus or not within our boundary within Wales. We know, for example, that the delta variant was brought in from India. Even if we wanted to shut the borders with India, we wouldn't have been able to do that, and that is the dominant variant in Wales. So, to think that we could have our own independent inquiry—it would be extremely difficult for us not to look at those kinds of issues and understand the interconnectedness, which is why the First Minister has made it absolutely clear that his preferred option is to have a UK inquiry with a very clear mandate within that for Wales. I've heard him bring that request up with the Prime Minister personally on more than one occasion, and it is really important that the Prime Minister now, Boris Johnson, follows through and undertakes to honour the kind of commitments that the First Minister was asking him to undertake in relation to that inquiry. 

Diolch yn fawr. Fe fyddwch yn ymwybodol mai cyd-destun y llun hwnnw oedd bod Boris Johnson yn eistedd wrth ochr ein trysor cenedlaethol, David Attenborough, a oedd yn effro ac yn talu sylw, yn wahanol i'n Prif Weinidog, a oedd yn cysgu. Credaf ei bod yn bwysig inni ddeall wrth gwrs fod yna adegau pan fydd angen inni weithio'n agos iawn gyda Llywodraeth y DU, ac mewn gwirionedd, mae newid hinsawdd yn enghraifft dda o ble mae angen inni ddeall ein bod i gyd wedi ein cydgysylltu, nid yn unig â'r Deyrnas Unedig ond â gweddill y blaned. Yn sicr, o ran COVID, mae angen inni ddeall na allwn dynnu llinell o amgylch Cymru a meddwl ei fod yn ymwneud â sut y llwyddasom i reoli'r feirws neu beidio o fewn ein ffin yng Nghymru. Gwyddom, er enghraifft, fod yr amrywiolyn delta wedi'i gyflwyno o India. Hyd yn oed pe baem am gau'r ffiniau ag India, ni fyddem wedi gallu gwneud hynny, a dyna'r amrywiolyn amlycaf yng Nghymru. Felly, mae meddwl y gallem gael ein hymchwiliad annibynnol ein hunain—byddai'n anodd iawn inni beidio ag edrych ar y mathau hynny o faterion a deall y rhyng-gysylltedd, a dyna pam y mae Prif Weinidog Cymru wedi dweud yn gwbl glir mai ei ddewis ef yw cael ymchwiliad y DU gyda mandad clir iawn o'i fewn ar gyfer Cymru. Fe'i clywais yn gofyn i Brif Weinidog y DU am hynny yn bersonol ar fwy nag un achlysur, ac mae'n bwysig iawn fod y Prif Weinidog yn awr, Boris Johnson, yn bwrw ymlaen â hynny ac yn ymrwymo i gyflawni'r math o ymrwymiadau roedd Prif Weinidog Cymru yn gofyn iddo eu cyflawni mewn perthynas â'r ymchwiliad hwnnw.

Diolch. I recently met with Covid-19 Bereaved Families for Justice Cymru, and I met with them again today; they're in the Senedd today, and they have many, many unanswered questions. They have little faith that a UK-wide inquiry will provide all the answers they crave in order to give them closure after the death of a close relative. One of the major questions they have is around hospital-onset COVID-19 deaths. One campaigner told me that her father died from COVID after being sent home from hospital following treatment for a gallbladder infection. During his hospital stay, he was exposed to 13 patients, three on his bay, and 14 staff on his ward. Yet he was sent home without retesting and the family was not advised of his exposure and potential risk of COVID-19. Do you not think that there are lessons to be learnt from a full public inquiry into the Welsh approach to tackling coronavirus, and do you not think it's important that we learn lessons from this? Shouldn't you be agreeing with what Vaughan Gething said a few minutes ago—that it's time to do your job and stand up for Wales?

Diolch. Cyfarfûm yn ddiweddar â Covid-19 Bereaved Families for Justice Cymru, a chyfarfûm â hwy eto heddiw; maent yn y Senedd heddiw, ac mae ganddynt lawer o gwestiynau heb eu hateb. Nid oes ganddynt fawr o ffydd y bydd ymchwiliad ledled y DU yn rhoi'r holl atebion y maent yn ysu amdanynt er mwyn rhoi tawelwch meddwl iddynt ar ôl marwolaeth perthynas agos. Mae un o'r prif gwestiynau sydd ganddynt yn ymwneud â marwolaethau o COVID-19 a ddaliwyd yn yr ysbyty. Dywedodd un ymgyrchydd wrthyf fod ei thad wedi marw o COVID ar ôl cael ei anfon adref o'r ysbyty yn dilyn triniaeth am haint ar goden y bustl. Yn ystod ei arhosiad yn yr ysbyty, daeth i gysylltiad â 13 o gleifion, tri yn yr un ystafell, a 14 o staff ar ei ward. Ac eto, cafodd ei anfon adref heb gael ail brawf ac ni chafodd y teulu wybod am ei gysylltiad a'i risg bosibl o ddal COVID-19. Oni chredwch fod gwersi i'w dysgu o ymchwiliad cyhoeddus llawn i ddull Cymru o fynd i'r afael â'r coronafeirws, ac oni chredwch ei bod yn bwysig inni ddysgu gwersi o hyn? Oni ddylech fod yn cytuno â'r hyn a ddywedodd Vaughan Gething ychydig funudau'n ôl—ei bod yn bryd gwneud eich gwaith a sefyll dros Gymru?

Well, frankly, I'm not sure if I could work harder in my job than I am at the moment, but I can tell you that we know we have got lessons to learn in relation to COVID and the way that the pandemic has wreaked havoc on our communities. Of course we've got lessons to learn, because this is a novel virus; nobody knew about it. We're still learning about it. There's a new sub-variant of delta, the AY4.2. We're still learning. It's still changing. Of course, we've got things to learn. We will learn those lessons, and we are learning those lessons. After every COVID death in hospital there is an assessment to see what we could have learnt from that. But we're not waiting for the inquiry for that to happen; there are inquiries constantly going on so that we're learning as we go along. And I think we have got to be, of course, sensitive to the fact that there are literally thousands of people now mourning in Wales loved ones who've contracted the virus, and it's particularly sad if they've contracted the virus in hospital.

I've been listening to lots of podcasts over the half-term period, international podcasts that talked about the possibility of ring-fencing vulnerable people, and particularly in care homes, for example, and what these podcasts were saying is that, actually, nobody managed to do that. You couldn't close off vulnerable people, because they are part of a society, and people work in hospitals, there are comings and goings, and it's very, very difficult to isolate people from people who work in hospitals who need to go home at night to their loved ones as well. So, of course it's difficult, and of course we've also got to be sensitive to the fact that there are people who want to go and visit loved ones in hospital. Getting that balance right is really, really difficult, and of course there will be lessons to be learnt, and we are learning those lessons, but we've probably still got more lessons to learn as we go on, because this pandemic is not over.

Wel, a dweud y gwir, nid wyf yn siŵr a allwn weithio'n galetach yn fy swydd nag a wnaf ar hyn o bryd, ond gallaf ddweud wrthych ein bod yn gwybod bod gennym wersi i'w dysgu mewn perthynas â COVID a'r ffordd y mae'r pandemig wedi creu llanast yn ein cymunedau. Wrth gwrs bod gennym wersi i'w dysgu, oherwydd mae hwn yn feirws newydd; nid oedd neb yn gwybod amdano. Rydym yn dal i ddysgu amdano. Ceir is-amrywiolyn newydd o delta, yr AY4.2. Rydym yn dal i ddysgu. Mae'n dal i newid. Wrth gwrs bod gennym bethau i'w dysgu. Byddwn yn dysgu'r gwersi hynny, ac rydym yn dysgu'r gwersi hynny. Ar ôl pob marwolaeth COVID yn yr ysbyty ceir asesiad i weld beth y gallem fod wedi'i ddysgu o hynny. Ond nid ydym yn aros i'r ymchwiliad i hynny ddigwydd; mae ymchwiliadau'n digwydd yn gyson fel ein bod yn dysgu wrth inni fynd yn ein blaenau. Ac rwy'n credu bod yn rhaid inni fod yn sensitif i'r ffaith bod miloedd o bobl yn llythrennol bellach yn galaru yng Nghymru am anwyliaid a ddaliodd y feirws, ac mae'n arbennig o drist os mai yn yr ysbyty y gwnaethant ddal y feirws.

Rwyf wedi bod yn gwrando ar lawer o bodlediadau dros hanner tymor, podlediadau rhyngwladol a soniai am y posibilrwydd o ynysu pobl agored i niwed, ac yn enwedig mewn cartrefi gofal, er enghraifft, a'r hyn a ddywedai'r podlediadau oedd nad oedd neb, mewn gwirionedd, wedi llwyddo i wneud hynny. Ni allech ynysu pobl agored i niwed am eu bod yn rhan o gymdeithas, ac mae pobl yn gweithio mewn ysbytai, mae yna fynd a dod, ac mae'n anodd iawn ynysu pobl oddi wrth bobl sy'n gweithio mewn ysbytai sydd angen mynd adref yn y nos at eu hanwyliaid hwythau hefyd. Felly, wrth gwrs ei bod hi'n anodd, ac wrth gwrs bod raid inni hefyd fod yn sensitif i'r ffaith fod yna bobl sydd am fynd i ymweld ag anwyliaid yn yr ysbyty. Mae cael y cydbwysedd hwnnw'n iawn yn wirioneddol anodd, ac wrth gwrs y bydd gwersi i'w dysgu, ac rydym yn dysgu'r gwersi hynny, ond mae'n debygol y bydd gennym fwy o wersi i'w dysgu wrth inni fwrw yn ein blaenau gan nad yw'r pandemig hwn ar ben.

14:45

Cwestiwn 3, Mabon ap Gwynfor.  

Question 3, Mabon ap Gwynfor.

Cyfraddau COVID-19
COVID-19 Rates

Diolch, Llywydd. Byddwch chi'n falch o glywed fy mod i'n barod y tro yma. Yn dilyn ymlaen o gwestiwn fy nghyfaill Delyth Jewell ynghynt—

Thank you, Llywydd. You'll be pleased to know that I'm ready this time. Following on from my colleague Delyth Jewell's question earlier—

3. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o gyfraddau COVID-19? OQ57115

3. What assessment has the Minister undertaken of COVID-19 rates? OQ57115

Diolch yn fawr. Mae cyfraddau COVID-19 ar draws Cymru ymhlith yr uchaf yn y Deyrnas Unedig. Rŷn ni’n parhau i fonitro’r sefyllfa’n agos ac yn dilyn yr holl fesurau priodol. Mae parhau i gael cefnogaeth gan y cyhoedd yn hanfodol os yw’n hymdrechion yn mynd i lwyddo.

Thank you very much. The current rates of COVID-19 across Wales are the highest in the UK. We continue to monitor the situation closely and to take all appropriate measures. Continued public support is vital to the success of our efforts.

Diolch yn fawr iawn am hynny, Weinidog. Wel, mae nifer fawr iawn o bobl wedi cysylltu efo'r swyddfa dros yr wythnos neu ddwy diwethaf yn bryderus nad ydyn nhw'n medru cael mynediad at y brechiad ychwanegol, y booster jab. Mae ganddyn nhw bellteroedd mawr iawn i deithio er mwyn cyrraedd meddygfa sy'n cynnig y booster jab, a nifer fawr o bobl yn ddibynnol ar drafnidiaeth gyhoeddus. Wrth gwrs, byddwch chi'n deall eu bod nhw felly yn gyndyn o fynd ar fws oherwydd y risgiau ynghlwm â hynny, ac felly yr hyn sy'n digwydd ydy eu bod nhw'n osgoi mynd o gwbl ac yn methu cael y brechiad ychwanegol yma, ac felly, wrth gwrs, yn agored i'r haint. A wnewch chi, felly, sicrhau bod y byrddau iechyd yn gwneud yn siŵr bod y brechiad ychwanegol, y booster jab, o fewn cyrraedd ein cymunedau cyfan, ac yn enwedig y rhai mwyaf gwledig? Diolch.

Thank you very much for that, Minister. Well, very many people are contacting my office, and have done so over the past week or two, concerned that they can't access the booster jab. They have large distances to travel to visit a surgery offering the booster jab, and many people are reliant on public transport. Of course, you will understand that they are therefore reluctant to travel on a bus because of the risks attached to that, so what happens is that they don't go at all and can't get that booster vaccination, and are therefore vulnerable to infection. Will you therefore ensure that health boards make sure that the booster jab is available and within reach to every community, particularly the most rural? Thank you.

Diolch yn fawr am hynny. Mae'n bwysig ofnadwy bod pobl sydd yn cael y gwahoddiad i fynd am y brechiad ychwanegol yn cymryd y cyfle i wneud hynny. Dwi'n falch o ddweud bod ein cyfraddau ni ymhlith yr uchaf yn y Deyrnas Unedig o ran y boosters ar hyn o bryd, ond mae ffordd bell iawn gyda ni i fynd, wrth gwrs.

Rŷn ni'n ymwybodol iawn bod y sefyllfa'n wahanol i'r tro cyntaf achos, gyda'r brechlyn cyntaf, roedden ni'n defnyddio AstraZeneca, ac roedd hwnna'n haws i ymdrin ag e yn y cymunedau lleol. Gyda Pfizer, rŷn ni wedi mynd am y canolfannau sydd yn fwy o faint, ac yn amlwg mae hwnna'n golygu, mewn ambell le gwledig, ei bod hi'n anoddach i bobl gyrraedd. Dyna pam dwi'n meddwl ei bod hi'n bwysig bod yna gyfle i bobl gyrraedd. Dwi'n gwybod, yn ardal Hywel Dda er enghraifft, fod yna gyfle i bobl ffonio i gael trafnidiaeth i fynd i'r canolfannau yna. Felly, dwi'n meddwl ei bod hi'n werth edrych i weld os yw'r gwasanaeth yna ar gael yn Betsi Cadwaladr, a dwi'n eithaf hapus i ofyn iddyn nhw, os nad ydyn nhw'n cynnig hynny, i ystyried hynny. Ond gan ei bod hi'n ardal lle mae angen i chi gael lot o bobl i fynd i ganolfan fawr, dwi'n meddwl y bydd angen teithio ymhellach y tro yma, mae arnaf i ofn.

Thank you very much for that. It's very important that people who have an invitation to go for the booster do take the opportunity to do so. I'm pleased to say that the rates are among the highest in the UK in terms of the boosters at present, but we have a long way to go, of course.

We're very aware that the situation is very different to the first round because during the first vaccination round we were using AstraZeneca, and that was easier to deal with in local communities. With Pfizer, we have gone for centres that are larger, and so that means that, in certain rural locations, it's more difficult for people to reach them. That's why I think it's important that there is an opportunity for people to get there. I know that in the Hywel Dda area, for example, there is an opportunity for people to phone ahead to arrange transport to reach those centres, so I think it's worth looking into seeing whether that service is available in Betsi Cadwaladr, and I'm happy to ask them, if they don't offer that, to look into whether they could consider that. But given that it is an area where you need a lot of people going to a large centre, I do think that people will have to travel further this time, I'm afraid.

Minister, while COVID-19 rates do remain high, the latest Public Health Wales data shows the latest seven-day average is actually falling to 546 cases per 100,000 people. The First Minister said in his recent press conference that the idea of further restrictions would follow if cases remained high. So, I'm curious to get an understanding of exactly how high these would need to be for further restrictions to follow in the forthcoming three-week review. Previously, the Welsh Government has set targets, if you like—local lockdowns at 50 cases per 100,000, and a national lockdown at 500 cases per 100,000. I appreciate that the UK-wide vaccine roll-out success has weakened the link between cases and hospitalisations and deaths, so that figure may not be cases but it may be hospitalisations, deaths, or something else entirely. But, if the Welsh Government is following the science, there must be a number at which these further restrictions would be enacted. So, is the Minister able to reveal that specific figure to us in the Chamber today at which further restrictions would be imposed?

Weinidog, er bod cyfraddau COVID-19 yn parhau'n uchel, mae data diweddaraf Iechyd Cyhoeddus Cymru yn dangos bod y cyfartaledd saith diwrnod diweddaraf yn gostwng i 546 o achosion fesul 100,000 o bobl mewn gwirionedd. Dywedodd y Prif Weinidog yn ei gynhadledd i'r wasg yn ddiweddar y byddai'r syniad o gyfyngiadau pellach yn dilyn pe bai nifer yr achosion yn parhau'n uchel. Felly, rwy'n chwilfrydig i ddeall yn union pa mor uchel y byddai angen i'r rhain fod i weld cyfyngiadau pellach yn yr adolygiad tair wythnos sydd ar y ffordd. Yn y gorffennol, mae Llywodraeth Cymru wedi gosod targedau, os mynnwch—cyfyngiadau symud lleol yn sgil 50 o achosion fesul 100,000, a chyfyngiadau cenedlaethol yn sgil 500 o achosion fesul 100,000. Sylweddolaf fod llwyddiant cyflwyno'r brechlyn ledled y DU wedi gwanhau'r cysylltiad rhwng nifer yr achosion a'r nifer sy'n cael eu derbyn i'r ysbyty a marwolaethau, felly nid nifer yr achosion fyddai'r ffigur hwnnw o bosibl ond gallai fod yn seiliedig ar y nifer a gaiff eu derbyn i'r ysbyty, nifer y marwolaethau, neu rywbeth arall yn gyfan gwbl. Ond os yw Llywodraeth Cymru yn dilyn y wyddoniaeth, rhaid cael nifer lle byddai'r cyfyngiadau pellach hyn yn dod yn weithredol. Felly, a yw'r Gweinidog yn gallu datgelu'r ffigur hwnnw i ni yn y Siambr heddiw, lle byddai cyfyngiadau pellach yn cael eu gosod?

14:50

Thanks. I think you'll find that what we've been doing is using the measure, where we determine what we do in terms of lockdown or not, of whether the NHS is going to be overwhelmed. That has been our measuring stick. Clearly, in the first wave, when we didn't have access to vaccines, we saw a higher number of those hospitalisations happening. We're not in that situation anymore thanks to our fantastic vaccination programme. So, we are in a situation where, thankfully, at last, our rates do seem to be coming down. We don't know what's around the corner. We know that this new variant, this AY.4.2, is probably slightly more infectious even than the delta, so we still have yet to learn to what extent that is going to spread, and we haven't seen that spread perhaps within our schools yet. We've got to see if the waning of the vaccination happens quicker than our ability to get the booster into people's arms. All of these things are factors that we will need to put in. So, it'll never be a precise figure where we determine. What we said in that 21-day review is that if cases continue to increase, then we will have to look at working our way up those levels. Hopefully we won't be in that situation, and hopefully those figures will come down.

Diolch. Credaf y gwelwch mai'r hyn y buom yn ei wneud yw defnyddio'r perygl y bydd y GIG yn cael ei llethu fel mesur ar gyfer penderfynu beth a wnawn o ran gosod cyfyngiadau symud ai peidio. Dyna yw ein ffon fesur wedi bod. Yn amlwg, yn y don gyntaf, pan nad oedd gennym frechlynnau at ein defnydd, gwelsom nifer uwch o bobl yn mynd i'r ysbyty. Nid ydym yn y sefyllfa honno mwyach diolch i'n rhaglen frechu wych. Felly, o'r diwedd rydym mewn sefyllfa, diolch byth, lle mae'n ymddangos bod ein cyfraddau'n gostwng. Ni wyddom beth sydd rownd y gornel. Gwyddom fod yr amrywiolyn newydd hwn, yr AY.4.2, ychydig yn fwy heintus, mae'n debyg, hyd yn oed na'r delta, felly nid ydym eto wedi dysgu i ba raddau y mae hwnnw'n mynd i ledaenu, ac efallai nad ydym wedi gweld y lledaeniad hwnnw yn ein hysgolion eto. Mae'n rhaid inni weld a yw gwanhau effaith y brechiad yn digwydd yn gynt na'n gallu i gael y brechiad atgyfnerthu i mewn i freichiau pobl. Mae'r holl bethau hyn yn ffactorau y bydd angen inni eu cynnwys. Felly, ni fydd byth yn union ffigur lle rydym yn penderfynu. Yr hyn a ddywedasom yn yr adolygiad 21 diwrnod yw, os bydd nifer yr achosion yn parhau i gynyddu, bydd yn rhaid inni edrych ar weithio ein ffordd i fyny'r lefelau hynny. Gobeithio na fyddwn yn y sefyllfa honno, a gobeithio y bydd y ffigurau hynny'n gostwng.

Clefydau Awto-imiwn
Autoimmune Diseases

4. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi pobl sydd â chlefydau awto-imiwn? OQ57098

4. How is the Welsh Government supporting people with autoimmune diseases? OQ57098

Thank you very much. There are more than 100 autoimmune diseases and the Welsh Government’s support for these conditions is set out in a range of delivery plans, strategies and through the development of quality statements.

Diolch yn fawr iawn. Ceir dros 100 o glefydau awto-imiwn ac mae cefnogaeth Llywodraeth Cymru i'r cyflyrau hyn wedi'i nodi mewn amrywiaeth o gynlluniau cyflawni, strategaethau a thrwy ddatblygu datganiadau ansawdd.

Diolch. During Lupus Awareness Month last month, the Rare Autoimmune Rheumatic Disease Alliance published the experience of a person diagnosed with lupus during childhood, who stated that, in England, 'Regular monitoring and open communication' kept her lupus and her own stress about her health well under control. She also stated, however, that when she moved to Wales she couldn't find a lupus specialist team nor was she allowed to remain under the care of the team in England. She added her nephritis came back, being referred to see a nephrologist was difficult even though she had kidney damage, and she doesn't have a telephone advice line or lupus nurse to contact about issues that arise at short notice. Fair Treatment for the Women of Wales also published a new report last week, stating, 

'there are no specialist Lupus Centres of Excellence in Wales, and most patients have their referral requests to centres in England refused.'

How do you therefore respond to their calls on the Welsh Government to improve care for patients living with lupus and rare autoimmune rheumatic conditions, and to the Rare Autoimmune Rheumatic Disease Alliance's call for a properly commissioned specialist centre for rare autoimmune rheumatic diseases in Wales supporting local hospitals to deliver better care?

Diolch. Yn ystod Mis Ymwybyddiaeth Lwpws y mis diwethaf, cyhoeddodd y Gynghrair Clefydau Rhiwmatig Awto-imiwn Anghyffredin brofiad unigolyn a gafodd ddiagnosis o lwpws yn ystod plentyndod, a ddywedodd, yn Lloegr, fod 'Monitro rheolaidd a chyfathrebu agored' wedi cadw ei lwpws a'i straen ei hun ynglŷn â'i hiechyd o dan reolaeth yn dda. Dywedodd hefyd, fodd bynnag, pan symudodd i Gymru, na allai ddod o hyd i dîm arbenigol lwpws ac nad oedd yn cael aros dan ofal y tîm yn Lloegr. Ychwanegodd bod ei neffritis wedi dychwelyd, fod cael ei hatgyfeirio at neffrolegydd yn anodd er bod ganddi niwed i'r arennau, ac nid oes ganddi linell gyngor dros y ffôn na nyrs lwpws i gysylltu â hwy am broblemau sy'n codi ar fyr rybudd. Cyhoeddodd Triniaeth Deg i Fenywod Cymru adroddiad newydd yr wythnos diwethaf hefyd, sy'n datgan,

'nid oes Canolfannau Rhagoriaeth Lwpws arbenigol yng Nghymru, a gwrthodir y rhan fwyaf o geisiadau gan gleifion i gael eu hatgyfeirio at ganolfannau yn Lloegr.'

Sut rydych yn ymateb felly i'w galwadau ar Lywodraeth Cymru i wella gofal i gleifion sy'n byw gyda lwpws a chyflyrau rhiwmatig awto-imiwn anghyffredin, ac i alwad y Gynghrair Clefydau Rhiwmatig Awto-imiwn Anghyffredin am ganolfan arbenigol wedi'i chomisiynu'n briodol ar gyfer afiechydon rhiwmatig awto-imiwn anghyffredin yng Nghymru i gynorthwyo ysbytai lleol i ddarparu gwell gofal?

Thank you very much. I'm aware that many people who suffer with autoimmune diseases suffer from immense pain as well, and so it is important that we pay attention to this. We have, however, engaged with the medical professional community and they've consistently advised that there is no requirement for lupus centres of excellence. But, what we have done and we're in the process of doing is we're recruiting national clinical lead roles for the development of a musculoskeletal framework and the development of pain services, and we have appointed a national clinical lead for inflammatory bowel disease, and they will be leading service change. So, what I'm hoping will happen is that, when those clinical leads will be appointed, they will engage with the third sector and with the Fair Treatment for the Women of Wales and lupus campaign.

Diolch yn fawr iawn. Rwy'n ymwybodol fod llawer o bobl sy'n dioddef o glefydau awto-imiwn yn dioddef poen aruthrol hefyd, ac felly mae'n bwysig ein bod yn rhoi sylw i hyn. Fodd bynnag, rydym wedi ymgysylltu â'r gymuned feddygol broffesiynol ac maent wedi dweud yn gyson nad oes gofyn cael canolfannau rhagoriaeth lwpws. Ond yr hyn a wnaethom ac rydym wrthi'n ei wneud yw recriwtio rolau arweiniol clinigol cenedlaethol ar gyfer datblygu fframwaith cyhyrysgerbydol a datblygu gwasanaethau poen, ac rydym wedi penodi arweinydd clinigol cenedlaethol ar gyfer clefyd llid y coluddyn, a byddant yn arwain y newid i wasanaethau. Felly, rwy'n gobeithio, pan fydd yr arweinwyr clinigol hynny'n cael eu penodi, y byddant yn ymgysylltu â'r trydydd sector a chydag ymgyrch Triniaeth Deg i Fenywod Cymru a lwpws.

Cyflog Gweithwyr Gofal Cymdeithasol
Social Care Workers' Wages

5. A wnaiff Llywodraeth Cymru roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gynlluniau i sicrhau bod gweithwyr gofal cymdeithasol yn cael y cyflog byw go iawn? OQ57108

5. Will the Welsh Government provide an update on plans to ensure social care workers receive the real living wage? OQ57108

We have asked the social care fair work forum for its advice in delivering our commitment to introduce the real living wage to social care workers. I received the forum's advice last week and will consider this advice carefully before I provide a further update. 

Rydym wedi gofyn i'r fforwm gwaith teg gofal cymdeithasol am ei gyngor wrth gyflawni ein hymrwymiad i gyflwyno'r cyflog byw go iawn i weithwyr gofal cymdeithasol. Cefais gyngor y fforwm yr wythnos diwethaf a byddaf yn ystyried y cyngor hwn yn ofalus cyn imi roi diweddariad pellach.

14:55

Thank you, Deputy Minister, for your answer. Last month, Rhondda Cynon Taf County Borough Council cabinet announced they'd work with independent social care providers to help them access funding under the Welsh Government's social care recovery fund. This is so that they can provide the real living wage for the social care staff that they employ. Whilst looking forward to further announcements regarding Welsh Government's plans to ensure all social care staff receive the real living wage, what discussions are you having with partners in local government in the meantime to encourage them to take similar proactive steps and ensure that our invaluable social care staff receive the fair wages they deserve? 

Diolch am eich ateb, Ddirprwy Weinidog. Y mis diwethaf, cyhoeddodd cabinet Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf y byddent yn gweithio gyda darparwyr gofal cymdeithasol annibynnol i'w helpu i gael gafael ar gyllid o dan gronfa adfer gofal cymdeithasol Llywodraeth Cymru, a hynny er mwyn iddynt allu darparu'r cyflog byw go iawn i'r staff gofal cymdeithasol y maent yn eu cyflogi. Wrth edrych ymlaen at gyhoeddiadau pellach ynghylch cynlluniau Llywodraeth Cymru i sicrhau bod yr holl staff gofal cymdeithasol yn cael y cyflog byw go iawn, pa drafodaethau rydych yn eu cael gyda phartneriaid llywodraeth leol yn y cyfamser i'w hannog i roi camau rhagweithiol tebyg ar waith a sicrhau bod ein staff gofal cymdeithasol amhrisiadwy yn cael y cyflogau teg y maent yn eu haeddu?

Thank you very much for that question, and I'd like to congratulate RCT on the steps they're taking, and the other local authorities who are taking similar steps. But, progress across Wales is patchy, which is why we are taking a national line. We are working very closely with local government about delivering the real living wage. The Minister for Health and Social Services and I meet every week in the care action committee with representatives from the Welsh Local Government Association, as well as representatives from health and others. The leader of the WLGA, Andrew Morgan, and the social services lead, Huw David, are both there, as well as WLGA officials. In addition, the WLGA and the Association of Directors of Social Services are members of the social care fair work forum, which has just provided this advice. So, I can assure you that we are closely bound in with all the local authorities in Wales, and we are looking forward very much to the time when social care workers in Wales receive, at the very least, the real living wage, which is what they deserve. 

Diolch yn fawr am y cwestiwn hwnnw, a hoffwn longyfarch RhCT ar y camau y maent yn eu cymryd, a'r awdurdodau lleol eraill sy'n cymryd camau tebyg. Ond mae'r cynnydd ledled Cymru yn dameidiog, a dyna pam ein bod yn mabwysiadu safbwynt cenedlaethol. Rydym yn gweithio'n agos iawn gyda llywodraeth leol mewn perthynas â chyflawni'r cyflog byw go iawn. Mae'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a minnau'n cyfarfod bob wythnos yn y pwyllgor gweithredu gofal gyda chynrychiolwyr o Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, yn ogystal â chynrychiolwyr o'r maes iechyd ac eraill. Mae arweinydd CLlLC, Andrew Morgan, a'r arweinydd gwasanaethau cymdeithasol, Huw David, yno, yn ogystal â swyddogion CLlLC. Hefyd, mae CLlLC a'r Gymdeithas Cyfarwyddwyr Gwasanaethau Cymdeithasol yn aelodau o'r fforwm gwaith teg gofal cymdeithasol, sydd newydd ddarparu'r cyngor hwn. Felly, gallaf eich sicrhau ein bod mewn cysylltiad agos gyda'r holl awdurdodau lleol yng Nghymru, ac edrychwn ymlaen yn fawr at yr adeg pan fydd gweithwyr gofal cymdeithasol yng Nghymru yn cael y cyflog byw go iawn fan lleiaf, fel y maent yn ei haeddu.

Can I declare an interest as a member of Monmouthshire County Council? It was remiss of me not to declare the same in my last input. Can I thank Vikki Howells for bringing this question? Deputy Minister, I welcome the commitment to pay social care workers, who have diligently worked above and beyond throughout the pandemic, the real living wage. Welsh Conservatives have been calling for this as an absolute minimum for a number of years now, and I'm really proud to say that, under Conservative leadership, Monmouthshire County Council started paying the real living wage in 2014 and has continued to do so ever since. According to recent estimates, ensuring the real living wage would cost about £19 million in the first year. Unfortunately, the Welsh Government's proven track record has shown that making policy commitments are generally followed by shifting them onto local authorities to cover the cost. So, Minister, will the Welsh Government be covering the cost, or will local authorities be expected to do so? Thank you. 

A gaf fi ddatgan buddiant fel aelod o Gyngor Sir Fynwy? Roeddwn ar fai na wneuthum hynny yn fy nghyfraniad diwethaf. A gaf fi ddiolch i Vikki Howells am gyflwyno'r cwestiwn hwn? Ddirprwy Weinidog, rwy'n croesawu'r ymrwymiad i dalu'r cyflog byw go iawn i weithwyr gofal cymdeithasol, sydd wedi gweithio'n ddiwyd y tu hwnt i'r disgwyl drwy gydol y pandemig. Mae'r Ceidwadwyr Cymreig wedi bod yn galw am hyn fel isafswm absoliwt ers nifer o flynyddoedd bellach, ac rwy'n falch iawn o ddweud, o dan arweinyddiaeth y Ceidwadwyr, fod Cyngor Sir Fynwy wedi dechrau talu'r cyflog byw go iawn yn 2014 ac wedi parhau i wneud hynny byth ers hynny. Yn ôl amcangyfrifon diweddar, byddai sicrhau'r cyflog byw go iawn yn costio tua £19 miliwn yn y flwyddyn gyntaf. Yn anffodus, mae hanes blaenorol Llywodraeth Cymru wedi dangos bod ymrwymiadau polisi at ei gilydd yn arwain at eu trosglwyddo i awdurdodau lleol er mwyn iddynt hwy ysgwyddo'r gost. Felly, Weinidog, a fydd Llywodraeth Cymru yn ysgwyddo'r gost, neu a fydd disgwyl i awdurdodau lleol wneud hynny? Diolch.

Thank you for that question. We are committed in our programme of government to ensuring that every social care worker has the real living wage, and that will be an expensive exercise. If the money is needed for it to be achieved, the Welsh Government will provide that money, but we don't yet have an estimate about how much that will be, because we are studying what the social care work forum is going to say. And there are very complex issues to look at, such as how you define a social care worker, how you deal with differentials. So, it is a complex situation, but I thank the Member for his support for this policy initiative. 

Diolch ichi am y cwestiwn hwnnw. Rydym wedi ymrwymo yn ein rhaglen lywodraethu i sicrhau bod pob gweithiwr gofal cymdeithasol yn cael y cyflog byw go iawn, a bydd hwnnw'n ymarfer drud. Os oes angen arian er mwyn iddo gael ei gyflawni, bydd Llywodraeth Cymru yn darparu'r arian hwnnw, ond nid oes gennym amcangyfrif eto o faint fydd hynny, oherwydd rydym yn astudio'r hyn y mae'r fforwm gwaith gofal cymdeithasol yn mynd i'w ddweud. Ac mae materion cymhleth iawn i'w hystyried, megis sut y diffiniwch weithiwr gofal cymdeithasol, sut i ymdrin â gwahaniaethau. Felly, mae'n sefyllfa gymhleth, ond diolch i'r Aelod am ei gefnogaeth i'r polisi hwn.

Deintyddion y GIG
NHS Dentists

6. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am fynediad at ddeintyddion y GIG yng Ngorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro? OQ57114

6. Will the Minister make a statement on the accessibility of NHS dentists in Carmarthen West and South Pembrokeshire? OQ57114

We continue to implement a safe, phased re-establishment of NHS dental services in the face of the pandemic. Practices are prioritising care according to need and are treating urgent cases and people who are experiencing problems first. In addition, measures are in place for dental practices providing NHS care to see new patients each week.

Rydym yn parhau i weithredu'r broses o ailsefydlu gwasanaethau deintyddol y GIG yn ddiogel ac yn raddol yn sgil y pandemig. Mae practisau'n blaenoriaethu gofal yn ôl angen ac yn trin achosion brys a phobl sy'n cael problemau yn gyntaf. Yn ogystal, mae camau ar waith i sicrhau bod practisau deintyddol sy'n darparu gofal GIG yn gweld cleifion newydd bob wythnos.

Thank you, Minister. Access to NHS dentistry has been a perennial problem, and the last 18 months has only exacerbated the problem due to COVID. Like many colleagues, it is an issue that I receive a regular amount of casework on, and it is an issue that causes a great deal of frustration and concern for many of my constituents. Like everything, to better understand how to tackle a problem, we need to have a greater understanding of it. Therefore, I was concerned to learn that the Welsh Government have no current method of ascertaining exactly how many people require dentistry treatment. Without this detailed information as to what type of appointments are needed, it is very difficult to make provisions to adequately address this problem. Will you set out what actions your Government are taking to better map the needs of dental patients throughout Wales, and what provisions do you have in place to recruit more dentists? Diolch.

Diolch, Weinidog. Mae mynediad at ddeintyddiaeth y GIG wedi bod yn broblem barhaus, ac mae'r 18 mis diwethaf wedi gwaethygu'r broblem oherwydd COVID. Fel llawer o gyd-Aelodau, mae'n fater y caf lawer o waith achos rheolaidd yn ei gylch, ac mae'n fater sy'n achosi llawer iawn o rwystredigaeth a phryder i lawer o fy etholwyr. Fel gyda phopeth, er mwyn deall yn well sut i fynd i'r afael â phroblem, mae angen inni gael gwell dealltwriaeth ohoni. Felly, roeddwn yn bryderus o glywed nad oes gan Lywodraeth Cymru unrhyw ddull cyfredol o ganfod faint yn union o bobl sydd angen triniaeth ddeintyddol. Heb y wybodaeth fanwl hon ynghylch pa fath o apwyntiadau sydd eu hangen, mae'n anodd iawn gwneud darpariaethau digonol ar gyfer mynd i'r afael â'r broblem. A wnewch chi nodi pa gamau y mae eich Llywodraeth yn eu cymryd i olrhain anghenion cleifion deintyddol yn well ledled Cymru, a pha ddarpariaethau sydd gennych ar waith i recriwtio mwy o ddeintyddion? Diolch.

15:00

Thanks very much. I'm pleased to say that we are making steady progress in terms of recovery of dental services, but it is difficult, because we're still only up to about 40 to 50 per cent of pre-pandemic levels, which is a very low number. There are good reasons for that, I'm afraid, and that is because, clearly, we need to put in place infection control measures. There needs to be physical distancing. There needs to be enhanced PPE. And clearly that means that fewer patients can be seen within each clinical session. Having said that, over 30,000 people are being seen each week, and what we're asking health boards to do now is to prioritise people who are perhaps in more urgent care. When it comes to recruitment, you're absolutely right there is a difficulty in terms of recruitment for dentists. We have looked at the study of Bangor University. One of the things that they are suggesting is that, actually, dental technicians, for example, can do a lot of the work that dentists are able to do, and we're looking at having a new form of contract to look at how we are going to change the way we provide dental services in Wales. The problem is that this is a difficult year to introduce that—that reset and recovery that we would like to see. But prudent healthcare, using a whole-team approach, so not necessarily using dentists all the time; making sure that we look at prevention—those are the kinds of things that we have in mind, that we've got a programme ready to run. It's just that it's very, very difficult to roll out that programme at this point in time in the pandemic.

Diolch yn fawr iawn. Rwy'n falch o ddweud ein bod yn gwneud cynnydd graddol mewn perthynas ag adfer gwasanaethau deintyddol, ond mae'n anodd, gan nad ydym ond wedi cyrraedd oddeutu 40 i 50 y cant o'r lefelau cyn y pandemig o hyd, sy'n nifer isel iawn. Mae rhesymau da am hynny, mae arnaf ofn, sef fod angen inni roi mesurau rheoli heintiau ar waith, yn amlwg. Mae angen mesurau cadw pellter corfforol. Mae angen cyfarpar diogelu personol gwell. Ac yn amlwg, mae hynny'n golygu y gellir gweld llai o gleifion ym mhob sesiwn glinigol. Wedi dweud hynny, mae dros 30,000 o bobl yn cael eu gweld bob wythnos, a'r hyn rydym yn gofyn i fyrddau iechyd ei wneud yn awr yw blaenoriaethu pobl sydd angen gofal yn gynt, o bosibl. Ar fater recriwtio, rydych yn llygad eich lle fod anhawster i recriwtio deintyddion. Rydym wedi edrych ar astudiaeth Prifysgol Bangor. Un o'r pethau y maent yn eu hawgrymu yw y gall technegwyr deintyddol, er enghraifft, wneud llawer o'r gwaith y gall deintyddion ei wneud, ac rydym yn ystyried cael math newydd o gontract i edrych ar sut y byddwn yn newid y ffordd rydym yn darparu gwasanaethau deintyddol yng Nghymru. Y broblem yw bod hon yn flwyddyn anodd i gyflwyno hynny—yr ailosod a'r adferiad yr hoffem ei weld. Ond gofal iechyd darbodus, defnyddio dull tîm cyfan, felly nid defnyddio deintyddion drwy'r amser o reidrwydd; sicrhau ein bod yn edrych ar atal—dyna'r mathau o bethau sydd gennym mewn golwg ac y mae gennym raglen yn barod i'w rhedeg. Ond mae'n anodd iawn, iawn cyflwyno'r rhaglen honno ar hyn o bryd yn ystod y pandemig.

Gofal Iechyd yn Nwyrain De Cymru
Healthcare in South Wales East

7. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o argaeledd gofal iechyd yn Nwyrain De Cymru? OQ57099

7. What assessment has the Minister made of the availability of healthcare within South Wales East? OQ57099

Like all parts of the NHS in Wales, Aneurin Bevan University Health Board is currently under extreme pressure dealing with record numbers of COVID cases. Despite the current context, they are also continuing to provide essential and key services, and, where possible, addressing the backlog that has built up during the pandemic.

Fel pob rhan o'r GIG yng Nghymru, mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan dan bwysau eithafol ar hyn o bryd wrth iddynt ymdopi â'r nifer uchaf erioed o achosion o COVID. Er gwaethaf y cyd-destun presennol, maent hefyd yn parhau i ddarparu gwasanaethau hanfodol ac allweddol, a lle bo modd, yn mynd i'r afael â'r ôl-groniad sydd wedi tyfu yn ystod y pandemig.

Thank you, Minister. The Welsh Government's flagship Grange hospital in Cwmbran recorded the worst A&E waits in September, seeing only 38 per cent of patients in four hours last month, when 95 per cent was the target. In the same week, reports found that staff were frightened to come to work in the brand-new Grange hospital. Yesterday, health Minister, you admitted that when your predecessor Vaughan Gething opened the hospital four months early in the face of concerns from the clinicians, that the recruitment that perhaps should have been done had not been done in time, leading to the chronic understaffing that we're now seeing. So, Minister, could you please outline the measures you'll be taking to increase the recruitment of hospital staff in the Grange; what plans your Government has to increase the community health service provision within the local community; and a timeline of when we can expect to see these changes? Thank you.

Diolch, Weinidog. Yn ysbyty blaenllaw Llywodraeth Cymru, ysbyty'r Faenor yng Nghwmbrân, cafwyd yr amseroedd aros gwaethaf mewn adran damweiniau ac achosion brys ym mis Medi, wrth i ddim ond 38 y cant o gleifion gael eu gweld o fewn pedair awr y mis diwethaf, pan oedd y targed yn 95 y cant. Yn yr un wythnos, canfu adroddiadau fod staff yn ofni mynd i'r gwaith yn ysbyty newydd sbon y Faenor. Ddoe, Weinidog iechyd, fe wnaethoch chi gyfaddef nad oedd y gwaith recriwtio y dylid bod wedi'i wneud pan agorodd eich rhagflaenydd, Vaughan Gething, yr ysbyty bedwar mis yn gynnar yn wyneb pryderon gan y clinigwyr wedi digwydd mewn pryd o bosibl, gan arwain at y prinder staff dybryd a welwn bellach. Felly, Weinidog, a wnewch chi amlinellu'r mesurau y byddwch yn eu rhoi ar waith i gynyddu cyfraddau recriwtio staff yn ysbyty'r Faenor; pa gynlluniau sydd gan eich Llywodraeth i gynyddu'r ddarpariaeth o wasanaethau iechyd cymunedol yn y gymuned leol; ac amserlen ar gyfer pryd y gallwn ddisgwyl gweld y newidiadau hyn? Diolch.

Thanks very much. Well, I was given an initial report of the Royal College of Physicians much earlier during the summer. I was very concerned about the situation. I think, to say, in Aneurin Bevan's defence, the visits happened soon after the Grange was opened, when the organisation was still coming to grips with those new environments. I'm pleased to say that the health board has put an immediate plan into action, so the recruitment that we were very keen to see has already started. There is going to be a review of medical staffing. Their board is going to focus on staff well-being and engagement, and clearly there is a need to improve patient flow at the Grange in order to address those accident and emergency issues that you're seeing at the front door. So, I am confident that measures are being put in place. Some of it can be switched on quicker than others, but I am pleased to see that the health board is taking this very seriously.

Diolch yn fawr iawn. Wel, cefais adroddiad cychwynnol gan Goleg Brenhinol y Meddygon yn gynharach o lawer yn yr haf. Roeddwn yn bryderus iawn am y sefyllfa. Er tegwch i fwrdd Aneurin Bevan, credaf i'r ymweliadau gael eu cynnal yn fuan ar ôl agor ysbyty'r Faenor, pan oedd y sefydliad yn dal i ddod i arfer â'r amgylcheddau newydd hynny. Rwy'n falch o ddweud bod y bwrdd iechyd wedi rhoi cynllun ar waith ar unwaith, felly mae'r broses recriwtio roeddem yn awyddus iawn i'w gweld eisoes wedi dechrau. Cynhelir adolygiad o staff meddygol. Bydd eu bwrdd yn canolbwyntio ar les staff ac ymgysylltiad â staff, ac yn amlwg, mae angen gwella llif cleifion yn ysbyty'r Faenor er mwyn mynd i'r afael â'r problemau yn yr adran damweiniau ac achosion brys a welwch wrth y drws blaen. Felly, rwy'n hyderus fod mesurau'n cael eu rhoi ar waith. Gellir gwneud peth ohono'n gynt na phethau eraill, ond rwy'n falch o weld bod y bwrdd iechyd o ddifrif ynglŷn â hyn.

Ac yn olaf, cwestiwn 8, Joyce Watson.

Finally, question 8, Joyce Watson.

Sgrinio am Ganser y Coluddyn
Bowel Cancer Screening

8. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am sgrinio am ganser y coluddyn yng Nghymru? OQ57097

8. Will the Minister make a statement on bowel cancer screening in Wales? OQ57097

Bowel Screening Wales offers screening every two years to men and women aged between 60 and 74. From October, that age range was extended to 58 and 59-year-olds. Over the next few years, the age range will extend down to those aged 50, and the test sensitivity will be increased.

Mae Sgrinio Coluddion Cymru yn cynnig gwasanaethau sgrinio bob dwy flynedd i ddynion a menywod rhwng 60 a 74 oed. O fis Hydref ymlaen, ymestynnwyd yr ystod oedran i gynnwys pobl 58 a 59 oed. Dros yr ychydig flynyddoedd nesaf, bydd yr ystod oedran yn ymestyn i lawr i gynnwys pobl 50 oed, a bydd sensitifrwydd y prawf yn cynyddu.

Diolch, Minister. Firstly, before talking about bowel cancer, I'd like to take this opportunity to remember our colleagues who have sadly lost their lives to this horrible disease in recent years. Bowel cancer is the second biggest cancer killer in Wales, and that is despite it being very treatable if it's detected and treated early. Nine out of 10 people do survive bowel cancer if it's detected and treated early. And, as you've already pre-empted what I was going to say next, the Welsh Government has moved into a new phase of optimising the bowel screening programme setting out the national endoscopy action plan, and inviting men and women aged 58 to 59 to undertake that screening, and moving further into the next phase of people aged 50.

Bowel screening is crucial in that preventative approach and identifying those who may be at risk of developing bowel cancer. Will you, Minister, agree with me that it's hugely important that people take part in that bowel screening if and when they are invited to do so?

Diolch, Weinidog. Yn gyntaf, cyn sôn am ganser y coluddyn, hoffwn achub ar y cyfle i gofio ein cydweithwyr sydd, yn anffodus, wedi colli eu bywydau oherwydd yr afiechyd erchyll hwn dros y blynyddoedd diwethaf. Canser y coluddyn yw'r canser sy'n lladd y nifer fwyaf o bobl ond un yng Nghymru, ac mae hynny er gwaethaf y ffaith bod modd ei drin yn dda os caiff ei ganfod a'i drin yn gynnar. Mae naw o bob 10 o bobl yn goroesi canser y coluddyn os caiff ei ganfod a'i drin yn gynnar. A chan eich bod eisoes wedi achub y blaen ar yr hyn roeddwn ar fin ei ddweud nesaf, mae Llywodraeth Cymru wedi symud i gyfnod newydd o optimeiddio rhaglen sgrinio'r coluddyn gan nodi'r cynllun gweithredu endosgopi cenedlaethol, a gwahodd dynion a menywod rhwng 58 a 59 oed i ymgymryd â'r gwasanaethau sgrinio hynny, a symud ymhellach i'r cam nesaf o gynnig y gwasanaeth i bobl 50 oed.

Mae sgrinio am ganser y coluddyn yn rhan hanfodol o'r dull ataliol hwnnw a dod o hyd i'r rheini a allai fod mewn perygl o ddatblygu canser y coluddyn. Weinidog, a ydych yn cytuno ei bod yn hynod bwysig fod pobl yn mynd i gael eu sgrinio os a phan gânt eu gwahodd i wneud hynny?

15:05

I absolutely agree with you and I think it's a very cruel form of cancer, this, of course, and I think that we should remember those people who have lost their lives to this very cruel cancer. 

I am pleased to say that, actually, we are consistently overachieving the targets that we'd set in terms of the uptake rates for people invited to have that cancer screening. So, it stands at about 65 per cent, whereas our target was about 60 per cent, so I'm pleased to see that happening; it's always good to see a rise beyond that, but I think we need to underline that screening is a vital part of that early diagnosis, and the sooner you catch cancer, the better it is because we can treat it quicker.

Cytunaf yn llwyr â chi a chredaf fod hwn yn fath creulon iawn o ganser, wrth gwrs, a chredaf y dylem gofio’r bobl a gollodd eu bywydau oherwydd y canser creulon iawn hwn.

Rwy’n falch o ddweud ein bod yn rhagori'n gyson ar y targedau roeddem wedi’u gosod o ran nifer y bobl sy'n derbyn y gwahoddiad i gael eu sgrinio ar gyfer y canser hwnnw. Felly, mae oddeutu 65 y cant, er mai oddeutu 60 y cant oedd ein targed, felly rwy'n falch o weld hynny'n digwydd; mae bob amser yn dda gweld cynnydd y tu hwnt i hynny, ond credaf fod angen inni bwysleisio bod sgrinio'n rhan hanfodol o'r diagnosis cynnar hwnnw, a gorau po gyntaf y byddwch yn canfod canser, gan y gallwn ei drin yn gyflymach.

Diolch i'r Gweinidog a'r Dirprwy Weinidogion. 

I thank the Minister and Deputy Ministers.

3. Datganiad gan Weinidog y Gymraeg ac Addysg: Y Bil Addysg Drydyddol ac Ymchwil (Cymru)
3. Statement by the Minister for Education and Welsh Language: The Tertiary Education and Research (Wales) Bill

Yr eitem nesaf, felly, yw'r datganiad gan Weinidog y Gymraeg ac Addysg ar y Bil Addysg Drydyddol ac Ymchwil (Cymru), a dwi'n galw ar y Gweinidog i wneud ei ddatganiad—Jeremy Miles.

The next item is a statement by the Minister for Education and the Welsh Language on the Tertiary Education and Research (Wales) Bill, and I call on the Minister to make the statement—Jeremy Miles.

Diolch, Llywydd. Mae'n bleser gen i gyflwyno'r Bil Addysg Drydyddol ac Ymchwil (Cymru) i'r Senedd ei ystyried. Rwy’n gwneud hynny ar ran y Llywodraeth hon ac ar ran y cyfranwyr niferus sydd wedi helpu i’w ddatblygu drwy ymgynghoriad a thrafodaethau helaeth.

Mae'r Bil yn sefydlu comisiwn addysg drydyddol ac ymchwil newydd ac yn diddymu Cyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru. Fel y stiward cenedlaethol ar gyfer addysg drydyddol ac ymchwil, bydd y comisiwn yn gyfrifol am ei gyllid, ei oruchwyliaeth a'i ansawdd. Bydd y comisiwn yn edrych ar y system gyfan, gan gefnogi dysgwyr drwy gydol eu bywydau i gael y wybodaeth a'r sgiliau i lwyddo, a sicrhau darparwyr cadarn, annibynnol ac amrywiol sy'n cyfrannu’n sylweddol at les a ffyniant cenedlaethol.

Am y tro cyntaf yn neddfwriaeth Cymru, byddwn yn dwyn y sectorau canlynol ynghyd mewn un man: addysg uwch ac addysg bellach Cymru, chweched dosbarth ysgolion a gynhelir gan awdurdodau lleol, prentisiaethau, dysgu oedolion yn y gymuned, yn ogystal â chyfrifoldeb am ymchwil ac arloesi. Yn y Bil, rydyn ni'n nodi naw dyletswydd strategol ar gyfer y comisiwn. Gyda'i gilydd, maen nhw’n darparu fframwaith cynllunio strategol, hirdymor ar gyfer yr hyn y mae angen i'r sector gwerthfawr ac amrywiol hwn ei gyflawni, wrth i ni adfer, adnewyddu a diwygio.

Thank you, Llywydd. I am pleased to introduce the Tertiary Education and Research (Wales) Bill for the Senedd’s consideration. I do so on behalf of this Government and on behalf of the many contributors who have helped shape its development during extensive consultation and engagement.

The Bill establishes a new commission for tertiary education and research and dissolves the Higher Education Funding Council for Wales. As the national steward for tertiary education and research, the commission will be responsible for its funding, oversight and its quality. The commission will take a system-wide view, supporting learners throughout their lives to have the knowledge and skills to succeed, and securing providers that are strong, independent and diverse and that make significant contributions to national well-being and prosperity.

For the first time in Welsh legislation, we will bring the following sectors together in one place: Wales's higher and further education, school sixth forms maintained by local authorities, apprenticeships, adult community learning, as well as responsibility for research and innovation. In the Bill, we set out nine strategic duties for the commission. Together, they provide the long-term strategic planning framework for what this valuable and varied sector needs to deliver, as we recover, renew and reform.

The Bill places duties on the commission to: promote lifelong learning; to promote equality of opportunity; continuous improvement in tertiary education and research; to encourage participation in tertiary education; to contribute to a sustainable and innovative economy; to promote collaboration and coherence in tertiary education and research; to promote tertiary education through the medium of Welsh; to promote a civic mission and a global outlook.

Now, I don't claim a new radicalism in the purpose of these nine duties, on the contrary, they draw on our rich history of widening access to quality education, Welsh internationalism and civic mission. However, it is radical to give them purpose in law, as the lodestar for the new commission and for our tertiary education sector as a whole. They provide a clarity of purpose, ensuring a relentless focus on the success and well-being of learners, of all ages, across all settings and in all communities.

The Welsh Government will be required to prepare and publish a statement setting out the national strategic priorities for tertiary education, research and innovation, which, in conjunction with the strategic duties, will guide the commission’s own strategic plan and how it functions and allocates funding. The commission, working with the sector, will then shape the system through investment, by connecting providers and sharing information, enabling it to take a strategic view and ensure learners grow as engaged, enterprising and educated citizens of Wales.

The Bill sets out the governance of the commission. Crucially, the board will include representation of learners, but also the tertiary education workforce and the commission’s own staff as associate members, reflecting our commitment to social partnership.

Much of the primary legislation in relation to higher and further education in Wales is decades old; it pre-dates democratic devolution, higher education expansion, significant recent changes in economic and career patterns and the revolution in technology that continues to influence the way we learn, live and work, and, of course, before we could have possibly imagined the sort of challenges brought on by COVID-19.

Llywydd, it is time to grasp the opportunity to change. If we are serious, as this Government is, about narrowing educational inequalities, expanding opportunities and raising standards, then we must break down barriers, secure easier learner pathways and continue to invest in research and innovation.

If we take apprenticeships as an example, our ambition for a system responsive to the needs of learners, the economy and employers is hampered by current legislation. Frankly, we are too dependent on Westminster legislation from over a decade ago, which does not cater to the distinct needs of our economy or society. Therefore, for the first time in Wales, this Bill provides a stand-alone power for the commission to fund apprenticeships in the same way as other tertiary education. The Bill reforms the process for the design and oversight of our apprenticeship frameworks, creating the opportunity for a more responsive and collaborative system.

Turning to governance, our institutions have argued for more flexibility and less bureaucracy; it's a reasonable ask. In turn, the Bill requires the commission to create a new registration model for tertiary education. The new model will be a flexible mechanism for accountable, but proportionate, oversight of the sector. None of what we value most highly in our respected institutions will be lost, but much of the bureaucracy will.

The Bill enables the commission to fund registered providers for research and innovation activities, as well as other organisations collaborating with them. We'll move to a fully integrated sector-wide planning and funding system, with more effective targeting of resources. This is made possible by having a clear, co-ordinated and coherent system.

The Bill enables the commission to ensure that Welsh tertiary education continues to be of the highest quality, and to create a consistent quality-based approach through shared principles and collaboration.

We also need to secure continuous investment in workforce professional development. For this reason, we are empowering the commission to give advice and assistance to providers regarding quality improvement, including the learning and development of the workforce.

The learner engagement code requires providers to address how they will involve learners in decisions on all aspects related to their learning, interests and concerns. What’s more, by including learner representatives on its board, the commission will practise what it preaches. 

The establishment of the commission will, for the first time, provide Wales with a national steward to oversee the whole of the tertiary education sector. The arrangements we are putting in place through this Bill will help shape a diverse and dynamic sector that supports learners throughout their lives, delivering for communities, employers and the nation as a whole. I look forward to the contributions and collective efforts of Senedd Members in taking this significant Bill on its parliamentary journey.

Mae'r Bil yn gosod dyletswyddau ar y comisiwn i: hyrwyddo dysgu gydol oes; hyrwyddo cyfle cyfartal; sicrhau gwelliant parhaus mewn addysg drydyddol ac ymchwil; annog cyfranogiad mewn addysg drydyddol; cyfrannu at economi gynaliadwy ac arloesol; hyrwyddo cydweithredu a chydlyniant mewn addysg drydyddol ac ymchwil; hyrwyddo addysg drydyddol drwy gyfrwng y Gymraeg; hyrwyddo cenhadaeth ddinesig a meddylfryd byd-eang.

Nawr, nid wyf yn honni bod radicaliaeth newydd yn perthyn i ddiben y naw dyletswydd; i'r gwrthwyneb, maent wedi'u dylanwadu gan ein hanes cyfoethog o ehangu mynediad at addysg o safon, rhyngwladoliaeth a chenhadaeth ddinesig Gymreig. Fodd bynnag, mae rhoi diben iddynt yn y gyfraith yn radical, fel nod i'r comisiwn newydd ac i'n sector addysg drydyddol yn gyffredinol. Maent yn darparu eglurder o ran pwrpas, gan sicrhau ffocws di-baid ar lwyddiant a llesiant dysgwyr o bob oed, ar draws pob lleoliad ac ym mhob cymuned.

Bydd yn ofynnol i Lywodraeth Cymru baratoi a chyhoeddi datganiad i nodi'r blaenoriaethau strategol cenedlaethol ar gyfer addysg drydyddol, ymchwil ac arloesi a fydd, ynghyd â'r dyletswyddau strategol, yn llywio cynllun strategol y comisiwn ei hun a sut y mae'n gweithredu ac yn dyrannu cyllid. Yna, bydd y comisiwn, gan weithio gyda'r sector, yn llunio'r system drwy fuddsoddiad, drwy gysylltu darparwyr a rhannu gwybodaeth, gan ei alluogi i fabwysiadu safbwynt strategol a sicrhau bod dysgwyr yn tyfu fel dinasyddion Cymreig brwd, mentrus a dysgedig.

Mae'r Bil yn gosod trefniadau llywodraethu'r comisiwn. Yn allweddol, bydd y bwrdd yn cynnwys cynrychiolaeth o ddysgwyr, ond hefyd y gweithlu addysg drydyddol a staff y comisiwn ei hun fel aelodau cyswllt, gan adlewyrchu ein hymrwymiad i bartneriaeth gymdeithasol.

Mae llawer o'r ddeddfwriaeth sylfaenol mewn perthynas ag addysg uwch ac addysg bellach yng Nghymru mewn grym ers degawdau; mae'n rhagflaenu datganoli democrataidd, ehangu addysg uwch, newidiadau diweddar sylweddol mewn patrymau economaidd a gyrfaol a'r chwyldro technolegol sy'n parhau i ddylanwadu ar y ffordd rydym yn dysgu, byw a gweithio, ac wrth gwrs, cyn inni allu dychmygu'r math o heriau sydd wedi deillio o COVID-19.

Lywydd, mae'n bryd achub ar y cyfle i newid. Os ydym o ddifrif, fel y mae'r Llywodraeth hon, ynghylch lleihau anghydraddoldebau addysgol, ehangu cyfleoedd a chodi safonau, mae'n rhaid inni chwalu rhwystrau, sicrhau llwybrau haws i ddysgwyr a pharhau i fuddsoddi mewn ymchwil ac arloesi.

Os ydym yn ystyried prentisiaethau fel enghraifft, caiff ein huchelgais ar gyfer system sy'n ymateb i anghenion dysgwyr, yr economi a chyflogwyr ei llesteirio gan y ddeddfwriaeth gyfredol. A dweud y gwir, rydym yn rhy ddibynnol ar ddeddfwriaeth San Steffan ers dros ddegawd yn ôl, nad yw'n darparu ar gyfer anghenion penodol ein heconomi neu ein cymdeithas. Felly, am y tro cyntaf yng Nghymru, mae'r Bil hwn yn darparu pŵer annibynnol i'r comisiwn ariannu prentisiaethau yn yr un modd ag addysg drydyddol arall. Mae'r Bil yn diwygio'r broses ar gyfer cynllunio a goruchwylio ein fframweithiau prentisiaethau, gan greu cyfle i gael system fwy ymatebol a chydweithredol.

Gan droi at lywodraethu, mae ein sefydliadau wedi dadlau dros fwy o hyblygrwydd a llai o fiwrocratiaeth; mae'n gais rhesymol. Yn ei dro, mae'r Bil yn ei gwneud yn ofynnol i'r comisiwn greu model cofrestru newydd ar gyfer addysg drydyddol. Bydd y model newydd yn fecanwaith hyblyg ar gyfer goruchwylio'r sector yn atebol ond yn gymesur. Ni fydd dim o'r hyn rydym yn ei werthfawrogi fwyaf yn ein sefydliadau uchel eu parch yn cael ei golli, ond bydd llawer o'r fiwrocratiaeth yn diflannu.

Mae'r Bil yn galluogi'r comisiwn i ariannu darparwyr cofrestredig i ymgymryd â gweithgareddau ymchwil ac arloesi, yn ogystal â sefydliadau eraill sy'n cydweithredu â hwy. Byddwn yn symud i system gynllunio ac ariannu cwbl integredig ar gyfer y sector cyfan, gan dargedu adnoddau'n fwy effeithiol. Caiff hyn ei alluogi gan system glir, gydgysylltiedig a chydlynol.

Mae'r Bil yn galluogi'r comisiwn i sicrhau bod addysg drydyddol yng Nghymru yn parhau i fod o'r safon uchaf, ac i greu dull cyson o weithredu sy'n seiliedig ar ansawdd drwy rannu egwyddorion a chydweithredu.

Mae angen inni sicrhau buddsoddiad parhaus hefyd yn natblygiad proffesiynol y gweithlu. Am y rheswm hwn, rydym yn rhoi pŵer i'r comisiwn roi cyngor a chymorth i ddarparwyr ynghylch gwella ansawdd, gan gynnwys dysgu a datblygu'r gweithlu.

Mae'r cod ymgysylltu â dysgwyr yn ei gwneud yn ofynnol i ddarparwyr nodi sut y byddant yn cynnwys dysgwyr mewn penderfyniadau ynglŷn â phob agwedd sy'n gysylltiedig â'u dysgu, eu buddiannau a'u pryderon. Yn ychwanegol at hynny, drwy gynnwys cynrychiolwyr ar ran y dysgwyr ar ei fwrdd, bydd y comisiwn yn gwneud yr hyn y mae'n ei ddweud.

Am y tro cyntaf, bydd sefydlu'r comisiwn yn rhoi stiward cenedlaethol i Gymru i oruchwylio'r sector addysg drydyddol cyfan. Bydd y trefniadau rydym yn eu rhoi ar waith drwy'r Bil hwn yn helpu i lunio sector amrywiol a deinamig sy'n cefnogi dysgwyr drwy gydol eu hoes, gan gyflawni ar gyfer cymunedau, cyflogwyr a'r genedl gyfan. Edrychaf ymlaen at gyfraniadau Aelodau o'r Senedd a'u hymdrechion cyfunol wrth fynd â'r Bil arwyddocaol hwn ar ei daith seneddol.

15:10

Minister, thank you for your statement and the formal introduction of this Bill. The Bill presents us with an opportunity in Wales to mould tertiary education to fit the specific needs here in Wales, and to ensure our learners in Wales receive the quality of tertiary education they deserve and the support they require on their educational journeys.

It's fantastic to see that for the first time in Welsh legislation we will bring together in one place Wales's higher education, further education, local authority maintained sixth forms, apprenticeships, adult community learning as well as a responsibility for research and innovation, and we do welcome that from these benches.

But, the tertiary education sector is still recovering—sorry, my throat's going—after 18 months of serious disruption. Education providers are finding themselves exhausted as they try to keep schools and colleges open because of high levels of staff absence. So, I do have to question the timing of this, and perhaps ask, 'Why now?'—why, when we're at a critical point of this pandemic and embarking on a new curriculum? And I’d appreciate the Minister’s reassurance on that.

ColegauCymru have previously raised several concerns over the delivery of the tertiary education and research Bill, with an emphasis on the absence of learner protection plans and a learner engagement code. So, I’m pleased to see that these are now included within the Bill.

It would be also great to hear more about the appointments to the board—the experience and neutrality and that sort of thing—the requirements to be on it. We welcome the introduction, of course, of the learner representatives on the board, and I think that’s a fantastic idea. I was just wondering how this is going to look in practice. Will these members be appointed, elected, employed? Will these be paid positions, where they’d be expected to be present at every meeting? The levels of accountability, of course, upon these individuals will be significant, given the position they hold and the financial responsibility of this board. So, just a little bit more information on that would be fantastic.

Gone are the days where having a certain key skill or qualifications offered a job guarantee now, but, when it comes to 16-19 FE provisions, funding and quality assurance needs a single approach, one of progression of the learner and their outcomes, at the heart of this Bill. The challenge is not through the protection of the current provision, but rather the creation of effective pathways for progression. One way in which we believe we can tackle this problem would be to implement better curriculum planning for the 14-19 age group and develop holistic routes for progression of learners. Minister, could you, please, outline whether you’ve looked into these concerns and how you intend to work to create a more joined-up approach for school to FE transition? Thank you.

In addition, while we welcome the inclusion of sixth-form colleges in this Bill, it's still unclear from the Bill how the proposed reforms of post-16 education will complement and enhance the new curriculum and ensure continuity and engagement between pre-16 and post-16 education providers, especially when considering the setbacks education providers have experienced during this pandemic. So, I’d be grateful, Minister, if you could outline what measures you’ll be taking to ensure that seamless connection between the two.

COVID will also have a lasting impact on the lives of learners across Wales for several years. Three factors that I feel need addressing are the impact on young people who have been displaced from direct employment and work experience; a better understanding of how people in the 2020-21 cohort have transitioned from school into all forms of post-16 education; and how support will be provided to middle and lower attainers who have faced greater difficulties with progression into FE. So, Minister, could you outline what plans you intend to put in place to support people who fall within these groups?

A recent report by the Evidence for Policy and Practice Information and Co-ordinating Centre, the EPPI, also highlighted concerns about grade inflation in 2020 and 2021, which has led to higher competition for universities, while participation in vocational learning has fallen.

And finally, we welcome the changes for apprenticeships, of course, and I think that more control is necessary here. We need to have a much bigger focus on apprenticeships, in fact, and the potential that they have to provide the jobs of the future, including green jobs and high-skilled jobs. We must ensure that the sector is diversified to enhance opportunities and introduce more rigorous targets to expand the apprenticeship programme for more people, making it more reactive to the needs of our local communities, businesses and our economy. I’d be grateful if the Minister would outline what provisions have been considered for the 14-16 age group, as some colleges work with them on initiatives such as the junior apprenticeships.

Minister, we cannot stress enough the importance of lifelong learning in this day and age. Lifelong learning is an important part of post-16 and adult education, and an emphasis needs to be made to highlight its importance going forward.

Finally, the challenges people have faced over the pandemic have motivated many people to learn new skills and gain new qualifications, which has led to better employment prospects. So, it is clear that the appetite is there. It also plays into contributing to a sustainable and innovative economy as the employment market adapts and changes around us. But we need to ensure that we make lifelong learning and retraining opportunities accessible, feasible, and cost effective for people to access them, and that they provide equality of opportunity. They need to fit around people’s daily lives. Minister, what discussions have you had with FE and HE sectors to work out how this could be delivered and in an accessible way? Thank you.  

Weinidog, diolch am eich datganiad ac am gyflwyno'r Bil hwn yn ffurfiol. Mae'r Bil yn rhoi cyfle i ni yng Nghymru lunio addysg drydyddol fel ei bod yn cyd-fynd â'r anghenion penodol yma yng Nghymru, ac i sicrhau bod ein dysgwyr yng Nghymru yn derbyn addysg drydyddol o'r ansawdd y maent yn ei haeddu a'r cymorth sydd ei angen arnynt ar eu teithiau addysgol.

Mae'n wych gweld y byddwn, am y tro cyntaf yn neddfwriaeth Cymru, yn dod ag addysg uwch, addysg bellach, dosbarth chwech ysgolion a gynhelir gan awdurdodau lleol, prentisiaethau a dysgu oedolion yn y gymuned at ei gilydd mewn un man yng Nghymru, yn ogystal â chyfrifoldeb am ymchwil ac arloesi, ac rydym yn croesawu hynny ar y meinciau hyn.

Ond mae'r sector addysg drydyddol yn dal i ymadfer—mae'n ddrwg gennyf, mae fy llwnc yn mynd—ar ôl 18 mis o darfu difrifol. Mae darparwyr addysg wedi blino'n lân wrth iddynt geisio cadw ysgolion a cholegau ar agor oherwydd lefelau uchel o absenoldeb staff. Felly, mae'n rhaid imi gwestiynu'r amseru ar gyfer hyn, a gofyn efallai, 'Pam nawr?'—pam, a ninnau ar bwynt tyngedfennol yn y pandemig hwn ac ar gychwyn cwricwlwm newydd? A byddwn yn gwerthfawrogi sicrwydd y Gweinidog ar hynny.

Yn y gorffennol, mae ColegauCymru wedi codi sawl pryder ynghylch cyflwyno'r Bil addysg drydyddol ac ymchwil, gyda phwyslais ar ddiffyg cynlluniau diogelu dysgwyr a chod ymgysylltu â dysgwyr. Felly, rwy'n falch o weld bod y rhain bellach wedi'u cynnwys yn y Bil.

Byddai hefyd yn wych clywed mwy am y penodiadau i'r bwrdd—y profiad a'r niwtraliaeth a phethau felly—y gofynion er mwyn bod yn aelod ohono. Rydym yn croesawu cyflwyno cynrychiolwyr dysgwyr ar y bwrdd wrth gwrs, a chredaf fod hwnnw'n syniad gwych. Tybed sut olwg fydd ar hyn yn ymarferol? A fydd yr aelodau hyn yn cael eu penodi, eu hethol, eu cyflogi? A fydd y rhain yn swyddi am dâl, lle bydd disgwyl iddynt fynychu pob cyfarfod? Bydd lefelau atebolrwydd yr unigolion hyn yn sylweddol wrth gwrs, o ystyried eu swydd a chyfrifoldeb ariannol y bwrdd hwn. Felly, byddai mwy o wybodaeth am hynny'n wych.

Nid yw meddu ar sgil allweddol neu gymwysterau penodol yn sicr o arwain at swydd bellach, ond mewn perthynas â darpariaethau addysg bellach 16-19 oed, mae cyllid a sicrhau ansawdd yn dibynnu ar un dull gweithredu, sy'n seiliedig ar gynnydd y dysgwr a'u canlyniadau, wrth wraidd y Bil hwn. Nid diogelu'r ddarpariaeth bresennol yw'r her, ond yn hytrach, creu llwybrau effeithiol ar gyfer gwneud cynnydd. Un ffordd y credwn y gallwn fynd i'r afael â'r broblem hon fyddai cynllunio'r cwricwlwm yn well ar gyfer y grŵp oedran 14-19 a datblygu llwybrau cyfannol ar gyfer cynnydd dysgwyr. Weinidog, os gwelwch yn dda, a wnewch chi nodi a ydych wedi archwilio'r pryderon hyn a sut y bwriadwch weithio i greu dull mwy cydgysylltiedig ar gyfer pontio rhwng yr ysgol ac addysg bellach? Diolch.

Yn ogystal, er ein bod yn croesawu cynnwys colegau chweched dosbarth yn y Bil, mae'n dal i fod yn aneglur yn y Bil sut y bydd y diwygiadau arfaethedig i addysg ôl-16 yn ategu ac yn gwella'r cwricwlwm newydd ac yn sicrhau parhad ac ymgysylltiad rhwng darparwyr addysg cyn-16 ac ôl-16, yn enwedig o gofio'r rhwystrau y mae darparwyr addysg wedi'u hwynebu yn ystod y pandemig hwn. Felly, byddwn yn ddiolchgar, Weinidog, pe gallech amlinellu pa fesurau y byddwch yn eu rhoi ar waith i sicrhau'r cysylltiad di-dor hwnnw rhwng y ddau.

Bydd COVID hefyd yn cael effaith barhaol ar fywydau dysgwyr ledled Cymru am flynyddoedd lawer. Tri ffactor y teimlaf fod angen mynd i'r afael â hwy yw'r effaith ar bobl ifanc sydd heb allu cael cyflogaeth uniongyrchol a phrofiad gwaith; gwell dealltwriaeth o sut y mae pobl yng ngharfan 2020-21 wedi pontio o'r ysgol i bob math o addysg ôl-16; a sut y darperir cymorth i bobl â chyrhaeddiad addysgol canolig ac is sydd wedi wynebu mwy o anawsterau wrth gamu ymlaen i addysg bellach. Felly, Weinidog, a allech amlinellu pa gynlluniau y bwriadwch eu rhoi ar waith i gefnogi'r bobl yn y grwpiau hyn?

Amlygodd adroddiad diweddar gan y Ganolfan Gwybodaeth a Chydlynu Tystiolaeth ar gyfer Polisi ac Ymarfer, yr EPPI, bryderon ynghylch chwyddo graddau yn 2020 a 2021, sydd wedi arwain at fwy o gystadleuaeth am leoedd mewn prifysgolion, tra bo lefelau cyfranogiad mewn dysgu galwedigaethol wedi gostwng.

Ac yn olaf, rydym yn croesawu'r newidiadau i brentisiaethau wrth gwrs, a chredaf fod angen mwy o reolaeth yma. Mae angen inni ganolbwyntio mwy o lawer ar brentisiaethau mewn gwirionedd, a'r potensial sydd ganddynt i ddarparu swyddi'r dyfodol, gan gynnwys swyddi gwyrdd a swyddi medrus iawn. Mae'n rhaid inni sicrhau bod y sector yn amrywiol er mwyn gwella cyfleoedd a chyflwyno targedau mwy trylwyr i ehangu'r rhaglen brentisiaeth i fwy o bobl, gan ei gwneud yn fwy ymatebol i anghenion ein cymunedau lleol, ein busnesau a'n heconomi. Byddwn yn ddiolchgar pe gallai'r Gweinidog amlinellu pa ddarpariaethau a ystyriwyd ar gyfer y grŵp oedran 14-16, gan fod rhai colegau'n gweithio gyda hwy ar fentrau fel y prentisiaethau iau.

Weinidog, ni allwn orbwysleisio pwysigrwydd dysgu gydol oes yn yr oes sydd ohoni. Mae dysgu gydol oes yn rhan bwysig o addysg ôl-16 ac addysg i oedolion, ac mae angen pwysleisio hyn er mwyn tynnu sylw at ei bwysigrwydd yn y dyfodol.

Yn olaf, mae'r heriau y mae pobl wedi'u hwynebu drwy gydol y pandemig wedi ysgogi llawer o bobl i ddysgu sgiliau newydd a chael cymwysterau newydd, sydd wedi arwain at ragolygon cyflogaeth gwell. Felly, mae'n amlwg fod yr awydd yno. Mae hefyd yn ymwneud â chyfrannu at economi gynaliadwy ac arloesol wrth i'r farchnad gyflogaeth addasu a newid o'n cwmpas. Ond mae angen inni sicrhau ein bod yn gwneud cyfleoedd dysgu gydol oes ac ailhyfforddi yn hygyrch, yn ymarferol ac yn gosteffeithiol i bobl allu manteisio arnynt, a'u bod yn darparu cyfle cyfartal. Mae angen iddynt gydweddu â bywydau bob dydd pobl. Weinidog, pa drafodaethau a gawsoch gyda'r sector addysg bellach a'r sector addysg uwch i ganfod sut y gellid cyflawni hyn ac mewn ffordd hygyrch? Diolch.

15:15

Well, I thank the Member for her questions and the constructive tone with which she engages with the range of issues, and I think the range of questions that she asks demonstrates the breadth of the Bill and the scale both of the challenge and the opportunity, I think, which we are seeking to make sure our sectors are best placed to engage with.

On the important question of timing, I absolutely understand the context for the question that the Member puts, but I do think that it's the confluence and the context in which we find ourselves that actually makes the need for the Bill more urgent, really—so, she mentioned COVID, obviously, importantly, but it's the week of COP, and we understand the transformative impact that climate change is having on our society, on our economy; our new relationship with the European Union; the need that she refers to in her own question to enhance lifelong learning provision as people remain in work for longer, but may need to adapt their skills more frequently during their working life and to manage periods out of work; and the digital challenge as well. All of those are coming together at the same point in time. Any one of them is a significant challenge. So, I think it's the confluence of those that offers opportunities as well as challenges, which, I think, makes the timing absolutely right for this Bill.

She raises an important point about the composition of the board. The board's appointment will follow the public appointments route in the usual way, and a range of skills will be needed on the board from a range of backgrounds, both education but also industry and beyond. So, the initial appointments will be made in terms of the chair, the deputy chair, the chief executive for the first appointment, and the board, by Welsh Government through the public appointments process, and I hope that will give her some reassurance. In terms of the associate members, which are the ones I referred to in my speech, that will be a matter for the commission itself.

I think she raised an important set of points about the relationship between schools and the post-16 sector, and, of course, sixth forms are at the heart of that Venn diagram in many ways. And I think that's why it is important that the Bill brings sixth forms within the compass of the commission, albeit indirectly in a sense, because I think that will lead to a more coherent set of arrangements. And I think she makes a very important point about ensuring that pre-16 education and post 16 is a sort of seamless journey in that sense, and I think this Bill is intended to bring some coherence at the point. I think that the relationship with sixth forms plays an important role in ensuring that continuity and that continuum of learning in the way that she describes.

There are a number of points that she made in relation to the impact of COVID, as I think she—. We are monitoring the progress of the cohorts that have been most directly affected in a very periodic way, and we've published some information already about attainment, about courses that people are going into, the performance and so on, just because we recognise, as I know that she does, the particular impact on that cohort. And that information will, I think, be an asset in the work that the commission can do.

She spoke about the importance of making sure that everyone has access to the opportunities that the Bill will enhance, and including those most directly impacted by COVID, and I couldn't agree more with her. One of the key duties on the commission is the duty of equality of opportunity, and that is to ensure that all learners from whatever background are able to flourish to their fullest extent in all parts of the tertiary sector, and I know that she will share that ambition.

In relation to apprenticeships, this Bill will, I think, transform the ability of our apprenticeship system to be responsive in the way that her question encourages it to be. There is a very significant investment programme that we have as a Government in relation to apprenticeships, and I think being nimble, being able to react to the needs of the economy in a way that is straightforward, is at the heart of that, and the Bill will support that.

Finally, she makes a set of important points in relation to lifelong learning. Again, one of the key duties on the commission is to promote that. There was a piece of work that we anticipate receiving imminently from the Wales Centre for Public Policy, which will help us understand better what the opportunities are in terms of lifelong learning, and she will have identified in the Bill that the funding mechanism for FE includes a mechanism that enables that progressively to be expanded to make a reality of that lifelong provision.

Wel, diolch i'r Aelod am ei chwestiynau a'r ffordd adeiladol y mae'n ymgysylltu â'r ystod o faterion, a chredaf fod yr ystod o gwestiynau y mae'n eu gofyn yn dangos ehangder y Bil a maint yr her a'r cyfle rydym yn ceisio sicrhau bod ein sectorau yn y sefyllfa orau i ymgysylltu â hwy.

Ar y cwestiwn pwysig ynghylch amseru, rwy'n deall yn iawn y cyd-destun ar gyfer y cwestiwn y mae'r Aelod yn ei ofyn, ond credaf fod y cydlifiad a'r cyd-destun rydym ynddo'n gwneud yr angen am y Bil yn fwy dybryd, mewn gwirionedd—felly, yn amlwg, soniodd am COVID, sy'n bwysig, ond dyma wythnos y COP, ac rydym yn deall yr effaith drawsnewidiol y mae newid hinsawdd yn ei chael ar ein cymdeithas, ar ein heconomi; ein perthynas newydd â'r Undeb Ewropeaidd; yr angen y cyfeiriodd ato yn ei chwestiwn i wella darpariaeth dysgu gydol oes wrth i bobl aros mewn gwaith am gyfnod hirach, ond efallai y bydd angen iddynt addasu eu sgiliau yn amlach yn ystod eu bywyd gwaith ac ymdopi â chyfnodau pan fyddant allan o waith; a'r her ddigidol hefyd. Mae pob un o'r rheini'n dod ynghyd ar yr un pryd. Mae unrhyw un ohonynt yn her sylweddol. Felly, credaf fod cydlifiad y pethau hynny'n cynnig cyfleoedd yn ogystal â heriau, sydd, yn fy marn i, yn gwneud yr amseru'n gwbl briodol ar gyfer y Bil hwn.

Mae'n codi pwynt pwysig am gyfansoddiad y bwrdd. Bydd y broses o benodi pobl yn aelodau o'r bwrdd yn dilyn y llwybr penodiadau cyhoeddus yn y ffordd arferol, a bydd angen ystod o sgiliau ar y bwrdd o ystod o gefndiroedd, o addysg ond hefyd o ddiwydiant a thu hwnt. Felly, bydd y penodiadau cychwynnol yn cynnwys y cadeirydd, y dirprwy gadeirydd, y prif weithredwr ar gyfer y penodiad cyntaf, a'r bwrdd, gan Lywodraeth Cymru drwy'r broses benodiadau cyhoeddus, a gobeithiaf y bydd hynny'n rhoi rhywfaint o sicrwydd iddi. O ran yr aelodau cyswllt, sef y rhai y cyfeiriais atynt yn fy araith, mater i'r comisiwn ei hun fydd hynny.

Credaf iddi godi set bwysig o bwyntiau ynglŷn â'r berthynas rhwng ysgolion a'r sector ôl-16, ac wrth gwrs, mae'r chweched dosbarth yng nghanol y diagram Venn hwnnw mewn sawl ffordd. A chredaf mai dyna pam ei bod yn bwysig fod y Bil yn dod â'r chweched dosbarth o fewn cwmpas y comisiwn, er yn anuniongyrchol ar ryw ystyr, gan y credaf y bydd hynny'n arwain at set fwy cydlynol o drefniadau. A chredaf ei bod yn gwneud pwynt pwysig iawn ynglŷn â sicrhau bod addysg cyn-16 ac ôl-16 yn fath o daith ddi-dor yn yr ystyr hwnnw, a chredaf mai nod y Bil hwn yw darparu rhywfaint o gydlyniant. Credaf fod y berthynas â'r chweched dosbarth yn chwarae rhan bwysig wrth sicrhau'r parhad a'r continwwm dysgu yn y ffordd y mae'n disgrifio.

Gwnaeth nifer o bwyntiau mewn perthynas ag effaith COVID, fel y credaf—. Rydym yn monitro cynnydd y carfannau yr effeithiwyd arnynt yn fwyaf uniongyrchol mewn ffordd gyfnodol iawn, ac rydym wedi cyhoeddi rhywfaint o wybodaeth eisoes am gyrhaeddiad, am gyrsiau y mae pobl yn mynd i'w dilyn, y perfformiad ac ati, gan ein bod yn cydnabod, fel hithau, rwy'n gwybod, yr effaith benodol ar y garfan honno. A chredaf y bydd y wybodaeth honno'n ased yn y gwaith y gall y comisiwn ei wneud.

Soniodd am bwysigrwydd sicrhau bod gan bawb fynediad at y cyfleoedd y bydd y Bil yn eu gwella, a chan gynnwys y rheini yr effeithiwyd arnynt yn fwyaf uniongyrchol gan COVID, ac rwy'n cytuno'n llwyr. Un o ddyletswyddau allweddol y comisiwn yw'r ddyletswydd cyfle cyfartal, gyda'r nod o sicrhau bod pob dysgwr, ni waeth beth fo'u cefndir, yn gallu ffynnu hyd eithaf eu gallu ym mhob rhan o'r sector trydyddol, a gwn y bydd yn rhannu'r uchelgais honno.

Mewn perthynas â phrentisiaethau, credaf y bydd y Bil hwn yn trawsnewid gallu ein system brentisiaethau i fod yn ymatebol yn y ffordd y mae ei chwestiwn yn ei hannog i fod. Mae rhaglen fuddsoddi sylweddol iawn gennym fel Llywodraeth mewn perthynas â phrentisiaethau, a chredaf fod bod yn hyblyg, a gallu ymateb i anghenion yr economi mewn ffordd uniongyrchol yn ganolog i hynny, a bydd y Bil yn cefnogi hynny.

Yn olaf, mae'n nodi set o bwyntiau pwysig mewn perthynas â dysgu gydol oes. Unwaith eto, un o ddyletswyddau allweddol y comisiwn yw hyrwyddo hynny. Rydym yn disgwyl derbyn gwaith cyn bo hir gan Ganolfan Polisi Cyhoeddus Cymru, a fydd yn ein cynorthwyo i ddeall yn well beth yw'r cyfleoedd mewn perthynas â dysgu gydol oes, a bydd wedi gweld yn y Bil fod y mecanwaith cyllido ar gyfer addysg bellach yn cynnwys mecanwaith sy'n galluogi i hynny gael ei ehangu'n gynyddol i wireddu'r ddarpariaeth gydol oes honno.

15:20

Diolch, Weinidog, am y datganiad.

Thank you, Minister, for the statement.

Mae llawer am y Bil yma rŷn ni'n ei groesawu, ond fe godwyd nifer o bryderon gan randdeiliaid ynghylch y Bil, sy'n amrywio o ansicrwydd ynghylch y comisiwn newydd a'i berthynas â'r Llywodraeth a darparwyr dysgu, cynllunio a chyllido, lles a llais dysgwyr, sicrhau ansawdd a rhyddid academaidd. O ystyried nifer ac amrywiaeth y pryderon yma a drosglwyddwyd gan randdeiliaid, byddai'n berthnasol efallai gofyn rhai cwestiynau ynghylch y broses ymgynghori. Mae NUS Cymru, er enghraifft, o'r farn bod cyfle gwirioneddol wedi'i golli fan hyn i ymgorffori partneriaeth wirioneddol â dysgwyr ar draws y sector ôl-16, a bod hyn wedi'i adlewyrchu yng ngeiriad fframwaith strategol y Bil, lle mae yna absenoldeb—does yna ddim lot o gyfeirio at lais y dysgwyr—ac, er enghraifft, mae diffyg cydnabyddiaeth o'r ffordd mae yna amrywiaeth o ran mynediad at gynrychiolaeth ac eiriolaeth rhwng y sector addysg uwch a'r sector addysg bellach. Byddai cyfle wedi bod fan hyn, er enghraifft, i roi sail gyfreithiol i hynny, a bod cydnabyddiaeth a chefnogaeth i hynny yn amod o fod yn gorff cofrestredig. Felly, ydy'r Gweinidog yn credu bod y Bil, fel y mae, yn rhoi ystyriaeth ddigonol i lais dysgwyr?

Rwy'n siŵr y gallwn ni gyd gytuno bod rhyddid academaidd yn hollol hanfodol i addysg uwch yn y Deyrnas Gyfunol ac yn rhyngwladol. Mae rhyddid academaidd yn egwyddor bwysig y dylen ni ei groesawu, ei gefnogi, ei ariannu a'i hyrwyddo yma yng Nghymru. Mae canlyniadau peidio â diogelu rhyddid o'r fath yn eang eu cwmpas. Mae rhyddid academaidd yn effeithio ar y buddsoddiad y gall prifysgolion ei sicrhau i Gymru drwy eu gweithgareddau. Gallai gyfyngu ar eu gallu i ffurfio partneriaethau, yn ddomestig ac yn rhyngwladol, a gall rhoi Cymru, felly, dan anfantais. Mae angen gwell gydnabyddiaeth a diogelwch i ymreolaeth sefydliadol a rhyddid academaidd yn y Bil, ond mae rhanddeiliaid wedi cyfeirio at feysydd lle mae diffyg amddiffyniadau angenrheidiol. Mae'r rhain yn cynnwys bylchau anfwriadol wrth drosglwyddo amddiffyniadau presennol yn y ddeddfwriaeth ariannu, y pwerau sydd gan Weinidogion Cymru, yn hytrach na chomisiwn, a'r nifer o bwerau rheoleiddio a phwerau eraill newydd sydd yn y Bil. Yn hyn o beth, hoffwn i i'r Gweinidog amlinellu sut mae'r Bil sydd ger ein bron ni heddiw, mewn gwirionedd, yn diogelu rhyddid academaidd, gallu sefydliadau academaidd i ffurfio'r partneriaethau allweddol yma, a beth mae hyn yn ei olygu i fyfyrwyr Cymru ar lefel domestig ac yn fyd-eang.

Mae nodau datganedig y ddeddfwriaeth hon yn cynnwys parchu rhyddid i sefydliadau addysgol, tra'n dod â rheoleiddio a chyllid o dan y comisiwn newydd ar addysg drydyddol ac ymchwil. Fodd bynnag, nid yw'r Bil yn dileu pwerau Llywodraeth Cymru i ddiddymu corfforaethau addysg uwch yn erbyn eu hewyllys, ac mae'n ymestyn pwerau i newid eu gofynion statudol. Nid ydym ni o reidrwydd yn erbyn yr agweddau hyn o'r Bil, oherwydd mae'n rhaid i brifysgolion ymddwyn mewn modd sy'n ymateb i anghenion ein heconomi, nid fel busnesau. Ond, gan gofio bod y sefydliadau sy'n cael eu heffeithio gan y Bil yn derbyn arian cyhoeddus, a allaf i ofyn i'r Gweinidog sut mae'r Bil yn mynd ati i sicrhau bod ein prifysgolion yn ymateb yn strategol i anghenion sgiliau, economi ac ymchwil Cymru, yn hytrach nag ymddwyn fel endidau masnachol sy'n cystadlu yn erbyn ei gilydd?

O ran y Gymraeg, eglurwyd yn ystod y broses ymgynghori bod rhanddeiliaid yn cytuno y dylai'r comisiwn newydd gael ei roi o dan ddyletswydd benodol i roi sylw i'r Gymraeg wrth arfer ei swyddogaethau, a dylai fod yn ddarostyngedig i safonau'r Gymraeg. Yn hyn o beth, nodwyd y byddai'r comisiwn yn delio â nifer o feysydd a fydd yn cael effaith uniongyrchol ar allu'r sector PCET i ddatblygu a gwella gallu'r dysgwyr i astudio drwy gyfrwng y Gymraeg neu'n ddwyieithog, a fydd yn mynd gryn ffordd tuag at gyflawni gweledigaeth Llywodraeth Cymru o filiwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050. Yn hanesyddol, mae'r cynnig o ddarpariaeth cyfrwng Cymraeg a dwyieithog o fewn PCET wedi bod yn gyfyngedig ac yn dameidiog oherwydd nifer o ffactorau, gan gynnwys argaeledd cyfyngedig cymwysterau, argaeledd cyfyngedig yr adnoddau o ran adnoddau ffisegol a staff sy'n gallu addysgu ac asesu yn Gymraeg, a diffyg galw canfyddedig gan gyflogwyr a dysgwyr. A allai'r Gweinidog, felly, amlinellu sut mae'n credu bod y Bil yn ymateb i'r materion hyn, ac, yn benodol, sut y bydd y Bil yn ymateb i'r prinder cymwysterau ac adnoddau cyfyngedig sydd ar gael, o ran yr adnoddau ffisegol a staff sy'n gallu addysgu ac asesu yn Gymraeg? Felly, hoffwn glywed mwy am y manylion ar sut y bydd y Bil yn ein helpu ni ar y ffordd i'r targed yna o filiwn o siaradwyr. Diolch yn fawr.

There's much about this Bill that we welcome, but a number of concerns have been raised by stakeholders about the Bill, which vary from uncertainty about the new commission and its relationship with Government and learning providers, planning and funding, the well-being and voice of learners, securing quality and academic freedom. Now, given the number and diversity of these concerns conveyed by stakeholders, it would be relevant to ask some questions on the consultation process. NUS Cymru, for example, is of the view that a very real opportunity was missed here to incorporate a very real partnership with learners across the post-16 sector, and that this is reflected in the wording of the strategic framework of the Bill, where there's an absence—there isn't a great deal of reference to the learner voice—and, for example, there's a lack of recognition of the way that there is diversity in terms of access to advocacy and representation between the HE and FE sectors. There would have been an opportunity here, for example, to give a legal basis to that, and that recognition and support for that would be a condition of being a registered body. Therefore, does the Minister believe that the Bill, as it currently stands, does give adequate consideration to the learner voice?

Now, I'm sure that we could all agree that academic freedom is crucial to higher education in the UK and internationally. It's an important principle that we should welcome, support, fund and promote here in Wales. The outcomes of not securing such freedoms are very broad ranging. Academic freedom affects the investment universities can secure for Wales through its activities. It can limit their abilities to create partnerships, domestically and internationally, and it can place Wales at a disadvantage therefore. We need better recognition and safeguards for academic freedoms within the Bill, but stakeholders have referred to areas where there is a lack of protection. These include unintended gaps in transferring current protections in the funding legislation, the powers that Welsh Ministers have, rather than the commission, and the number of regulatory powers and other new powers contained within the Bill. In this regard, I would like the Minister to outline how the Bill before us today does safeguard academic freedoms, the ability of academic institutions to form these key partnerships, and what this will mean for Welsh students at a domestic level and on a global platform.

The stated aims of this legislation include respect for education institutions, while bringing regulation and funding under the new commission on tertiary education and research. However, the Bill doesn't eradicate Welsh Government powers to abolish higher education corporations against their will, and it extends powers to change their statutory responsibilities. We're not necessarily against these aspects of the Bill, because universities do have to behave in a way that responds to the needs of our economy, not as businesses. But, given that the institutions affected by the Bill do receive public funds, could I ask the Minister how the Bill ensures that our universities do respond strategically to the skills needs of the Welsh economy, as well as research, rather than behaving as commercial entities competing against each other?

In terms of the Welsh language, it was explained during the consultation process that stakeholders agreed that the new commission should be placed under a specific duty to give due regard to the Welsh language in exercising its functions, and should be subject to the Welsh-language standards. In this regard, it was noted that the commission would deal with a number of areas that would have a direct impact on the ability of the PCET sector to develop the ability of learners to study through the medium of Welsh or bilingually, which will go some way towards delivering the Welsh Government's aim of a million Welsh speakers by 2050. Historically, the offer of Welsh-medium and bilingual provision within PCET has been limited and patchy because of a number of factors, including the limited availability of qualifications, the limited availability of resources in terms of physical resources and staff able to teach and assess through the medium of Welsh, and the perceived lack of demand by employers and learners. So, could the Minister outline how he believes the Bill responds to these issues, and, specifically, how the Bill will respond to the absence of qualifications and the limited resources available, in terms of physical resources and staff able to teach and assess through the medium of Welsh? So, I’d like to hear more about the details on how the Bill will help us on the way to that target of a million Welsh speakers. Thank you very much.

15:30

Diolch i'r Aelod am ei chwestiynau ac am y croeso y mae hi wedi ei roi i'r Bil, a'r cwestiynau sydd yn delio â meysydd tra phwysig, a llawer ohonyn nhw wedi eu codi, fel y gwnaeth hi sôn, gan randdeiliaid yn y broses—proses estynedig, efallai, o ymgynghori ers cyflwyno'r Bil drafft.

O ran llais y dysgwr, rwy'n credu bod pwyslais newydd yn y Bil ar hynny yn sgil beth ŷn ni wedi'i glywed gan randdeiliaid. Felly, o'm safbwynt i, mae siwrnai'r dysgwr, a sicrhau bod hynny'n un esmwyth drwy’r system, yn gwbl greiddiol i hyn, ac mae'r ffocws ar y dysgwr—dyna brif ffocws y comisiwn yn y ffordd y mae'r Bil wedi ei strwythuro. Mae hynny wir yn bwysig, rwy'n credu. Mae'r engagement code, mae'r learner protection code, mae'r ddwy elfen honno'n bwysig iawn o ran rhoi llais ar un llaw, ond hefyd rhoi diogelwch i'r dysgwr mewn amgylchiadau lle efallai bod cwrs yn dod i ben, neu bod y dysgwr eisiau symud rhwng cyrsiau, ac mae'r manylder sydd yn gallu dod yn y codau hynny yn mynd i roi lot o gefnogaeth a lot o ddiogelwch i ddysgwyr yn y cyd-destun hwnnw. Rŷn ni wedi edrych ar beth sy'n digwydd dros y ffin, ac mae'r cod sydd gyda ni mewn golwg fan hyn yn llawer amgen yn y cyd-destun hwnnw. Ac rwyf hefyd yn credu bod y gynrychiolaeth ar fwrdd y comisiwn yn bwysig o ran llais y dysgwr, wrth galon y system newydd. Ond mae'r Bil wedi cael ei gyflwyno, bydd cyfnod estynedig nawr o graffu a siarad ymhellach â rhanddeiliaid, ac rwy'n hapus iawn i glywed ymhellach os oes gan ddysgwyr a'u cynrychiolwyr syniadau am sut y gallwn ni gryfhau yn y ffordd y mae'r Aelod yn ei godi heddiw.

Rwy'n cytuno'n llwyr â'r cwestiwn o ryddid academaidd. Mae hynny'n awr ar wyneb y Bil, fel bod hynny'n ofyniad. Mae hefyd gyfyngiadau ar beth y gall y Llywodraeth ei wneud o ran gofynion wrth y comisiwn; wrth eu gwraidd nhw mae'r syniad o ryddid academaidd hefyd. Felly, mae mwy nag un enghraifft yn y Bil lle mae hynny ar wyneb y Bil.

Roedd yr Aelod yn gofyn am sut y gwnaiff y Bil ehangu rhyddid sefydliadau i allu gweithio gyda'i gilydd, sydd efallai yn fersiwn gwahanol o ryddid academaidd, hynny yw. Rwy'n credu bod y Bil yn caniatáu hynny wrth ei wraidd. Hynny yw, ar hyn o bryd, mae gennym ni system o ariannu sy'n dibynnu ar ffiniau. Hynny yw, mae addysg uwch yn cael ei hariannu gan y Llywodraeth—addysg bellach gan y Llywodraeth, addysg uwch gan HEFCW, ac wedyn mae hynny'n creu anghysondebau yn y system, sydd, a dweud y gwir, ddim yn strategol a ddim yn caniatáu’r cysylltiadau a'r cydweithredu rwy'n gwybod bod yr Aelod eisiau eu gweld. Felly, wrth symud oddi wrth hynny, i gael system dryloyw o ariannu, sy'n seiliedig ar strategaeth, rwy'n credu bod hynny'n mynd i ganiatáu i'n sefydliadau ni i gydweithio mewn amryw ffyrdd creadigol iawn.

Fe wnaeth yr Aelod godi pwynt pwysig ynglŷn â chorfforaethau addysg uwch. Fe wnaethom ni feddwl, wrth ein bod ni'n dylunio'r rhan yma yn y Bil, pa ffordd i fynd â'r cwestiwn hwn—a dweud y gwir, roedd trafodaeth ynglŷn â beth oedd y ffordd iawn i fynd. Yn y pen draw, fe wnaethom ni gadw at yr hyn sydd yn y gyfraith eisoes. Mae newidiadau technegol mân ar yr ymylon, sydd yn deillio o'r ffaith bod comisiwn, bod corff newydd, ond dyw sylwedd y peth ddim wedi newid. Y rheswm am hynny yw bod angen rhyw fath o backstop mewn rhai amgylchiadau—mewn rhyw fath o senario argyfyngus y byddai e'n codi, wrth gwrs. Ond mae risg, os nad yw'r pwerau'n bodoli, efallai'r na fyddai'r sefydliad mewn sefyllfa i ofyn i'r Llywodraeth ymyrryd, ond hefyd bod angen Deddf seneddol er mwyn newid y sefyllfa. Felly, jest cwestiwn ymarferol yw e. Ond eto, rwy'n hapus i glywed os ydy pobl yn credu bod angen cryfhau hynny, cryfhau'r ffyrdd o sicrhau hynny. Mae cyfraith gyhoeddus, wrth gwrs, yn berthnasol fan hyn, felly byddai cyfyngiadau sylweddol iawn yn codi yn y cyd-destun hwnnw beth bynnag. Ond fel rwy'n ei ddweud, rwy'n hapus i glywed am awgrymiadau pellach.

O ran y Gymraeg, mae'r pwynt y mae'r Aelod yn ei wneud yn hollbwysig. Mae'n drafodaeth rwyf wedi ei chael gyda ColegauCymru, colegau addysg uwch a'n prifysgolion ni, ac mae cyfle pwysig gyda ni, rwy'n credu, er mwyn sicrhau cyfraniad y sector tuag at y nod rŷn ni i gyd yn ei rannu. Mae perthynas wahanol gan bobl gyda'r Gymraeg ar ôl gadael ysgol, rwy'n credu. Mae'r dynamics efallai ychydig yn wahanol, felly mae cyfle gyda ni, ac mewn amryw o ffyrdd rwy'n credu bod y Bil yn cyfrannu tuag at hwnnw. Ar wyneb y Bil, mae'n ddyletswydd gan y comisiwn i yrru'r galw am addysg ôl-16 yn Gymraeg, ond hefyd mae amryw o ffyrdd mae hynny'n gallu digwydd. Y memorandwm esboniadol, mae eithaf rhan o hwnna yn esbonio pa fathau o bethau byddai'r comisiwn yn gallu eu gwneud, ond byddwn yn hapus i drafod hwnna mewn manylder gyda'r pwyllgor, er enghraifft, os ydy hynny o ddiddordeb, achos rwy'n credu bod lot gallwn ni ei wneud yn y rhan hon.

O ran cymwysterau, mae Cymwysterau Cymru, wrth gwrs, wrthi yn edrych ar beth gallwn ni ei wneud yn amgen o ran cymwysterau galwedigaethol, er enghraifft, yn y Gymraeg. Mae diffyg mawr yn hynny o beth. Mae rhai eisoes wedi eu creu sydd yn 'made in Wales' fel petai, ond mae gwaith pellach gyda ni i'w wneud yn hynny o beth, rwy'n credu, gyda Cymwysterau Cymru.

I thank the Member for her questions and for the welcome that she’s given to the Bill, and the questions that deal with very important areas, many of them having been raised, as she mentioned, by stakeholders during the process—the extended process of consulting since the draft Bill was introduced.

In terms of the learner voice, I think that there is new emphasis in the Bill on that in the wake of what we’ve heard from stakeholders. So, from my perspective, the learner journey, and ensuring that that’s a smooth one through the system, is vital to this, and the focus is on the learner—that’s the main focus of the commission in terms of how the Bill is structured. That’s vital, I think. The engagement code and the learner protection code, those two elements are very important in terms of giving a voice on the one hand, but also providing safety and security for the learner in circumstances, maybe, if a course comes to an end or the learner wants to move between courses, and the detail that can be provided in those codes can provide a lot of support and security for learners in that context. We’ve looked at what's happening over the border and the code that we have here is much more broad ranging than that. I also think that the representation on the board of the commission is important in terms of the learner voice. That’s at the core of the new system. But the Bill has been introduced and there will be an extended period now of scrutiny and further conversations with stakeholders, and I’m very happy to hear more if learners and their representatives have ideas about how we can strengthen the approaches that the Member raised today.

I agree entirely on the subject of academic freedom. That’s on the face of the Bill as a requirement. There are also restrictions on what the Government can do in terms of requirements of the commission, that have at their core the idea of academic freedom as well. So, there’s more than one example in the Bill where that is on the face of the Bill.

The Member asked about how the Bill will expand the freedom of institutions to co-operate, which is a different version of academic freedom. I think that the Bill allows that at its core. That is, at present we have a funding system that relies on boundaries. That is, higher education is funded by the Government—further education by the Government and higher education by HEFCW, so that creates inconsistencies in the system, which isn’t strategic and doesn’t allow those links and that co-operation and collaboration that I know the Member wants to see. So, in moving away from that to have a transparent funding system that is based on a strategy, I think that’s going to allow our institutions to collaborate in a variety of creative ways.

The Member raised an important point about higher education corporations. And we thought, as we designed this part of the Bill, how to proceed with this question—to be honest, there was a discussion about the best way to go on this. Ultimately, we stuck to what’s already in the law. There are minor technical changes stemming from the fact that there's a commission, that there's a new body, but the substance of this hasn’t changed. The reason for that is that we need some kind of backstop under some circumstances—it's in some sort of emergency scenario that that might arise, of course. But there is a risk that, if the powers don’t exist, the institution would not be in a position to ask the Government to intervene, but also that we would need a parliamentary Act in order to change the situation. So, it’s just a practical matter. But, again, I’m happy to hear if people think that that needs to be strengthened, the ways of ensuring that. Public law, of course, applies here, so there would be significant restrictions that would arise in that context anyway. But, as I said, I’d be happy to hear further suggestions.

In terms of the Welsh language, the point that the Member makes is vital. It’s a discussion that I’ve had with CollegesWales, higher education colleges and our universities, and I think this is an important opportunity to ensure a contribution from the sector towards the aim that we all share. There's a different relationship that people have with the Welsh language after they leave school, I think. The dynamics may be a little different, so I think we have an opportunity here, and in a variety of ways I think that the Bill does make a contribution towards that. On the face of the Bill, it is a duty that the commission drives demand for post-16 education through the medium of Welsh, but I think there are a variety of ways that that can happen. The explanatory memorandum, quite a part of that is given over to explaining what kinds of things the commission could do, but I'd be happy to discuss that in more detail with the committee, for example, if that's of interest because I think that there's a lot that we can do in that context. 

In terms of qualifications, Qualifications Wales is looking at what we can do differently in terms of vocational qualifications, for example, through the medium of Welsh. There is a great deficit in that context. Some have already been created that are 'made in Wales' as it were, but there is further work that we have to do on that, I think, with Qualifications Wales. 

15:35

I'd particularly like to congratulate you on the emphasis you've given to the stand-alone powers to fund apprenticeships in the same way as any other part of tertiary education, because I think this really is an important step forward in the parity of esteem that we need to have between applied technical skills and academic and so-called intellectual skills, although, in reality, obviously there's much of both of these mixed up. But we need to ensure that BTECs and A-levels are given exactly the same status, and that vocational and academic skills are given parity of esteem. 

I just wanted to pick up on how you think this Bill will improve the accountability and proportionate oversight of tertiary education without some of the bureaucracy, because traditionally the academic governance has been conducted by the Senedd, and there's always been a tension between the academic freedom and the sustainable businesses that they need to be. But, equally, the financial and efficient and effective management by the university council isn't necessarily as good as it might be in some cases. How is this Bill, and the powers that the Welsh Government will have to intervene if they don't think that governing bodies are doing the job effectively, how is that going to be improved by these new arrangements, because, clearly, it's a very, very important issue for a sector that's hugely important to our economy and our well-being?

Hoffwn eich llongyfarch yn arbennig ar y pwyslais rydych wedi'i roi ar y pwerau annibynnol i ariannu prentisiaethau yn yr un modd ag unrhyw ran arall o addysg drydyddol, oherwydd credaf fod hwn yn gam pwysig ymlaen o ran y parch cydradd sydd angen inni ei gael rhwng sgiliau technegol cymhwysol a sgiliau academaidd a deallusol fel y'u gelwir, er ei bod hi'n amlwg fod llawer o'r rhain yn gymysg mewn gwirionedd. Ond mae angen i ni sicrhau bod cymwysterau BTEC a chymwysterau Safon Uwch yn cael yr un statws yn union, a bod sgiliau galwedigaethol ac academaidd yn cael parch cydradd.

Roeddwn eisiau holi sut rydych yn credu y bydd y Bil hwn yn gwella atebolrwydd a goruchwyliaeth gymesur o addysg drydyddol heb rywfaint o fiwrocratiaeth, oherwydd yn draddodiadol mae'r trefniadau llywodraethu academaidd wedi'u cyflawni gan y Senedd, ac mae tensiwn wedi bod bob amser rhwng rhyddid academaidd a'r ffaith bod angen iddynt fod yn fusnesau cynaliadwy. Ond yn yr un modd, nid yw'r rheolaeth ariannol effeithlon ac effeithiol gan gyngor y brifysgol cystal ag y gallai fod o reidrwydd mewn rhai achosion. Sut y bydd y Bil hwn, a'r pwerau a fydd gan Lywodraeth Cymru i ymyrryd os nad ydynt yn credu bod cyrff llywodraethu'n gwneud y gwaith yn effeithiol, sut y bydd hynny'n cael ei wella gan y trefniadau newydd hyn, oherwydd, yn amlwg, mae'n fater pwysig iawn i sector sy'n hynod o bwysig i'n heconomi a'n llesiant?

I think the Member makes an important point. I think there is a difference in approach in higher education and further education for reasons that I know that she will understand. And I think that illuminates a larger point that, whereas we want a single sector, there are a diversity of players within that sector, and I think that balance is the right balance to strike. 

I refer to the point about academic freedom that Sioned Williams made, but there is a mechanism, of course, for registration in the Bill, and there's a range of ways in which the commission can engage with institutions who are not in compliance with their registration conditions. And it's a sort of gradually escalating set of interventions really about advice and engagement, and then there's the possibility of a direction and then more stringent enforcement activity for the most egregious, and one would hope and expect, unlikely scenario. So, the Bill sets out a sort of escalating range of interventions, which, in the worst situations, the commission could avail itself of. But, the register is the mechanism for delivering that oversight. 

Credaf fod yr Aelod yn gwneud pwynt pwysig. Credaf fod gwahaniaeth yn y dull o ymdrin ag addysg uwch ac addysg bellach am resymau y gwn y bydd yn eu deall. A chredaf fod hynny'n amlygu pwynt mwy, sef, er ein bod eisiau cael un sector, fod amrywiaeth o chwaraewyr o fewn y sector hwnnw, a chredaf mai'r cydbwysedd hwnnw yw'r cydbwysedd cywir i'w daro.

Cyfeiriaf at y pwynt am ryddid academaidd a wnaeth Sioned Williams, ond mae mecanwaith, wrth gwrs, ar gyfer cofrestru yn y Bil, ac mae amrywiaeth o ffyrdd y gall y comisiwn ymgysylltu â sefydliadau nad ydynt yn cydymffurfio â'u hamodau cofrestru. Ac mae'n rhyw fath o gyfres gynyddol o ymyriadau mewn gwirionedd ynglŷn â chyngor ac ymgysylltiad, ac yna mae posibilrwydd o gyfarwyddyd a gweithgaredd gorfodi llymach wedyn ar gyfer y senario fwyaf dybryd a mwyaf annhebygol, fel y byddai rhywun yn ei obeithio ac yn ei ddisgwyl. Felly, mae'r Bil yn nodi rhyw fath o ystod gynyddol o ymyriadau y gallai'r comisiwn eu defnyddio yn y sefyllfaoedd gwaethaf. Ond y gofrestr yw'r mecanwaith ar gyfer darparu'r oruchwyliaeth honno.

Diolch, Llywydd. And I think, in response to the question, 'When should this be done, why now?', well, Professor Ellen Hazelkorn's report was published in March 2016. So, if not now, then why not yesterday, previous to that? But, of course, there has been a global pandemic in the meantime, and I think this might have been done earlier. 

I was listening to your response to Sioned Williams, and I haven't got my translation equipment, so I hope my understanding of Welsh was sufficient. But, you talked about the inconsistency, I think, of the fact that further education was responsible to Welsh Government and higher education to HEFCW. But what will happen with the new body is there'll be a huge range of demands for financial and other support from a range of bodies that do similar things at different levels, and may be competing with each other. How can that be resolved within one body? How will the transparency be provided and how will that be scrutinised to ensure that everyone in the new pot is treated fairly?

Diolch, Lywydd. Ac mewn ymateb i'r cwestiwn, 'Pryd y dylid gwneud hyn, pam nawr?', wel, cyhoeddwyd adroddiad yr Athro Ellen Hazelkorn ym mis Mawrth 2016. Felly, os nad nawr, pam nad ddoe, cyn hynny? Ond wrth gwrs, mae pandemig byd-eang wedi bod yn y cyfamser, a chredaf y gellid bod wedi gwneud hyn yn gynharach.

Roeddwn yn gwrando ar eich ymateb i Sioned Williams, ac nid oes gennyf fy offer cyfieithu, felly rwy'n gobeithio bod fy nealltwriaeth o'r Gymraeg yn ddigonol. Ond fe sonioch chi am anghysondeb, rwy'n credu, y ffaith bod Llywodraeth Cymru'n gyfrifol am addysg bellach a CCAUC yn gyfrifol am addysg uwch. Ond yr hyn a fydd yn digwydd gyda'r corff newydd yw y bydd ystod enfawr o alwadau am gymorth ariannol a chymorth arall gan amrywiaeth o gyrff sy'n gwneud pethau tebyg ar wahanol lefelau, ac a allai fod yn cystadlu â'i gilydd. Sut y gellir datrys hynny o fewn un corff? Sut y darperir tryloywder a sut y gwneir gwaith craffu arno er mwyn sicrhau bod pawb yn cael eu trin yn deg yn y pot newydd?

15:40

I thank Hefin David for that really important question. The basic thesis underpinning the Bill is that it effectively will lead to more transparency in this way. And I think we're inspired a little bit by the experience in New Zealand of this when they established their equivalent commission, and it operates on a similar basis in the sense of Government setting the overall strategy and then the commission having its own strategic plan reflecting those requirements and so on.

HEFCW already operates on a basis that is transparent in the way it allocates funding. It's publicly available, the criteria are established and the sums are dispersed in a way that is very public, and I think that is something that is easier to deliver in that sort of arm's-length environment. So, I actually think that the bringing together of the further education, adult learning and apprenticeship funding streams in that kind of arm's-length way will actually enhance the transparency in the way that, perhaps, HEFCW currently does for HE. The key advantage that the proposals in the Bill bring about is that the funding is allocated on the basis of that public strategy, if you like, so there's a strategy that is devised, that is consulted upon and that is transparent, and the boundaries, if you like, between institutions—or the historic boundaries at that point between the sources of funding—are not the guide to how that money is allocated. So, I think those two routes will significantly enhance the transparency across the post-16 sector. 

Diolch i Hefin David am y cwestiwn pwysig hwnnw. Mae'r ddamcaniaeth sylfaenol sy'n sail i'r Bil hwn yn awgrymu y bydd yn arwain at fwy o dryloywder i bob pwrpas yn y ffordd hon. A chredaf ein bod wedi cael ein hysbrydoli rywfaint gan y profiad yn Seland Newydd pan sefydlasant eu comisiwn cyfatebol, ac mae'n gweithredu ar sail debyg yn yr ystyr fod y Llywodraeth yn pennu'r strategaeth gyffredinol a bod gan y comisiwn ei gynllun strategol ei hun sy'n adlewyrchu'r gofynion hynny ac yn y blaen.

Mae CCAUC eisoes yn gweithredu ar sail sy'n dryloyw yn y ffordd y mae'n dyrannu cyllid. Mae ar gael i'r cyhoedd, mae'r meini prawf wedi'u sefydlu ac mae'r symiau wedi'u dosbarthu mewn ffordd sy'n gyhoeddus iawn, a chredaf fod hynny'n rhywbeth sy'n haws ei gyflawni yn y math hwnnw o amgylchedd hyd braich. Felly, credaf mewn gwirionedd y bydd dwyn ynghyd y ffrydiau ariannu addysg bellach, dysgu oedolion a phrentisiaethau yn y ffordd hyd braich honno yn gwella tryloywder yn y ffordd y mae CCAUC, efallai, yn ei wneud ar gyfer addysg uwch ar hyn o bryd. Y fantais allweddol a ddaw yn sgil y cynigion yn y Bil yw bod yr arian yn cael ei ddyrannu ar sail y strategaeth gyhoeddus honno, os mynnwch, felly mae yna strategaeth wedi'i dyfeisio, sy'n destun ymgynghoriad ac yn dryloyw, ac nid y ffiniau rhwng sefydliadau, os mynnwch—neu'r ffiniau hanesyddol ar y pwynt hwnnw rhwng y ffynonellau cyllid—sy'n penderfynu sut y dyrennir yr arian hwnnw. Felly, credaf y bydd y ddau lwybr hwnnw'n gwella'r tryloywder ar draws y sector ôl-16 yn sylweddol.

4. Cwestiynau Amserol
4. Topical Questions

Yr eitem nesaf, felly, yw'r cwestiwn amserol, ac mae'r cwestiwn heddiw i'w ofyn gan Mabon ap Gwynfor a'i ateb gan y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd. Felly, Mabon ap Gwynfor.

The next item is the topical question, and today's question is to be asked by Mabon ap Gwynfor, and to be answered by the Deputy Minister for Climate Change. Mabon ap Gwynfor.

Ffordd Gyswllt Llanbedr
The Llanbedr Bypass